൨. രക്തപിത്തചികിത്സിതാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ജ്വരചികിത്സിതാദനന്തരം രക്തപിത്തചികിത്സിതമുച്യതേ| യതോ മഹേശ്വരസ്യ ലലാടാജ്ജ്വരോ ബഭൂവ, തത്സന്താപാദ്രക്തപിത്തമിത്യുക്തമ്| അതോ രക്തപിത്തചികിത്സിതസ്യൈവാരമ്ഭോ യുക്തഃ| തഥാ, നിദാനേ യദ്വിശേഷേണ നോക്തം തദിഹ വിശേഷേണ സ്പഷ്ടം കൃത്വാ നിദാനാഭിപ്രായമപി ഭണ്യതേ, രക്തപിത്തസ്യ ക്ഷിപ്രകാരിത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബലിനോ-ബലവതഃ പുംസോ ന സ്ത്രിയാഃ, യദുത്പന്നമൂര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം തത്സാധയേത്-ഉപക്രമേത്| തഥാ യദേവോര്ധ്വഗമവേഗം-അവേഗവത്, തഥൈകോ ദോഷഃ-കഫാഖ്യഃ, അനുഗഃ-അനുബലോ, യസ്യ തദേകദോഷാനുഗമ്| നിദാനേऽപ്യുക്തമ് (ഹൃംഇ.അ.൩/൮)-"ഊര്ധ്വം സാധ്യം കപാദ്യസ്മാത്" ഇതി| തഥാ നവം-അചിരോത്പന്നം, തഥാ യത്സുഖേ കാലേ- തദ്വ്യാധിപ്രതിപക്ഷഭൂതേ ഹേമന്തേ ശിശിരേ വാ ജാതം, തഥാ യന്നിരുപദ്രവം-വികൃതവിജ്ഞാനീയാധ്യാധ്യായോക്തൈഃ (ഹൃ.ശാ.അ.൫/൭൪)" രക്തപിത്തംഭൃശം രക്തം" ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടൈരുപദ്രവൈ രഹിതമ്| അതോ ലക്ഷണാദ്യദ്വിപര്യയലക്ഷണമൂര്ധ്വഗമപി രക്തപിത്തം തദര്ഥാദസാധ്യം യാപ്യം വാ സ്യാദിതി ഗമ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ രക്തപിത്തചികിത്സിതമ്| തത്ര സാധ്യമാഹഊര്ധ്വഗമിതി| അവോഗം-വേഗബാഹുല്യരഹിതമ്| സുഖേ-ഹേമന്താദൌ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അധോഗം രക്തപിത്തമൂര്ധ്വഗരക്തപിത്തോക്തൈകദോഷാനുഗാദിവിശേഷണവിഷിഷ്ടമപി യാപയേത്| യച്ച ദോഷദ്വയാനുഗം-വാതകഫാഭ്യാം ഹീനബലാഭ്യാമനുഗതമൂര്ധ്വഗമപി, തച്ച യാപയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- യാപ്യമാഹ-അധോഗമിതി, ശാന്തം ശാന്തമിതി ച| യത്-ഗച്ഛ്ത്, ഇണ് ഗതൌ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശാന്തം ശാന്തം-അതിശയേന ശാന്തം, പുനഃ കുപ്യത്-കോപം ഗച്ഛത്, ഊര്ധ്വഗമേകദോഷാനുഗമധോഗം വാ ത്യജേത്| അഥ മാര്ഗാത്-ഊര്ധ്വാത് നാസാക്ഷികര്ണാസ്യലക്ഷണാത്, മാര്ഗാന്തരം-ഗുദമേഢ്രലക്ഷണം, യത്-ഗച്ഛ്ഹത്, ഏവം യത്പ്രവൃത്തം തച്ച ത്യജേത്| യദിതി ഇണഃ ശതരി ഇണോ യണിതി യാദേശേ യദിതി രൂപമ്| തഥാ അതിപ്രവൃത്തമൂര്ധ്വമാര്ഗാധോമാര്ഗാദ്വാ യദ്രക്തപിത്തം തത്ത്യജേത്, രക്തസ്യ പ്രാണായതനത്വാത്| ഉക്തം ച-"ജീവിതം പ്രാണിനാം തത്ര രക്തേ തിഷ്ഠതി തിഷ്ഠതി|" ഇതി| തഥാ, മന്ദാഗ്നേര്യത്പ്രവൃത്തമധോഗമൂര്ധ്വഗം വ തദപി വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്ത്യജേത്| തഥാ ഹി,-മന്ദാഗ്നേഃ കടുകാമ്ലോഷ്ണരൂക്ഷതീക്ഷ്ണാദ്യൌഷധമഗ്നിസന്ധുക്ഷണം യത്തദ്ധിതമ്, രക്തപിത്തേ ചാതോ വിപരീതപ്രായം യത്തത്പഥ്യമ്| തഥാ, ത്രിദോഷമൂര്ധ്വഗമധോഗം വാ തദപി ത്യജേത്, വിഷമത്വാത്| യതോ ന തദ്വമനവിഷയം ഭവതുമര്ഹതി നാപി വിരേചനവിഷയമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അസാധ്യമാഹ-അതിപ്രവൃത്തമിതി| യത്രാനുബന്ധ്യപി പിത്തം തദ്ധി (ന്ത്രി) ദോഷജമ്| യത്ര തു ജനകമേവ തദ്ദ്വിദോഷ [ ജ ] മേകദോഷം (ഷ)[ജം] വാ| നിദാനോക്താനാമപി സാധ്യാദീനാം പുനരുക്തിരപരിപൂര്ണപൂരണായ| തത്ര സാധ്യത്വേ യുക്തിരുക്താ, ഇഹ തു ലക്ഷണമിതി വാ, പൂര്വാചാര്യാതിവിപ്രകീര്ണോക്തിപ്രദര്ശനം വാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിദാനാദി ജ്ഞാത്വാऽനന്തരം രക്തപിത്തേ-ഊര്ധ്വഗേऽധോഗേ വാ, ആദൌ-പ്രഥമത ഏവ, ലങ്ഘനം പ്രയോജയേത്, അഥവാ ബൃംഹണം, അഥവാ ശോധനം ശമനം വാ| തത്ര നിദാനം-തീക്ഷ്ണോഷ്ണകട്വമ്ലാദിസേവനമ്, ഏതജ്ജ്ഞാനം ഹി തന്നിദാനവര്ജന ഉപയുജ്യതേ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൨൪)-"യത്കിഞ്ചിദ്രക്തപിത്തസ്യ നിദാനം തച്ച വര്ജയേത്|" ഇതി| അയനം-ഊര്ധ്വാഘോലക്ഷണം ജ്ഞാത്വാ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൮)- "രക്തേ സപിച്ഛേ സകഫേ ഗ്രഥിതേ കണ്ഠമാര്ഗഗേ| ലിഹ്യാന്മാക്ഷികസര്പിര്ഭ്യാം ക്ഷാരമുത്പലനാലജമ്||" ഇതി| തഥാ (ശ്ലോ.൪൭)- "ഗുദാഗമേ വിശേഷേണ ശോണിതേ വസ്തിരിഷ്യതേ|" ഇത്യാദി| തഥാ, പിത്താഖ്യസ്യ മലസ്യാത്ര മൂലഭൂതത്വാത്സാമര്ഥ്യാത് മലൌ-വാതകഫാഖ്യൌ, അനുബലൌ ജ്ഞാത്വാ ചികിത്സാവിശേഷം പ്രയോജയേത്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൩൬)-"രക്തപിത്തം ന ചേച്ഛാമ്യേത്തത്ര വാതോല്ബണേ പയഃ| യുഞ്ജയാച്ഛാഗം" ഇത്യാദി| തഥാ, ബലം ജ്ഞാത്വാ| യതോ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൧൩)- "യഥാസ്വം മന്ഥപേയാദിഃ പ്രയോജ്യോ രക്ഷതാ ബലമ്|" ഇതി| ദേശോ-ദ്വിവിധഃ ശാരീരോ ഭൂമിദേശശ്ച| തത്ര ശാരീരോ-മുഖനാസാദ്യവയവരൂപഃ| ഊര്ധ്വഗേ ഹി രക്തപിത്തേ സത്യപി നാസാപ്രവൃത്തേ വിശേഷേണാന്യദൌഷധമന്യപ്രവൃത്തേऽന്യത്| തഥാ, അധോഗേ രക്തപിത്തേ സത്യപി ഗുദപ്രവൃത്തേऽന്യദൌഷധം മേഢ്രപ്രവൃത്തേ ചാന്യത്| ഭൂമിദേശശ്ച-ത്രിവിധോവ്യാഖ്യാതോ ജാങ്ഗലാനൂപസാധാരണഭേദേന| തത്ര ജാങ്ഗലേऽന്യധൌഷധമനൂപേऽന്യത് സാധാരണേ ചാന്യത്| കാലോ-മുഹൂര്താദിഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണ ആവസ്ഥികശ്ച| തഥാ ച ശീതേ കാലേऽന്യാദൃസമൌഷധമന്യസ്മിന് കാലേऽന്യാദൃഷമൌഷധം രക്തപിത്തേ| ആദിഗ്രഹണേനാനലാഹാ രസത്ത്വസാത്മ്യവയഃപ്രകൃതിപ്രഭൃതയോ ഗൃഹ്യന്തേ| അവസ്ഥാം ച ജ്ഞാത്വാ അവസ്ഥാവശാത്, രക്തപിത്തസ്യ ഹ്യവസ്ഥാവിശേഷേണാന്യദൌഷധം സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ലങ്ഘനീയബൃംഹണീയശോധനീയശമനീയ വിഭാഗമാഹ-ജ്ഞാത്വേതി| തത്ര നിദാനജ്ഞാനാത് ബൃംഹണോത്ഥേ ലങ്ഘനം ലങ്ഘനോത്ഥേ ബൃംഹണമ്| അയനജ്ഞാനാത് ഊര്ധ്വഗേ ലങ്ഘനമധോഗേ ബൃംഹണമ്| അനുബലമലജ്ഞാനാത് കഫേ ലങ്ഘനം വാതേ ബൃംഹണമ്| ബലജ്ഞാനാത് സമ്പൂര്ണേ ബലേ ലങ്ഘനമല്പേ ബൃംഹണമ്| ദേശജ്ഞാനാത് അനൂപേ ലങ്ഘനം ജാങ്ഗലേ ബൃംഹണമ്| കാലജ്ഞാനാത് വിസര്ഗേ ലങ്ഘനമാദാനേ ബൃംഹണമ്| ആദിശബ്ദാത് യൌവനേ ലങ്ഘനം വാര്ധകേ ബൃംഹണമിത്യാദി| അവസ്ഥാജ്ഞാനാത് അപക്വേ ലങ്ഘനം പക്വേ ബൃംഹണമ്| പൂര്വം ശമനശോധനവിഭാഗോ ജ്ഞേയഃ| ആദൌഗ്രഹണാത് ലങ്ഘനാനന്തരം ബൃംഹണം ബൃംഹണാനന്തരം ലങ്ഘനം ച കാര്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സന്തര്പണോത്ഥം ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യ നരസ്യ രക്തപിത്തമൂര്ധ്വഗം വിരേകേണ സാധയേത്, അധോഗതം തു വമനേന സാധയേത്| അന്യതപതര്പണോത്ഥം രക്തപിത്തം ദുര്ബലസ്യാല്പദോഷസ്യോര്ധ്വഗം ശമനൈരധോഗം ബൃംഹണൈരുപാചരേത്| ബൃംഹണൈര്വാ ശമനൈഃ| ന ചേദം ചികിത്സിതം നിരപേക്ഷം യുഞീതേത്യാഹ-ലങ്ഘ്യബൃംഹ്യാനവേക്ഷ്യ ചേതി| ലങ്ഘനാദുത്പന്നമധോഗമപി ശമനൈരുപാചരേത്| ബൃംഹണാദുത്പന്നമൂര്ധ്വഗമപി ലങ്ഹ്ഘനൈരുപാചരേദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശോധ്യത്വേऽപി വമ്യവിരേച്യവിഭാഗമാഹ-സന്തര്പണോത്ഥമിതി| അധോഗേ വമനമ്| ഊര്ധ്വഗേ വിരേചനമ്| സന്തര്പണോത്ഥം ഇത്യത്ര ഉഭയത്ര തുല്യമ്| ശാമ്യത്വേऽപി ലങ്ഘനശാമ്യബൃംഹണശാമ്യവിഭാഗമാഹ- ശമനൈര്ബൃംഹണൈശ്ചേതി| അന്യത്- അപതര്പണോത്ഥമല്പബലസ്യ ചാല്പദോഷസ്യച| ഊര്ധ്വഗം ലങ്ഘനശമനൈസ്തഥാ ലങ്ഘ്യേ പുരുഷേ സന്തര്പണോത്ഥത്വാദിത്രയേ സത്യപി ബൃംഹണമ്| ബൃംഹ്യേ പുരുഷേ അതര്പണോത്ഥത്വാദിത്രയേ സത്യപി ലങ്ഘനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തേ രക്തപിത്തേ ശുണ്ഠീരഹിതം ഷഡങ്ഗോദകം പിബതഃ പുംസസ്തിക്തകഷായൌ രസൌ ശമനമ്| തഥാ, ഉപവാസഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശമനമാഹ-ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്ത ഇതി| ഷഡങ്ഗോദകം-"ഘനചന്ദനശുണ്ഠ്യമ്ബുപര്പടോശീരസാധിതമ്|" (ഹൃ. ചി. അ. ൧/൧൫) ഇതി ജ്വരോക്തമ്, തച്ചാത്ര ശുണ്ഠീം വിനാ കാര്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അധോഗേ തു രക്തപിത്തേ ബൃംഹണോ മധുരോ രസോ ഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ബൃൗംഹണമാഹ-അധോഗേ രക്തപിത്ത ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഊര്ധ്വഗേ രക്തപിത്തേ പ്രാക്-പൂര്വം, തര്പണം യോജ്യമ്, തഥാസാത്മ്യത്വാത്| ഏവമധോഗേ രക്തപിത്തേ പ്രാക് പേയാ യോജ്യാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഊര്ധ്വഗാധോഗയോഃ പഥ്യവിഭാഗമാഹ്ന-ഊര്ധ്വഗേ തര്പണമിതി| ഊര്ധ്വഗേ പ്രാക് തര്പണം പഥ്യമ്, അധോഗേ തു പേയാ ശേഷം ജ്വരവത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബലിനോ നരസ്യാശ്നതോ രക്തമശുദ്ധം-ദുഷ്ടം, ന ധാര്യം-ന സ്തമ്ഭനീയമ്| തദ്ധി ഘൃതം സിരാവ്യധവിധ്യുക്താന് വിസര്പവിദ്രധിപ്ലീഹാദീന് രോഗാന് കരോതി| അന്യഥാ-വിധിവിപര്യയേ സതി ദുര്ബലസ്യാഭോജനസ്യ ച, ശീഘ്രം ധാരയേത്| യസ്മാദഗ്നിവച്ഛീഘ്രം മരണകാരി തത്-രക്തമസ്തമ്ഭിതം, സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അശുദ്ധസ്യ രക്തസ്യ സ്തമ്ഭനം നിഷേധതി-അശ്നത ഇതി| ശുദ്ധസ്യ സ്തമ്ഭനം വിധത്തേ-ധാരയേദിതി| അന്യഥാ-ശുദ്ധത്വേ, ബലാശനയോരല്പയോരശുദ്ധത്വേऽപി| തത്-അസ്തമ്ഭിതം രക്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്രിവൃതാ-ശുക്ലഗോപീത്യുച്യതേ| ശ്മാമാ-മാലവികാ ത്രിവൃദുച്യതേ| തയോഃ കഷായേണ തഥാ തയോരേവ [കല്കേന] മാത്രാമാശ്രിത്യൈതദുക്തമ്| അത്ര ച കണ്ടകാരികാലേഹവത് (ഹൃ.ചി.അ.൩/൬൨) ക്വാഥകല്കശര്കരാണാം പരിമാണം വേദ്യമിതി വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിരേചനമാഹ-ത്രിവൃച്ഛാമാകഷായേണേതി| കല്കേനത്രിവൃദ്ദ്വയസ്യൈവ| പാണിതലം കര്ഷമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ ത്രിവൃതാദിഭിര്മോദകോ-വടകഃ| ശര്കരാപരിമാണം ച പദ്മകാദ്യചൂര്ണവദവബോധ്യമ്| സ ച മോദകഃ സന്നിപാതോര്ധ്വരക്തശോഫജ്വരഹൃദ്ഭവതി| പൂര്വോക്തസ്യ ലേഹസ്യ വിഷയനിര്ദേശാദേവ വിഷയോ വേദ്യഃ| ത്രിവൃത്സമസിതാ പിപ്പലീപാദസംയുതാ തദ്വത്-സന്നിപാതാദി ഹൃദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിരേചനാന്തരമാഹ-ത്രിവൃതേതി| സന്നിപാതസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| വിരേചനാന്തരമാഹ-ത്രിവൃത്സമസിതേതി| സങ്ഗ്രഹേ (ചി. അ. ൩)- " ത്രിഫലാത്രിവൃതാധാത്രീത്രായന്ത്യാരഗ്വധാഭയാഃ| ഗവാക്ഷീക്ഷുരസക്ഷീരദ്രാക്ഷാഃ ക്ഷൌദ്രസിതോത്കടാഃ|| യഥാസ്വം കല്പബിഹിതാ വിരേകാര്ഥം പ്രയോജയേത്|" ഇതി| ത്രിഫലാദീനി ദശ വിരേചനാനി| പ്രത്യേകം മധുസിതോത്കടാനി| ഗവാക്ഷീ-ഇന്ദ്രവാരുണീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മദനഫലേന സംയുക്തം തര്പണം സിതാമധുഭ്യാം സഹ വമനേ ദേയമ്, വാതകോപഭയാദിത്യഭിപ്രായഃ| അഥവാ സശര്കരം ഫല സംയുക്തം, [അഥവാ] മധുകോദകമഥവാ ക്ഷൌദ്രസംയുക്തം, അഥവാ ക്ഷീരം, അഥവേക്ഷുരസമ്| സര്വമേതത് മദനഫലസംയുക്തം പൃഥക് പ്രത്യേകം ദേയമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വമനപഞ്ചകമാഹ-വമനം ഫലസംയുക്തമിതി| പഞ്ചസ്വപി മദനഫലസംയോഗഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൩)- "ഫലേന്ദ്രയവഗാങ്ഗേയീമധുകം വാ സമാക്ഷികമ്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഊര്ധ്വ[ഗ]രക്തപിത്തിനോऽധോഗരക്തപിത്തിനോ വാ യഥാക്രമം വിരേകവമനാഭ്യാം ശുദ്ധസ്യാനന്തരം [യഥാസ്വം-] യഥായോഗം യഥാവിധി, മന്ഥപേയാദിഃ പ്രയോക്തവ്യഃ,-ഊര്ധ്വഗേ മന്ഥാദിരധോഗേ പേയാദിരിതി യഥാര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശുദ്ധസ്യ പഥ്യമാഹ-ശുദ്ധസ്യേതി| അനന്തരഃ "ഊര്ധ്വഗേ തര്പണം യോജ്യമ്" (ശ്ലോ. ൮) ഇത്യാദി| ബലം അഗ്നിബലം ദേഹബലം ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മന്ഥോ ജ്വരോക്തോ ദ്രാക്ഷാദിഃ-"ദ്രാക്ഷാമധൂകമധുക" (ഹൃ. ചി. അ. ൧/൫൫) ഇത്യാദിഃ| പിത്തഘ്നൈര്വാ-ദ്രാക്ഷാമലകക്രാശ്മര്യമധുകാദിഭിഃ, ഫലൈഃ കൃതഃ പ്രയോക്തവ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- മന്ഥമാഹ-മന്ഥോ ജ്വരോക്ത ഇതി| ദ്രാക്ഷാദിഃ-"ദ്രാക്ഷാമധൂകമധുക" ഇത്യാദിഃ| മന്ഥാന്തരമാഹ-പിത്തഘ്നൈര്വേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥവാ മധ്വാദിനാ ദ്രവ്യപഞ്ചകേന കൃതേന പഞ്ചസാരാഖ്യേന ലാജസക്തുഭിഃ സസര്പിഷ്കൈര്മന്ഥോ ഹിതഃ| മന്ദാഗ്നീനാമമ്ലാഭിലാഷിണാം ച ദാഡിമാമലകാഭ്യാമമ്ലശ്ച മന്ഥഃ പ്രയോക്തവ്യഃ| 'അധോഗേ പ്രാക്പേയാ പ്രയോജ്യാ' ഇത്യുക്തമ്| അതസ്താ ഏവ പേയാ ബ്രൂതേ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- മന്ഥാന്തരമാഹ-മധുഖര്ജൂരേതി| പഞ്ച മധ്വാദീനി സാരാണ്യത്രേതി പഞ്ചസാരമ്, സംജ്ഞാ ചേയമ്| മന്ഥാന്തരമാഹ-ദാഡീമാമലകാമ്ലോ വേതി| ദാഡിമാമലകരസയോഗാദമ്ലഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കമലോത്പലേത്യാദിഭിര്വര്ഗൈരര്ധശ്ലോകൈഃ പേയാ വിഹിതാഃ| പാദയൌഗികാ വക്ഷ്യന്തേ| ഭൂനിമ്ബസേവ്യേത്യാദയഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ത്രിഭിരര്ധര്ചൈസ്തിസ്ത്രഃ പേയാ ആഹ-കമലോത്പലേതി| ചതുര്ഭിഃ പാദൈശ്ചതസ്നഃ പേയാ ആഹ-ഭൂനിമ്ബസേവ്യജലദാ ഇതി| വിദാരിഗന്ധാ-ശാലിപര്ണീ| ഹരേണുകാഃ-സതീനാഃ| സങ്ഗ്ര്ഹേ ത്വധികാഃ പേയാഃ (ചി. അ. ൩)- "ചന്ദനാമ്ബുപ്രിയങ്ഗവഃ| തുവര്യോ വാऽതിബലയാ ബലയാ വാ ഹരേണവഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മാംസാനി ജാങ്ഗലാനി ശീതവീര്യാണീ-ശശാദിസബന്ധീനി, പൂര്വോക്തപേയൌഷധാനാം പൃഥക്പൃഥഗ്ജലേ സാധയേത്| അനന്തരം തസ്മിന് രസേ യവാഗൂഃ കല്പയേത്| കീദൃശീഃ ? ശീതാസ്തഥാ സശര്കരാക്ഷൌദ്രാഃ| തദ്വദിത്യനേന ശീതത്വം മാംസരസാനാമതിദിശതി, ന തു സശര്കരാക്ഷൌദ്രത്വമപി, അയോഗാര്ഹത്വാത്| അത ഏവാഹ-താന് മാംസരസാന് ഈഷദമ്ലാനമ്ലാഭിലാഷിണഃ, അനമ്ലാഭിലാഷിണോऽനമ്ലാനേവ| തഥാ, ഘൃതഭൃഷ്ടാന് സശര്കരാന്-ശര്കരായുക്താന്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഉക്താനാം പേയാനാം പ്രകാരാന്തരമാഹ-ജാങ്ഗലാനി ചേതി| തേഷാം-പേയൌഷധാനാം, ജലേ-കാഥേ| രസേ-ക്വാഥസിദ്ധമാംസരസേ| മാംസരസാനാഹ-തദ്വദിതി| തദ്വത്-പേയാവത്, തണ്ഡുലപ്രക്ഷേപംവിനാ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൩)- "തത്കഷായേ ഹിതാഃ പേയാമാംസപേയാസ്തഥാ രസാഃ| അനമ്ലാഃ കിഞ്ചിദമ്ലാ വാ സഘൃതക്ഷൌ ദ്രശര്കരാഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ, ശൂകശിമ്ബീജം, ധാന്യം ശാകം ച രക്തപിത്തേ ശസ്യതേ| അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയേऽധ്യായേ (സൂ.അ. ൬) യദുക്തം ലഘു ച ശീതലം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ധാന്യാനി ശാകാനി ചാഹ-ശൂകശിമ്ബീഭവം ധാന്വമിതി രക്തേ-രക്തപിത്തേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പൂര്വോക്തമമ്ബു-ഷഡങ്ഗം ശുണ്ഠീരഹിതം, പാനീയം-പാതവ്യമ്| അഥവാ ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന ശൃതമ്| പാനീയസ്യ ശ്രപണേ തന്ത്രകാരൈര്വിധിരുക്തഃ| യഥാ-"കര്ഷം ഗൃഹീത്വാ ദ്രവ്യസ്യ ക്വാഥയേത്പ്രാസ്ഥികേऽമ്ഭസി| അര്ധശൃതം പ്രയോക്തവ്യം ജലപാകേ ത്വയം വിധിഃ||" ഇതി| കേവലം വാ ജലം ശൃതശീതം ഹിതമ്| മധ്വമ്ഭോ-മാക്ഷികയുക്തം പാനീയമ്| ഫലാമ്ബു വാ-ദ്രാക്ഷാഭിര്വാ പിത്തഘ്നൈഃ ഫലൈഃ കൃതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തൃഷിതസ്യ പാനാര്ഥമുദകമാഹ-പൂര്വോക്തമമ്ബ്വിതി| പൂര്വോക്തം-നിഃശുണ്ഠീഷഡങ്ഗോദകമ്| ലഘുപഞ്ചമീലസിദ്ധം വാ| ശൃതശീതം വാ കേവലമ്| മധൂദകം വാ| ഫലോദകം വാ ഫലാനി-ദാഡിമാദീനിലൌ ശീതലാനി|സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൩)പദ്മകാദ്യഞ്ജനാദി ച സാരിവാദിം ച കല്പയേത്| അന്നപാനേ ഗണം തദ്വദ്ദശകം ദാഹനാശനമ്|| കഫാനുഗേ യൂഷശാകം മാരുതാനുഗതേ രസമ്| അഭീരോരങ്കുരൈര്ലാവാഃ സഹ മുദ്ഗാഃ പടോലജൈഃ| മകുഷ്ഠാ ധന്വയാസോത്ഥൈ രക്തപിത്തേ പരം മതാഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശശഃ-ശശസ്യ മാംസം, സഹവാസ്തുകേന വിഡ്വിബന്ധേ സതി രക്തപിത്തിനഃ ശസ്തഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിബന്ധേ രസമാഹ-ശശഃ സവാസ്തുക ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തിത്തിരിസ്തു മാരുതേऽധിക ഉദുമ്ബരസ്യ ക്വാഥേ സാധിതഃ ശസ്തഃ| പ്ലക്ഷസ്യ ക്വാഥേ സാധിതോ ബര്ഹിണോ-മയൂരഃ, തദ്വത്-മാരുതേऽധികേ ശസ്തഃ| ബര്ഹിണ ഇതി "ഫലബര്ഹാഭ്യാമിനച്|" തഥൈവന്യഗ്രോധസ്യ നിര്യൂഹേ കുക്കുടഃ ശസ്തഃ| ഉദുമ്ബരാദിക്വാഥസാധനം തിത്ഥിര്യാദീനാമൌഷ്ണ്യം പ്രതിഹന്തുമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- മാരുതാധികേ രസമാഹ-തിത്തിരിഃ പുനരിതി| മാരുതാ[ധികേ രസാ] ന്തരമാഹ-പ്ലക്ഷസ്യ ബര്ഹിണസ്തദ്വദിതി| ബര്ഹിണോ-മയൂരഃ| രസാന്തരമാഹ-ന്യഗ്രോധസ്യ ച കുക്കുട ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൩)- "ബിസോത്പലമൃണാലാനാം വര്തകക്രകരൌ ഹിതൌ| വര്തീരോऽമ്ഭോജനാലാനാമശ്വത്ഥസ്യ കപിഞ്ചലഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യത്കിഞ്ചിദ്രക്തപിത്തസ്യ കാരണം-യേന സേവിതേന തജ്ജാതം, തച്ച വര്ജയേത്-പരിഹരേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വര്ജനിയമാഹ-യത്കിഞ്ചിദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സം-വാസകസ്യ രസേന ഫലിന്യാദികം പീതം രക്തപിത്തം ശമയതി| അഥവാ, അടരൂഷകസ്യ രസഃ ശര്കരാമധുയുക്തഃ പീതോ രക്തപിത്തം ജയേത്| അഥവാ കേവലോ വാസാരസഃ| അഥവാ ക്വഥിതോ വൃഷഃ ശീഘ്രം രക്തം ജയേത്| സ വൃഷോ യസ്മാദസ്യ-രക്തസ്യ, പരമൌഷധമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശമനമാഹ-വാസാരസേനേതി| ഫലിനീ-പ്രിയങ്ഗുഃ| മൃത്-സൌരാഷ്ട്രീ| അഞ്ജനം-രസാഞ്ജനമ്| മാക്ഷികം-മധു| [ ശമനാന്തരമാഹ-നിര്യാസ ഇതി| നിര്യാസഃ-സ്വരസഃ| സ ശര്കരാമധുസംയുക്തഃ കേവലോ വേതി ദ്വിവിധഃ| ] ശമനാന്തരമാഹ-ശൃതോऽപി വാ വൃഷ ഇതി| ശ്രുതോऽപി ശര്കരാമധുസംയുക്തഃ കേവലോ വേതി സ്വരസവദ്ദ്വിവിധഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പടോലാദയോऽര്ധശ്ലോകാസ്ത്രയഃ ക്വാഥാ മധുശര്കരായുതാ രക്തപിത്തം ജയന്തീതി യോജ്യമ്| അത്ര ച വാസക ആര്ദ്രോऽപി ദ്വിഗുണോ ന യോജ്യഃ| ഏവം ഹ്യുക്തം തന്ത്രാന്തരേ-"വാസാകുടജകൂഷ്മാണ്ഡശതപുഷ്പാസഹാചരാഃ| നിത്യമാര്ദ്രാഃ പ്രയോക്തവ്യാസ്തഥാऽപി ദ്വിഗുണാ ന തേ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ത്രിഭിരര്ധര്ചൈഃ വ്കാഥത്രയമാഹ-പടോലമാലതീതി| ചന്ദനദ്വയം-ശ്വേതം രക്തം ച| കൃഷ്ണാ മൃത്-കൃഷ്ണമൃത്തികാ| മദയന്തികാ-യൂഥികാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥവാ പലാശത്വക്ക്വാഥഃ ശീതഃ ശര്കരായുതഃ പൂര്വോക്തഗുണഃ| അഥവാ മധുസര്പിഭ്യാം ഗവാശ്വശകൃതോ രസം പിബേത്| ഗവാശ്ചേതി "അവഡ് സ്ഫോടായനസ്യ" ഇത്യവങാദേശഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ക്വാഥാന്തരമാഹ-പലാശവല്കവ്കാഥോ വേതി| വല്കലം-ത്വക്| ലേഹമാഹ-ലേഹ്യാദ്വാ മധുസര്പിര്ഭ്യാമിതി| ശകൃദ്രസസ്യ പാകാദ്ഘനീഭാവേന ലേഹത്വമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗ്രഥിതേ-ഗ്രന്ഥിമതി, രക്തപിത്തേ പാരാവതസ്യ ശകൃത് ക്ഷൌദ്ഗേണ സഹ ലിഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഗ്രഥിതേ രക്തേ ലേഹമാഹ-സക്ഷൌദ്രമിതി| ഗ്രഥിതം തന്തുലമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതിനിഃസ്രുതരക്തശ്ച ജാങ്ഗലം രക്തം ക്ഷൌദ്ഗേണ സഹ പിബേത്| ആജം യകൃദപക്വം പിത്തയുതം ഭക്ഷയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അതിയോഗേ രുധിരമാഹ-അതിനിഃസൃതരക്തോ വേതി| ജാങ്ഗലം-ജാങ്ഗലവര്ഗീയഹരിണാദിശരീരജമ്| അതിയോഗേ യകൃദ്ഭക്ഷണമാഹ-ഭക്ഷയേദ്വേതി| അജസ്യ-ഛാഗസ്യേദമാജമ്| ആമം-അപക്വമ്| ആജേനൈവ പിത്തേന യുക്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചന്ദാനാദിഭിര്ബലാജലേ പര്യുഷിതൈഃ കഷായോ രക്തപിത്തജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അതിയോഗേ ശീതകഷായമാഹ-ചന്ദനോശീരേതി| ബലാജലേ-ബലാക്വാഥേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചന്ദനാദിജഃ പ്രസാദ സുശീതഃ ശര്കരാമാക്ഷികാഭ്യാം സഹ രക്തസ്യാതിപ്രവൃത്തിം ജയേത്|സം-ഇക്ഷുഗണ്ഡികാ ആപോഥ്യ ഭൃശമാദൌ സങ്കുട്യ ജലേ പ്ലാവയേത്| നവേ കുമ്ഭേ രാത്രിമാകാശേ ഗുപ്തം-കീടാദ്യുപഹതം യഥാ ന സ്യാത്തഥാ. സ്ഥിതം തത്-ഇക്ഷുഗണ്ഡികാജലം, പ്രാതഃ സ്രുതം സമാക്ഷികം വികസിതപദ്മേന കൃതശേഖരം തദ്ഗുണം-പൂര്വവദ്ഗുണമിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അതിയോഗേ ശീതകഷായാന്തരമാഹ-പ്രസാദൈതി| മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടം-പാകാദഗ്നിവര്ണതാം നീതം മൃല്ലോഷ്ടമ്|ആ൦ ര൦- അതിയോഗേ ശീതകഷായാന്തരമാഹ-ആപോഥ്യ വേതി| ആപോഥ്യ-ജര്ജരീകൃത്യ| പ്ലവയേത്-നവകുമ്ഭസ്ഥേ ജലേ ക്ഷിപേത്| അല്പത്വാര്ഥം ഇക്ഷുഗണ്ഡികാഃ-ഇക്ഷുഖണ്ഡാനി| രാത്രിമാകാശേ സ്ഥിതംശിക്യാലമ്ബനാത്| ഗുത്പം-പ്രകൃതികീടാദിഭ്യഃ| മധുമത്-ക്ഷോദ്രയുക്തമ്| വിക്കചാമ്ഭോജകൃതോത്തംസം-കുമ്ഭകണ്ഠബദ്ധൈരന്തഃപ്രവിശദ്ഭിരിവ വികസിതകമലൈഃ സുരഭീകൃതമ്| തദ്ഗുണം-പൂര്വൌഷധസമാനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തജ്വരേ ച യേ കഷായാ ഉക്താഃ-"ശക്രയവാഘനമ്| കടുകാ ചേതി സക്ഷൌദ്ഗാ" (ഹൃ. ചി. അ. ൧/൫൨) ഇത്യാദയഃ, താംശ്ച-കഷായാന്, അത്ര യോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പിത്തജ്വരകഷായാനതിദിശതി-യേ ചേതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൩)- "വാസാരസേന ഭൂനിമ്ബകടുകാശര്കരാഃ പിബേത്| തേനൈവ വാ ക്ഷൌദ്രയുക്തം പദ്മകേസരപദ്മകമ്|| സരോധ്രനാഗകുസുമശാഡ്വലോത്പലവാസ്തുകമ്| ശാഡ്വലം-ദൂര്വാ| പഥ്യാരജന്യഹിംസ്ത്രാ വാ പലാണ്ഡും തദ്വദേവ വാ|| അഹിംസ്ത്രാ-കന്ഥാരിഭേദഃ| തദ്വത്-മധുസര്പിര്ഭ്യാ ലിഹ്യാത്| ഫലിനീലോധ്രഖദിരശാല്മലീകോവിദാരജമ്| ശിരീഷശേലുകകുഭസിന്ദുവാരാതിമുക്തജമ്|| പലാശയൂഥികാശിഗ്രുമധൂകാസനജന്മ ച| മധുനാചൂര്ണിതം പുഷ്പമേകത്ര പൃഥഗേവ വാ|| പുഷ്പൈരേഭിര്വിപവ്കം ച സക്ഷൌദ്രം മാഹിഷം ഘൃതമ്| ലിഹ്യാത് ക്ഷൌദ്രേണ പഥ്യാം വാ കിഞ്ജല്കം കമലസ്യ വാ|| ലാജാന് ശൃങ്ഗാടകം മുസ്തം ഖര്ജൂരം