Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
శ్రీగణేశాయ నమః| శ్రీసరస్వత్యై నమః| శ్రీగురుభ్యో నమః| అథేదానీం చికిత్సితస్థానస్యారంభః| తస్య చాయం సంబంధః| రోగపరీక్షా నిదానస్థానే గదితా| సాంప్రతం చికిత్సా వక్తుం యుక్తా| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ.20/20)- "రోగమాదౌ పరీక్షేత తతోఽనంతరమోషధం|" ఇతి| తస్మాచ్చికిత్సితస్థానారంభో న్యాయ్యః| తత్ర యథోద్దేశో వ్యాధీనాం నిదానస్థానే, తేనైవ క్రమేణాస్య స్థానస్య విరచనా యుక్తేతి జ్వరచికిత్సితమేవ వివక్షురాహ-
Adhikarana జ్వరచికిత్సితాధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
అథాతో జ్వరచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయ ఇత్యనేనాగమశరణత్వమాత్మనః ప్రతిపాదయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ చికిత్సాస్థానమారభ్యతే, నిదానస్థానానంతరత్వాత్| తత్రాదౌ జ్వరచికిత్సా[మాహ]-అథాత ఇతి| వ్యాఖ్యా పూర్వవత్| చికిత్సితం-వ్యాధిప్రతీకారః, తం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి|
Adhikarana జ్వరసంప్రాప్తిఃలంఘనకారణం లంఘనావస్థా (౧-౨) · Śloka ౨
ఆమాశయస్థో హత్వాఽగ్నిం సామో మార్గాన్ పిధాయ యత్| విదధాతి జ్వరం దోషస్తస్మాత్కుర్వీత లంఘనం||1|| ప్రాగూపేషు జ్వరాదౌ వా, బలం యత్నేన పాలయన్| బలాధిష్ఠానమారోగ్యమారోగ్యార్థః క్రియాక్రమః||2||
आमाशयस्थो हत्वाऽग्निं सामो मार्गान् पिधाय यत्| विदधाति ज्वरं दोषस्तस्मात्कुर्वीत लङ्घनम्||१|| प्रागूपेषु ज्वरादौ वा, बलं यत्नेन पालयन्| बलाधिष्ठानमारोग्यमारोग्यार्थः क्रियाक्रमः||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆమాశయస్థో దోషో వహ్నిం హత్వా| సహామేన వర్తత ఇతి సామః| తథ, మార్గాన్ పిధాయ-స్త్రోతాంసి స్థగయిత్వా, యత్యస్మాద్ధేతోః, జ్వరం విదధాతి, తస్మాత్కారణాల్లఙనం కుర్వీత| లంఘనమత్రోపవాసః| తథా చోక్తం| "లంఘనస్యావిశేషోక్తావుపవాసం ప్రకల్పయేత్|" ఇతి| అత ఏవాయమపి వక్ష్యతి (శ్లో. 10)- "తస్మాదాదోషపచనాజ్జ్వరితానుపవాసయేత్|" ఇతి| కదా లంఘనం కుర్వీత ? ఇత్యాహ-ప్రాగూపేషు-పూర్వలక్షణేషూత్పన్నమాత్రేష్వేవ, జ్వరాదౌ వా-ఉత్పన్నమాత్రే జ్వరే సతి| కిం కుర్వన్ లంఘనం కుర్వీత ? ఇత్యాహ-బలం యత్నేన పాలయన్,- ప్రాణాంస్తాత్పర్యేణ రక్షన్, తదవిరోధేనేత్యర్థః| నను, కుత ఏవం విధీయతే ? ఇత్యాహ-బలాధిష్ఠానమిత్యాది| యస్మాదారోగ్యం-స్వాస్థ్యం, బలాధిష్ఠానం| బలమధిష్ఠానం-ఆశ్రయో, యస్య తదేవం| తథా, క్రియాక్రమ ఆరోగ్యార్థః-స్వాస్థ్యప్రయోజనః|ఘ్
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లంఘనే విహితే సతి యత్స్యాత్ తదాహ-లంఘనమాహ-ఆమాశయస్థ ఇతి| ఆమాశయస్థత్వాదిచతుష్టయం లంఘనసాధ్యత్వే హేతుః| ప్రాగూపజ్ఞానదినే లంఘనం కార్యం| తదతిక్రమే [జ్వరాదౌ] రూపజ్ఞానదినే|| లంఘనస్యారోగ్యార్థత్వాత్, ఆరోగ్యస్య బలాధీనత్వాత్, యావన్న బలక్షయస్తావత్ [లంఘనం] కార్యం| వంగసేనే తు (జ్వరాధికారే శ్లో.141)-"జ్వరస్య పూర్వరూపేషు వర్తమానేషు బుద్ధిమాన్| పాయయేత్సర్పిరచ్ఛం తు తతః స లభతే సుఖం|| విధిర్మారుతజేష్వేష పైత్తికేషు విరేచనం| మృదు ప్రచ్ఛర్దనం తద్వత్ కఫజేషు విధీయతే|| సర్వం త్రిదోషజేషూక్తం యథాదోషం వికల్పయేత్|" ఇతి| ఏతచ్చ ప్రకృతిదేశకాలాదిభిర్దోషస్య జ్ఞానే సతి జ్ఞేయం, పూర్వరూపేణాజ్ఞానాత్| తత్ర చ లంఘనమేవానిషిద్ధం|ఘ్
Adhikarana లంఘనఫలం (౩) · Śloka ౩
లంఘనైః క్షపితే దోషే దీప్తేఽగ్నౌ లాఘవే సతి| స్వాస్థ్యం క్షుత్తృడ్ రుచిః పక్తిర్బలమోజశ్చ జాయతే||3||
लङ्घनैः क्षपिते दोषे दीप्तेऽग्नौ लाघवे सति| स्वास्थ्यं क्षुत्तृड् रुचिः पक्तिर्बलमोजश्च जायते||३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లంఘనైః-ఉపవాసైః, దోషే-పూర్వోక్తే, క్షపితే-క్షయం నీతే, తథాఽగ్నౌ దీప్తే-సమిద్ధే సతి, తథా లాఘవేఽంగానాం సతి, స్వాస్థ్యాది జాయతే| స్వాస్థ్యం-యథాప్రకృతిత్వం| రుచిః-అన్నాభిలాషః| పక్తిః-పాక ఆమస్య| బలం-ఉత్సాహః| ఓజః-పరం ధాతుతేజః| క్షపిధాతురనుక్తో~పి ధాతుగణే శిష్టప్రయోగతవశాదంగీకృతః| లంఘనైరితి జాతౌ బహువచనం(?)| తేన కదాచిదేకేనైవ లంఘనేన కదాచిదనేకైర్దోషక్షయో జాయత ఇతి జ్ఞేయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లంఘనఫలమాహ-లంఘనైరితి| లంఘనాని ద్వాదశ వమన విరేచనబస్తినస్యరక్తక్ష్స్రావదీపనపాచనాన్నవర్జనోదకవర్జనవ్యాయామాతపమారుతభేదాద్భవంతి|
Adhikarana జ్వరవిశేషే వమనం (౪-౫) · Śloka ౫
తత్రోత్కృష్టే సముత్క్లిష్టే కఫప్రాయే చలే మలే| సహృల్లాసప్రసేకాన్నద్వేషకాసవిషూచికే||4|| సద్యోభుక్తస్య సంజాతే జ్వరే సామే విశేషతః| వమనం వమనార్హస్య శస్తం|5|
तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चले मले| सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके||४|| सद्योभुक्तस्य सञ्जाते ज्वरे सामे विशेषतः| वमनं वमनार्हस्य शस्तं|५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తస్మిన్మలే, ఉత్కృష్టే-స్వజన్మగుణకర్మలక్షణతోఽధికే| తథా, కఫప్రాయే-కఫబహులే వాతాఖ్యే పిత్తాఖ్యే వేతి సామర్థ్యాద్గమ్యతే| సముత్క్లిష్టే-స్వస్థానాచ్చలితే బహిరేనిర్యాతే| తథా, చలే-శిథిలే, ఉత్క్లిష్టేఽపి హి కదాచిత్ స్థానావష్టంభాదచలః స్యాత్| ఏతదేవ కఫోత్క్లిష్టాదికం దర్శయతి-సహృల్లాసేస్యాది| హృల్లాసాదీనాం ద్వంద్వః| సహ తైర్వర్తతే యస్తస్మిన్| హృల్లాసః-ఉద్వమనమివానుభవః| ఉద్వమనం-హృదయస్య| ప్రసేకః-పానీయస్యేవ నిష్ఠీవనం| సద్యోభుక్తస్యేత్యాది| ఈదృశో మలే సతి సద్యః కృతాహారస్య జ్వరే సంజాతే విశేషేణ సామే జ్వరే వమనార్హస్య వమనం శస్తం| వమనార్హాః-వమనవిరేచనవిధౌ ప్రోక్తాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జ్వరవిశేషే వమనమాహ-తత్రోత్కృష్ట ఇతి| ఉత్కృష్టదోషాదిష్వేకాదశేషు జ్వరేషు వమనం శస్తం| తథాఽపి సామే విశేషేణ| ఉత్కృష్టః-అతిప్రభూతః| సముత్క్లిష్టో-బహిర్నిర్జిగమిషుః| కఫప్రాయః-శ్లేష్మబహులః| చలః-చంచలః|
Adhikarana అన్యథావమనే దోషః (౫-౬) · Śloka ౬
| కుర్యాత్తదన్యథా||5|| శ్వాసాతీసారసమ్మోహహృద్గోగవిషమజ్వరాన్| |6|
| कुर्यात्तदन्यथा||५|| श्वासातीसारसम्मोहहृद्गोगविषमज्वरान्| |६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్యథా-ఉక్తవిధివిపర్యయేణ, తత్-వమనం కృతం, శ్వాసాదీన్ కుర్యాత్| తథా,-అనుత్క్లిష్టః కఫప్రధానః స్థిరో హృల్లాసాదిరహితో-విపరీతః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనద్రవ్యాణ్యాహ-అన్యథావమనే దోషమాహ-కుర్యాత్తదితి|
Adhikarana వమనయోగాః (౬-౮) · Śloka ౮
| పిప్ప్పలీభిర్యుతాన్ గాలాన్ కలింగైర్మధుకేన వా||6|| ఉష్ణాంభసా సమధునా పిబేత్సలవణేన వా| పటోలనింబకర్కోటవేత్రపత్రోదకేన వా||7|| తర్పణేన రసేనేక్షోర్మద్యైః కల్పోదితాని వ| వమనాని ప్రయుంజీత బలకాలవిభాగవిత్||8||
| पिप्प्पलीभिर्युतान् गालान् कलिङ्गैर्मधुकेन वा||६|| उष्णाम्भसा समधुना पिबेत्सलवणेन वा| पटोलनिम्बकर्कोटवेत्रपत्रोदकेन वा||७|| तर्पणेन रसेनेक्षोर्मद्यैः कल्पोदितानि व| वमनानि प्रयुञ्जीत बलकालविभागवित्||८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గాలో-మదనఫలం, అస్య నిరపాయత్వాచ్ఛ్రేష్ఠత్వాచ్చపిప్ప్పల్యాదిద్రవ్యేభ్యోఽనేన సహోపయోగిభ్యో బహూపయోగితయా ప్రధావవిభక్త్యా ప్రాగుపన్యాసః| అన్యథా "కల్పయేత్సదృశాన్ భాగాన్ ప్రమాణం యత్ర నోదితం|" (హృ. క. అ. 6/24) ఇతి మదనఫలేన పిప్పల్యాదీనాం చ తుల్యం ప్రమాణం ప్రాప్నుయాత్| పిప్పలీభిర్యుతాన్ గాలానథవా శక్రయవైర్యుతానథవా మధుయష్టికయా వా యుతానథవోష్ణాంబునా మాక్షికయుతేన వా సహ పిబేత్| అథవా పటోలాదీనాం పత్రోదకేన వా సహ పిబేత్| అథవా తర్పణాదిభిః పిబేత్| అథవా కల్పోదితాని-వమనకల్పోక్తాని వమనానియోగ్యాని ప్రయుంజీత| బలకాలవిభాగవిదితి అస్యాం దేహబలావస్థాయాం తథా వ్యాధిబలావస్థాయాం చేదం వమనం దాతుం యోగ్యమితి యో విభాగం వేత్తి స బలకాలవిభాగవిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనయోగానాహ-పిప్పలీభిర్యుతానితి| పిప్పలీంద్రయవయష్టీమధుయుక్తైర్మదనఫలైస్త్రయః| సమధూష్ణోదకసలవ ణోదకపటోలాద్యుదకమదే(ంథే)క్షురసమద్యైరాలోడనార్థే ప్రత్యేకం| కల్పోదితాని వా-యథాలాభం యథాసాత్మ్యం యథాదోషం చ ప్రయోగార్థమనేకధోపదేశాత్| అత ఏవోక్తం బలకాలవిభాగవిత్| ఏవం సర్వత్ర జ్ఞేయం|
Adhikarana అన్నవర్జనం (౯) · Śloka ౯
కృతేఽకృతే వా వమనే జ్వరీ కుర్యాద్విశోషణం| దోషాణాం సముదీర్ణానాం పాచనాయ శమాయ చ||9||
कृतेऽकृते वा वमने ज्वरी कुर्याद्विशोषणम्| दोषाणां समुदीर्णानां पाचनाय शमाय च||९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వమనే యోగ్యో యో జ్వరీ స కృతే వమనే, అపరస్తు వమనేఽయోగ్యః సోఽకృతే వమనే, విశోషణం-ఉపవాసలక్షణం, కుర్యాత్| ఏవం కృతవమనోఽకృతవమనో వా జ్వరీ సర్వథా లంఘనం కుర్యాత్| కిమర్థం ? ఇత్యాహ-దోషాణాం-వాతాదీనాం, సముదీర్ణానాం-సమంతాత్సముత్థానాం, పాచనాయ-పక్త్యర్థం, శమాయ-శాంత్యర్థం చ| నిరమాణాం పునః సముదీర్ణానం శాంత్యర్థమేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అన్నవర్జనమాహ-కృతేఽకృతే వేతి| కృతే వమనే వమనయోగ్యత్వాభావాదకృతే వా| అపక్వానాం పాచనాయ, పక్వానాం శమనాయ|
Adhikarana అన్నవర్జనే యుక్తిః (౧౦) · Śloka ౧౦
దోషేణ భస్మనేవాగ్నౌ ఛన్నేఽన్నం న విపచ్యతే| తస్మాదాదోషపచనాజ్జ్వరితానుపవాసయేత్||10||
दोषेण भस्मनेवाग्नौ छन्नेऽन्नं न विपच्यते| तस्मादादोषपचनाज्ज्वरितानुपवासयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దోషేణ-ఆమాఖ్యేన వాతాదినా వా సహైకలోలీభూతేన, అగ్నౌ ఛన్నే-చ్ఛాదితే, అన్నమామాశయస్థం న విపచ్యతే భస్మనేవ| యథా బాహ్యోఽగ్నౌ స్థగితే తోయతండులాదికం స్థాలీస్థం న విపచ్యతే, తథైవామాశయస్థమన్నమామేన ఛన్నేఽగౌ న విపచ్యతే| యతశ్చైవం తస్మాద్ధేతోరామదోషస్య-పూర్వోక్తస్య, పచనం-పాకమవధిం కృత్వా, జ్వరితాన్నరానుపవాసయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విశేషేణ యుక్తిమాహ-ఆమేన భస్మనేవేతి|
Adhikarana ఉదకవర్జనం ఉష్ణాంబుదోషాః శీతాంబుదోషాః (౧౧-౧౩) · Śloka ౧౩
తృష్ణగల్పాల్పముష్ణంబు పిబేద్వాతకఫజ్వరే| తత్కఫం విలయం నీత్వా తృష్ణామాశు నివర్తయేత్||11|| ఉదీర్య చాగ్నిం స్త్రోతాంసి మృదూకృత్య విశోధయేత్| లీనపిత్తానిలస్వేదశకృన్మూత్రానులోమనం||12|| నిద్రాజాడ్యారుచిహరం ప్రాణానామవలంబనం| విపరీతమతః శీతం దోషసంఘాతవర్ద్ధనం||13||
तृष्णगल्पाल्पमुष्णम्बु पिबेद्वातकफज्वरे| तत्कफं विलयं नीत्वा तृष्णामाशु निवर्तयेत्||११|| उदीर्य चाग्निं स्त्रोतांसि मृदूकृत्य विशोधयेत्| लीनपित्तानिलस्वेदशकृन्मूत्रानुलोमनम्||१२|| निद्राजाड्यारुचिहरं प्राणानामवलम्बनम्| विपरीतमतः शीतं दोषसङ्ग़ातवर्द्धनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-[ తృష్ణక్- ] తృష్ణావాన్నరః, అల్పాల్పం-స్తోకం స్తోకం, వాతకఫజ్వరే ఉష్ణాంబు పిబేత్| తృష్ణగితి " స్వపితృషోర్నజిఙ్" ఇతి నజిఙ్| అల్పాల్పమితి "ప్రకారే గుణవచనస్య" ఇతి ద్విత్వం| తత్-ఉష్ణాంబు పీతం, కఫం-వాతస్త్యానం, విలయం నీత్వా-విలీనవిగ్రహతామాపాద్య, తృష్ణామాశు నివర్తయేత్, తర్పణ స్వభావత్వాత్| తథా, అగ్నిముదీర్య-సమిద్ధం కృత్వా, స్రోతాంసి విశోధయేత్| కిం కృత్వా ? మృదూకృత్య,-తేషాం స్రోతసాం మార్దవముత్పాద్య| తథా, లీనాని-అప్రవృత్తస్వరూపాణి ఛ, తాని పిత్తానిలస్వేదశకృన్మూత్రాణి చ, తేషామనులోమనం-ప్రవర్తనం| తథా, ప్రాణానాం-జీవితాఖ్యానాం, అవలంబనం| తదుష్ణం జలమాశ్రిత్య తథా ప్రాణాః ప్రవర్తంత ఇత్యర్థః| అనేన చోష్ణాంబుకర్మకథనవ్యాజేన వాతకఫజ్వరస్వరూపమపి కించిత్ ప్రకాశయతి| యథా,-వాతశోషితేన కఫేన స్త్యానీభూతేనాత్ర తృష్ణా జాయతే, తథాఽధికమగ్నిమాంద్యం, స్రోతసామశుద్ధత్వం, తథా లీనాని పిత్తాదీన్యత్ర స్యుః, ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉదకవర్జనమాహ-తృష్ణగల్పాల్పమితి| తచ్చ న సర్వథా, కించాల్పాల్పముష్ణాంబు షడంగాదిశృతం వా| తత్రాద్యం వాతకఫజ్వరే, ద్వితీయం పిత్తజ్వరాదౌ| తృష్ణక్-తృషావాన్| ఉష్ణాంబుగుణానాహ-తత్కఫం విలయం నీత్వేతి| లీనానాం పిత్తాదీనామనులోమనం| శీతాంబుదోషానాహ-విపరీతమతః శీతమితి| దోషసంఘాతః-ఆమపిత్తశ్లేష్మరసాదిసంఘాతః|
Adhikarana జవరవిశేషే ఉష్ణాంబునిషేధః (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫
ఉష్ణమేవంగుణత్వేఽపి యుంజ్యాన్నైకాంతపిత్తలే| ఉద్రిక్తపిత్తే దవథుదాహమోహాతిసారిణి||14|| విషమద్యోత్థితే గ్రీష్మే క్షతక్షీణేఽస్రపిత్తిని| |15|
उष्णमेवंगुणत्वेऽपि युञ्ज्यान्नैकान्तपित्तले| उद्रिक्तपित्ते दवथुदाहमोहातिसारिणि||१४|| विषमद्योत्थिते ग्रीष्मे क्षतक्षीणेऽस्रपित्तिनि| |१५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏవంగుణమప్యుష్ణాంబు ఏకాంతపిత్తలే-కేవలపిత్తలే జ్వరిణి, వా, న యుంజ్యాదితి| తథా, ఉద్రిక్తం-అధికం, పిత్తం యస్మింస్తస్మింశ్చ న యుంజ్యాత్| తథ, తదుష్ణాంబు దవథ్వాదిమతి నరే న యుంజ్యాత్| చక్షురాదిభ్యో యస్తీవ్ర ఊష్మా ప్రవర్తతే స దవథుః| సర్వాంగీణస్తీవ్ర ఊష్మా-దాహః| మోహో-భ్రమః| తథా, విషమద్యాభ్యాముత్థితే-జాతే జ్వరే| తథా, గ్రీష్మకాలే| తథా, క్షతశ్చ క్షీణశ్చ క్షతక్షీణః, క్షతః-ఉరఃక్షతః, క్షీణో-ధాత్వపచయవాన్, తస్మింస్తథాభూతే నరే న యుంజ్యాత్| తథా,అస్రపిత్తని-రక్తపిత్తవతి [ నరే, న యుంజయాత్ ]|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉష్ణాంబు జ్వరవిశేషే నిషేధతి-ఉష్ణమేవంగుణత్వేఽపీతి| ఏకాంతపిత్తలే-పిత్తజ్వరే| ఉద్రిక్తపిత్తే-సంసర్గజే సన్నిపాతజే వా| దవథుః-ఇంద్రియసన్నిపాద్యః (?)|
Adhikarana నిషిద్ధోష్ణోదకానాం షడంగాదిశ్రుతం శీతోదకం (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
| ఘనచందనశుంఠ్యంబుపర్పటోశీరసాధితం||15|| శీతం తేభ్యో హితం తోయం పాచనం తృడ్జ్వరాపహం| |16|
| घनचन्दनशुण्ठ्यम्बुपर्पटोशीरसाधितम्||१५|| शीतं तेभ्यो हितं तोयं पाचनं तृड्ज्वरापहम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేభ్యః-ఉద్రిక్తపిత్తాదిభ్యః పిపాసితేభ్యో,ఘనాదిసాధితం శీతం తోయం హితం| పానీయసాధనే చ తంత్రాంతరే విధిరుక్తో యథా-"కర్షం గృహీత్వా ద్రవ్యస్య తోయస్య ప్రస్థమావపేత్| అర్ధావశేషం తద్భాహ్యం తోయపానే త్వయం విధిః||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిషేద్ధో [ష్ణో] దకానాం శీతోదకమాహ ఘనచందనేత్యాది| [చందనశబ్దేన రక్తచందనం గ్రాహ్యం, ] "చందనే రక్తచందనం" ఇతి వచనాత్|
Adhikarana జ్వరే పిత్తవిరూద్ధనిషేధః (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
| ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా||16|| తస్మాత్పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్ పిత్తాధికేఽధికం| |17|
| ऊष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नास्त्यूष्मणा विना||१६|| तस्मात्पित्तविरुद्धानि त्यजेत् पित्ताधिकेऽधिकम्| |१७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తం వినా ఊష్మా న విద్యతే, జ్వరశ్చోష్మణా వినా నాస్తి, సంతాపలక్షణత్వాత్ జ్వరస్య| యతశ్చైవం తస్మాద్యాని పిత్తస్య విరుద్ధాన్యాహారవిహారాదీని తాని సర్వస్మిన్ జ్వరే త్యజేత్| పిత్తాధికే పునరధికం కృత్వా-అతిశయేన, త్యజేత్| పిత్తాధిక ఇత్యత్రాధికగ్రహణేనేదం ప్రతిపాదయతి,-సర్వో జ్వరస్త్రిదోషజో భూయసా తు వ్యపదేశ ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఊష్మా-సంతాపః| సర్వస్మిన్ జ్వరే నిషేధః, పిత్తాధికే త్వధికం| రాగప్రాప్తస్యాయం నిషేధో న విధిప్రాప్తస్యోక్తో(ష్ణో)దకాదేః|
Adhikarana జ్వరే స్నానాదినిషేధః (౧౭) · Śloka ౧౭
| స్నానాభ్యంగప్రదేహాంశ్చ పరిశేషం చ లంఘనం||17||
| स्नानाभ्यङ्गप्रदेहांश्च परिशेषं च लङ्घनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-న కేవలం జ్వరే పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్| యావత్ స్నానాదీంశ్చ త్యజేత్| స్నానాదీనాం పిత్తహరత్వాశంకయా సేవ్యత్వే ప్రాప్తేఽచింత్యప్రభావత్వాత్ జ్వరే విరుద్ధానీతి తత్సేవనం నిషేధతి| ప్రదేహః చందనాద్యనులేపః| పరిశేషం చ లంఘనం త్యజేత్, యల్లంఘనముపయుక్తముపవాసలక్షణం తతో యదన్యత్తత్ పరిశేషం,-శుధ్ద్యాద్యేకాదశప్రకారం చ, తత్త్యజేత్| ఉపవాసలక్షణం తు లంఘనం నవజ్వరే కర్తవ్యమేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్నానాదీని జ్వరే నిషేధతి-స్నానాభ్యంగప్రదేహాం శ్చేతి| ప్రదేహః-అనులేపనం| పరిశేషం లంఘనం-దీపనపాచనాది|
Adhikarana నిషేధే యుక్తిః (౧౮-౧౯) · Śloka ౧౯
అజీర్ణ ఇవ శూలఘ్నం సామే తీవ్రరుజి జ్వరే| న పిబేదౌషధం తద్ధి భూయ ఏవామమావహేత్||18|| ఆమాభిభూతకోష్ఠస్య క్షీరం విషమహేరివ| |19|
अजीर्ण इव शूलघ्नं सामे तीव्ररुजि ज्वरे| न पिबेदौषधं तद्धि भूय एवाममावहेत्||१८|| आमाभिभूतकोष्ठस्य क्षीरं विषमहेरिव| |१९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథాఽజీర్ణే సామే తీవ్రరుజ్యపి శూలఘ్నమౌషధం న పిబేత్, ప్రత్యవాయభయాత్| తథైవ సామే జ్వరే దారుణపీడావతి తదానీమామపక్త్యర్థ ముస్తాపర్పటకాద్యౌషధం క్వాథాదికల్పనాకల్పితం న పిబేత్| హి-యస్మాత్, తత్-ఔషధం పీతం, అస్యామవస్థాయామామాభిభూత కోష్ఠస్య ప్రయుక్తం భూయ ఏవామమావహేత్| అత్ర చ సామ ఇత్యుక్తే బహ్వామ ఇతి గమ్యతే| అల్పే హ్యజీర్ణే భేషజమనుజ్ఞాతమేవ| తథా చోవాచ తంత్రకారః (హృ.సూ.అ.8/19)-"జీర్ణాశనే తు భైషజ్యం యుంజ్యాత్స్తబ్ధగురుదరే| దోషశేషస్య పాకార్థమగ్నేః సంధుక్షణాయ చ||" ఇతి| తస్మాత్సామో బహ్వామ ఇతి బోధ్యం| అథాత్ర దృష్టాంతమాహక్షీరం విషమహేరివ| యథా క్షీరం విషఘ్నమప్యభిహితమహీనాం తదేవ విషం కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిషేధే యుక్తిమాహ-అజీర్ణ ఇవ శూలఘ్నమితి| యథా విషఘ్నమపి క్షీరం విషాభిభూతకోష్ఠే విషవర్ధనం, ఏవ మామఘ్నమప్యౌషధం ఆమాభిభూతకోష్ఠే ఆమవర్ధనం| వంగసేనే తు(?)-"వైయాత్యాద్యధికోఽప్యత్ర భేదః కర్తుమిహేచ్ఛతి| కదా తేనైవ కర్తవ్యో మేదో నైవాన్యథా భవేత్|| కషాయం పిప్పలీమూలత్రివృచ్చూర్ణావచూర్ణికం| సామజ్వరే కఫోరస్కే ఏతత్స్రంసనముచ్యతే|| యవక్షారాన్వితో యద్వా క్వాథో ధాన్యపటోలయోః|" ఇతి|
Adhikarana జ్వరవిశేషే స్వేదః స్వేదగుణాః (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
| సోదర్దపీనసశ్వాసే జంఘాపర్వాస్థిశూలిని||19|| వాతశ్లేష్మాత్మకే స్వేదః ప్రశస్తః, స ప్రవర్తయేత్| స్వేదమూత్రశకృద్వాతాన్ కుర్యాదగ్నేశ్చ పాటవం||20||
| सोदर्दपीनसश्वासे जङ्घापर्वास्थिशूलिनि||१९|| वातश्लेष्मात्मके स्वेदः प्रशस्तः, स प्रवर्तयेत्| स्वेदमूत्रशकृद्वातान् कुर्यादग्नेश्च पाटवम्||२०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉదర్దాదయః ప్రాగుక్తాః| ఉదర్దశ్చ పీనసశ్చ శ్వాసశ్చ తైః సహ వర్తతే యో జ్వరస్తస్మిన్| తథా, జంఘే, చ పర్వాణి చాస్థీని ఛ, తత్ర శూలం, తద్విద్యతే యస్య తస్మింశ్చ| తథా, వాతశ్లేష్మాత్మకే వాతకఫోద్భవే స్వేదః ప్రశస్తో-హితః| స ఆచరితః స్వేదాదీన్ ప్రవర్తయేత్| అగ్నేశ్చ పాటవం-దీప్తతరత్వం, విదధ్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జ్వరవిశేషే స్వేదమాహ-సోదర్దపీనసశ్వాస ఇతి| "ఉదర్ద ఉక్తో వక్షోభిష్యందోఽన్యైః శీతవేపథుః| శీతాంబుస్పర్శజః శోథో రాగకండూయుతోఽపరైః||" ఇత్యాయుర్వేదప్రకాశోక్తస్త్రివిధోఽప్యుదర్దః| స్వేదగుణానాహ-స ప్రవర్తయేత్| స్వేదముత్రేతి| స్వేదః స్వేదాదీన్ ప్రవర్తయేత్| సిద్ధయోగే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 131)-"ఖర్పరభృష్ట [పటస్థితకాంజికసిక్తో హి వాలుకాస్వేదః| శమయతి వాతకఫామయమస్తకశూలాంగభంగాదీన్||"] ఇతి|
Adhikarana స్నేహోక్తాచారవిధిపాలనం (౨౧) · Śloka ౨౧
స్నేహోక్తమాచారవిధిం సర్వశశ్చానుపలయేత్| |21|
स्नेहोक्तमाचारविधिं सर्वशश्चानुपलयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా, స్నేహోక్తం-స్నేహవిధ్యధ్యాయే కథితం,చాచారవిధిం చ సర్వశోఽనుపాలయేత్, కుర్యాదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్నేహవిధ్యుక్తం నియమమతిదిశతి-స్నేహోక్తమితి| స్నేహోక్తమాచారవిధిమితి ఉష్ణోదకోపచారీతి|
Adhikarana లంఘనాదీనాం ప్రయోగకాలః (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
| లంఘనం స్వేదనం కాలో యవాగ్వస్తిక్తకో రసః||21|| మలానాం పాచనాని స్యుర్యథావస్థం క్రమేణ వా| |22|
| लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः||२१|| मलानां पाचनानि स्युर्यथावस्थं क्रमेण वा| |२२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స-మలానాం-సామానాం వాతాదీనాం పృథక్స్థితానాం సంసర్గస్థితానాం సన్నిపాతస్థితానాం చ, సమర్థ్యాల్లంఘనాదయస్తిక్తరసావసానాః పాచనాని స్యుః| యథావస్థం-అవస్థానతిక్రమేణ| కస్యాంచిజ్జ్వరావస్థాయాం లంఘనం-ఉపవాసలక్షణం, మలానాం పాచనం స్యాత్| కస్యాంచిత్ స్వేదనం స్యాత్| [కస్యాంచిత్ ] కాలః షడహాఖ్యః| కస్యాంచిద్యవాగ్వః-పేయాః| కస్యాంచిత్తిక్తకో రసః-తిక్తరసాగ్జ్రాతద్రవ్యోపయోగః| ఏవమవస్థావశాత్ లంఘనాదయస్తిక్తరసాంతా మలానామేకైకశః పాచనాని స్యుః| అథవా క్రమేణైవ పాచనాని స్యుః, యథా-లంఘనం స్వేదనం చ కృత్వా షడహాదూర్ధ్వం యవాగ్వస్తిక్తకో రసః పాచనాన్యవిపక్వానాం మలానాం తరుణే జ్వరే స్యుః| తత్ర "ఆమాశయస్థః" (శ్లో.1) ఇత్యాదినా గ్రంథేన నిర్దిష్టా లంఘనయోగ్యావస్థా, "సోదర్దపీనస" (శ్లో. 19) ఇత్యాదినా చ స్వేదనయోగ్యావస్థా, "ఇత్యయం షడహో నేయః" (శ్లో. 38) ఇత్యాదినా చ నిర్దిష్టా కాలయోగ్యావస్థా, "యుక్తం లంఘితలింగైస్తుతం" (శ్లో. 24) ఇత్యాదినా పేయాయోగ్యావస్థా, "ఉద్రిక్తపిత్తే" (శ్లో. 14) ఇత్యాదినా చ తిక్తరసోపయోగయోగ్యావస్థా, ఇతి యథావస్థం ద్రష్టవ్యం| క్రమస్తు యథా,-వాతశ్లేష్మకే సామే జ్వరే ప్రథమం లంఘనం కుర్వన్నేవ స్వేదనం ద్విత్రాదిదినలక్షణం చ కాలం లంఘితలక్షణయుక్తస్య యవాగ్వాదిపేయాద్యన్నభుక్తస్యానంతరం ముస్తాపర్పటకాదితిక్తరసోపయోగః, ఇతి క్రమార్థః| అస్యవిశిష్టవిషయేఽపవాదమాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లఙ్హనాదీనాం ప్రయోగకాలమాహ-లంఘనం స్వేదనమితి| లంఘనం-వమనం, క్షుత్తృషో కాలశబ్దేన గ్రహణాత్| యథావస్థమితి ఉత్కృష్టదోషాద్యవస్థాయాం వమనం, సోదర్దత్వాద్యవస్థాయాం స్వేద్నం, సామత్వమాత్రావస్థాయాం కాలః, క్షుద్బోధావస్థాయాం యవాగూః, మృదుజ్వరత్వాద్యవస్థాయాం తిక్తకో రసః| అనుత్పన్నైతదవస్థే తు జ్వరే క్రమేణ లంఘనాదీని కుర్యాత్|జ్వరే "లంఘనం కుర్వీత" ఇత్యుక్తం|
Adhikarana జ్వరవిషేశే లంఘననిషేధః (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩
| శుద్ధవాతక్షయాగంతుజీర్ణజ్వరిషు లంఘనం||22|| నేష్యతే| |23|
| शुद्धवातक्षयागन्तुजीर्णज्वरिषु लङ्ग़नम्||२२|| नेष्यते| |२३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుద్ధేన వాతేన-ఆమదోషాద్యదుష్టేన, యో జ్వరః స శుద్ధవాతజ్వరః| క్షయేణ-ధాత్వపచయాదిలక్షణేన, యో జ్వరః స క్షయజ్వరః| యశ్చ భూతవిషవాయ్వగ్నిసంప్రహారాదిసముద్భవః స ఆగంతుజ్వరః| తథా, అతరుణో జ్వరః స జీర్ణజ్వరః| తే విద్యంతే యేషాం త ఏవంభూతాః| తేషు లంఘనం నేష్యతే| తేషు తర్హి కిం కార్యం ? ఇత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జ్వరవిశేషే లంఘనం నిషేధతి-శుద్ధవాతక్షయేతి| శుద్ధవాతః-నిరామవాయుః| క్షయో-రాజయక్ష్మా| ఆగంతుః-అభిఘాతాదిజః| జీర్ణః-చిరకాలజః|
Adhikarana తత్ర బృంహణరూపం శమనం (౨౩) · Śloka ౨౩
తేషు హి హితం శమనం యన్న కర్శనం| |23|
तेषु हि हितं शमनं यन्न कर्शनम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హి-యస్మాత్, తేషు-శుద్ధవాతాదిజ్వరేషు, శమనం హితం| శమనస్య సంతర్పణాపతర్పణరూపేణ ద్వైవిధ్యాత్ కిం తచ్ఛమనం తేభ్యో హితం ? ఇత్యాహ-యన్న కర్శనం, బృంహణమిత్యర్థః| యద్యేవం తత్స్పష్టమేవ బృంహణమిత్యేతదేవ కస్మాన్న కృతం ? కిం శమనం యన్న కర్శనమితి పదద్వయోపాదానేన ? బ్రూమః| అర్థాంతరద్యోతనార్థమేతదుక్తం| తథా చాయమర్థో విశిష్ట ఉభయయోరుపాదానేన ప్రకాశ్యతే| యథా-న సర్వసర్వికయా యద్బృంహణం శమనం తత్తేభ్యో హితం| కింతర్హి ? కించిద్బృహణం శమనం తత్తేభ్యో హితమితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హి-యస్మాత్, తేషు శమనం హితం| కిం లంఘనభేదః ? నేత్యాహ-యన్న కర్శనం,- బృంహణభేద ఇత్యర్థః| "బృంహణం శమనం త్వేవ వాయోః పిత్తానిలస్య చ|" (హృ.సూ.అ. 1417) ఇతి వచనాత్| వైత్రాశమ్యమాత్ర(?)నివారకబృంహణలాభార్థం శమనశబ్దోక్తిః| వంగసేనే తు (జ్వరాధికారే శ్లో.166)-"కార్యం న బాలే వృద్ధే వా|" ఇతి|
Adhikarana అలంఘితలక్షణం (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪
| తత్ర సామజ్వరాకృత్యా జానీయాదవిశోషితం||23|| ద్వివిధోపక్రమజ్ఞానమవేక్షేత చ లంఘనే| |24|
| तत्र सामज्वराकृत्या जानीयादविशोषितम्||२३|| द्विविधोपक्रमज्ञानमवेक्षेत च लङ्घने| |२४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-[ తత్ర- ] తేషు జ్వరేషు, మధ్యే, సామజ్వరస్యాకృత్యా లక్షణేన "జ్వరోపద్రవతీక్ష్ణత్వం" (హృ. ని. అ. 2/54) ఇత్యాదినా, అవిశోషితం-అలంఘితం, విద్యాత్| లంఘనే-లంఘనలక్షణాపేక్షయా, ద్వివిధోపక్రమజ్ఞానం-ద్వివిధోపక్రమణీయాధ్యాయోక్తలక్షణం, చవేక్షేత| తల్లక్షణం-చ-"విమలంద్రియతా సర్గో మలానాం" (హృ.సూ.అ.14/17) ఇత్యాది| "అతికార్శ్య" (హృ,సూ.అ. 14/29) ఇత్యాదిభిరతి లంఘితం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అలంఘితలక్షణమాహ-తత్ర సామజ్వరాకృత్యేతి| "జ్వరోపద్రవతీక్ష్ణత్వం" ఇత్యాది సామజ్వరాకృత్యా అలంఘితలక్షణే సిద్ధేఽప్యలంఘితలక్షణం లక్షణసంకరే లంఘితోఽభూదిత్యేవమర్థః| లంఘితలక్షణమాహ ద్వివిధోపక్రమే-"విమలేంద్రియతాసర్గః" ఇత్యాది|
Adhikarana పేయోపచారః పేయోపచారఫలం (౨౪-౨౬) · Śloka ౨౬
| యుక్తం లంఘితలింగైస్తు తం పేయాభిరుపాచరేత్||24|| యథాస్వౌషధసిద్ధాభిర్మండపూర్వాభిరాదితః| షడహం వా మృదుత్వం వా జ్వరో యావదవాప్నుయాత్||25|| తస్యాగ్నిర్దీప్యతే తాభిః సమిద్భిరివ పావకః| |26|
| युक्तं लङ्घितलिङ्गैस्तु तं पेयाभिरुपाचरेत्||२४|| यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः| षडहं वा मृदुत्वं वा ज्वरो यावदवाप्नुयात्||२५|| तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः| |२६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లంఘితలింగైః-విశోషితలక్షణైః, యుక్తం జ్వరితం నరం జ్ఞాత్వా తం పేయాభిరుపాచరేత్| కింభూతాభిః ? యథాస్వౌషధసిద్ధాభిః| యద్యత్స్వం యథాస్వమితి వీప్సాయామవ్యయీభావః| యథాస్వం చ తదౌషధం చ యథాస్వౌషధం| వాతాదేః పృథగ్రూపస్య సంసృష్టస్య సన్నిపతితస్య యద్యస్య యోగ్యమౌషధం తేన సిద్ధాభిః-వక్ష్యమాణైః పేయాదిద్రవ్యైర్యథాయథం యోగ్యైః కృతాభిరిత్యర్థః| కింభూతాభిః ? మండః పూర్వః-ప్రధానః, అచ్ఛతయా యాభ్యస్తాభిరితి సమాసః| ఏవం మండాత్ కించిద్ధనాః పేయాః కార్యా ఇత్యర్థోఽవతిష్ఠతే| న తు మండః పూర్వః-ప్రథమోఽభ్యవహారో, యాసాం తా మండపూర్వా ఇతి వ్యాఖ్యేయం| ఏవం హి వ్యాఖ్యాయమానే సర్వాసాం పేయానాం మండపూర్వాణాం జ్వరేఽభ్యవహారః ప్రాప్నోతి| తతశ్చ (శ్లో.27)-"సృష్టవిడ్బహుపిత్తో వా సశుంఠీమాక్షికాం హిమాం పేయాం పిబేత్|" తామపి మండపూర్వా పిబేత్, న కేవలామితి| ఏతశ్చ క్రియమాణం విరుద్ధం స్యాత్| తథా క్వథితామలకేఽత్యర్థం పిత్తశమనే క్వ మండః ? తథా క్వ బహుపిత్తో జ్వరీ వా మండః "శృతః పిప్పలీశుంఠీభ్యాం యుక్తో లాజాంబుదాడిమైః|" (చ.సూ.అ. 27/256) ఇత్యేవంస్వరూపః ? పేయాయాశ్చ జ్వరఘ్నత్వముక్తం| తథా క్షుధితే సమ్యగ్లంఘితం జ్ఞాత్వా మండాత్ కించిద్ధనాభిః పేయాభిరసావుపాచరణీయః| తస్య-జ్వరిణః, తాభిః-పేయాభిః, అగ్నిర్దీప్యతే-సమిధ్యతే, సమిద్భిః-"ఏధైః, యథా బాహ్యః పావకః| మునినా చోక్తం (చ.చి.అ.3/149)-"తాశ్చ భేషజసంయోగాల్లఘుత్వాచ్చాగ్నిదీపనాః| చోక్తం (చ.చి.అ.3/149)-"తాశ్చ భేషజసంయోగాల్లఘుత్వాచ్చాగ్నిదీపనాః| వాతమూత్రపురీషాణాం దోషాణాం చానులోమనాః| స్వేదనాయ ద్రవోష్ణత్వాద్ద్రవత్వాత్తృట్ప్రశాంతయే| ఆహారభావాత్ ప్రాణాయ సరత్వాల్లాఘవాయ చ|| జ్వరధ్యో జ్వరసాత్మ్యత్వాత్తస్మాత్పేయాభిరాదితః| జ్వరానుపాచరేద్ధీమాన్" ఇతి| ఖరనాదేనాప్యుక్తం-"పిబేద్చ్చాం ససిక్థాం వా స్వాం స్వాం పేయా నవజ్వరే|" ఇతి| కియంతం కాలం జ్వరిణం పేయాభిరుపరేత్ ? ఇత్యాహ-షడహమిత్యాది| పేయాభిర్జ్వరిణం షడహం యావదుపాచరేత్| షణ్ణామహ్నాం సమాహారః, "తద్ధితార్థోత్తరపద" ఇత్యాదినా సమాసః, "రాజాహఃసఖిభ్యష్టచ్" ఇతి టచ్, న సంఖ్యాదేః సమాహారే" ఇత్యహ్నాదేశో యది శాంతో జ్వరస్తదా దోషదూష్యాద్యపేక్షయా భక్తయూషాదిభిరుపాచరేదితి వాశాబ్దేన గమయతి| మృదుత్వం వేతి| అథవా షడహేఽతీ తేఽపి యావజ్జ్వరో మార్దవం గచ్ఛతి తావత్పేయాభిరుపాచరేత్| నను, తర్హి కిం షడహం వేత్యనేన ? అత్ర కేచిదేవమాహుః| షడహాదర్వాక్ప్రాయేణ మృదుతాయామపి జాతాయాం షడహం యావత్ జ్వరిణం పేయాభిరుపాచరేదితి ద్యోతనార్థం షడహం వేతి కృతం| అపరే తు కాల ఏవ బాహుల్యేన జ్వరమార్దవస్యేతి జ్ఞాపనార్థమిదం కృతమితి మన్యంతే| జ్వరమార్దవే తు జాతే పాచనాదియోగః కార్యః| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో.39)- "తతః పక్వేషు దోషేషు లంఘనాద్యైః ప్రశస్యతే| కషాయః" ఇతి| అథ తా ఏవ పేయా వక్తుముపక్రమతే
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పేయోపచారమాహ-యుక్తం లంఘితలింగైరిత్యాది| యథాస్వౌషధసిద్ధాభిరితి| షడహం మృదుత్వం వా-యథాఽస్మిన్ జ్వరే యదౌషధం పాచనం శమనం వా| మండపూర్వాభిః-ప్రథమదినే మండః ప్రయుజ్యతే, ద్వితీయదినాదౌ ప్రయుక్తాభిః| ఆదితః-ఆదౌ, అంతే యూషై రసైశ్చేత్యర్థః| ఏతేన ప్రథమదినే మండః, ద్వితీయతృతీయచతుర్థేషు పేయాః-యవాగూవిలేప్యః, "యవాగ్వాం చ" (శ్లో.37) ఇతి వక్ష్యమాణత్వాత్, చకారేణ విలేపీ, పంచమే యూషౌదనః, షష్ఠే రసౌదనః, ఇతి షడహముపాచరేత్| యూషౌదనరసౌదనౌ యుక్త్యా హి, "ఇత్యయం షడహో నేయః" (శ్లో.38) ఇతి వక్ష్యతి| జ్వరమృదుత్వాద్యవేక్ష్య యావధ్యంతరే (?) ప్రకారాంతరం స్వయమూహ్యం| ఉక్తోపచారఫలమాహ-తస్యాగ్నిరితి| తస్య-లంఘితస్య| తాభిః-మండాదిరసయూషరసపేయాదిభిః|
Adhikarana లాజపేయా ప్రథమం యోజ్యా అమ్లార్థినః పేయా (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭
| ప్రాగ్లాజపేయాం సుజరాం సశుంఠీధాన్యపిప్పలీం||26|| ససైంధవాం, తథాఽమ్లార్థీ తాం పిబేత్సహదాడిమాం| |27|
| प्राग्लाजपेयां सुजरां सशुण्ठीधान्यपिप्पलीम्||२६|| ससैन्धवां, तथाऽम्लार्थी तां पिबेत्सहदाडिमाम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రాక్-పూర్వం సర్వాభ్యః పేయాభ్యో, లాజపేయాం పిబేత్, న తు యవాదిప్రకృతిజాం పేయాం| కీదృశీం ? సుజరాం, అల్పజత్వాద్యాచ్ఛీఘ్రం జరాం యాతి తాం| తథా, సశుంఠీధాన్యపిప్పలీంశుంఠ్యాదిభిః శృతామితి బోధ్యం| అత ఏవ ససైంధవామితి పృథగ్ నిర్దిష్టం| అన్యథా సశుంఠీధాన్యపిప్పలీసైంధవామితి నిర్దేశం కుర్యాత్| మునిరప్యాహ (చ. చి. అ. 3/177)- "లాజపేయాం చ సుజరాం పిప్పలీనాగరైః శృతాం" ఇత్యాది| ససైంధవామిత్యత్ర సశబ్దస్యేషత్పర్యాయత్వాత్ అల్పసైంధవామితిబోధ్యం| తథా, అమ్లార్థీ-యో జ్వర్యమ్ల ప్రార్థయతే సః, తాం-పూర్వోక్తాం పేయాం, సహదాడిమాం పిబేత్| పూర్వస్యాః పేయాయాః సదాడిమత్వమేవాస్యా విశేషః| "వోపసర్జనస్య" ఇతి సహశబ్దస్య సభావః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పేయాసు ప్రథమం లాజపేయా యోజేత్యాహ-ప్రాగ్లాజపేయామితి| సుజరాం-సుక్వథితాం| క్వథనం చ శుంఠ్యాదిక్వాథేన| క్వాథశ్చ షడంగవత్సాధ్యః| సలవణత్వం తు పశ్చాత్, "కషాయయోనయః పంచ రసా లవణవర్జితాః|" (హృ. క. అ. 6/8) ఇతి వచనాత్| "చతుర్దశగుణే పేయా" ఇతి వచనాత్ లాజాశ్చతుర్దశగుణే క్వాథే క్వథనీయాః| అస్యా ఏవ పేయాయాః మండః ప్రథమదినే పేయః| ఉక్తం హి సిద్ధయోగే (జ్వరాధికారే శ్లో. 159) "శస్తం సులంఘితస్యాదౌ విధాయ కవలగ్రహం| లాజసక్తుకపథ్యం స్యాత్సైంధవేనావచూర్ణితం|| రక్తపిత్తహితత్వేన దాహజ్వరహృతేస్తథా| సక్తవః శీతవీర్యాః స్యుర్లాజపూర్వా హితా న తే|| పాచనో దీపనో లాజమండస్తేనోష్ణ ఇష్యతే| అతోఽయం దశమూలాదిసాధితో భిషజాం మతః|| తచ్చేజ్జీర్యత్యవిఘ్నేన జ్వరీ జీవేత్తదాధ్రువం|" ఇతి| యత్ "వాతే వాతకఫే పిత్తే సామవాతరుజాజ్వరే| వాఠ్యమండం ప్రశంసంతి పటోలమగధాన్వితం||" ఇతి| తద్బద్ధమలవిషయం| భృష్టః శకలీకృతో యవో-వాఠ్యః| అమ్లార్థినః పేయామాహ-తథాఽమ్లార్థీతి| తాం-లాజపేయాం| తథా-తద్వత్సాధితాం| సహదాడిమాం-శుంఠ్యాదిషు దాడిమం ప్రదేయం|
Adhikarana శిథిలమలపిత్తోత్తరయో పేయా (౨౭) · Śloka ౨౭
| సృష్టవిడ్ బహుపిత్తో వా సశుంఠీమాక్షికాం హిమాం||27||
| सृष्टविड् बहुपित्तो वा सशुण्ठीमाक्षिकां हिमाम्||२७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిబేదిత్యనువర్తతే| సృష్టవిట్-భిన్నవర్చా జ్వరీ, బహుపిత్తో వా సశుంఠీమాక్షికాం హిమాం పేయాం పిబేత్, నోష్ణాం నాన్యథా యో జ్వరీ| ధాన్యపిప్పల్యావత్రాపాస్యే, శుంఠీగ్రహణాత్| అత్ర చ శుంఠ్యా ద్రవ్యేభ్యోఽసంయోగాన్మధురపాకత్వాదగ్నిమాంద్యోత్సారణోపక్షీణశక్తిత్వాద్ యుక్తః పిత్తే ప్రయోగః| ఏవమన్యత్రాపి శుంఠ్యాః ప్రయోగే చింత్యం| సైంధవం తు తావన్మాత్రం సర్వత్రావిరుద్ధమేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిథిలమలపిత్తోత్తరయోః పేయామాహ-సృష్టవిడితి| హిమాయాం మాక్షికప్రక్షేపః, కించిన్మాధుర్యం యథా స్యాత్|
Adhikarana బస్త్యాదిశూలినః (౨౮) · Śloka ౨౮
బస్తిపార్శ్వశిరఃశూలీ వ్యాఘ్రీగోక్షురసాధితాం| |28|
बस्तिपार्श्वशिरःशूली व्याघ्रीगोक्षुरसाधिताम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బస్త్యాదిశూలీ వ్యాఘ్రీగోక్షురసాధితాం పేయాం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బస్త్యాదిశూలినః పేయామాహ-బస్తిపార్శ్వశిరః-శూలీతి|
Adhikarana జ్వరాతిసారిణః పేయా (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
| పృశ్నిపర్ణీబలాబిల్వనాగరోత్పలధాన్యకైః||28|| సిద్ధాం జ్వరాతిసార్యమ్లాం పేయాం దీపనపాచనీం| |29|
| पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः||२८|| सिद्धां ज्वरातिसार्यम्लां पेयां दीपनपाचनीम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-పృశ్నిపర్ణ్యాదిసాధితాం పేయాం దీపనపాచనీం జ్వరాతి సారవాన్ అమ్లాం పిబేత్| దీపనీ చాసౌ పాచనీ చేతి పుంవత్కర్మధారయేతి పుంవద్భావః| అత్రామ్లగ్రహణం న కర్తవ్యం| యతః సర్వత్రపేయాప్రసంగేఽమ్లార్థీ యో జ్వరీ స సదాడిమాం పేయాం పిబేదిత్యుక్తం| తస్మాత్కిమనేన ? బ్రూమః| అమ్లాభిలాషీ భవతు వా మా భవతు| తథాఽప్యమ్లామేవ జ్వరాతిసారీ పిబేదిత్యస్యార్థస్య ద్యోతనార్థమమ్లామిత్యుక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జ్వరాతిసారిణః పేయామాహ-పృశ్నిపర్ణీతి| అమ్లాం-దాడిమోపేతాం|
Adhikarana హిధ్మాదియుక్తస్య పేయా (౨౯) · Śloka ౨౯
| హ్రస్వేన పంచమూలేన హిక్కారుక్శ్వాసకాసవాన్||29||
| ह्रस्वेन पञ्चमूलेन हिक्कारुक्श्वासकासवान्||२९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిబేత్సిద్ధామిత్యత్రానువర్తతే| హ్రస్వేన-బృహత్యాదినా, పంచమూలేన సిద్ధాం పేయాం హిధ్మాదివాన్ పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హిధ్మాదియుక్తస్య పేయామాహ హృస్వేన పంచమూలేనేతి| హృస్వేన-బృహత్యాదినా| రుక్-శూలం|
Adhikarana కఫార్తస్య పేయా (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
పంచమూలేన మహతా కఫార్తో యవసాధితం| విబద్ధవర్ఛాః సయవాం పిప్పల్యామలకైః కృతాం||30|| యవాగూం సర్పిషా భృష్టాం మలదోషానులోమనీం| |31|
पञ्चमूलेन महता कफार्तो यवसाधितम्| विबद्धवर्छाः सयवां पिप्पल्यामलकैः कृताम्||३०|| यवागूं सर्पिषा भृष्टां मलदोषानुलोमनीम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స-కఫార్తో నరో బిల్వాదినా-మహతా, పంచమూలేన సహ యవసాధితాం పిబేత్| తండులా ఏవాత్ర ప్రకృతిత్వేన యోజ్యాః| యవాస్తుక్వాథ ఏవ| విబద్ధం-విష్టబ్ధం, వర్చః-పురీషం, యస్య-నరస్య, స నరః సయవాం-యవప్రధానాం పిబేత్| కింభూతాం ? పిప్పల్యామలకైః కృతాం| తథా, సర్పిషా భృష్టాం-సమ్యగాజ్యేన సంస్కృతాం| తథా, మలః-పురీషాదిః, దోషో-వాతాదిః, తేషామనులోమనీం-స్వమార్గప్రవర్తినీం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కఫార్తస్య పేయామాహ-పంచమూలేన మహతేతి| యవరూపేయం సర్పిషా భృష్టా యావన్నిరధ(న్నిర్ధూమ)త్వం తావత్సర్పిః సంతాప్య తన్మధ్యే ప్రక్షిప్తాం|
Adhikarana విబద్ధశూలయుక్తస్య పేయా (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
| చవికాపిప్పలీమూలద్రాక్షామలకనాగరైః||31|| కోష్ఠే విబద్ధే సరుజి| |32|
| चविकापिप्पलीमूलद्राक्षामलकनागरैः||३१|| कोष्ठे विबद्धे सरुजि| |३२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కోష్ఠే విబద్ధే-విబద్ధదోషాధిష్ఠానే, తథా సరుజి చవికాదిభిః సాధితాం పేయాం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 విబాద్ధశూలయుక్తస్య పేయామాహ-చవికాపిప్పలీతి|
Adhikarana పరికర్తినః పేయా (౩౨) · Śloka ౩౨
పిబేత్తు పరికర్తిని| కోలవృక్షామ్లకలశీధావనీశ్రీఫలైః కృతాం||32||
पिबेत्तु परिकर्तिनि| कोलवृक्षाम्लकलशीधावनीश्रीफलैः कृताम्||३२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తుః పునరర్థే| పరికర్తనం-పరికర్తికా ఛేదనమివానుభవః, స యస్యాస్తి స పరికర్తీ కోష్ఠః, తస్మింపరికర్తిని తు కోష్ఠే, కోలాదిభిః సాధితాం పేయాం పిబేత్| శ్రీఫలం-బిల్వఫలం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పరికర్తినః పేయామాహ-పిబేత్త్వితి| కోలం బదరం| కలశీ-పృష్ణిపర్ణీ| శ్రీః-బిల్వః|
Adhikarana అస్వేదనిద్రాతృష్ణార్తస్య పేయా (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
అస్వేదనిద్రస్తృష్ణార్తః సితామలకనాగరైః| సితాబదరమృద్వీకాసారివాముస్తచందనైః||33|| తృష్ణాఛ్ఛర్దిపరీదాహజ్వరఘ్నీం క్షౌద్రసంయుతాం| |34|
अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः सितामलकनागरैः| सिताबदरमृद्वीकासारिवामुस्तचन्दनैः||३३|| तृष्णाछ्छर्दिपरीदाहज्वरघ्नीं क्षौद्रसंयुताम्| |३४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్వేదనిద్రో నరస్తృష్ణార్తశ్చ సితాదిభిః సాధితాం పేయాం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అస్వేదనిద్రాతృష్ణార్తస్య పేయామాహ-అస్వేదనిద్రాతృష్ణార్త ఇతి| సితా-శర్కరా, సా చ మధువద్యోజ్యా| సంగ్రహే (చి.అ. 1)-"సితాధాత్ర్యాజ్యనాగరైః" ఇతి పాఠః| తేన సర్పైర్భృష్టాః కార్యాః| పరీవారః-ఉపద్రవః|
Adhikarana పేయౌషధైరేవరసయూషాదికానపి కుర్యాత్ (౩౪) · Śloka ౩౪
| కుర్యాత్పేయౌషధైరేవ రసయూషాదికానపి||34||
| कुर्यात्पेयौषधैरेव रसयूषादिकानपि||३४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-పేయోద్దిష్టైరేవౌషధైర్మాంసరసాదయోఽపి యథోపయోగం కర్తవ్యాః| [ తథా చ సంగ్రహేఽధ్యగీష్ట-(చి. అ. 1)-"కుర్యాత్ పేయౌషధరేవ రసయూషాదికానపి|" ] రసోఽత్ర మాంసరసః| యూషాః-ముద్గాదిసంబంధినః క్వాథాః| ఆదిగ్రహణాత్ పానియమస్తుతక్రవ్యంజనాదయో గృహ్యంతే| పేయాదిషు చ ద్రవ్యపరిమాణాదికం పూర్వోక్తం సూపశాస్త్రాదిభ్యో వాఽవగంతవ్యం| తథా చ తంత్రాంతరే-"పేయాయూషరసాద్యేషు రసాలాపానకాదిషు| ద్రవ్యమాత్రాం ప్రయుంజీత లోకసిద్ధాం యథార్హతః||" ఇతి|| యస్య పుంసో యత్పరిమాణైర్ద్రవ్యైర్మాత్రా యోగ్యా తస్య తత్పరిమాణైర్ద్రవ్యైరేవ పేయాదయః కార్యా ఇత్యర్థః| అన్యే త్వేవం మన్యంతే,-పేయాయూషరసాద్యేషు ద్రవ్యపరిమాణమల్పమేవ కల్పయితవ్యం| పానార్థే చ యద్ద్రవ్యైః సధితం తోయముక్తం తదల్పపరిమాణద్రవ్యైరేవ సధనీయం| అల్పపరిమాణేనైవ ద్రవ్యేణ తత్తోయం సమ్యక్ పాచ్యతే| తథా చ ఖారణాదిరపాఠీత్-"బహుద్రవ్యో ఘనః క్వాథః స్వచ్ఛ్హమల్పౌషధం జలం|" ఇతి| శ్రపణక్రియాసామాన్యేఽప్యస్యోభయస్య పృథక్సంజ్ఞావినిర్దేశో ద్రవ్యపరిమాణభేదాదయం క్వాథ ఇదం జలమితి| జ్వరిణాం చ ప్రథమం యథాఽచ పేయా దేయాస్తథా యూషరసా అప్యచ్ఛా ఏవ దేయాః, అగ్నిమాంద్యభయాత్| క్వాథోఽప్యత ఏవ బహుపరిమాణద్రవ్యసాధ్యత్వాద్ధనతయా తిక్తరసద్రవ్యకృతోఽపి ప్రథమం జ్వరే నిషిద్ధః| కిం సర్వత్ర జ్వరే సర్వాః సర్వదా సర్వస్మిందేశే పేయా దేయా న ? ఇత్యాశంక్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పేయౌషధైరేవ రసయూషాదికానపి కుర్యాదిత్వాహ-కుర్యాదితి|