കൃഷ്ണമൃത്തികാമ്| ക്ഷീരിവൃക്ഷാങ്കുരാന് ദ്രാക്ഷാം തവക്ഷീരിം സിതോപലാമ്|| ഗൈരികം മധുകം രോധ്രം ശങ്ഖം ശമ്ബൂകമഞ്ജനമ്| തണ്ഡുലീയകമൂലം വാ ബീജം വാ വാസ്തുകോദ്ഭവമ്|| രോധ്രകാലീയകോശീരഫലിനീശങ്ഖഗൈരികമ്| പടോലപത്രം ദൂഃസ്പര്ശാ സമങ്ഗ സാരിവാ ലതാ|| ത്വഗ്ജമ്ബൂവേതസാശ്വത്ഥഹയാഹ്വോദുമ്ബരാര്ജുനാത്| കിരാതതിക്തക്രമുകമുസ്തകട്ഫലപദ്മകമ്|| പ്രപൌണ്ഡരീകഹീബേരകമലോത്പലപര്പടമ്| ചന്ദനേന പൃഥഗ്യുക്തം സമസ്തം വാ സശര്കരമ്|| ഫാണ്ടീകൃതം ശൃതം ശീതം ചൂര്ണം വാ തണ്ഡുലാമ്ഭസാ| പീതമാശുജയത്യസ്ത്രം തൃഡ്ദാഹതമകാനപി|| തദ്വദച്ഛഃ സിതാരോധ്രമധൂകോശീരചന്ദനാത്| മൃച്ഛ്യാമാസാരിവാമുസ്തുധാതകീയഷ്ടികാന്വിതാത്|| അച്ഛഃ-പ്രസാദഃ| തദ്വത്-ചന്ദനാദിവത്| വൈഡൂര്യമുക്താമൃച്ഛങ്ഖഗൈരികാമലകോദദകമ്| മധൂദകം രസം വേക്ഷോഃ പിബഞ്ജയതി ശോണിതമ്|| ത്രപുസീമൂലകല്കം വാ സക്ഷൌദ്രം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ| പിബേത്കരഞ്ജബീജം വാ തേന ക്ഷൌദ്രസിതായുതമ്|| രോധ്രചന്ദനയഷ്ടയാഹ്വം തേന യഷ്ടയാഹ്വമേവ വാ| നീലോത്പലം സിതാ യഷ്ടീ മധൂകം പദ്മകേസരമ്|| ഛിന്നോദ്ഭവാ ച ശീതോऽയം കഷായോ രക്തജിത്പരമ്|" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (രക്തപിത്താധികാരേ ശ്ലോ ൪൮)- "താലീസചൂര്ണയക്തഃ പേയഃ ക്ഷൌദ്രേണവാസകസ്വരസഃ| കഫപിത്തശ്വാസവമീതമകസ്വരഭേദരക്തപിത്തഹരഃ|| ആടരൂഷകമൃദീകാപഥ്യാവ്കാഥഃ സശര്കരഃ| ക്ഷൌദ്രാഢ്യഃ കസനശ്വാസരക്തപിത്തനിബര്ഹണഃ|| ശതാവരീ ബലാ രാസ്നാ കാശ്മര്യം സപരൂഷകമ്| പായയേദ്രക്തപിത്തഘ്നം സദ്യഃ ശൂലഹരം പരമ്|| ചന്ദനേന്ദ്രയവാഃ പാഠാകടുകാ സദുരാലഭാ| ഗുഡൂചീ വാസകം രോധ്രം പിപ്പലീക്ഷൌദ്രസംയുതമ്| [ കഫാന്വിതം ജയേദ്രക്തം തൃഷ്ണാകാസജ്വരരാപഹമ്|| ] പിബേച്ഛീതകഷായം വാ ജമ്ബ്വാമ്രാര്ജുനസമ്ഭവമ്| ഉദുമ്ബരഫലാനാം വാ രസം സമധു പായയേത്|| അതസീകുസുമസമങ്ഗാ വടപ്രരോഹത്വഗമ്ഭസാ പീതാ| പ്രശമയതി രക്തപിത്തം യദി ഭുങ്ക്തേ മുദ്ഗയൂഷേണ|| ലോഹഗന്ധിനി നിഃശ്വാസേ ഉദ്ഗാരേ ധൂമഗന്ധിനി| പൃഥ്വീകാം ശണമാത്രാം തു ഖാദേദ്ദ്വിഗുണശര്കരാമ്|| (ശ്ലോ. ൪൬)- " വാസാകഷായോത്പലമൃത്പ്രിയങ്ഗുരോധ്രാഞ്ജനാമ്ഭോരുഹകേസരാണി| പിത്വാസിതാക്ഷൌദ്രയുതാനി ഹന്യാത്പിത്താസൃജോ വേഗമുദീര്ണമാശു|| വാസായാം വിദ്യമാനായാമാശായാം ജീവിതസ്യ ച| രക്തപിത്തീ ക്ഷയീ കാസീ കിമര്ഥമവസീദതി|| സമാക്ഷികഃ പദ്മപ(ദ)ലോദ്ഭവോ വാ പീതോ രസഃ ശോണിതമാശു ഹന്തി|| (ശ്ലോ. ൬൯)- " പവ്കോദുമ്ബരകാശ്മര്യപഥ്യാഖര്ജൂരഗോസ്തനാഃ| മധുനാ ഘ്നന്തി സംലീഢ രക്തപിത്തം പൃഥക് പൃഥക്|| വാസകസ്വരസേ പഥ്യാ സപ്തധാ പരിഭാവിതാ| കൃഷ്ണാ വാ മധുനാ ലീഢാ രക്തപിത്തം ദ്രുതം ജയേത്|| (ശ്ലോ. ൯൩)- ചന്ദനം നലദം ലോധ്രമുശീരം പദ്മകേസരമ്| നാഗപുഷ്പം ച ബില്വം ച ഭദ്രമുസ്തം സശര്കരമ്|| ഹീബേരം ചൈവ പാഠാ ച കുടജസ്യ ഫലം ത്വചമ്|ശൃങ്ഗബേരം സാതിവിഷം ധാതകീ ച രസാഞ്ജനമ്|| ആമ്രാസ്ഥി ജമ്ബുസാരാസ്ഥി തഥാ മോചരസോऽപി ച| നീലോത്പലം സമങ്ഗാ ച സൂക്ഷ്മൈലാ ദാഡിമത്വചമ്|| ചതുര്വിശതിരേതാനി സമഭാഗാനി കാരയേത്| തണ്ഡുലോദകസംയുക്തം ക്ഷൌദ്രേണ സഹ യോജയേത്| ഹിതം ലോഹിതപിത്താനാമര്ശഃ സുജ്വരിതേഷു ച| മൂര്ച്ഛതമോപസൃഷ്ടാനാം തൃഷാര്താനാം ച ദാപയേത്|| [അതീസാരം തഥാ ഛര്ദിഃ സ്ത്രീണാം ച രജസോ ഗ്രഹമ്|] ചലിതാനാം ച ഗര്ഭാണാം സ്തമ്ഭനം പരമുച്യതേ| അശ്വിഭ്യാം വിഹിതോ യോഗോരക്തപിത്തവിനാശനഃ||" ഇതി| ജമ്ബൂസാരാ-രാജജമ്ബൂഃ| ഇതി നവരക്തപിത്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏഭിര്വിവിധൈഃ-നാനാപ്രകാരൈഃ കഷായൈഃ, അഗ്നൌ ദീപ്തേ കഫേ ച വിജിതേ സതി യദി രക്തപിത്തം ന ശാമ്യതി, തദാ തത്ര വാതോല്ബണേ രക്തപിത്തേ സതി പഞ്ചഗുണേऽമ്ഭസി ശൃതം ഛാഗം പയോ യുഞ്ജയാത്| പഞ്ചഗുണേऽമ്ഭസി ഗവ്യം ക്ഷീരം ക്വഥിതം തദ്വത്-തേന ഛാഗേന സമാനഗുണം, തച്ച യുഞ്ജയാത്| അഥവാ ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന ശൃതം ഗവ്യം സശര്കരാമധു തദ്ഗുണമ്| തഥാ, ജീവകര്ഷഭകാദിഭിഃ പൃഥക് പൃഥക് ശൃതം സഹ ഘൃതേനാഥവാ ശര്കരയാ സഹ തദ്ഗുണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ ജീര്ണരക്തപിത്തമ്| തത്ര ഛാഗക്ഷീരപ്രയോഗമാഹ-കഷായൈര്വിവിധൈരിതി| ഗവ്യക്ഷീരമാഹ-തദ്വദ്ഗവ്യമിതി| തദ്വത്-"അല്പാമ്ബുപാനവ്യായാമകടുതിക്താശനൈഃ " (ഹൃ. സൂ. അ. ൫/൨൪) ഇത്യുക്തഹേതുമത്| പഞ്ചഗുണേऽമ്ഭസി ശൃതമ്| ക്ഷീരാന്തരമാഹ-പഞ്ചമൂലേനേതി ക്ഷീരാന്തരമാഹ-ജീവകര്ഷഭകേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗോകണ്ടകാദിഭിസ്തഥാ [ പര്ണിനീഭിഃ-] ശാലിപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീമുദ്ഗപര്ണീമാഷപര്ണീഭിഃ, ശൃതം ശീഘ്രമേവ രക്തം സവേദനം ഹന്തി| വിശേഷേണ മൂത്രമാര്ഗഗതമ്| വിഷേഷഗ്രഹണാദന്യമാര്ഗഗമപി രക്തം ഹന്തീതി ദ്യോതയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- മൂത്രമാര്ഗഗേ ക്ഷീരമാഹ-ഗോകണ്ടകാഭീരുശൃതമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിണ്മാര്ഗഗേ-ഗുദഗതേ, രക്തപിത്തേ തു വിശേഷേണ മോചരസേന ശൃതം ക്ഷീരം ഹിതമ്| വടപ്രരോഹൈര്വാ ശൃതം ക്ഷീരം, അഥവാ വടശുങ്ഗൈഃ-പ്രഥമോദ്ഭൂതമുകുലിതൈഃ പല്ലവപ്രായൈഃ, ശുണ്ഠ്യുദീച്യോത്പലൈര്വാ ശൃതം പയോ ഹിതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഗുദപ്രവൃത്തേ ക്ഷീരചതുഷ്ടയമാഹ-വിണ്മാര്ഗഗേ വിശേഷേണേതി| മോചരസഃ-ശാല്മലീനിര്യാസഃ| ശൃ(ശു)ങ്ഗൈഃ-വടശൃ(ശു)ങ്ഗൈഃ| മുകുലാവസ്യം പത്രം-ശൃ(ശു)ങ്ഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രക്തശബ്ദസ്യാതിസാരദുര്നാമ്രോഃ സമ്ബന്ധഃ| രക്താതിസാരസ്യ രക്താര്ശസശ്ച, യാ ചികിത്സാ താമത്ര-രക്തേ, യോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രക്താതിസാരരക്താര്ശശ്ചികിത്സാമതിദിശതി-രക്താതിസാരേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഷായാന്-പൂര്വോക്താന്, പയസാ പീത്വാ പയസൈവാശ്നിയാത്| സ൦-ഏതൈര്വാ കഷായാഖ്യൈര്യോഗൈര്വിപക്വം ഘൃതം രക്തപിത്തിനം പായയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പൂര്വോക്തകഷായാന് സപയസ്കാനാഹ-പീത്വാ കഷായാനിതി| ആ൦ ര൦- പൂര്വോക്തകഷായസിദ്ധാനി ഘൃതാന്യാഹ-കഷായയോഗൈരിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മൂലപല്ലവാദിയുക്തം ക്ഷുണ്ണം-ചൂര്ണിതം, വൃഷമഷ്ടഗുണേ ജലേ പക്ത്വാ തേന-ആഷ്ടാശാവശേഷേണ ക്വാഥേന, ഘൃതം വിപാചയേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? തത്പുഷ്പഗര്ഭമ്| തസ്യ-വൃഷസ്യ, പുഷ്പാണീ ഗര്ഭഃ-കല്കോ, യസ്യ തദേവമ്| തച്ച ശീതിഭൂതം ക്ഷൌദ്ഗേണ സഹ പിത്തശോണിതാദീന്നാശയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വാസാഘൃതമാഹ-സമൂലമസ്തകമിതി| [സിദ്ധസാരേ രക്തപിത്താധികാരേ ശ്ലോ. ൪൮ ]-"ശതവര്യാദികേ ചാജ്യേ ശര്കരാമധു പാദികമ്| മധ്വേവ പാദികം ശ്രേയോ വാസാസര്പിഷി സമ്മതമ്||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (രക്തപിത്താധികാരേ)- "വൃഷസ്യ പത്രാങ്കുരപുഷ്പശാഖാകഷായകല്കേന ഘൃതം വിപക്വമ്| സമാക്ഷികം ക്ഷോണകഫേ പ്രയുക്തം തദ്രക്തപിത്തം ശമയത്യുദീര്ണമ്|| (ശ്ലോ. ൧൨൬)- വാസകസ്വരസേ സര്പിഃ പയസാ സഹ പാചയേത്| കല്കൈര്ഭൂനിമ്ബകുടജമുസ്തയഷ്ട്യാഹ്വചന്ദനൈഃ|| ഉശീരമധുകാനന്താസാരിവോദീച്യപദ്മകൈഃ| ത്രായന്ത്യുത്പലമൂര്വാഭിര്മദയന്ത്യാശ്ചപല്ലവൈഃ| സിതാക്ഷൌദ്രയുതം ഹന്യാദ്രക്തപിത്തം സുദാരുണമ്| പൈത്തംകാസം ച ഗുല്മം ച സ്വരഭേദം ഹലീമകമ്|| യേ ചാന്യേ കീര്തിതാരോഗാ രക്തപിത്തകഫാശ്രയാഃ| താന് സര്വാന് ശമയേദേതത് പീയമാനം ഹിതാശിനാ|| അശ്വഗന്ധാപലശതം തദര്ധം ഗോക്ഷുരസ്യ ച| ശതാവരീ വിദാരീ ച ശാലിപര്ണീ ബലാऽമൃതാ|| അശ്വത്ഥസ്യ ച ശുങ്ഗാനി പദ്മബീജം പുനര്നവാ| കാശ്മര്യസ്യ ഫലം ചേവ മാഷബീജം തഥൈവ ച|| പൃഥഗ്ദശ പലാനേതാശ്ചതുര്ദ്രോണേऽമ്ഭസഃ പചേത്| ദ്രോണശേഷേ രസേ തസ്മിന് പുതേ ശീതേ പ്രദാപയേത്|| മൃദ്വീകാ പദ്മകം കുഷ്ടം പിപ്പലീ രക്തചന്ദനമ്| പത്രകം നാഗപുഷ്പം ച ആത്മ ഗുത്പാഫലം തഥാ|| നീലോത്പലം സാരിവേ ദ്വേ ജീവനീയാന്യശേഷതഃ| പൃഥക്കര്ഷാസമാ ഭാഗാഃ ശര്കരായാഃ പലദ്വയമ്|| രസഃ സ്യാത്പൌണ്ഡ്രകേക്ഷൂണാമാഢകാകമാഹരേത്| [ ചൌര്ഗുണേന പയസാ ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്|| ] രക്തപിത്തം ക്ഷതക്ഷീണം കാമലാം വാതശോണിതമ്| ഹലീമകം പാണ്ഡുരോഗം വര്ണഭേദം സ്വരക്ഷയമ്|| മൂത്രകൃച്ഛ്രമുരോദാഹം പാര്ശ്വശൂലം ച നാശയേത്| ഏതദ്രാജ്ഞാം പ്രദാതവ്യം ബഹ്വന്തഃപുരചാരിണാമ്|| സ്ത്രീണാം ചൈവാപ്രജാതാനാം ദുര്ബലാനാം ച ദേഹിനാമ്| ശ്രേഷ്ഠം ബലകരം ധന്യം ഹൃദ്യം വൃഷ്യം രസായനമ്|| ഓജസ്തേജസ്കരം സ്വര്യമായുഷ്യം പ്രാണവര്ധനമ്| സംവര്ധയതി ശുഷ്കം ച പുരുഷം ദുര്ബലേന്ദ്രിയമ്|| സര്വരോഗവിനിര്മുക്തസ്തോയസോക്തോ യഥാ ദ്ഗുമഃ| കാമദേവമിതി ഖ്യാതം സര്പിരുക്തം മഹാഗുണമ്|| (ശ്ലോ. ൯൯)- ദൂര്വാസോത്പലകിഞ്ജല്കാ മഞ്ജിഷ്ഠാ സൈലവാലുകാ| സിതാസിതമുശീരം ച മുസ്തചന്ദനപദ്മകമ്|| വിപചേത്കാര്ഷികൈരേതൈഃ സര്പിരാജം സുഖാഗ്നിനാ| തണ്ഡുലാമ്ബുത്വജാക്ഷീരം ദത്വാ ചൈവ ചതുര്ഗുണമ്|| [ദ്രാക്ഷായശ്ട്യാഹ്വധുകകാശ്മരീചന്ദനം സിതമ്| പിഷ്ട്വാ തത്കാര്ഷികൈര്ദ്രവ്യൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്||] തത്പാനം വമതോ രക്തം നാവനം നാസികാഗതേ| കര്ണഭ്യാം യസ്യ ഗച്ഛേച്ച തസ്യ കര്ണൌ പ്രപൂരയേത്|| ചക്ഷുഃസ്നാവിണി രക്തേ ച പൂരത്തേന ചക്ഷുഷീ| മേഢ്രപായുപ്രവൃത്തേ ച ബസ്തികര്മണി തദ്ധിതമ്|| രോമകൂപപ്രവൃത്തേ ച തദഭ്യങ്ഗേ പ്രയോജയേത്| പിത്തജേഷു വികാരേഷു വിസ്ഫോടാദിഷു ബുദ്ധിമാന്|| വിഷേഷു കീടദോഷേഷു വിസര്പേഷു പ്രയോജയേത്| [രക്തസ്ത്രാവീണി ചാര്ശാസി ലേപയേത്തേന സര്പിഷാ|| ] ദൂര്വാ സേന്ദീവരീ പദ്മം മഞ്ജിഷ്ഠാസൈലവാലികാ| രാലാ മുസ്താ തഥോശീരം ചന്ദനം മധുകാഹ്വയമ്|| പദ്മകം രോധ്രകുഷ്ഠം ച ചന്ദനം രജനീദ്വയമ്| കാകോല്യൌ സാരിവാ ചേതി കല്കൈരേതൈശ്ച കാര്ഷികൈഃ|| ഘൃതപ്രസ്ഥമജാക്ഷീരം തണ്ഡുലോദകസംയുതമ്| ദൂര്വായാഃ സ്വരസേനൈവ സാധിതം പുര്വവദ്ഗുണമ്|| ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥശുങ്ഗാന്യാപോഥ്യ വാസയേത്| അഹോരാത്രം ജലേ തത്പേ ഘൃതം തേനാമ്ഭസാ പചേത്|| തദര്ധശര്കരായുക്തം ലേഹയേത്ക്ഷൌദ്രപാദികമ്| അധോ വാ യദി വാऽപ്യൂര്ധ്വം രക്തം യസ്യ പ്രവര്തതേ| സുഖം ഭവതി തസ്യാശു അഗ്നിവേശവചോ യഥാ|| ശതാവരീദാഡീമതിത്തിഡീകം കാകോലി മേദേ മധുകം വിദാരീമ്| പിഷ്ട്വാ ച മൂലം ഫലപുരകസ്യ ഘൃതം പചേത് ക്ഷീരചതുര്ഗുണം ച| കാസജ്വരാനാഹവിബന്ധശൂലം തദ്രക്തപിത്തം ച ഘൃതം നിഹന്തി|| ശതാവര്യാസ്തു മൂലാനാം രസപ്രസ്ഥദ്വയം മതമ്| തത്സമം ച ഭവേത്ക്ഷീരം ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്|| ജീവകര്ഷഭകൌ മേദാ മഹാമേദാ തഥൈവ ച| കാകോലീ ക്ഷീരകാകോലീ മൃദ്വീകാ മധുകം തഥാ|| മുദ്ഗപര്ണീ മാഷപര്ണീ വിദാരീ രക്തചന്ദനമ്| ശര്കരാമധുസംയുക്തം സിദ്ധം വിസ്ത്രാവയേത് ഘൃതമ്|| രക്തപിത്തവികാരേഷു വാതരക്തഗദേഷു ച| ക്ഷീണശുക്രേഷു ദാതവ്യം വാജീകരണമുത്തമമ്|| അങ്ഗദാഹം ശിരോദാഹം