Adhikarana జ్వరవిశేషే పేయానిషేధః (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
మద్యోద్భవే మద్యనిత్యే పిత్తస్థానగతే కఫే| గ్రీష్మే తయోర్వాఽధికయోస్తృట్ఛర్దిర్దాహపీడితే||35|| ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తే రక్తే చ పేయాం నేచ్ఛంతి| |36|
मद्योद्भवे मद्यनित्ये पित्तस्थानगते कफे| ग्रीष्मे तयोर्वाऽधिकयोस्तृट्छर्दिर्दाहपीडिते||३५|| ऊर्ध्वं प्रवृत्ते रक्ते च पेयां नेच्छन्ति| |३६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మద్యోద్భవ ఇత్యాదిష్వర్థేషు పేయాం నేచ్ఛంతి, మునయ ఇతి శేషః| మద్యేనోద్భవో యస్య తస్మిన్ మద్యోద్భవే జ్వరే, తథా మద్యనిత్యే పురుషే, తథా కఫే పిత్తస్థానగతే సతి, తథా గ్రీష్మకాలే, తథా తయోర్వాఽధికయోః, తయోరితి పిత్తకఫౌ పరామృశ్యేతే, పిత్తకఫయోశ్చాధికయోః, పిత్తస్థానగతే కఫ ఇత్యస్తయోరేవ ప్రకృతత్వాత్, తథా తృట్ఛర్దిర్దాహైః సముదితైః పీడితే పురుషే యో జ్వరస్తస్మింశ్చ, ప్రత్యేకం తు తృడార్తేఽనుజ్ఞాతైవ, ఆస్వేదనిద్రస్తృష్ణాత్ర్త ఇత్యుక్తేః, దాహార్తేఽపి సృష్టవిడ్బహుపిత్తో వేత్యాహ, తథా యస్యోర్ధ్వం ప్రవృత్తే రక్తే జ్వరస్తస్మింశ్చ పేయాం నేచ్ఛ్హంతి| తేషు తర్హి కిం కార్యం ? ఇత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జ్వరవిశేషే పేయాం నిషేధతి-మద్యోద్భవ ఇతి| మద్యనిత్యే పురుషే| తయోః-పిత్తకఫయోరధికయోర్వా|
Adhikarana నిషిద్ధపేయస్య తర్పణం (౩౬-౩౭) · Śloka ౩౭
తేషు తు| జ్వరాపహైః ఫలరసైరద్భిర్వా లాజతర్పణాన్||36|| పిబేత్సశర్కరాక్షౌద్రాన్| |37|
तेषु तु| ज्वरापहैः फलरसैरद्भिर्वा लाजतर्पणान्||३६|| पिबेत्सशर्कराक्षौद्रान्| |३७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేషు పునర్విషయభూతేషు లాజతర్పణాన్-లాజసక్తూన్, పిబేత్,-పేయావసరే న తు యవసక్తూన్ పిబేత్| జ్వరాపహైః ఫలరసైఃద్రాక్షాదీనాం జ్వరఘ్నానాం ఫలానాం రసైః-స్వరసైః, అథవా తద్రసైఃక్వాథైః| అథవా, అద్భిః-జలైః, క్వథితశీతలైరిత్యర్థాద్గమ్యతే| కింభూతాన్ లాజతర్పణాన్ ? సశర్కరాక్షౌద్రాన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిషిద్ధపేయస్య తర్పణమాహ-తేషు త్వితి| లాజతర్పణం-లాజచూర్ణకృతమర్థం| సంగ్రహే తు (చి.అ. 1)-"ద్రాక్షాదాడిమకాశ్మర్యపథ్యాపీలుపరుషకైః| జ్వరఘ్నైస్తోయమృదితైరద్భిర్వా లాజతర్పణాన్| పిబేత్సుసూక్ష్మరజసః" ఇతి| తత్ర తర్పణశబ్దేన సక్త్వః| తే చ లాజానాం|
Adhikarana తతో యూషౌదననరసౌదనౌ (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
తతో జీర్ణే తు తర్పణే| యవాగ్వాం వౌదనం క్షుద్వానశ్నీయాద్భృష్టతండులం||37|| దకలావణికైర్యూషై రసైర్వా ముద్గలావజైః| |38|
ततो जीर्णे तु तर्पणे| यवाग्वां वौदनं क्षुद्वानश्नीयाद्भृष्टतण्डुलम्||३७|| दकलावणिकैर्यूषै रसैर्वा मुद्गलावजैः| |३८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతః-తర్పణపానాదనంతరం, జీర్ణే తర్పణే, యవాగ్వాం వేతి యవాగూపానార్హే నరే యవాగ్వాం జీర్ణాయాం, క్షుద్వాన్ పురుషో-జాతబుభుక్షః సన్, ద్వితీయేఽన్నకాల ఓదనమశ్నీయాత్-భుంజీత| కింభూతం ? భృష్టాస్తండులా యస్మిన్| కిం కేవలమోదనం భుంజీత ? నేత్యాహ-దకేత్యాది| దకలావణికైః-కులత్థాదీనాం సంబంధిభిర్యూషః-క్వాథైః, ఓదనమద్యాత్| అథవా, అవస్థావశాత్ ముద్గలావజైరోదనమద్యాత్| ముద్గలావజరసైరితి వక్తవ్యే రసైరితి పృథఙ్నిర్దేశో లావజరసానాం ప్రాధాన్యజ్ఞాపనార్థం| తథా లావజరసాః సంస్కార్యాః సంస్కారకాశ్చ ముద్గాః, అత ఏవ బహుమాత్రాణాం లావానామల్పానాం చ ముద్గానామత్రోపయోగః కార్య ఇత్యవతిష్ఠతే| "నాతిమాం సాస్తనురసా దకలావణికాః స్మృతాః|" ఇతి కేచిదాహుః| అన్యేత్వాచక్షతే,-"అల్పమాంసపటుస్నేహా దకలావణికాః స్మృతాః|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-యూషోదనరసౌదనావాహ-తతో జీర్ణే త్వితి| యస్య తర్పణముక్తం తస్య తర్పణే జీర్ణే, యస్య యవాగూరుక్తా తస్య యవాగ్వాం జీర్ణాయాం, ఓదనమశ్నీయాత్| జీర్ణత్వమపి వికారః పాకః| స చ దినత్రయేణ జాయతే| త్రిదినం తర్పణం యవాగూం వా భుక్త్వా తతో యూషౌదనం తతో రసౌదనం భుంజీతేత్యర్థః| ముద్గజైర్యూషై రసైః| లావజైర్దకలావణికైః| దకం-ఉదకం, తేన లవణేన చ సంస్కృతైః, అకృతైరిత్యర్థః| వాశబ్దాదముద్గలావజైరపి యథా సాత్మ్యం ధాన్యాంతరమాంసాంతరజైః| యూషైర్వా రసైర్వేతి వ్యాఖ్యానే ముద్గలావజైరితి విశేషణం న ఘటతే, క్రమాభావాత్|
Adhikarana మండాద్యుపచారస్యోపసంహారః (౩౮) · Śloka ౩౮
| ఇత్యయం షడహో నేయో బలం దోషం చ రక్షతా||38||
| इत्ययं षडहो नेयो बलं दोषं च रक्षता||३८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, ప్రథమో జ్వరస్య షడహో నేయః అతివాహ్యః, నాన్యో జ్వరస్య సంబంధీ, ఇత్యయమితి నిర్దేశాల్లభ్యతే- కిం కుర్వతా భిషజా షడహో నేయః ? బలం రక్షతా, తథా దోషం తత్కాలే సామం వాతాద్యన్యతమం పృథక్ సంసృష్టం సన్నిపతితం వా తజ్జ్వరకారణం రక్షతా,-తత్ర తద్రక్షాం కుర్వతా, యథాఽసౌ దోషః కృచ్ఛ్రసాధ్యతామసాధ్యతాం వా న యాతి| అత్ర చ యది కిల బలరక్షార్థం సంతర్పణం క్రియతే తదా సంతర్పణస్యామవృద్ధిహేతుత్వాత్ సామో దోషో వర్ధేత, అథామదోషక్షపణార్థమపతర్పణం కుర్వీత తదా బలహానిః స్యాత్, తస్మాన్మధ్యమయా వృత్త్యాఽవహితేన వైద్యేనోభయం రక్షతోపక్రమః కార్యః, నాత్రావహేలా కార్యేత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మండాద్యుపచారముపసంహరతి-ఇత్యయం షడహో నేయ ఇతి|
Adhikarana తతః కషాయః (౩౯) · Śloka ౩౯
తతః పక్వేషు దోషేషు లంఘనాద్యైః ప్రశస్యతే| కషాయో దోషశేషస్య పాచనః శమనోఽథవా||39||
ततः पक्वेषु दोषेषु लङ्घनाद्यैः प्रशस्यते| कषायो दोषशेषस्य पाचनः शमनोऽथवा||३९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లంఘనాద్యైః-తిక్తసావసానైస్తత్కాలోచితైర్జ్వరకారిసామమలపక్తౄహేతుభిః, పక్వేషు దోషేషు తతః-షడహాదూర్ధ్వం, కషాయః ప్రశస్యతే| ముస్తాపర్పటకాదిః పాచనః, ప్రాధాన్యేన పాచనసంజ్ఞయా విహితత్వాత్| తథా వక్ష్యమాణః కలింగకాదిరర్ఘశ్లోకసమాపనః (శ్లో. 48) పంచప్రకారః శమనః ప్రశస్యతే, ప్రాధాన్యేన శమనసంజ్ఞయా విహితత్వాత్| తథా ఛాధ్యేష్యతే తంత్రకృత్ (శ్లో. 51) "పంచైతే సంతతాదీనాం పంచానాం శమనా మతాః|" ఇతి| తదేతదుభయం-పాచనశబ్దశ్రుత్యాక్షిప్తో ముస్తాపపర్టకాదిః శమనశ్రుత్యాక్షిప్తః కలింగకాదిః, కషాయః-క్వాథః, ప్రశస్యతే| కస్య పాచనః ? ఇత్యాహ-దోషశేషస్య| అత ఏవ పక్వేషు దోషేషు లంఘనాద్యైరిత్యల్పపక్వేషు పక్వప్రాయేష్వీషదామేషు దోషేష్వితి బోధ్యం| అన్యథా పక్వస్య పాచనమయుక్తమివ స్యాత్, పిష్టపేషణన్యాయేనానర్థకత్వాత్| తథా చాపక్వం యద్వస్తుజాతం తదగ్నిః పఛతి, పహంతమగ్నిః పాచనః పాచయాత| ఏవం చ పాక్యాభావాత్ కిమగ్నిః పచతు ? కిం వా కషాయః పాచయతు ? ఇత్యనుపపన్నమివైతత్స్యాత్| యదా పునర్ముస్తాపర్పటకాదిః కలింగాదిరన్యో వా కశ్చిత్ కషాయస్తిక్తాద్యన్యతమో వాతాదిదోషజ్వరశాంత్యర్థం ప్రయుజ్యతే తదా పాచనో భవన్నపి శమనసంజ్ఞః, న పాచనసంజ్ఞః| నను, ప్రథమ ఏవ దినే తిక్తరసకషాయమనుజజ్ఞే తంత్రకృత్| తథా చోవాఛ (శ్లో. 15)- "ఘనచందనశుంఠ్యంబుపర్పటోశీరసాధితం| శీతం తేభ్యో హితం తోయం పాచనం తృడ్జ్వరాపహం||" ఇతి| తత్కథమేతత్ ? అత్రోచ్యతే| జ్వరిణః ప్రసక్తతృషోఽవశ్యం పానం కించిద్వితరణీయం| న చ (పానే) మద్యేక్షురసదధిమస్త్వారనాలక్షీరాదీనామత్ర యోగ్యత్వేఽపి జ్వరస్యైవం విధాని నిషద్ధాని తంత్రకృద్భిః, శిశిరజలమప్యామదోషస్రోతఃసంరోధాగ్నిసాదాదీనావహేత్ జ్వరం గాఢతరం కుర్యాత్| తస్మాత్ పానార్థే తిక్తసాధితముక్తమంబ్వనుమేనే| ద్రవ్యాణి చాత్ర స్వల్పమాత్రయైవ యోజ్యా నీత్యనంతరమేవ ప్రత్యపాది| కించ జ్వరితస్తృషతో జలం బహౌషధం పాతుమపి న క్షమేత| కించ కతిపయాన్యేవ ఘనాదీని జలసంస్కారేణ పాతుమనుమతాని, న సకలాన్యపి తిక్తాన్యనుమతాని| కింతర్హి ? విశిష్టప్రభావం దర్శయంతి ఘనాదీన్యేవ| విశిష్టప్రభావత్వం చాన్యత్రాపి ద్రవ్యాణాం దృష్టం| యథా-శమీఫలం మధురమపి కేశఘ్నం, తథాఽమ్లమప్యామలకం పిత్తకఫఘ్నం, సైంధవం లవణమపి చక్షుష్యం, ఇత్యాద్యన్యదప్యూహ్యం| తస్మాత్ ఘనాదీనాం పానీయసంస్కారోపయోగో నవజ్వరేఽపి హితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఔషధమాహ-తతః పక్వేష్వితి| తతః-షడహాత్పరం| కషాయః-స్వరసాదిః అపక్వదోషశంకాయాం పాచనః, తదభావే శమనః| వృద్ధిజశనం(?)| పక్వేషు దోషేష్వితి దినసంఖ్యానాదరార్థం| తదుక్తిస్తు క్రమకథనార్థం|
Adhikarana దోషవిశేషే కషాయవిశేషః (౪౦) · Śloka ౪౦
తిక్తః పిత్తే విశేషేణ ప్రయోజ్యః, కటుకః కఫే| |40|
तिक्तः पित्ते विशेषेण प्रयोज्यः, कटुकः कफे| |४०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కషాయ ఇతి వర్తతే| జ్వరస్య ప్రకృతత్వాత్ పిత్తే-పిత్తజ్వరే, తిక్తకషాయకల్పనాప్రకారః ప్రయోజ్యః| తిక్తః పిత్తే విశేషేణేత్యతో విశేషనిర్దేశాదన్యదోషోత్థేఽపి జ్వరే తిక్తరసాధిష్ఠితో ద్రవ్యకషాయో యథావస్థం ప్రయోజ్యః, న కేవలం పిత్తజ్వరాఖ్యే, వ్యాధిదోషఘ్నత్వాత్| తథా తిక్తో రసో నిసర్గత ఏవ జ్వరఘ్నః శాస్త్రేఽస్మింపఠితః| యథా (హృ. సూ. అ. 10/14)- "తిక్తః స్వయమరోచిష్ణురరుచిం కృమితృడ్విషం| కూష్ఠమూర్చ్ఛాజ్వరోత్క్లేదదాహపిత్తకఫాన్ జయేత్||" ఇతి| మునిరప్యవోచత్ (ఛ. సూ. అ. 2643)- "తిక్తో రసః స్వయమరోఛిష్ణురరోఛకఘ్నో విషఘ్నః క్రిమిఘ్నో మూర్చ్ఛాదాహప్రశమనస్తృష్ణాప్రశమనస్త్వఙ్మాంసయోః స్థిరీకరణో జ్వరఘ్నః" ఇత్యాది| తస్మాద్రసేషు యథా తిక్తరసస్య జ్వరఘ్నత్వం తథా నాన్యేషాం రసానామిత్యవేహి| గుడూఛ్యాదేశ్చ ద్రవ్యస్య తిక్తరసత్వాదేవ జ్వరఘ్నత్వస్య ప్రతిపాదితత్వాత్ పునర్యజ్జ్వరఘ్నత్వముక్తం తఛ్ఛక్త్యుత్కర్షాయేతి బోధ్యం| గుడూఛ్యాశ్చ ముని(?)గుణానాహ| యథా (సంగ్రహే అ. 12)- "తిక్తాఽమృతా త్రిదోషఘ్నీ గ్రాహిణ్యుష్ణా రసాయనీ| దీపనీ జ్వర తృడ్దాహకామలావాతరగ్క్తనుత్||" ఇతి| ఏవమన్యేషామపి ద్రవ్యాణామాధేయసామర్థ్యాద్యుత్కర్షసిద్ధమపి యత్ పునరుఛ్యతే, తత్తేషాం తస్య కర్మణః శక్త్యుత్కర్షార్థం బోధ్యం| కటుక ఇత్యాది| కటుకరసాధిష్ఠితో జ్వరఘ్నద్రవ్యవిశేషజః క్వాథః కఫే-కఫజ్వరే ప్రయోజ్యః, న తు యః కశ్ఛిత్కటుకద్రవ్యకషాయః, సర్వస్య జ్వరఘ్నత్వానుపపత్తేః| యస్మాద్ద్రవ్యప్రభావాద్విశిష్టమేవ కటురసాధిష్ఠితం కిమపి యద్ ద్రవ్యం తజ్జవరఘ్నమితి మంతవ్యం| ఏతదేవ తస్మాఛ్ఛాయం గ్రంథకృత్ "కఫే కటుకో యోజ్యః" ఇతి జగాద|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-యస్మిన్ దోషే యః కషాయస్తమాహ-తిక్తః పిత్త ఇతి| విశేషేణేతి వచనాత్ కఫేఽపి, న తు వాతే, విరుద్ధత్వాత్|
Adhikarana కషాయకషాయస్య నిషేధః నిషేధాతిక్రమే దోషః (౪౦-౪౧) · Śloka ౪౧
| పిత్తశ్లేష్మహరత్వేఽపి కషాయః స న శస్యతే||40|| నవజ్వరే, మలస్తంభాత్కషాయో విషమజ్వరం| కురుతేఽరుచిహృల్లాసహిధ్మాధ్మానాదికానపి||41||
| पित्तश्लेष्महरत्वेऽपि कषायः स न शस्यते||४०|| नवज्वरे, मलस्तम्भात्कषायो विषमज्वरम्| कुरुतेऽरुचिहृल्लासहिध्माध्मानादिकानपि||४१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కషాయః-కషాయరసాధిష్ఠితద్రవ్యజః కషాయః, స పిత్తశ్లేష్మహరత్వేఽపి నవజ్వరే,-తరుణజ్వరే, న శస్యతే| కుతః ? ఇత్యాహ-మలేత్యాది| కషాయో హ్యత్ర యోజితో మలస్తంభాత్కారణాత్ విషమజ్వరం-సతతాదికం, కురుతే| కషాయస్తంభితా హి మలాః కోష్ఠమప్రతిపన్నత్వాత్ సమ్యక్పాకమయాంతః సంధిస్తోతోలీనాః కషాయపానవిహితవేగా అశక్తత్వాద్విషమమేవ జ్వరం కుర్వంతి| యది హి తేషాం కషాయదానేన శక్తిహానిర్న కృతా స్యాత్ తదా సంతతమేవ జ్వరం కుర్యుః| తస్మాత్ స్వల్పత్వాత్ సతతాదికం విషమజ్వరం కర్తుమేషాం యుక్తం| నను, పిత్తశ్లేష్మహరత్వేపీత్యనర్థం| యతః "కషాయః పిత్తకఫహా" (హృ.సూ.అ.10120) ఇతి పూర్వముక్తం| అస్త్యేవైతత్| అర్థవిశేషజ్ఞాపనార్థం తు పునరుక్తం| నవజ్వరే-ఏకదోషజే సన్నిపాతజే వాతకఫజే వాతపిత్తజే, కేవలం కషాయో న శస్తోఽపి తు పిత్తశ్లేష్మజ్వరేఽపి న శస్తః, తస్మాత్ పిత్తకఫజేఽపి జ్వరే నాయం యోజ్య ఇత్యర్థః| తథా, కషాయోఽయం యోజితో న కేవలం విషమజ్వరం కరోతి, యావదరుచ్యాదీశ్చ కరోతి| అత్రాపి మలస్తంభాదితి సంబధ్యతే| తేన యద్యప్యాదిశబ్దేనానియతరుపాణామనేకానావ్యాధీనాం గ్రహణం ప్రాప్తం, తథాఽపి మలస్తంభాద్యే వ్యాధయ ఉత్పద్యంతేఽరుచ్యాదిరూపాస్తేషామేవేహ గ్రహణార్థమేవం సంబంధః కృతః| తథా, విషమజ్వరారుచిహృల్లాసహిధ్మాధ్మానాదికానపీత్యేకవిభక్త్యైవ నిర్దేశః కర్తుం వ్యవచ్ఛద్య పృథంక్నిర్దేశో యః కృతస్తేనేదం ద్యోత్యతే,-కషాయః ప్రయోజితోఽవశ్యమేవ విషమజ్వరం కురుతే, అరుచ్యాదీన్ పునర్నావశ్యం కురుతే, ఇతి| తదేవం కషాయో రసవిశేషో మలస్తంభాదేవ నవజ్వరే నిషిధ్యతే, న తు కల్పనావశాత్| తథా చ మునిః (చ. చి. అ. 31160)- "యః కషాయః కషాయస్తు స వర్జ్యస్తరుణే జ్వరే| న తు కల్పనముద్దిశ్య కషాయః ప్రతిషిధ్యతే||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కషాయం జ్వరే నిషేధతి-పిత్తశ్లేష్మహరత్వేఽపీతి| కషాయః-కషాయరసస్య కషాయః| నిషేధాతిక్రమే దోషమాహ-మలస్తంభాదితి| సంగ్రహే తు (చి.అ. 1)-"న చ్యవంతే న పచ్యంతే కషాయస్తంభితా మలాః| తిర్యగ్గతా విమార్గా వా వర్ద్ధయంత్యపి చ జ్వరం|| వహ్వామకఫవాతత్వాచ్ఛూలానాహాదికానపి|" ఇతి|
Adhikarana ఉక్తౌషధకాలస్య మతాంతరేణ నిరాకరణం (౪౨) · Śloka ౪౨
సప్తాహాదౌషధం కేచిదాహురన్యే దశాహతః| కేచిల్లఘ్వన్నభుక్తస్య యోజ్యమామోల్బణే న తు||42||