ജ്വരപിത്തസമുദ്ഭവമ്| യോനിശൂലം ച ദാഹം ച മൂത്രകൃച്ഛ്രം ച പൈത്തികമ്|| ഏതാന് രോഗാന്നിഹന്താശു ഛിന്നാഭ്രമിവ മാരുതഃ| ശതാവരീസര്പിരിദം ബലവര്ണാഗ്നിവര്ധനമ്||[ശതാവര്യാദികേ ചാജ്യേ ശര്കരാമധു പാദികമ്||] (ശ്ലോ. ൧൪൧)- അനന്താ സാരിവാ പദ്മം സലോധ്രം നീലമുത്പലമ്| കല്കൈരേഭിഃ പചേത്സാര്പിഃ സക്ഷീരം നാവനം പരമ്|| രക്തപിത്തം പ്രശമയേന്നാരീണാം പ്രദരം തഥാ| ഹസ്താപാദാങ്ഗദാഹേഷു ജ്വരേ രക്തേ തത്ഥോര്ധ്വഗേ| വാസാഘൃതം ശതാവര്യാ സിതയാ പരമം ഹിതമ്|| ദൂര്വാമധുകമഞ്ജിഷ്ഠാദ്രാക്ഷേക്ഷുരസചന്ദനൈഃ| സാരിവാദ്വയനക്താഹ്വൈസ്തൈലപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്|| ക്ഷീരം ചതുര്ഗുണം ദത്വാ സിദ്ധമഭ്യഞ്ജനം ഭവേത്| രക്തപിത്തഹരം ഹ്യേതദ്വല്യം വാതന്ധമുത്തമമ്| ദൂര്വാതൈലമിതി ഖ്യാതം സവര്ണകരണം മഹത്|| (ശ്ലോ. ൧൬൭)- തുലാമാദയ വാസായാഃ പചേദഷ്ടഗുണേ ജലേ| തേന പാദാവശേഷേണ പാചയേദാഢകം ഭിഷക്|| ചൂര്ണാനാമഭയാനാം തു ഖണ്ഡാച്ഛുദ്ധാച്ഛതം തഥാ| ദ്വിപലം പിപ്പലീചൂര്ണാത്സിദ്ധശീതേ ച മാക്ഷികാത്|| കുഡവം പലമാനം ച ചാതുര്ജാതം സുചൂര്ണിതമ്| ക്ഷിപ്ത്വാ വിലോഡിതം ഖാദേദ്രക്തപിത്തീ യഥാബലമ്| കാസശ്വാസഗൃഹീതശ്ച യക്ഷ്മണാ ച പ്രപീഡിതഃ|| ലോഹാച്ചതുര്ഗുണം ക്ഷീരമാജ്യം ദ്വിഗുണമുത്തമമ്| ചുര്ണപാദം ച വൈഡങ്ഗം ദദ്യാന്മധുസിതേ സമേ|| സര്വമേകത്ര പ്രക്ഷിപ്യ പാത്രേ താമ്രമയേ ദ്ദഢേ| പാകമാനീയ തത്വേന സ്ഥാപയേത് ഘൃതഭാജനേ|| മാഷകാദിക്രണാദൌ ബക്ഷയേദ്വിധിപൂര്വകമ്| അനുപാനം പ്രയുഞ്ജീത നാലികേരജലാദികമ്|| രക്തപിത്തം ജയേത്തീവ്രമമ്ലപിത്തം ക്ഷതം ക്ഷയമ്| പുഷ്ടിദം കാന്തിജനനമായുഷ്യം വൃഷ്യമുത്തമമ്|| (ശ്ലോ. ൧൯൩) ശതാവരീ ഛിന്നരുഹാ വൃഷമുണ്ഡിതികാ ബലാ| താലമൂലീ ച ഗായത്രീ ത്രിഫലായാസ്ത്വചസ്തഥാ|| ഭാര്ഗീ പുഷ്കരമൂലം ച പൃഥക് പഞ്ച പലാനി ച| ജലദ്രോണേ വിപക്തവ്യമഷ്ടഭാഗാവശേഷിതമ്|| ദിവ്യൌഷധിഹതസ്യാപി മാക്ഷികേണ ഹതസ്യ വാ| പലദ്വാദശകം ദേയം രുക്മലോഹസ്യ ചൂര്ണിതമ്|| ഖണ്ഡതുല്യം ഘൃതം ദേയം പലഷോഡകം ബുദ്ധൈഃ| പചേത്താഭ്രമയേ പാത്രേ ഗുഡപാകോ മതോ യഥാ|| പ്രസ്ഥാര്ധം മധുനോ ദേയം ശുഭാശ്മജതുകം ത്വചമ്| ശൃഭാശ്മജതുകം ത്വചമ്| ശൃങ്ഗീ വിഡങ്ഗം കൃഷ്ണാ ച ശുണ്ഠ്യാജാജീ പലം പലമ്|| ത്രിഫലാ ധാന്യകം പത്രം വ്ദ്യക്ഷം മരിചകേസരമ്| ചൂര്ണം ദത്വാ സുമഥിതം സ്നിഗ്ധേഭാണ്ഡേ നിധാപയേത്|| യഥാകാലം പ്രയുഞ്ജീത ബിഡലപദകം തതഃ ഗവ്യക്ഷീരാനുപനം ച സേവ്യം മാംസരസം പയഃ||ഗുരുവൃഷ്യാന്നപാനാനി സ്നിഗ്ധമത്സ്യാദി ബൃംഹണമ്| രക്തപിത്തം പ്രദുഷ്ടം ച ക്ഷതകാസം വിശേഷതഃ|| വാതരക്തം പ്രമേഹം ച ശീതപിത്തം വമിം ക്ലമമ്| ശ്വയഥും പാണ്ഡുരോഗം ച കുഷ്ഠം പ്ലീഹോദരം തഥാ|| ആനാഹം രക്തസ്ത്രാവം ച അമ്ലപിത്തം നിഹന്തി ച| ചക്ഷുഷ്യം ബൃംഹണം വൃഷ്യം മാങ്ഗല്യം പ്രീതിവര്ധനമ്|| ആരോഗ്യം പുത്രദം ശ്രേഷ്ഠം കായാഗ്നിബലര്ധനമ്| ശ്രീകരം ലാഘവകരം ഖണ്ഡഖാദ്യം പ്രകീര്തിതമ്|| ഛാഗം പാരാവതം മാംസം തിത്തിരിക്രകരാഃ ശശാഃ| കുലിങ്ഗാഃ കൃഷ്ണസാരാ യേ തേഷാം മാംസാനി യോജയേത്|| നാരികേലപയഃ പാനം സുനിഷണ്ണ്കവാസ്തുകമ്| ശുഷ്കമൂലകജീവാഖ്യം പടോലം ബൃഹതീഫലമ്|| ഫലം വാര്താകപവ്കാമ്രം ഖര്ജൂരം സ്വാദുദാഡിമമ്| കകാരപൂര്വകം യച്ച മാസം ചാനൂപസമ്ഭവമ്|| വര്ജനീയം വിശേഷേണ ഖണ്ഡഖാദ്യം പ്രകുര്വതാ| ലോഹാന്തരവദത്രാപി പുടനാദിക്രിയേഷ്യതേ| (ശ്ലോ. ൧൬൧)- പഞ്ജ്ചാശത്പലികം സ്വിന്നം കൂഷ്നാണ്ഡം പ്രസ്ഥാമാജ്യതഃ| പക്വം പലശതം ഖണ്ഡാദ്വാസാവ്കാഥാഢകേ പചേത്|| ശുഭാധാത്രീഘനൈര്ഭാര്ഗീത്രിസുഗന്ധൈശ്ച കര്ഷികൈഃ| ഐലേയവിശ്വധാന്യാകമരിചൈശ്ച പലാംശകൈഃ|| പിപ്പലീകുഡവം ചൈവ മധുമാനീം പ്രദാപയേത്| കാസം ശ്വാ [സം ക്ഷയം ഹിക്കാം രക്തപിത്തം ഹലീമകമ്|| ഹൃദ്രോഗമമ്ലപിത്തം ച പീനസം ച വ്യപോഹതി| യുക്തസര്പിഷി കൂഷ്മാണ്ഡേ പാകോ ബന്ധേന മുദ്ഗയാ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പലാശവൃന്താനാം സ്വരസേ തദ്ഗര്ഭം-പലാശവൃന്തകല്കം, ഘൃതം പചേത്| തച്ച ക്ഷൌദ്രേണ സഹ രക്തഘ്നം ഭവതി| തദ്വദേവ ത്രായമാണയാ ശൃതം രക്തപിത്തഘ്നമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പലാശഘൃതമാഹ-പലാശവൃന്തസ്വരസ ഇതി| വൃന്തം പുഷ്പനാലമ്| തദ്ഗര്ഭം-വൃന്തകല്കഗര്ഭമ്| ത്രായമാണാഘൃതമാഹ-തഥൈവേതി| തഥൈവ-ക്വാഥകല്കീകൃതയാ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൩)- "ക്ഷീരേണ വപനീപുഷ്പം മധുകം മധുശര്കരാ| വപനീ-കാര്പാസീ| രോധ്രോത്പലസമങ്ഗാഭിസ്തദ്വദ്വത്സകസാധിതമ്|| രോധ്രാദിത്രയേണ, വത്സകേനൈകേന| തദ്വത്-ക്വാഥകല്കാഭ്യാം ഘൃതമ്| ലാജഗോധൂമമധുകസിതാചുര്ണം പയോദ്രുതമ്| ഘൃതേനോത്കാരികാം കൃത്വാഖാദേത്പിത്താസ്ത്രവാരിണീമ്||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (രക്ത. ശ്ലോ.൬൮)-" ദ്രാക്ഷയാ ഫലിനീഭിര്വാ ബലയാ മധുകേന വാ| ശ്വദംഷ്ട്രയാ ശതാവര്യാ രക്തജിത്സാധിതം പയഃ|| (ശ്ലോ. ൬൬)-സശര്കരം മാക്ഷികസംപ്രയുക്തം വിദാരിഗന്ധാദിഗണേ ശൃതം വാ|| (ശ്ലോ.