सप्ताहादौषधं केचिदाहुरन्ये दशाहतः| केचिल्लघ्वन्नभुक्तस्य योज्यमामोल्बणे न तु||४२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సప్తాహాదనంతరమష్టమేఽహ్నయౌషధం-జ్వరఘ్నం యథాయోగ్యం శృతాదికల్పనయా కల్పితం, యోజ్యమితి కిచిదేవాచార్యా ఆహుః| అన్యే తు దశాహాదూర్ధ్వమౌషధం-ముస్తాపర్పటకాదికం, యోజ్యమాహుః| కేచిదాచార్యా లఘ్వన్నభుక్తస్య నరస్యౌషధం యోజ్యమిత్యాహుః| లఘ్వన్నశబ్దేన పేయాదికం భణ్యతే, ఓదనతస్తస్య లఘుత్వోక్తేః| లఘ్వన్నం భుక్తం యేనాసౌ లఘ్వన్నభుక్తః| ఆహితాగ్న్యాదిత్వాన్నిష్ఠాంతస్య పరనిపాతః| "పరమతమప్రతిషిద్ధమనుమతమేవ" ఇతి సర్వమేతత్ ప్రమాణం, అవస్థావశేన ప్రయోగార్హత్వాత్| ఆమోల్బణే తు న-ఆమాధికజ్వరిణి పురుషే పునరౌషధం జ్వరఘ్నం ముస్తాపర్పటకాదికం షడహాదూర్ధ్వం సప్తాహాత్ దశాహాద్వా న యోజ్యం| కిమితి చేత్ ? ఆహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉక్తమౌషధకాలం మతాంతరేణ నిరాకురుతే-సప్తాహాదౌషధమితి| లఘ్వన్న-మండాది, షడహాదనంతరం అవధిత్రయమప్యప్రయోజకం| యావదామోల్బణస్తావదౌషధం న యోజ్యం|
Adhikarana స్వసిద్ధాంతే యుక్తిః (౪౩-౪౪) · Śloka ౪౪
తీవ్రజ్వరపరీతస్య దోషవేగోదయే యతః| దోషేఽథవాఽతినిచితే తంద్రాస్తైమిత్యకారిణి||43|| అపచ్యమానం భైషజ్యం భూయో జ్వలయతి జ్వరం| |44|
तीव्रज्वरपरीतस्य दोषवेगोदये यतः| दोषेऽथवाऽतिनिचिते तन्द्रास्तैमित्यकारिणि||४३|| अपच्यमानं भैषज्यं भूयो ज्वलयति ज्वरम्| |४४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తీవ్రజ్వరేణ పరీతస్య జ్వరిణః పుంసో దోషవేగోదయే దోషస్య-ఆమాద్యాఖ్యస్యోల్బణస్య, వేగో-ముస్తాపర్పటకాదినోత్క్లేశాత్, దోషవేగః, తస్యోదయః-ప్రాదుర్భావో, దోషవేగోదయః| అథవా, ఉల్బణామస్య వాతాదేర్దోషస్య వేగోదయః, తస్మిన్ దోషవేగోదయే సతి| అథవా తథైవ దోషే-ఆమాఖ్యే, అతినిచితే-అతిశయేన సంచయం ప్రాప్తే, వాతాదౌ వ దోష ఉల్బణే| అత ఏవ తంద్రాస్తైమిత్యేఽవశ్యం కరోతి తస్మిన్ తంద్రాస్తైమిత్యకారిణి| యతో-యస్మాత్, తదానీమామచ్ఛన్నపావకేనాపఛ్యమానం భైషజ్యం-ఔషధం ముస్తాపర్పటకాదిశృతాదికల్పనాకల్పితం, తదౌషధం ప్రయుక్తం భూయః-పునరపి, జ్వరం జ్వలయతి-ఉత్తేజయతి న శమయతి| తస్మాదామోల్బణే జ్వరే న షడహాదూర్ధ్వం నాపి సప్తాహాన్న చ దశాహాదూర్ధ్వం భైషజ్యం యోజ్యం| కదా తర్హి యోజ్యం ? ఇత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్వసిద్ధాంతే యుక్తిమాహ-తీవ్రజ్వరపరీతస్యేతి| ద్వివిధో హ్యామోల్బణో జ్వరః-అపక్వః పచ్యమానశ్చ| తత్ర ప్రథమేఽర్థే పచ్యమానస్యోక్తిః, అపక్వస్య ద్వితీయే| ఉభయోరపి ప్రయుక్తమౌషధమపచ్యమానం పునర్జ్వరం జ్వలయతి|
Adhikarana ఔషధయోగ్యా జ్వరావస్థా (౪౪-౪౫) · Śloka ౪౫
| మృదుర్జ్వరో లఘుర్దేహశ్చలితాశ్చ మలా యదా||44|| అచిరజ్వరితస్యాపి భేషజం యోజయేత్తదా| |45|
| मृदुर्ज्वरो लघुर्देहश्चलिताश्च मला यदा||४४|| अचिरज्वरितस्यापि भेषजं योजयेत्तदा| |४५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మృదుర్జ్వరః-ఉపద్రవమృదుతయా| లఘుః-పటుః దేహః| చలితా మలాః-మూత్రపురీషాదయః| మృదుర్జ్వర ఇత్యాదిలక్షణావస్థా యదా భవతి తదాఽస్యామవస్థాయామచిరజ్వరితస్యాపి-అనితిక్రాంతషడహస్యాపి, భైషజ్యం యోజ్యం| అపిశబ్దాత్ కిం పునః షడహేఽప్యతీతే జ్వరితస్యైవంలక్షణాయామవస్థాయముత్పన్నాయాం తదౌషధం చ న యోజ్యం ? ఇత్యేవం వ్యాధ్యవస్థా కాలతో గరీయసీత్యుక్తం భవతి| అథ తదౌషధమాహ-ఘ్
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఔషధయోగ్యాం జ్వరావస్థామాహ-మృదుజ్వర ఇతి|
Adhikarana ఔషధం (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
| ముస్తయా పర్పటం యుక్తం శుంఠ్యా దుఃస్పర్శయాఽపి వా||45|| పాక్యం శీతకషాయం వా పాఠోశీరం సవాలకం| పిబేత్తద్వ్చ్ఛభూనింబగుడూచీముస్తనాగరం||46||
| मुस्तया पर्पटं युक्तं शुण्ठ्या दुःस्पर्शयाऽपि वा||४५|| पाक्यं शीतकषायं वा पाठोशीरं सवालकम्| पिबेत्तद्व्च्छभूनिम्बगुडूचीमुस्तनागरम्||४६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-ముస్తయా సహ పర్పటం యుక్తమథవా శుంఠ్యా ధన్వయాసేన యుక్తం పాక్యం-శృతం, శీతకషాయం-శీతకల్పనాకల్పితం, వా కృత్వా పిబేదితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| పాఠా చోశీరం చ పాఠోశీరం వాలకేన సహ శృతం శీతం వా పిబేత్| స్వరసకల్కఫాంటాఖ్యకల్పనాభ్యః శృతశీతాఖ్యకల్పనాద్వయకల్పితస్యాస్య తథా సామర్థ్యస్య దృష్టత్వాదేతత్కల్పనాయుగలముపన్యస్తవాన్| వా సముచ్ఛయే భిన్నక్రమే| తద్వదిత్యాది| న కేవలం ముస్తాపర్పటకం పిబేత్, తథా పాఠోశీరం సవాలకం పిబేత్, యావద్భూనింబగుడూచీముస్తనాగరమపి పిబేదితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-ఔషధమాహ-ముస్తయా పర్పటం యుక్తిమితి| తచ్చ పంచధా,- ముస్తాపర్పటం, శుంఠీపర్పటం, దురాలభాపర్పటం, పాఠాదిత్రయం భూనింబాదిచతుష్టయం చ| తచ్చ పాక్యం శీతకషాయం వా కృత్వా పిబేత్| పాక్యః-క్వాథః|
Adhikarana ఉక్తౌషధానాం విషయం విభాగం ఫలం చ (౪౭) · Śloka ౪౭
యథాయోగమిమే యోజ్యాః కషాయా దోషపాచనాః| జ్వరారోచకతృష్ణాస్యవైరస్యాపక్తినాశనాః||47||
यथायोगमिमे योज्याः कषाया दोषपाचनाः| ज्वरारोचकतृष्णास्यवैरस्यापक्तिनाशनाः||४७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-ఇమే-పూర్వోక్తా ముస్తాపర్పటకాదయః కషాయాః, యథాయోగంయోగానతిక్రమేణ, యో యః కషాయో యస్మిన్ జ్వరే దాతుం యుక్తః స తత్ర యోజ్య ఇతి యథాయోగం యోజ్యాః| కింక్రియా ఏతే స్యుః ? ఇత్యాహ-దోషపాచనాః, దోషస్య-ఆమాఖ్యస్య పక్వప్రాయస్య, పాచనాః| తంత్రాంతరే చోక్తం-"ప్రయుక్తం పాచయేదామం యతత్పాచన ముచ్యతే| పిత్తాదిజిన్నిరామస్య యత్స్యాత్తచమనం మతం||" ఇతి| అత్ర ముస్తాపర్పటస్య పూర్వముపన్యాసో జ్వరనాశనేభ్యోఽన్యేభ్యోఽస్య ముస్తాపర్పటస్య ప్రాధాన్యప్రదర్శనార్థః| తథా చాచార్యోఽగ్న్యాణాం మధ్యే "ముస్తాపర్పటక జ్వరే" (హృ. ఉ. అ. 40/48) ఇతి నిర్దేక్ష్యతే| తస్మాన్ముస్తాపర్పటస్యైవ జ్వరనాశనే జ్యాయస్త్వమిత్యవేహి, వ్యాధిప్రతిపక్షత్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉక్తానామౌషధానాం విషయం విభాగం ఫలం చాహ-యథాయోగమితి| యథాయోగం-యో యత్ర దేశే కాలే వా లభ్యః, యత్ర జ్వరే వా ద్రవ్యశక్తిపర్యాలోచనయా యోగ్యః, స తత్ర యోజ్యః, స తత్ర యోజ్యః| సిద్ధయోగే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 82)- "నాగరం దేవకాష్ఠం చ ధాన్యకం బృఅహ్తీద్వయం| దద్యాత్పాచనకం పూర్వం జ్వరితాయ జ్వరాపహం||" ఇతి| సంగ్రహే తు (చి.అ. 1)-"పాఠేంద్రయవభూనింబముస్తపర్పటకామృతాః| జయంత్యామమతీసారం జ్వరం చ సమహౌషధాః|| ఇతి|
Adhikarana సంతతాదీనాం విషమజ్వరానాం శమనాః పంచ కషాయాః (౪౮-౫౧) · Śloka ౫౧
| కలింగకాః పటోలస్య పత్రం కటుకరోహిణీ||48|| పటోలం సారివా ముస్తా పాఠా కటుకరోహిణీ| పటోలనింబత్రిఫలామృద్వీకాముస్తవత్సకాః||49|| కిరాతతిక్తమమృతా చందనం విశ్వభేషజం| ధాత్రీముస్తామృతాక్షౌద్రమర్ధశ్లోకసమాపనాణ్||50|| పంచతే సంతతాదీనాం పంచానాం శమనా మతాః| |51|
| कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी||४८|| पटोलं सारिवा मुस्ता पाठा कटुकरोहिणी| पटोलनिम्बत्रिफलामृद्वीकामुस्तवत्सकाः||४९|| किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम्| धात्रीमुस्तामृताक्षौद्रमर्धश्लोकसमापनाण्||५०|| पञ्चते सन्ततादीनां पञ्चानां शमना मताः| |५१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కలింగకాదయోఽర్ధశోకైః సమాపనం యేషాం తేఽర్ధశ్లోకసమాపనాః పంచైతే పంచానాం సంతతాదీనాం యథాసంఖ్యం శమనా మతాః మునీనామితి శేషః|
Adhikarana వాతజ్వరస్య ఔషధం (౫౧-౫౨) · Śloka ౫౨
| దురాలభామృతాముస్తానాగరం వాతజే జ్వరే||51|| అథవా పిప్పలీమూలగుడూచీవిశ్వభేషజం| కనీయః పంచమూలం చ|52|
| दुरालभामृतामुस्तानागरं वातजे ज्वरे||५१|| अथवा पिप्पलीमूलगुडूचीविश्वभेषजम्| कनीयः पञ्चमूलं च|५२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దురాలభాది పాచనం వాతజే జ్వరే, అథవా పిప్పల్యాదికం వాతజే జ్వరే, కనీయో-బృహత్యాదికం, పంచమూలం చ వాతజే జ్వరే, ఇతి యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సామాన్యపాచనాన్యుక్త్వా విశేషపాచనాని కథయతి| తత్ర వాతజ్వరస్యాహ-దురాలభామృతాముస్తానాగరమితి| దురాలభాదిచతుష్కః పిప్పలీమూలాద్యష్టకో వా|
Adhikarana పిత్తజ్వరస్య ఔషధం (౫౨-౫౩) · Śloka ౫౩
| పిత్తే శక్రయవాఘనం||52|| కటుకా చేతి సక్షౌద్రం ముస్తాపర్పటకం తథా| సధన్వయాసభూనింబం|53|
| पित्ते शक्रयवाघनम्||५२|| कटुका चेति सक्षौद्रं मुस्तापर्पटकं तथा| सधन्वयासभूनिम्बं|५३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తే-పిత్తజేజ్వరే, శక్రయవాదయః సమాక్షికా మతాః| పిత్తజేఽపి ముస్తాపర్పటకం ధన్వయాసకిరాతతిక్తాభ్యాం సహిత హితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పిత్తజ్వరస్యాహ-పిత్తే శక్రయవాఘనమితి| ఇంద్రయవాదిత్రికో ముస్తాదిచతుష్కో వా|
Adhikarana కఫజ్వరస్య ఔషధం (౫౩-౫౪) · Śloka ౫౪
| వత్సకాద్యో గణః కఫే||53|| అథవా వృషగాంగేయీశృంగబేరదురాలభాః| |54|
| वत्सकाद्यो गणः कफे||५३|| अथवा वृषगाङ्गेयीशृङ्गबेरदुरालभाः| |५४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-"వత్సకమూర్వీభారంగీ" (హృ. సూ. అ. 15/33) ఇత్యాదిః కఫే మతః| అథవా వృషాదిః| గాంగేయీ-ముస్తా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కఫజ్వరస్యాహ-వత్సకాద్యో గణ ఇతి| "వత్సకమూర్వాభారంగీ" ఇత్యాదిగణః, వృషాదిచతుష్కో వా| గాంగేయీముస్తా| శృంగబేరం-శుంఠీ|
Adhikarana సశూలవిబింధస్య కఫవాత జ్వరస్య ఔషధం వాతపిత్తజ్వరస్య ఔషధం పిత్తజ్వరస్య ఔషధం కఫజ్వరస్య ఔషధం సశూలవిబంధస్య కఫవాత జ్వరస్య ఔషధం (౫౪-౫౫) · Śloka ౫౫
| రుగ్విబంధానిలశ్లేష్మయుక్తే దీపనపాచనం||54|| అభయాపిప్పలీమూలశమ్యాకకటుకాఘనం| |55|
| रुग्विबन्धानिलश्लेष्मयुक्ते दीपनपाचनम्||५४|| अभयापिप्पलीमूलशम्याककटुकाघनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రుగ్విబంధాదియుక్తే జ్వరేఽభయాదిఘనావసానం దీపనపాచనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సశూలవిబంధస్య కఫవాతజ్వరస్యాహ-రుగ్విబంధానిలశ్లేష్మయుక్త ఇతి| సిద్ధయోగే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 88)- "బిల్వాదిపంచమూలాంబు పాచనం వాతజే జ్వరే|| కలింగం కట్ఫలం ముస్తం పాఠా తిక్తకరోహిణీ| పక్వం సశర్కరం పీతం పాచనం పైత్తికే జ్వరే|| మాతులింగశిఫావిశ్వకాయస్థాగ్రంథికోద్భవం| కఫజ్వరేశు సక్షారం పాచనం వా కణాదికం|| సంసృష్టదోషేషు హితం సంసృష్టమథ సంసృష్టమథ పాచనం|" ఇతి| అథ శమనాని| తత్ర సంగ్రహే (చి.అ. 1)-"సగుడాః సారివాద్రాక్షాశతాహ్వాకణరేణుకాః| కాశ్మర్యసారివాద్రాక్షాత్రాయమాణామృతాగుడాః|| శతపుష్పావచాకుష్ఠదేవదారుహరేణుకాః| శర్కరామధుసంయుక్తాః సమాంసీముస్తధాన్యకాః|| కృష్ణాపునర్నవాద్రాక్షాశతాహ్వాగుడసారివాః| శాలిపర్ణీబలాద్రాక్షాసారివాచ్ఛిన్నసంభవాః|| ఆరగ్వధో బలా రాస్నా కాశ్మర్యం మధుకం గుడః| శతావరీఛిన్నరుహాస్వరసో వా గుడాన్వితః|| సకృష్ణజీరకసితానాగరశ్చామృతారసః| వాతజ్వరం జయత్యాశు కేవలో వాఽమృతారసః|| భార్గీసరలగాంగేయీదారుకుష్ఠైలవాలుకం| కోష్ణం గుడఘృతోపేతం పిబేద్వా వాతజేజ్వరే||' ఇతి| సిద్ధయోగే తు (జ్వరాధికారే శ్లో.89)- "కిరాతాబ్దామృతోదీచ్యబృహతీద్వయగోక్షురైః| సస్థిరాకలశీవిశ్వైః క్వాథో వాతజ్వరాపహః||" ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 227)-"పంచమూలీబలారాస్నాకులత్థైః సహ పౌష్కరైః| పర్వభేదం శిరఃకంపం నిహంతి పవనజ్వరం|| దర్భం బలాం గోక్షురకం పాచయేత్పాదశేషితం| శర్కరాఘృతసంయుక్తం పిబేద్వాతజ్వరాపహం||" ఇతి| ఇతి వాతజ్వరః| అథ పిత్తజ్వరః| తత్ర సంగ్రహే (చి.అ. 1)-"పటోలాదిగుడూచ్యాదీ సూత్రోక్తౌ పిత్తజే జ్వరే| అంజనాదిః సకాశ్మర్యః సారివాదిః సశకరః|| సితామధుకకాశ్మర్యశీతోశీరపరూషకం| గుడూచీసారిత్రఃరోధ్రకమలోత్పలశకరాః| ద్రాక్షాభయాతిక్తఘనశమ్యాకఫలపపటం| శ్యామాపర్పటదుఃస్పర్శాతిక్తాతిక్త బృషాసితాః|| శ్యామా-ప్రియంగుః| శర్కరాతిక్తకటుకాత్రాయమాణాబిభీరకం| గుడూచ్యామలకైర్యుక్తః కేవలో వాఽపి పర్పటః|| కషాయో వా హిమస్తిక్తద్రాక్షామధుకనింబజః| పిత్తజ్వరఘ్నీతిక్తా వా శ్లక్ష్ణపిష్టా సశర్కరా||" ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 241)-"పటోలయవధాన్యాకమధుకం మధుసంయుతం| హంతి పిత్తజ్వర దాహం తృష్ణాం చాతిప్రమాథినీం|| ద్రాక్షారగ్వధయోశ్చాపి కాశ్మర్యస్యాథవా జలం| పటోలాభయనిష్క్వాథో మధునా మధురీకృతః| తీవ్రపిత్తజ్వరామర్దీ పానాత్తృట్దాహనాశనః|| ఏకః పర్పటకః శ్రేష్ఠః పిత్తజ్వరధినాశనః కిం పునర్యది యుజ్యేత చందనోదీచ్యనాగరైః|| గుడూచీముస్తధాన్యాకమధుక కటురోహిణీ| తృష్ణాశూలారుచిచ్ఛర్దిపిత్తజ్వరహరో గణః| కిరాతామృతధాన్యాబ్దచందనోశీరపర్పటైః| సపద్మకైః కృతః క్వాథో హంతి పిత్తభవం జ్వరం| దాహహృల్లాసమరుచిముత్క్లేశవమథుక్లమాన్|| ససితో నిశి పర్యుషితః ప్రాతర్ధాన్యాకతండులక్వాథః| పీతః శమయత్యచిరాదంతర్దాహం జ్వరం ఘోరం|| చందనం మధుకం ద్రాక్షా కటుకా సదురాలభా| చందనాదిగణః ప్రోక్తో హన్యాద్దాహజ్వరారుచీః|| ముద్గానామంజలీచూర్ణం యష్టీమధుకమాధితం| పాక్యం శీతకషాయం వా పిబేత్పిత్తజ్వరాపహం|| హ్నీబేరం ముస్తకం ధాన్యం చందనం యష్టికాఽమృతా| వృషోశీరయుతః క్వాథః శర్కరామధుసంయుతః| రక్తపిత్త జయత్యుగ్రం తృష్ణాదాహజ్వరాపహః|| భూనింబాతివిషారోధ్రం ముస్తకేంద్రయవామృతం| వాసక నాగరం బిల్వం కషాయో మాక్షికాన్వితః| సశ్వాసకాసవిడ్భేదరక్తపిత్తజ్వరాపహః|| పథ్యాతైలఘ్రుతక్షౌద్రైలేహో దాహజ్వరాపహః| కాసాసృక్పిత్తవీసర్పశ్వాసాన్ హంతి వమీరపి||" ఇతి| ఇతి పిత్తజ్వరః| అథ కఫజ్వరః| తత్ర సంగ్రహే (చి. అ. 1)-"కఫజేఽతివిషోశీరపటోలమరిచక్షపాః| సమూర్వేంద్రయవద్వీపికుష్ఠనింబవచాగుడాః|| క్షపా-హరిద్రా| సప్తచ్ఛదామృతానింబస్ఫూర్జాతం మాక్షికాన్వితం| స్పూర్జాతః-తిందుకః| నిశా త్రికటుకం తిక్తా నాగపుష్పం కలింగకాః|| సారివాతివిషాకుష్ఠదుఃస్పర్శాముస్తగుగ్గులు| పరూష త్రిఫలా తిక్తా బీజం వృక్షకజం ఘనః|| నాగరత్రిఫలాముస్తామూర్వాపాఠాః సమాక్షికాః|" ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 264)- "త్రిఫలాత్రివృతాముస్తం కటుకం సకలింగకం| పటోలారగ్వధ చైవ రోహిణీ చిత్రకం సమం| క్వాథః క్షౌద్రయుతః శ్లేష్మజ్వరకాసగలామయే|| నింబవిశ్వామృతాభీరుశఠీభూనింబపౌష్కరం| పిప్పలీ బృహతీ చేతి క్వాథో హంతి కఫజ్వరం|| త్రిఫలాపటోలవాసాఛిన్నరుహాతిక్తరోహిణీషడ్గ్రంథా| మధునా శ్లేష్మసముత్థే దశమూలీవాసక్రస్య వా క్వాథః|| ఆమలక్యభయా కృష్ణా చిత్రకశ్చేత్యయం గణః| సర్వజ్వరకఫాతంకే భేదీ దీపనపాచనః|| సింధువారదలక్వాథం కణాఢ్యం కఫజే జ్వరే| జంఘయోశ్చ బలే క్షీణే కర్ణే చ పిహితే పిబేత్|| కట్ఫలం పుష్కరం కృష్ణా శృంగీ చ మధునా సహ| కాసశ్వాసజ్వరహరః శ్రేష్ఠో లేహః కఫాంతకృత్|| కఫజ్వరార్తస్త్రిఫలాం పిప్పలీం చ సమాక్షికాం| కాసే శ్వాసే చ మధునా సర్పిషా చ సుఖీ భవేత్|| కట్ఫలం పుష్కరం శృంగీ ముస్తకం కటుకం శఠీ| సమస్తాన్యేకశో వాఽపి శ్లక్ష్ణచుర్ణాని కారయేత్|| సార్ద్రకస్వరసక్షాద్రం లిహ్యాత్కఫవినాశనం| శూలానిలారుచిచ్ఛర్దికాసశ్వాసక్షయాపహం|| క్షౌద్రోపకుల్యాసంయోగః కాసశ్వాసజ్వరాపహః| ప్లీహానం హంతి హిక్కాం చ బాలానాం చ ప్రశస్యతే|" ఇతి| ఇతి కఫజ్వరః| అథ సంసర్గజాః| తత్ర సంగ్రహే (చి.అ. 1)- సంసర్గసన్నిపాతేషు మిశ్రానేతాన్వికల్పయేత్|" ఇతి|