൭൪)- ക്ഷീരേണ ലാക്ഷാം മധുമിശ്രിതേന പ്രപീയ ജീര്ണേ പയസാऽന്നമദ്യാത്| സദ്യോനിഹന്യാദ്രുധിരം ക്ഷതോത്ഥം കാന്താര്ജുനാനാമഥവാऽപി കല്കമ്|| കല്കം മധൂകത്രിഫലാര്ജുനാനാം നിശി സ്ഥിതം ലോഹമയേ സുപാത്രേ| സാജ്യം വിലിഹ്യാനുപിബേത്സുശീതം സശര്കരം ഛാഗപയഃ ക്ഷുധാര്തഃ|| പാരാവതസ്യ മാംസം വാ ഘൃതസിദ്ധം സശര്കരമ്| ഭക്ഷയേന്മധുനാശീതം രക്തപിത്തനിവാരണമ്|| പ്രായേണോപഹതാഗ്നിത്വാത്സപിച്ഛമതിസാര്യതേ| പ്രാപ്നോതി വാऽऽസ്യവൈതസ്യം ന ചാന്നമഭിനന്ദതി|| നാഗരേന്ദ്രയവൌ തത്ര പാതവ്യൌ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ| സിദ്ധാം യവാഗൂം ജീര്ണേ ച ചാങ്ഗേരീത(പ)ത്രദാഡിമൈഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രക്തേ പിച്ഛാവതി, പിച്ഛാ-ശാല്മല്യാ രസസദൃശീ, തഥാ സകഫേ, തഥാ ഗ്രഥിതേ-ഗ്രന്ഥിസദൃശേ, തഥാ കണ്ഠമാര്ഗഗേ സതി, ക്ഷാരമുത്പലനാലജം മാക്ഷികസര്പിര്ഭ്യാം ലിഹ്യാത്| നനു, ക്ഷാരസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാദിഗുണയോഗാദ്രക്തപിത്തേ ന യുക്ത ഉപയോഗഃ| തത്കഥമിഹ തമനുമേനേ തന്ത്രകൃത് ? ബ്രൂമഃ| ഉത്പലാദീനി ശീതസ്വഭാവാനി| തത്സമുത്ഥശ്ച ക്ഷാരഃ സയോനിമനുകരോതി| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ.ശാ.അ. ൧/൪)- "കാരണാനുവിധായിത്വാകാര്യാണാം തത്സ്വഭാവതാ|" ഇതി| ക്ഷാരസ്വരൂപം ച വിഷ്യന്ദനാത്മകം ധത്തേ| തദേവം കണ്ഠമാര്ഗഗസ്യ കഫാനുബന്ധസ്യ ഗ്രഥിതസ്യ രക്തസ്യ ക്ഷാരോ ഘൃതമാക്ഷികാഭ്യാം സംയുക്തോ വിഷ്യന്ദനപൂര്വം ശോധയത്യേവ, ന തു തസ്യ കോപായ സ്യാദിതി യുക്തോऽത്ര ക്ഷാരോപയോഗഃ| അമ്ഭോജരേണ്വാദിജം ച പൃഥക് പൃഥക് തഥാ മാക്ഷികഘൃതാഭ്യാം ലിഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രക്തപിത്തവിശേഷേ ക്ഷാരചതുഷ്ടയമാഹ-രക്തേ സപിച്ഛ ഇതി| അമ്ഭോജരേണുഃ-പദ്മകേസരമ്| ശ്യാമാ-പ്രിയങ്ഗുഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൩)- " മൃണാലാമ്ഭോജകിഞ്ജല്കശ്യാമാസനമധൂകജമ്| തദ്വത്പൃഥക്പൃഥക് ക്ഷാരം, ഘൃതം ക്ഷീരേണ സാധയേത്|| പിഷ്ടൈരഭീരുകാകോലീമേദാവൃക്ഷാമ്ലദാഡിമൈഃ| ഫലപൂരകമൂലേന വിദാര്യാ മധുകേന ച|| തദ്വിബന്ധജ്വരാനാഹശൂലകാസാസ്ത്രപിത്തജിത്| പഞ്ചഭിഃ പഞ്ചമൂലൈര്വാ സിദ്ധമാദ്യൈസ്തദര്ഥകൃത്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗുദാഗമേ രക്തേ വിശേഷേണ ബസ്തിരിഷ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഗുദപ്രവൃത്തേ ബസ്തിമാഹ-ഗുദഗമ ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൩)- " മധൂകാഞ്ജനമഞ്ജിഷ്ഠാമൃണാലോത്പലഗൈരികൈഃ| സുവര്ണരോധ്രകാലീയസമങ്ഗമ്രാമ്ബുചന്ദനൈഃ|| സൌഗന്ധികസിതാശങ്ഖൈഃ പിഷ്ടൈര്മധുഘൃതാന്വിതൈഃ| ക്ഷീരേണാസ്ഥാപയേദേവം സ്നാനം ച ശിശിരാമ്ഭസാ|| ക്ഷീരേണൈവാശയേച്ഛാലീംസ്തതോ മധുകസര്പിഷാ| കാലേऽനുവാസയേദേവമതീസാരേऽപി ദുസ്തരേ|| ജീര്ണേऽസൃക്പ്രബലേ കുര്യാദ്വിരേകേചാതിയോഗിനി| വിദാര്യാദിഗണേനേഷ്ടം ശൃതം വാऽऽസ്ഥാപനേ പയഃ|| സക്ഷൌദ്രശര്കരാസര്പിഃ സര്പിശ്ചൈവാനുവാസനേ| മൂത്രാശയസ്ഥം ശമയേദ്രക്തമുത്തരബസ്തിഭിഃ|| ഈദ്ദശൈരഏവ തദ്വച്ച പ്രദരേऽപി വിധിഃ സ്മൃതഃ| ഛേദഭേദാദിഭിശ്ചാതിപ്രവൃത്തേ ശുദ്ധശോണിതേ|| വിശേഷാത്പ്രദരസ്യോക്തം യോനിരോഗേഷു ചൌഷധമ്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഘ്രാണഗേ രുധിരേ ശുദ്ധേ സതി നാവനമനുഷേചയേത്-നസ്യം ദദ്യാത്| കഷായയോഗാന് പൂര്വോക്താന്-വാസകാദീന്, ഘ്രാണഗേऽനുഷേചയേത്| കിമ്ഭൂതാന്? ക്ഷീരേക്ഷ്വാദിരസേനാപ്ലുതാന്-സദ്രവാന്| ആദിശബ്ദേന മാംസരസഘൃതാദി ഗൃഹ്യതേ| ക്ഷീരാദീന് വാ സശര്കരാന് ദദ്യാത്| തഥാ തോയമര്ഥാത്സസിതം, വാ കേവലം ജലം ഹിതമിതി| തഥാ ദാഡിമപുഷ്പാണാം രസഃ, തഥാ ചൂതഫലാസ്ഥ്നഃ, തഥാ ദൂര്വായാ രസോ, നസ്യം പൃഥക്പൃഥക് ഹിതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘ്രാണപ്രവൃത്തേ നസ്യമാഹ-ഘ്രാണഗേ രുധിര ഇതി| ക്ഷീരാദീന് സസിതാനിത്യന്യഃ പ്രയോഗഃ| തോയം സസിതമിത്യന്യഃ| കേവലം വാ ജലമിത്യന്യഃ| രസോ ദാഡിമപുഷ്പാണാമിത്യന്യഃ| ആമ്രാസ്ഥ്നോ രസ ഇത്യന്യഃ| ശാദ്വലസ്യ രസ ഇത്യന്യഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശീതവീര്യവര്ഗം ച പ്രലേപാഭ്യഞ്ജനാദിഷു കല്പയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പ്രദേഹാദീനാഹ-കല്പയേദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യച്ച പിത്തജ്വരേऽഭിഹിതമൌഷധം ബഹിരന്തരേ, തച്ച രക്തപിത്തേ ഹിതമ്| തഥാ, യച്ച ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ച ഹിതം തദപി രക്തപിത്തേ ഹിതമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ രക്തപിത്തചികിത്സിതം നാമ ദ്വിതീയാ- ധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പിത്തജ്വരൌഷധം ക്ഷതക്ഷീണോഷധ ച രക്താപിത്തऽതിദിശതി-യച്ചേതി| വങ്ഗസേനേ തു (രക്ത. ശ്ലോ.൮൧)- "നാസാപ്രവൃത്തരുദിരം ഘൃതഭൃഷ്ടം ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടമാമലകമ്| സേതുരിവ തോയവേഗം രുണദ്ധി മൂര്ന്ധ്നി പ്രലേപേന|| രസോ ദാഡീമപുഷ്പസ്യ ദൂര്വാരസസമന്വിതഃ| അലക്തകരസോപേസ്രയം നാസാപുടേ ഭിഷക്|| യോജയേന്നാശയേത് ക്ഷിപ്രം ത്രിദോഷമപി ദാരുണമ്| നാസാരക്തം പ്രവൃത്തം തു ഹന്യാദിതി കിമദ്ഭുതമ്|| ദൂര്വാഭയാദാഡിമപുഷ്പകാണാം ലാക്ഷാമലക്യോഃ സ്വരസേന നസ്യമ്| [ ദിനത്രയം യഃ കുരുതേ പ്രഭാതേ നാസാസൃജം നാമ രുജം നിഹന്തി|| ശ്യാമാശ്വമോരടാനന്താശകരാഭിഃ ശൃതം ഘൃതമ്| സര്വദോഷഹരം ഹൃദ്യം നസ്യം ] നാസാഗതേऽസൃജി|| അശ്വഃ-അശ്വകന്ദഃ| ദൂര്വാ ഭവ്യഫലം മാഷഃ കുലത്ഥാ വംശപത്രികാഃ| ജലസ്ഥലോദ്ഭവൌ കര്ണമോടകൌ ഖരമഞ്ജരീ|| ദണ്ഡോത്പലസ്യ മൂലം ച നിഷ്വ്കാഥ്യാഷ്ടഗുണേऽമ്ഭസി| തത്പാദശേഷിതം തൈലം തുല്യം കൃത്വാ വിപാചയേത്| തത്തൈലം പ്രതിമര്ശേന ആനാഹാഖ്യം ഗദംജയേത്||" ഇതി| ഇതി നാസാരുധിരമ്| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| രക്തപിത്ത്തപ്രകാരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്||