Adhikarana వాతపిత్తజ్వరస్య ఔషధం (౫౫-౫౮) · Śloka ౫౮
| ద్రాక్షామధూకమధుకతోధ్రాకాశ్మర్యసారివాః||55|| ముస్తామలకహ్రీబేరపద్మకేసరపద్మకం| మృణాలచందనోశీరనీలోత్పలపరూషకం||56|| ఫాంటో హిమో వా ద్రాక్షాదిర్జాతీకుసుమవాసితః| యుక్తో మధుసితాలాజైర్జయత్యనిలపిత్తజం||57|| జ్వరం మదాత్యయం ఛర్దిం మూర్చ్ఛాం దాహం శ్రమం భ్రమం| ఊర్ధ్వగం రక్తపిత్తం చ పిపాసాం కామలామపి||58||
| द्राक्षामधूकमधुकतोध्राकाश्मर्यसारिवाः||५५|| मुस्तामलकह्रीबेरपद्मकेसरपद्मकम्| मृणालचन्दनोशीरनीलोत्पलपरूषकम्||५६|| फाण्टो हिमो वा द्राक्षादिर्जातीकुसुमवासितः| युक्तो मधुसितालाजैर्जयत्यनिलपित्तजम्||५७|| ज्वरं मदात्ययं छर्दिं मूर्च्छां दाहं श्रमं भ्रमम्| ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं च पिपासां कामलामपि||५८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్రాక్షాదిరయం గణః ఫాంటః-"సద్యోఽభిషుతపూతః" (హృ. క. అ. 6/11) ఇత్యేవంలక్షణః, తథా హిమః-శీతో వా, "రాత్రింద్రవే స్థితః" (హృ. క. అ. 6/10) ఇత్యేవంలక్షణః| తథా జాతీకుసుమైః సుగంధీకృతో మధుసితాలాజైర్యుక్తో వాతపిత్తజం జ్వరం జయతి, మదాత్యయాదింశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వాతపిత్తజ్వరే శమనమాహ-ద్రాక్షామధూకేతి| మృణాలం-బిసం| చూర్ణపలోపేతముష్ణోదకచతుష్పలం శీతం వస్త్రపూతం-ఫాంటః| హిమః-శీతకషాయః| మధుసితాలాజానాం మిథః సమానాం పేయత్వానుపఘాతేన ప్రక్షేపః|
Adhikarana వాతపిత్తజ్వరస్య అన్యత్ ఔషధం (౫౯) · Śloka ౫౯
పాచయేత్కటుకాం పిష్ట్వా కర్పరేఽభినవే శుచౌ| నిష్పీడితో ఘృతయుతస్తద్గసో జ్వరదాహజిత్||59||
पाचयेत्कटुकां पिष्ट्वा कर्परेऽभिनवे शुचौ| निष्पीडितो ग़ृतयुतस्तद्गसो ज्वरदाहजित्||५९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కటుకాం పానీయేన పిష్ట్వా కర్పరే-మృద్భృష్టఖండే, అభినవే తథా శుచౌ పాచయేత్| తస్యా రసో నిష్పీడితః సర్పిర్యుక్తో జ్వరదాహౌ జయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శమనాంతరమాహ-పాచయేత్కటుకామితి| పాకోఽత్ర పుటకావిధినా| సంగ్రహే తు (చి.అ. 1)-"గోకంటకబలాదర్భాః ససితా వాతపిత్తజే| ద్రాక్షామలకభూనింబాః సగుడూచీశఠీగుడాః|| త్రాయాంతీసారివాద్రాక్షాకాశ్మర్యచ్ఛిన్నజాగుడాః| ద్రాక్షామసూరత్రాయంతీగుడూచీసారివాబలాః||" ఇతి| సిద్ధయోగే తు (జ్వరాధికారే శ్లో.116)-"త్రిఫలాశాల్మలీరాస్నారాజవృక్షాటారూషకైః| శృతమంబు హరేత్తూర్ణం వాతపిత్తోద్భవం జ్వరం|| [విశ్వామృతాబ్దభూనింబైః పంచమూలీసమన్వితైః| కృతః కషాయో హంత్యాశు వాతపిత్తోద్భవం జ్వరం||] పంచమూలీహృస్వా| నిదిగ్ధికామృతారాస్నాత్రాయమాణాబలాన్వితైః| మసూరవిదలైః క్వాథో వాతపిత్తజ్వరం జయేత్|| విదలాః-యంత్రదలనజా అవయవాః| గుడూచీ పర్పటం ముస్తం కిరాతం విశ్వభేషజం| వాతపిత్తజ్వరే దేయం పంచభద్రమిదం శుభం||" ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 292)- "బలాభార్గ్యమృతైరండచందనోశీరపర్పటైః| ఉపకుల్యాబ్దహ్రీబేరైః కషాయం చ పిబేత్తతః| పర్వభేదం శిరఃకంపం వాతపిత్తజ్వరం జయేత్|| నీలోత్పలముశీరం చ బలా పద్మకమేవ చ| కాశ్మరీ మధుకం ద్రాక్షా మధూకాని పరూషకం| పేయః శీతకషాయోఽయం వాతపిత్తజ్వరాపహః|| ఆరగ్వధఫలం ముస్తం యష్టీమధుకమేవ చ| ఉశీరమభయా చైవ హరిద్రాదారుసాహ్వయా|| పటోలం పిచుమందశ్చ తథా కటుకరోహిణీ|ఏష సిద్ధః కషాయః స్యాద్వాతపిత్తభవే జ్వరే ఇతి| ఇతి వాతపిత్తజ్వరః |
Adhikarana కఫవాతజ్వరస్య ఔషధం (౬౦) · Śloka ౬౦
కఫవాతే వచాతిక్తాపాఠారగ్వధవత్సకాః| పిప్పలీచూర్ణయుక్తో వా క్వాథశ్చ్ఛిన్నోద్భవోద్భవః||60||
कफवाते वचातिक्तापाठारग्वधवत्सकाः| पिप्पलीचूर्णयुक्तो वा क्वाथश्च्छिन्नोद्भवोद्भवः||६०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-వాతశ్లేష్మణి కషాయకల్పనయా కల్పితా వచాదయో మతాః| అథవా, గుడూచీసంభవః క్వాథః పిప్పలీచూర్ణయుతో మతః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ వాతకఫజ్వరః| తత్ర శమనమాహ-కఫవాత ఇతి| శమనాంతరమాహ-పిప్పలీచూర్ణయుక్తో వేతి|
Adhikarana కఫవాత అన్యత్ ఔషధం (౬౧-౬౩) · Śloka ౬౩
వ్యాఘ్రీశుంఠ్యమృతాక్వాథః పిప్పలీచూర్ణసంయుతః| వాతశ్లేష్మజ్వరశ్వాసకాసపీనసశూలజిత్||61|| పథ్యాకుస్తుంబరీముస్తాశుంఠీకట్తృణపర్పటం| సకట్ఫలవచాభారంగీదేవాహ్వం మధుహింగుమత్||62|| కఫవాతజ్వరష్ఠీవకుక్షిహృత్పార్శ్వవేదనాః| కంఠామయాస్యశ్వయథుకాసశ్వాసాన్నియచ్ఛతి||63||
व्याघ्रीशुण्ठ्यमृताक्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः| वातश्लेष्मज्वरश्वासकासपीनसशूलजित्||६१|| पथ्याकुस्तुम्बरीमुस्ताशुण्ठीकट्तृणपर्पटम्| सकट्फलवचाभार्ङ्गीदेवाह्वं मधुहिङ्गुमत्||६२|| कफवातज्वरष्ठीवकुक्षिहृत्पार्श्ववेदनाः| कण्ठामयास्यश्वयथुकासश्वासान्नियच्छति||६३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్యాఘ్ర్యాదిక్వాథః కణాచూర్ణసంయుక్తో వాతశ్లేష్మజ్వరాదిజిత్| స0-పథ్యాది పాచనం సిద్ధచూర్ణం మధుహింగుభ్యాం సంయుతం కఫవాతజ్వరాదీన్ పరాకరోతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శమనాంతరమాహ-వ్యాఘ్రీశుంఠ్యమృతాక్వాథ ఇతి| ఆ0 ర0-శమనాంతరమాహ-పథ్యాకుస్తుంబరీతి| సిద్ధయోగే (జ్వరాధికారే శ్లో. 134)- "పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకనాగరైః| దీపనీయః స్మృతో వర్గః కఫానిలగదాపహః|| పిప్పలీభిః శృతం తోయమనభిష్యంది దీపనం| వాతశ్లేష్మవికారఘ్నం ప్లీహఘ్నం జ్వరనాశనం|| ముస్తపర్పటదుఃస్పర్శాగుడూచీవిశ్వజం జలం| కఫవాతారుచిచ్ఛర్దిదాహశోఫజ్వరాపహం|| దశమూలీరసః పేయః కణాయుక్తః కఫానిలే| అవిపాకేఽతినిద్రాయాం పార్శ్వరుక్శ్వాసకాసకే||" ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 335)-"సభూనింబామృతాదారు కట్ఫలం కటుకా వచా| కషాయం పాయయేదాశు వాతశ్లేష్మజ్వరాపహం| పర్వభేదశిర శూలకాసారోచకపీడితం|| తృష్ణాన్వితే వాతకఫజ్వరార్తే సశ్వాసకాసారుచివిడ్విబంధే| హితం జలం పాచనదీపనం చ పటోలశుంఠీయవపిప్పలీనాం||" ఇతి| ఇతి వాతకాఫజ్వరః|
Adhikarana పిత్తకఫజ్వరస్య ఔషధం పిత్తకఫ అన్యత్ ఔషధం (౬౪-౬౫) · Śloka ౬౫
ఆరగ్వధాదిః సక్షౌద్గః కఫపిత్తజ్వరం జయేత్| తథా తిక్తావృషోశీరత్రాయంతీత్రిఫలామృతాః||64|| పటోలాతివిషానింబమూర్వాధన్వయవాసకాః| |65|
आरग्वधादिः सक्षौद्गः कफपित्तज्वरं जयेत्| तथा तिक्तावृषोशीरत्रायन्तीत्रिफलामृताः||६४|| पटोलातिविषानिम्बमूर्वाधन्वयवासकाः| |६५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-"ఆరగ్వధేంద్రయవాదిభిః" (హృ. సూ. అ. 15/17) మాక్షికసహితః కఫపిత్తజ్వరం జయతి| తథా తిక్తాదయః కఫపిత్తజ్వరం ఘ్నంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ పిత్తకఫజ్వరః| తత్ర శమనమాహ-ఆరగ్వధాదిరితి| శమనాంతరమాహ-తథేతి| సంగ్రహే తు (చి.అ. 1)- "వృషపుష్పచ్ఛదరసః శర్కరామాక్షికాన్వితః| పిత్తశ్లేష్మజ్వరం హంతి సాసృక్ పిత్తం సకామలం|| అనంతావిశ్వభైషజ్యకటుకాతోయతోయదాః| జ్వరతృట్భ్రమసమ్మోహధూమకామ్లకనాశనాః||" ఇతి| అనంతా-దురాలభా| సిద్ధయోగే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 122)-"కంటకార్యమృతాభార్గీనాగరేంద్రయవాసకం| భూనింబం చందనం ముస్తం పటోలం కటురోహిణీ|| కషాయం పాయయేదేనం పిత్తశ్లేష్మజ్వరాపహం| దాహతృష్ణారుచిచ్ఛర్దికాసహృత్పార్శ్వశూలనుత్|| [గుడూచీనింబధాన్యాకం పద్మకం చందనాన్వితం|] ఏష సర్వజ్వరాన్ హంతి గుడూచ్యాదిస్తు దీపనః| హృల్లాసారోచకచ్ఛర్దిపిపాసాదాహనాశనః|| సశర్కరామక్షమాత్రాం కటుకాముష్ణవారిణా| పీత్వా జ్వరం జయేజ్జంతుః కఫపిత్తసముద్భవం|| పటోలం పిచుమందం చ త్రిఫలా మధుకం వలా| సాధితోఽయం కషాయః స్యాత్పిత్తశ్లేష్మభవే జ్వరే|| దీపనం కఫవిచ్ఛేది పిత్తవాతానులోమనం| జ్వరఘ్నం పాచనం భేది శృతం ధాన్యపటోలయోః||" ఇతి| ఇతి పిత్తకఫజ్వరః|
Adhikarana సన్నిపాతజ్వరస్య ఔషధం (౬౫-౬౬) · Śloka ౬౬
| సన్నిపాతజ్వరే వ్యాఘ్రీదేవదారునిశాఘనం||65|| పటోలపత్రనింబత్వక్త్రిఫలాకటుకాయుతం| |66|
| सन्निपातज्वरे व्याघ्रीदेवदारुनिशाग़नम्||६५|| पटोलपत्रनिम्बत्वक्त्रिफलाकटुकायुतम्| |६६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సన్నిపాతజ్వరే వ్యాఘ్ర్యాదికటుకాంతం పాచనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ సన్నిపాతజ్వరః| తత్ర శమనమాహ-సన్నిపాతజ్వర ఇతి|
Adhikarana వాతశ్లేష్మోత్తరస్య ఔషధం (౬౬-౬౭) · Śloka ౬౭
| నాగరం పౌష్కరం మూలం గుడూచీ కంటకారికా||66|| సకాసశ్వాసపార్శ్వార్తౌ వాతశ్లేష్మోత్తరే జ్వరే| |67|
| नागरं पौष्करं मूलं गुडूची कण्टकारिका||६६|| सकासश्वासपार्श्वार्तौ वातश्लेष्मोत्तरे ज्वरे| |६७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నాగరాదిపాచనం వాతశ్లేష్మాధికే జ్వరే కాసాదీన్నిహంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శమనాంతరమాహ-నాగరమితి| సంగ్రహే తు (చి.అ.1)-"ముస్తా పర్పటకం పథ్యా మృద్వీకా కటురోహిణీ| త్రాయంతీకణతన్మూలద్రాక్షాపథ్యామధూలికాః|| మధూలికా-జలజయష్టీమధుః| త్రిఫలోశీరషడ్గ్రంథాయష్టీమధుగనాబలాః||" ఇతి| సిద్ధయోగే తు (జ్వరా. శ్లో. 166)-"పంచమూలీ కిరాతాదిర్గణో యోజ్యస్త్రిదోషజే| పిత్తోత్కటే చ మధునా కణయా వా కఫోత్కటే|| వాతపిత్తజ్వరోక్తోఽయం నవాంగః| ఉభయం దశమూలం తు సన్నిపాతజ్వరాపహం| కాసే శ్వాసే చ తంద్రాయాం పార్శ్వశూలే చ శస్యతే| పిప్పలీచూర్ణసంయుక్తం కంఠహృద్గ్రహనాశనం|| ఉభయం-ద్విపంచమూలాత్మకం| చిరజ్వరే వాతకఫోల్బణే వా త్రిదోషజే వా దశమూలమిశ్రః| కిరారతిక్తాదిగణః ప్రయోజ్యః శుద్ధార్థినే వా త్రివృతావిమిశ్రః|| ఆదిశబ్దాత్ గుడూచీముస్తాశుంఠ్యః| దశమూలమిశ్రస్యైవ త్రివృతామిశ్రవం| దశమూలీ శఠీ శృంగీ పౌష్కరం సదురాలభం| భార్గీ కుటజబీజం చ పటోలం కటురోహిణీ|| అష్టాదశాంగ ఇత్యేష సన్నిపాతజ్వరాపహః| కాసహృద్గ్రహపార్శ్వార్తిశ్వాసహిక్కావమీహరః|| భూనింబదారుదశమూలమహౌషధాబ్దతిక్తేంద్రబీజధనికేభకణాకషాయః| తంద్రాప్రలాపకసనారుచిదాహమోహశ్వాసాదియుక్తమఖిలం జ్వరమాశు హంతి|| ముక్తాపర్పటకోశీరదేవదారుమహౌషధం| త్రిఫలా ధన్వయాసశ్చ నీలీ కంపిల్లకం త్రివృత్|| కిరాతతిక్తకం పాఠా బలా కటుకరోహిణీ| మధుకం పిప్పలీమూలం ముస్తాద్యో గణ ఉచ్యతే|| అష్టాదశాంగముదితమేతద్వా సన్నిపాతనుత్| పిత్తోత్తరే సన్నిపాతే హితం చోక్తం మనీషిభిః| మన్యాస్తంభ ఉరోఘాత ఉరఃపార్శ్వశిరోగ్రహే|| బృహత్త్యౌ పౌష్కరం భార్గీ శఠీ శృంగీ దురాలభా| వత్సకస్య చ బీజాని పటోలం కటురోహిణీ| బృహత్యాదిర్గణః ప్రోక్తః సన్నిపాతజ్వరాపహః| కాసాదిషు చ సర్వేషు హితః సోపద్రవేషు చ|| శఠీ పుష్కరమూలం చ వ్యాఘ్రీ శృంగీ దురాలభా| గుడూచీ నాగరం పాఠా కిరాతం కటురోహిణీ|| ఏష శఠ్యాదికో వర్గః సన్నిపాతజ్వరాపహః| కాసహృద్గ్రహపార్శ్వార్తిశ్వాసే తంద్ర్యాం చ శస్యతే||" ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వరా. శ్లో. 443)- "దశమూలస్య నిక్వాథః కట్ఫలాదిరజోయుతః| తుల్యార్ద్రకరసః పీతో మృత్యుకల్పం జ్వరం జయేత్|| దశమూలీకషాయం తు సపౌష్కరకణాన్వితం| సన్నిపాతజ్వరే దేయం శ్వాసకాసతృషాన్వితే|| అమృతాదశమూలాభ్యాం సాధితం విధివజ్జలం| సన్నిపాతజ్వరం హన్యాంత్రయోదశవిధం నృణాం|| విశ్వశఠీదశమూలీఛిన్నాపాఠేభపిప్పలీంద్రయవాః| సకిరాతతిక్తవాసాః శమయంతి హృతౌజసం సద్యః|| త్ర్యూషణదశమూలశఠీభార్గీఛిన్నోద్భవాక్వాథః| పీతః శమయతి సహసా జ్వరముగ్రం సన్నిపాతాఖ్యం|| ద్విపంచమూలీషడ్గ్రంథావిశ్వగృధ్రనఖీద్వయాత్| గృధ్రనఖీద్వయం-కంథారికాద్వయం| కఫవాతహరః క్వాథః సన్నిపాతహరః పరః|| సింహాస్యపర్పటారిష్టం యష్టీధాన్యాకనాగరం| దారుగ్రగంధేంద్రయవాః శ్వదంష్ట్రా గ్రంథికం తథా|| ఏషాం కషాయమాహృత్య సన్నిపాతజ్వరీ పిబేత్| శ్వాసాతిసారకాసఘ్నం శూలారుచిహరం పరం|| కట్ఫలం త్రిఫలా దారు చందనం సపరూషకం| కటుకాపద్మకోశీరం విపచేత్కార్షికం జలం|| తత్సన్నిపాతదాహఘ్నం పీతమాత్రేయపూజితం| దీర్ఘాకాలప్రయుక్తానాం జ్వరిణామమృతోపమం|| వ్యోషాబ్దత్రిఫలారిష్టపటోలీతిక్తవత్సకైః| సభూనింబామృతాపాఠైస్త్రిదోషజ్వరజిజ్జలం|| తిల్వకం త్రివృతా దంతీ సములం చతురంగులం| పక్వం కషాయం విస్రావ్య నీలినీచూర్ణమిశ్రితం| ససర్పిష్కం పిబేత్తూర్ణం సన్నిపాతే విరేచనం|| (శ్లో. 392)-వర్ధనైర్వాఽపి హీనస్య హాపనైరుచ్ఛ్రితస్య వా| కఫస్థానానుపూర్వ్యా సన్నిపాతజ్వరే క్రియా|| హీనస్య వర్ధనాద్ధానిర్వృద్ధయోరితి నిశ్చయః| హాపనాదతివ్రుద్ధస్య హీనయోర్వృద్ధిసంభవః|| తతః సమత్వం దోషాణామురః స్థానం కఫస్య తు| తత్రస్థానాం క్రియా తద్వదితి జ్వరవినిర్జయః|| యథాదోషోచ్ఛ్రయం చైవ జ్వరాన్ శేషానుపక్రమేత్| నిర్హరేత్పిత్తమేవాదౌ జ్వరేషు సమవాయిషు| దుర్నివారతరం తద్ధి జ్వరార్తేషు విశేషతః|| సన్నిపాతే క్షుధార్తం యో భోజయేత్పిశితౌదనం| స కథం భిషగాఖ్యాతిం లభేన్మూఢో నరాధమః|| సన్నిపాతే తు దాహార్తం యః సించిచ్ఛీతవారిణా| ఆతురః స కథం జీవేద్భిషగ్వా స కథం భవేత్|| సన్నిపాతే చ కంపంతం విలపంతం చ యో ఘృతం| పాయయేద్భోజయేద్వాఽపి తౌ చ స్యాతాము(తాం శు)భౌ కథం|| సన్నిపాతేన తృష్యంతం పార్శ్వరుక్తాలుశోషిణం| యః పాయయేజ్జలం శీతం స మృత్యుర్నరవిగ్రహః|| సముద్రతరణం హ్యేతద్వదంతి భిషగీశ్వరాః| మృత్యునా సహ యోద్ధవ్యం సన్నిపాతం చికిత్సితా|| సన్నిపాతార్ణవే మగ్నం యోఽభ్యుద్ధరతి మానవం|| కస్తేన న కృతో ధర్మః కాం చ పూజాం న సోఽర్హతి|| శ్లేష్మనిగ్రహమేవాదౌ కుర్యావ్ద్యాధౌ త్రిదోషజే| నిరస్తే శ్లేష్మణి హ్యస్య స్రోతఃసూద్ధాటితేషు చ| లాఘవం జాయతే సద్యస్తృష్ణా చైవోపశామ్యతి|| లంగనం వాలుకాస్వేదో నస్యం నిష్ఠీవనం తథా| అవలేహోఽంజనం చైవ ప్రాక్ ప్రయోజ్యం త్రిదోషజే|| సురసార్జకనిర్యాసః సమధువ్యోషసైంధవః| మహాశ్లేష్మానిలోద్రేకసంజ్ఞానాశవిమోక్షణః||" [ఇతి| సిద్ధయోగే తు (జ్వ. శ్లో. 153) ]-"మధూకసారసింధూత్థవచోషణకణాః సమాః| శ్లక్ష్ణం పిష్ట్వాఽంభసా నస్యం కుర్యాత్సంజ్ఞాప్రబోధనం|| (శ్లో. 151)-మాతులింగార్ద్రకరసం కోష్ణం త్రిల్వణాన్వితం| అన్యద్వా సిద్ధివిహితం నస్యం తీక్ష్ణం ప్రయోజయేత్|| తేన ప్రభిద్యతే శ్లేష్మా ప్రభిన్నశ్చ ప్రసిచ్యతే| శిరోహృదయకంఠాస్యపార్శ్వరుక్ చోపశామ్యతి|| (శ్లో. 147)-ఆర్ద్రకస్వరసోపేతం సైంధవం కటుకత్రయం| ఆకంఠం ధారయేదాస్యే నిష్ఠీవేచ్చ పునఃపునః|| తేనాస్య హృదయే శ్లేష్మా మన్యాపార్శ్వశిరోగలాత్| లీనోఽప్యాకృష్యతే శుష్కో లాఘవం చాస్య జాయతే|| పర్వభేదో జ్వరో మూర్చ్ఛా నిద్రాకాసగలామయాః| మూఖాక్షిగౌరవం జాడ్యముత్క్లేశశ్చోపశామ్యతి|| సకృద్ద్విత్రిచతుః కుర్యాద్దృష్ట్వా దోషబలాబలం| ఏతద్ధి పరమం ప్రాహుర్భేషజం సన్నిపాతినాం|| స్విన్నమామలకం పిష్ట్వా ద్రాక్షాభిః సహ సంసృజేత్| విశ్వభేషజసంయుక్తం మధునా సహ లేహయేత్|| తేనాస్య శామ్యతే మూర్చ్ఛా కాసః శ్వాసస్తథైవ చ|| కట్ఫలం పౌష్కరం శృంగీ వ్యోషం యాసశ్చ కారవీ| శ్లక్ష్ణచూర్ణీకృతం చైతన్మధునా సహ లేహయేత్|| ఏషాఽవలేహికా హంతి సన్నిపాతం సుదారుణం| హిక్కాం శ్వాసం చ కాసం చ కంఠరోధం నియచ్ఛతి| ఏతద్యోజ్యం కఫోద్రేకే చూర్ణమార్ద్రకజై రసైః|| సర్వేషు సన్నిపాతేషు న క్షౌద్రమవచారయేత్| శీతోపచారి క్షౌద్రం స్యార్చ్ఛితం చాత్ర విరుధ్యతే|| క్రియాభిస్తుల్యరూపాభిః క్రియాసంకర్యమిష్యతే| భిన్నరూపతయా తాస్తు న తు కుర్వంతి దూషణం|| (శ్లో. 154)-శిరీషబీజగోమూత్రకృష్ణామరిచసైంధవైః| అంజనం స్యాత్ప్రబోధాయ సరసోనశిలావచైః|| యదా తుల్యానిలకఫౌ తాలుక్లోమగలాశ్రితౌ| కుర్యాత్తావధికం శోషం జిహ్వాయాః ఖరతాం తథా|| తథా తాం స్ఫుటితాం జిహ్వాం సంశుష్కాం మధుపిష్టయా| ద్రాక్షయా సఘృతం చాస్య లేపయేత్సన్నిపాతినః|| స్వేదోద్గమే భృష్టకులిత్థ చూర్ణనిపాతనం శస్తమితి బ్రువంతి|" ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వ.శ్లో. 503)-"దుర్గేఽంభసి యథా మజ్జద్భాజనం త్వరయా బుధః| గృహ్ణీయాత్తలమప్రాప్తం తథాఽభిన్యాసపీడితం|| కారవీపుష్కరైరండత్రాయంతీనాగరామృతాః| దశమూలీశఠీశృంగీవాసాభార్గీపునర్నవాః|| తుల్యా మూత్రేణ నిష్క్వాథ్య పీతాః స్రోతోవిశోధనాః| అభిన్యాసజ్వరాయాసమాశు ఘ్నంతి సముద్ధతం|| మాతులుంగాశ్మభిద్బిల్వవ్యాఘ్రీపాఠోరుబూకజః| క్వాథో లవణమూత్రాద్యోఽభిన్యాసానాహశూలనుత్|| వ్యాఘ్రీదురాలభాభార్గీశఠీశృంగి సపౌష్కరం| పక్వాంబు శ్లేష్మహృత్పేయమభిన్యాసప్రశాంతయే|| భార్గీ పుష్కరమూలం చ రాస్నా బిల్వం సముస్తకం| నాగరం దశమూలం చ పిప్పల్యాసు చ సాధితం| హింగ్వార్ద్రకరసోపేతం పిప్పలీచూర్ణసంయుతం|| సన్నిపాతజ్వరం ఘోరమభిన్యాసం చ దారుణం| హృత్పార్శ్వశూలమానాహం సద్యఃపీతం నియచ్ఛతి|| బీజపూరకబిల్బాశ్మభేదకం బృహతీద్వయం| సకేశీకం తథైరండం జలే చాష్టగుణే శృతం|| పక్వగోమూత్రసంయుక్తం బిడసౌవర్చలాన్వితం| హృద్బస్తిశూలే సానాహేఽప్యభిన్యాసజ్వరే హితం|| దంతీం ద్రవంతీం బృహతీం సైరండం [ బీజపూరకం| శ్యామాం వ్యాఘ్రీం చ నిష్క్వాథ్యాభిన్యాసే బహువర్చసి|| సింహీ వ్యాఘ్ర్యమృతా ద్రాక్షా అజాజీ సకటుత్రికం| శృంగీవిడంగ చ సమం పక్త్వా విస్రావ్య సాధయేత్|| ఘృతాక్తైస్తండులైర్భృష్టైః పేయాముష్ణాం జ్వరీ పిబేత్| హిక్కీ శ్వాసీ చ కాసీ చ తథాఽభిన్యాసపీడితః| విబద్ధవాతవిణ్మూత్రే పానమస్య ప్రయోజయేత్|| బృహతీ పౌష్కరం భార్గీ శఠీ శృంగీ దురాలభా| పక్త్వా పానం ప్రశంసంతి శ్లేష్మా తేనాస్య శామ్యతి|| త్రివృద్ధిశాలాత్రిఫలాకటుకారగ్వధైః కృతః| సక్షారో భేదనః క్వాథః పేయః సర్వజ్వరాపహః|| తిక్తాఽభయా త్రివృత్తీర్ణా త్రాయంతీ రాజవృక్షకః| క్షారాఢ్యః సైంధవోపేతః క్వాథో భేదీ జ్వరాపహః|| శిరీషబీజం మరిచం బస్తమూత్రేణ తత్సమం| అంజనం తదభిన్యాసే సంజ్ఞాబోధనమిష్యతే|| మాతులుంగరసం తస్య హింగుశుంఠీయుతం ముఖే| దద్యాత్ప్రబోధనం తీక్ష్ణం కటుతిక్తోపసంహితం|| త్వగేలాపత్రసుషవీబృహతీకంటకారికాః| మరీచం పిప్పలీ బిల్వం చిరిబిల్వం సచిత్రకం|| కరంజబీజం మంజిష్ఠా త్రాయంతీ విశ్వభేషజం| గలప్రబోధనం శ్రేష్ఠమభిన్యాసజ్వరాపహం|| కరంజవహ్నిమంజిష్ఠాత్రాయంతీవిశ్వకూలకం| కూలకం-పటోలం| బృహత్యౌ సుషవీ వ్యోషం క్వాథః స్యాద్గలశోధనః|| ఇత్యభిన్యస ఉద్దిష్టః సరూపః సచికిత్సితః| చికిత్సితే కృతేఽప్యేవం [యస్య సంజ్ఞా న జాయతే| లలాటే పాదయోర్వాఽపి ] తస్య దాహః ప్రశస్యతే|| (శ్లో. 490)-జ్యోతిష్మత్యాస్తథా తైలం మూలం పిండాలుకస్య చ| తంద్రీవినాశనం శ్రేష్ఠం నస్య కర్మణి యోజితం|| సైంధవం శ్వేతమరిచం సర్షపం కుష్ఠమేవ చ| బస్తమూత్రేణ పిష్టాని నస్యం తంద్రీనివారణం|| అసురాహ్నపతంగస్య విట్ చూర్ణం మధుసంయుతం| అంజనాద్బోధయేన్ముగ్ధం తంద్రితం సన్నిపాతినం|| జాతీపుష్పం ప్రవాలం చ రోహిణీ మరిచం వచా| సైంధవం బస్తమూత్రేణ తంద్రీనాశనముత్తమం|| అయోరజః శ్వేతరోధ్రమంజనం మరిచం తథా| గోపిత్తేన సమాయుక్తం తంద్రీనాశనముత్తమం||" ఇతి| ఇతి సన్నిపాతజ్వరః|
Adhikarana సర్వజ్వరస్య ఔషధం (౬౭-౬౯) · Śloka ౬౯
| మధూకపుష్పమృద్వీకాత్రాయమాణాపరూషకం||67|| సోశీరతిక్తాత్రిఫలాకాశ్మర్యం కల్పయేద్ధిమం| కషాయం తం పిబన్ కాలే జ్వరాన్ సర్వానపోహతి||68|| జాత్యామలకముస్తాని తద్వద్ధన్వయవాసకం| |69|
| मधूकपुष्पमृद्वीकात्रायमाणापरूषकम्||६७|| सोशीरतिक्तात्रिफलाकाश्मर्यं कल्पयेद्धिमम्| कषायं तं पिबन् काले ज्वरान् सर्वानपोहति||६८|| जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्| |६९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మధూకపుష్పాదికం కాలే-శాస్త్రోక్తే, శీతకషాయం పిబన్ జ్వరాన్ సర్వాన్-ఏకదోషద్విదోషజాన్, అపోహతి| "ఉపసర్గాదస్యత్యూహ్యోర్వేతి వాచ్యం" ఇతి పరస్మైపదం| జాతిపల్లవా ఆమలకాని ముస్తం ధన్వయాసకం తద్వత్-పూర్వవచ్ఛితకషాయం కల్పయిత్వా పిబన్ సర్వాన్ జ్వరాన్ హంతి| ధన్వయవాసకం చేతి చశబ్దోఽత్ర లుప్తో ద్రష్టవ్యః| తదేతైశ్చతుర్భిర్ద్రవ్యైరేతత్ పాచనం| కేచిత్తు ధన్వయవాసకం పృథగేవేచ్ఛంతి| తస్మాదేతత్కృతోఽపి కషాయః పూర్వవద్వోధ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ జ్వరసామాన్యం| తత్ర శమనమాహ-మధూకపుష్పేతి| తచ్చ త్రిధా-మధుకపుష్పాదిదశకం జాత్యాదిత్రికం ధన్వయాసకం చేతి| త్రయోఽపి శీతకషాయాః |
Adhikarana బద్ధవిట్కస్య ఔషధం (౬౯) · Śloka ౬౯
| బద్ధవిట్ కటుకాద్రాక్షాత్రాయంతీత్రిఫలాగుడం||69||
| बद्धविट् कटुकाद्राक्षात्रायन्तीत्रिफलागुडम्||६९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా చ బద్ధవిట్ పురుషః కటుకాదికం కషాయం పిబేదితి వర్తతే, న తు హిమమితి| శీతస్య మలస్తంభహేతుత్వాదస్య చౌషధస్య శోధనరూపత్వాత్| గుడా-సుధా, గుడ ఇత్యన్యే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బద్ధవిట్కస్య శోధనమాహ-బద్ధవిడితి| శీతకషాయే గుడప్రక్షేపః| ఇతి జ్వరౌషధాని|
Adhikarana పేయాద్యమన్నం ఔషధం (౭౦) · Śloka ౭౦
జీర్ణౌషధోఽన్నం పేయాద్యమాచరేత్| |70|
जीर्णौषधोऽन्नं पेयाद्यमाचरेत्| |७०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీర్ణం-పరిణతం, ఔషధం యస్య స జీర్ణౌషధః సన్, పేయాద్యమేవ పూర్వోక్తమన్నం భుంజీత| అద్యత ఇత్యన్నం, ఇతి కృత్వా పేయాదేరప్యన్నత్వం| ఆదిశబ్దేన యూషాదిపరిగ్రహః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ జ్వరౌషధానంతరం పథ్యాని| తత్ర పేయాద్యం పథ్యమాహ-జీర్ణౌషధోఽన్నమితి| తచ్చ లంఘనానంతరౌషధదానవిషయం| పేయాద్యనంతరౌషధదానే రసౌదనపర్యంతపథ్యసేవానిష్పత్తేః పునః పేయాదిక్రమస్యానుచితత్వాత్| ఆద్యశబ్దాద్యూషౌదనాదయః| సిద్ధయోగే తు (జ్వ.శ్లో. 84)-"అనులోమోఽనిలః స్వాస్థ్యం క్షుత్తృష్ణా సుమనస్కతా| లఘుత్వమింద్రియోద్గారశుద్ధిర్జీర్ణౌషధాకృతిః| క్లమో దాహోఽంగసదనం భ్రమో మూర్చ్ఛా శిరోరుజా| అరతిర్బలహానిశ్చ సావశేషౌషధాకృతిః|| ఔషధశేషే భుక్తం పీతం చ తథౌషధం చ శేషేఽన్నే| న కరోతి గదోపశమం ప్రకోపయత్యన్యరోగాంశ్చ||" ఇతి|న చ సర్వః కశ్చిత్పేయాదిక్రమాచరేదిత్యాహ|
Adhikarana శ్లేష్మజ్వరే పేయానిషేధఃపేయానిషేధే యుక్తిః (౭౦) · Śloka ౭౦
శ్లేష్మవాన్న తు| పేయా కఫం వర్ధయతి పంకం పాంసుషు వృష్టివత్||70||
श्लेष्मवान्न तु| पेया कफं वर्धयति पङ्कं पांसुषु वृष्टिवत्||७०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్లేష్మవాన్న తు-జీర్ణౌషధోఽపి శ్లేష్మవాన్నరః పేయాదికం నా శ్నీయాత్| కిం ? ఇత్యాహ-పేయేత్యాది| యతః పేయా కఫం వర్ధయతి--విలీనరుపస్య కఫస్య స్త్యానభావతాముత్పాదయంతీ సంస్థానవిశేషముపర్యుపరిభావతయోపచయముత్పాదయతి, న తు సా కఫం సాక్షాద్వర్ధయతి, ఇతి వర్ధయతేరర్థః, అనేకార్థత్వాద్ధాతూనామితి, ఏషచార్థోఽనురూపతంత్రకారదృష్టాంతదర్శనాదవగమ్యతే| తథా చాహపంకం పాంసుషు వృష్టివదితి| యథా,-పాంసుషు వృష్టిః పతితా న తు పంకం వర్ధయతి-శిథిలరూపతాం పాంసూనామపాస్య నిబిడరూపతామివ తేషాముత్పాదయతి| న పాంసూన్ వృష్టిర్వర్ధయతి-ఆధిక్యం నయతి, న వర్ధయతేఽత్రా(త్యేత్య)ర్థః| తంత్రకారస్యార్థ ఏవం వివక్షితో భవిష్యత్ తదానీమత్రైవం స్పష్టమేవ దృష్టంతమదర్శయిష్యత్| యథా-"పేయా కఫం వర్ధయతి యథా వృష్టిర్నదీజలం|" ఇతి| తచ్చ తంత్రకారోఽమునైవానుసారేణాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శ్లేష్మజ్వరే పేయాం నిషేధయతి-శ్లేష్మవాన్న త్వితి| పేయానిషేధే యుక్తిమాహ-పేయా కఫం వర్ధయతి పంకం పాంసుషు వృష్టివత్| శ్లేష్మాభిషవదేహానామితి| యథా పాంసుషు పతితా వృష్టిః పంకం వర్ద్ధాయతి తథా శ్లేష్మాభిషవే-కఫక్లిన్నే దేహే, పతితా పేయా కఫం వర్ద్ధయతి|
Adhikarana పేయస్థానే యూషః (౭౧-౭౨) · Śloka ౭౨
శ్లేష్మాభిష్యణ్ణదేహానామతః ప్రాగపి యోజయేత్| యూషాన్ కులత్థచణకకలాయాదికృతాన్ లఘూన్||71|| రూక్షాంస్తిక్తరసోపేతాన్ హృద్యాన్ రుచికరాన్ పటూన్| |72|
श्लेष्माभिष्यण्णदेहानामतः प्रागपि योजयेत्| यूषान् कुलत्थचणककलायादिकृतान् लघून्||७१|| रूक्षांस्तिक्तरसोपेतान् हृद्यान् रुचिकरान् पटून्| |७२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆభిష్యణ్ణ ఇతి, అభిపూర్వాత్స్యందేః స్రవణార్థో వ్యుత్పాదితః| శ్లేష్మణా-స్రుతిరూపేణైవ, అభిష్యణ్ణః-క్లిన్న ఇవ, దేహో యేషాం తే శ్లేష్మాభిష్యణ్ణదేహాః, తేషాం, అతో జ్వరిణాం ప్రాగపి ప్రథమపథ్యావసరేఽపి, యూషాన్ యోజయేత్| కిముత శ్లేష్మవతః పుంసో జీర్ణౌషధస్య యూషాన్న యోజయేత్ ? ఇత్యపిశబ్దస్యర్థః| కింభూతాన్ ? కులత్థాదికృతాన్| తథా, లఘూన్| నను, కులత్థాదీనాం లఘుత్వాత్తత్కృతా యూషా లఘవ ఏవ భవిష్యంతి| తత్కిం లఘూనిత్యనేన ? అత్రోచ్యతే| శంబీధాన్యానాం మధ్యే గురవోఽపి రాజమాషమాషాదయః సంతి, తన్నివృత్త్యర్థమేతత్| అపి చ, లఘూనిత్యనేన యూషప్రకృతిద్రవ్యైరల్పపరిమాణైః కృతానితి ద్యోతయతి| యతోఽల్పపరిమాణైః కులత్థాదిభిః కృతా లఘుతరాః స్యుః, తస్మాల్లఘూనితి యుక్తం| తథా, రూక్షాన్-ఘృతభర్జనకాదిరహితాన్| తథా, తిక్తరసయుక్తాన్| తథా, హృద్యాన్-ఇష్టరసగంధవర్ణస్పర్శయుక్తత్వాచ్చేతస ఆహ్లాదకరాన్| తథా, రుచికరాన్-జ్వరిణోఽన్యస్య వా రోచిష్ణూన్| తథా, పటూన్-సలవణాన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పేయాస్థానే యూషమాహ-అతః ప్రాగపీతి| ప్రాగపి-"యుక్తం లంఘితలింగైస్తు తం పేయాభిరుపాచరేత్|" (శ్లో. 24) ఇత్యత్రాపి| లఘూన్-సమ్యక్పాకేన| రూక్షాన్-అకృతత్వేన ధాన్యస్యానవత్వేన [ చ ]| పటూన్-సైంధవయోగేన|
Adhikarana పథ్యయోగ్యం ధాన్యం (౭౨-౭౩) · Śloka ౭౩
| రక్తాద్యాః శాలయో జీర్ణాః షష్టికాశ్చ జ్వరే హితాః||72|| శ్లేష్మోత్తరే వీతతుషాస్తథా వాటీకృతా యవాః| |73|
| रक्ताद्याः शालयो जीर्णाः षष्टिकाश्च ज्वरे हिताः||७२|| श्लेष्मोत्तरे वीततुषास्तथा वाटीकृता यवाः| |७३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తాద్యాః-"రక్తో మహాన్ సకలమః" (హృ.సూ.అ.6/9) ఇత్యాదయః| తథా, షష్టికా వ్రీహ్యాదయోఽపి, జీర్ణాః-పురాణాః, హితాః-పథ్యాః| శ్లేష్మోత్తరే-ప్రభూతశ్లేషమణి జ్వరే, వీతతుషాః-అపనీతత్వచో, యవాశ్చ పథ్యాః| కీదృశాః ? వాటీకృతాః-భృష్టవిదలీకృతా ఇత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పథ్యయోగ్యం ధాన్యమాహ-రక్తాద్యా ఇతి| వాటీకృతాః-బాధత్వం నీతాః| బాధత్వం-భృష్టస్య శకలీకరణం|
Adhikarana ఓదనవిధిః (౭౩-౭౪) · Śloka ౭౪
| ఓదనస్తైః స్రుతో ద్విస్త్రిః ప్రయోక్తవ్యో యథాయథం||73|| దోషదూష్యాదిబలతో జ్వరఘ్నక్వాథసాధితః| |74|
| ओदनस्तैः स्रुतो द्विस्त्रिः प्रयोक्तव्यो यथायथम्||७३|| दोषदूष्यादिबलतो ज्वरघ्नक्वाथसाधितः| |७४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఓదనస్తైః-రక్తాశాల్యాదిభిః పూర్వోక్తైశ్చ, కృతో జ్వరిణో యథాయథం యో యస్య దానే యోగ్యః స తస్య ప్రయోక్తవ్యః| కింభూతః ? ద్విస్త్రిః స్రుతో-ద్వౌ వారౌ త్రీన్ వారాన్ వా జలం దత్త్వా ధాతః| కథం ప్రయోజ్యః ? దోషదూష్యాదిబలేన| జ్వరఘ్నైః-జ్వరాపహైర్ద్రవ్యైః, క్వాథం కృత్వా, తేన క్వాథేన సాధితః| దోషస్య-వాతాదేర్బలం తథా దూష్యస్య రసాదేర్బలమపేక్ష్య, ఆదిగ్రహణాద్దేశకాలవయః సత్త్వసాత్మ్యశరీరాహారబలం గృహ్యతే| ఏకాహాదికానాం జ్వరిణామకృతపేయానామేవ కులత్థముద్గచణకాదియూషా ఉక్తాః| సంప్రతి సామాన్యేన జ్వరిణాం కృతపేయానాం యూషాదీనాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఓదనవిధిమాహ-ఓదనస్తైరితి| తైః-రక్తశాల్యాదిభిః, ద్విస్త్రిర్వా స్రుతో-యూళితః(?), ఉదకాంతరప్రక్షేపేణ|
Adhikarana యూషద్రవ్యాణి (౭౪) · Śloka ౭౪
| ముద్గాద్యైర్లఘుభిర్యూషాః కులత్థైశ్చ జ్వరాపహాః||74||
| मुद्गाद्यैर्लघुभिर्यूषाः कुलत्थैश्च ज्वरापहाः||७४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ముద్గాద్యైః-శింబీధాన్యైః, లఘుభిః కృతా యూషాస్తథా కులత్థైః కృతా యూషా జ్వరఘ్నాః| ముద్గాద్యైరిత్యాదిః ప్రకారే| తేన సుజరా ముద్గచణకకులత్థమకుష్టమసూరాదయో గృహ్యంతే| ముద్గశబ్దస్యాదౌ నిర్దేశ ఇదం బోధయతి,-యూషసాధ్యే వ్యాధౌ బాహుల్యేన ముద్గయూషః కార్యః, ముద్గానాం పథ్యతమత్వాత్| తథా చోవాచ మునిః (ఛ.సూ.అ.25/38)- "ముద్గః శింబీధాన్యానాం పథ్యత్వే శ్రేష్ఠతమః|" ఇతి| నను, ముద్గాద్యైరిత్యాదిశబ్దేనైవ కులత్థా గృహితా ఏవ, కిం పృథఙ్నిర్దేశేన ? బ్రూమహే| కులత్థయూషస్య జ్వరవిషయే విరలః ప్రయోగః కార్య ఇతి సూఛయితుం పృథక్కృతో నిర్దేశ ఇతి| తథా ఛ కులత్థా ఏవంగుణాః (హృ.సూ.అ.6/19)- "ఉష్ణాః కులత్థాః పాకేఽమ్లాః శుక్రాశ్మశ్వాసపీనసాన్| కాసార్శః కఫవాతాంశ్చ ఘ్నాంతి పిత్తాస్రదాః పరం|| ఇతి| ఏవముష్ణత్వాదమ్లవిపాకిత్వాదతిపిత్తాస్రకారిత్వాత్ కులత్థానాం యూషో బహుద్రవ్యపరిమాణో బహుమాత్రోపయుక్తో జ్వరస్య న శాంతయే సంపద్యతే, ప్రత్యుత వృద్ధయే స్యాదితి సంభావ్యతే, పిత్తవిరుద్ధత్వాత్| తస్మాదల్పపరిమాణద్రవ్యసాధితోఽల్పమాత్రయా కులత్థయూషః శ్లేష్మాద్యుపశమకృద్యావన్మాత్రః స్యాత్తావానేవ ప్రయోజ్యత ఇతి స్థితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-యూషద్రవ్యాణ్యాహ-ముద్గాద్యైరితి|
Adhikarana ఖలద్రవ్యాణి రసద్రవ్యాణి యూషాదీనముపకరణద్రవ్యాణి (౭౫-౭౭) · Śloka ౭౭
కారవేల్లకకర్కోటబాలమూలకపర్పటైః| వార్తాకనింబకుసుమపటోలఫలపల్లవైః||75|| అత్యంతలఘుభిర్మాంసైర్జాంగలైశ్చ హితా రసాః| వ్యాఘ్రీపరూషతర్కారీద్గాక్షామలకదాడిమైః||76|| సంస్కృతాః పిప్పలీశుంఠీధాన్యజీరకసైంధవైః| సితామధుభ్యాం ప్రాయేణ సంయుతా వా కృతాకృతాః||77||
कारवेल्लककर्कोटबालमूलकपर्पटैः| वार्ताकनिम्बकुसुमपटोलफलपल्लवैः||७५|| अत्यन्तलग़ुभिर्मांसैर्जाङ्गलैश्च हिता रसाः| व्याघ्रीपरूषतर्कारीद्गाक्षामलकदाडिमैः||७६|| संस्कृताः पिप्पलीशुण्ठीधान्यजीरकसैन्धवैः| सितामधुभ्यां प्रायेण संयुता वा कृताकृताः||७७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కారవేల్లకాదిభీ రసా జ్వరే హితాః| మునిస్తు కారవేల్లకాదీనాం శాకత్వమేవేచ్ఛతి (చ.చి.అ.31187)| ఖరణాదేఽప్యుక్తం-"పటోలం సఫలం నింబం కర్కోటకకఠిల్లకం| శాకం పర్పటకం చ స్యాత్" ఇతి| తథా జాంగలైః-జాంగలదేశప్రాణిజైస్తదభావాత్తత్తుల్యైరన్యదేశప్రాణిజైరపి, మంసైర్హితా రసా వ్యాఘ్ర్యాదిభిః సంస్కృతాస్తథా పిప్పల్యాదిభిః సంయుతా ఇతి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| సంస్కారమాత్రయోగభాజః పిప్పల్యాదయోఽత్ర యోజ్య ఇత్యర్థః| ప్రాయేణ కేచిదేవ సితామధుభ్యాం యుక్తా అవస్థావశాత్, న తు సర్వ ఏవ| కింభూతా రసా యూషాశ్చైవంవిధాః కార్యాః ? కృతాకృతాః| పానకదాడిమాజాజీశుంఠ్యాద్యైరపి సంస్కృతా యూషా రసాశ్చ-కృతాః| విపరీతాస్త్వతః-అకృతాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఖలద్రవ్యాణ్యాహ-కారవేల్లకేతి| నింబస్య కుసుమం| పటోలస్య ఫలం పల్లవశ్చ| రసా ఇతి వక్ష్యమాణమత్రయోజ్యం| ఖలత్వం తు ధాన్యమాంసేతరకృతత్వాత్|| రసద్రవ్యాణ్యాహ-అత్యంతలఘుభిరితి| యూషాదీనాముపకరణద్రవ్యాణ్యాహ-వ్యాఘ్రీపరూషేతి| తాని చ వ్యాఘ్ర్యాదీని త్రయోదశ| ప్రయేణైతాన్యన్యాన్యప్యవస్థావశాత్ ప్రయోజ్యాని| తే తు యూషాదయః సంస్కృతాః సంయుతా వా కార్యాః| ప్రక్షేప్యాపనయనేన సంస్కృతత్వం, అనపనయనేన సంయుతత్వం| ప్రక్షేపశ్చ యథాయోగం క్వథనకాలే క్వథనానంతరం వా| స్నేహేన విశిష్టాః-కృతాః, అవిశిష్టాః-అకృతాః, కటుపట్వమ్లానాముక్తత్వాత్|
Adhikarana వ్యంజనవిధిః (౭౮) · Śloka ౭౮
అనమ్లతక్రసిద్ధాని రుచ్యాని వ్యంజనాని చ| అచ్ఛాన్యనలసంపన్నాని|78|
अनम्लतक्रसिद्धानि रुच्यानि व्यञ्जनानि च| अच्छान्यनलसम्पन्नानि|७८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనమ్లేన తక్రేణ సిద్ధాని| తథా, రుచ్యాని-అభ్యవహర్తుమభిలషితాని| తథా, అచ్ఛాని-తనూని న ఘనాని| తథా, అనలసంపన్నాని-వహ్నిపక్వాని| కేచిద్ధి తక్రమపక్వమేవాచ్ఛీకృత్య సంస్కృత్య చ శుంఠీజీరకాదినాఽభ్యవహరంతి తన్నిషేధాయైతదుక్తం| ఏవంవిధాని వ్యంజనాని-తేమనాని రసకషాయాణీ, ఓదనేన సహాభ్యవహర్తవ్యాని|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వ్యంజనవిధిమాహ-అనమ్లతక్రసిద్ధానీతి| వ్యంజనాని-శాకాని| అచ్ఛాని-ఘనాని| అనలసంపన్నాని-సుపక్వాని|
Adhikarana అనుపానాని (౭౮-౭౯) · Śloka ౭౯
| అనుపానేఽపి యోజయేత్||78|| తాని క్వథితశీతం చ వాతి మద్యం చ సాత్మ్యతః| |79|
| अनुपानेऽपि योजयेत्||७८|| तानि क्वथितशीतं च वाति मद्यं च सात्म्यतः| |७९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనుపానేఽపి-ఆతురస్య పశ్చాత్పానేఽపి, తాని యోజయేత్| తథా క్వథితశీతం చ వారి మద్యం చ, సాత్మ్యతః-సాత్మ్యవశాత్, అనుపానేఽపి యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అనుపానాన్యాహ-అనుపానేఽపీతి| తాని-వ్యంజనాని పానయోగ్యాని కృతాని|
Adhikarana అన్నగ్రహణకాలః (౭౯-౮౦) · Śloka ౮౦
| సజ్వరం జ్వరముక్తం వా దినాంతే భోజయేల్లఘు||79|| శ్లేష్మక్షయవివృద్ధోష్మా బలవాననలస్తదా| |80|
| सज्वरं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल्लघु||७९|| श्लेष्मक्षयविवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा| |८०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సజ్వరం నరం దినాంతే భోజయేత్,-అథవా జ్వరముక్తం-అచిరకాలజ్వరత్యక్తం| కింభుతం భోజనం భోజయేత్ ? లఘు,-మాత్రయా స్వభావాత్ (చ) ఉభయథా యల్లఘు| కిమిత్యేతస్మిన్ కాలే లఘు భోజయేత్ ? ఇత్యాహ-శ్లేష్మేత్యాది| తదా-తస్మిందినాంతాఖ్యే కాలే, శ్లేష్మక్షయో యస్తేన వివృద్ధ ఊష్మా-స్వస్వభవో, యస్యానలస్య జాఠరాగ్రేరసౌ శ్లేష్మక్షయవివృద్ధోష్మాఽనలః| అత ఏవ బలవాన్ తదా పక్తుం శక్తః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పథ్యగ్రహణకాలమాహ-సజ్వరం జ్వరముక్తం వేతి| జ్వరముక్తం తు-ఆబలలాభాత్| దినాంతే-పంచదశే ముహూర్తే| లఘు-అల్పమాత్రం| తదా-దినాంతే|
Adhikarana దినాంతరస్యాపవాదః (౮౦) · Śloka ౮౦
| యథోచితేఽథవా కాలే దేశసాత్మ్యానురోధతః||80||
| यथोचितेऽथवा काले देशसात्म्यानुरोधतः||८०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా యథోచితే కాలే సజ్వరం జ్వరముక్తం వాఽఽతురం భోజయేత్| యస్య యస్య య ఉచితః-సాత్మ్యః, ఆహారకాలస్తస్మిన్ భోజయేత్| యథోచితే హి కాలే ప్రాయః క్షుదుపగమో జాయతే| కథం భోజయేత్ ? ఇత్యాహ-దేశేత్యాది| దేశసాత్మ్యవశాత్ తం భోజయేత్, నైవమేవ| నను, ఏవం యస్య పూర్వాహ్ణే కాలే భోజనముచితం తదా తస్య భోజనే దీయమానే కో గుణః స్యాత్ ? ఇత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దినాంతస్యాపవాదమాహ-యథోచితేఽథవేతి| దేశో-భూమిర్దేహశ్చ|
Adhikarana అపవాదాపవాదః (౮౧) · Śloka ౮౧
ప్రాగల్పవహ్నిర్భుంజానో న హ్యజీర్ణేన పీడ్యతే| |81|
प्रागल्पवह्निर्भुञ्जानो न ह्यजीर्णेन पीड्यते| |८१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్మాదల్పవహ్నిః-మందాగ్నిః, పూర్వాహ్ణే భుంజానోఽజీర్ణేన న పిడ్యతే-న బాధ్యతే| అధునా సర్పిఃపానకాలం నిరూపయతి-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అపవాదాపవాదమాహ-ప్రాగల్పవహ్నిరితి| యోఽల్పవహ్నిః ప్రాక్-దినాంతే, భుంజానో హి-స్ఫుటం, అజీర్ణేన న బాధ్యతే, అన్యథా బాధ్యతే, తస్మాద్దినాంత ఏవ భుంజీత| అమందవహ్నిం ప్రతి పూర్వోఽపవాదః|
Adhikarana ఘృతదానకాలః అకాలే తత్ విషోపమం (౮౧-౮౩) · Śloka ౮౩
| కషాయపానపథ్యాన్నైర్దశాహ ఇతి లంఘితే||81|| సర్పిర్దద్యాత్కఫే మందే వాతపిత్తోత్తరే జ్వరే| పక్వేషు దోషేష్వమృతం తద్విషోపమమన్యథా||82|| దశాహే స్యాదతీతేఽపి జ్వరోపద్రవవృద్ధికృత్| లంఘనాదిక్రమం తత్ర కుర్యాదాకఫసంక్ష్యాత్||83||
| कषायपानपथ्यान्नैर्दशाह इति लङ्घिते||८१|| सर्पिर्दद्यात्कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे| पक्वेषु दोषेष्वमृतं तद्विषोपममन्यथा||८२|| दशाहे स्यादतीतेऽपि ज्वरोपद्रववृद्धिकृत्| लङ्घनादिक्रमं तत्र कुर्यादाकफसङ्क्ष्यात्||८३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కషాయస్య-ముస్తాపర్పటకాదేః, పానం కషాయపానం, తేన| తథా, పథ్యాన్నైః-పేయాయూషాదిభిః, దశాహ ఇతి-అనేన ప్రకారేణ, లంఘితే-అతిక్రాంతే| తథేతి ప్రాయేణ క్షీణః కఫః సంభావ్యతేఽతో దశాహే లంఘిత ఇత్యుక్తం| ఆమజ్వరసంజ్ఞానివృత్తిస్తు షడహాదూర్ధ్వం సప్తమేఽహ్న్యష్టమే వాఽహని జ్వరస్య జాయతే| తథా చ మునిః (చ. చి. అ. 3/272)- "సప్తాహేన హి పఛ్\యంతే సప్తధాతుగతా మలాః| నిరామశ్చాప్యతః ప్రోక్తో జ్వరః ప్రాయోఽష్టమేఽహని||" ఇతి| తస్మాత్ కషాయపానపథ్యాన్నైరిత్యాదితో దశాహే లంఘితే కఫే మందే-క్షీణప్రాయే, సర్పిదద్యాత్| కింభూతే జ్వరే ? వాతపిత్తోత్తరే,- వాతపిత్తాధికే| అస్యామవస్థాయాం పక్వేషు-నిరామేషు వాతాదిదోషేషు, సర్పిర్దద్యాత్| పక్వేషు సర్పిర్దత్తమమృతం-మహాగుణమిత్యర్థః| అన్యథా పునః అపక్వేషు దోషేషు కఫోత్తరే, తత్సర్పిర్దత్తం విషోపమం-విషతుల్యం, దశాహేఽతిక్రాంతేఽపి స్యాత్| అతోఽస్యామవస్థాయాం సర్పిర్దత్తం జ్వరస్య తదుపద్రవాణాం చ వృద్ధిం కరోతి, తస్మాదస్యామవస్థాయాం సర్పిఃపానమయుక్తం| తత్ర-కఫోత్తరే జ్వరే సతి, లంఘనాదిక్రమం కుర్యాత్| కియంతం కాలం ? ఆకఫసంక్ష్యాత్,- యావత్కఫస్య-జ్వరకారిణోఽధికస్య, సంక్ష్యః-సమ్యక్ క్షయః, న ధాతుక్షయోఽపి యావత్| యతః కఫజ్వరేఽపి విడంగాదిసర్పిర్వక్ష్యతి (శ్లో. 93)| అథ జీర్ణజ్వరచికిత్సామాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అసర్పిష్కస్య భోజనస్యావధిమాహ-కషాయపానపథ్యాన్నైరితి| పక్వేషు దోషేషు దశాహేఽనతీతేఽప్యమృతోపమం సర్పిః| అపక్వేష్వతీతేఽపి విషోపమం, జ్వరోపద్రవవర్ధనాత్| తత్ర-తథావిధే చిరపాకజ్వరే, లంఘనాదిక్రమమేవ కుర్యాత్, న ససర్పిష్కభోజనాదిష్టం [బృం]హణక్రమం| సిద్ధయోగే తు పథ్యే విశేష ఉక్తః (జ్వరాధికారే శ్లో. 42)- "శ్రమోపవాసానిలజే హితో నిత్యం రసౌదనః|| ముద్గయూషౌదనశ్చాపి దేయః కఫసముత్థితే| స ఏవ సితయా యుక్తః శీతః పిత్తజ్వరే హితః|| ముద్గామలకయూషస్తు వాతపిత్తాత్మకే హితః| ముద్గామలకయూషస్తు గాఢవిట్కే విధీయతే|| శుష్కమూలకయూషస్తు కఫవాతాత్మకే హితః| నింబకూలకయూషస్తు హితః పిత్తకఫాత్మకే|| కూలకః-పటోలం| లఘునా పంచమూలేన పిప్పల్యా సహ ధాన్యయా| మహత్యా పంచమూల్యా తు వ్యాఘ్రీదుఃస్పర్శగోక్షురైః|| సిద్ధాని భిషగన్నాని ప్రయుంజీత యథాక్రమం| వాతపిత్తే శ్లేష్మపిత్తే కఫవాతే త్రిదోషజే|| (శ్లో. 164)-యవకోలకులత్థానాం ముద్గమూలకశుంఠయోః| ఏకైకం ముష్టిమాహృత్య పచేదష్టగుణే జలే|| పంచముష్టిక ఇత్యేష వాతపిత్తకఫాపహః| శస్యతే గుల్మశూలే చ శ్వాసే కాసే క్షయే జ్వరే|| మూలకశుంఠః-శుష్కమూలకం| పంచముష్టికయూషేణ త్రికంటకకృతేన వా| ఆదోషశమనాత్పథ్యం త్రికంటేనైవ సాధయేత్|| మహాదాహో విధాతవ్యో యూషశ్చణకసంభవః| ముస్తాపర్పటకైరాతో నిర్యూహేన ప్రసాధితః|| కఫపిత్తజ్వరహరో యూషో ధాన్యపటోలయోః| (వంగసేనే జ్వరా. శ్లో. 416)-యవకోళకులత్థైస్తు ముద్గమూలకశుంఠకైః|| ధాన్యాకవిశ్వైః సంయుక్తైర్యూషో వాతకఫాపహః| సప్తముష్టిక ఇత్యేష సన్నిపాతజ్వరాపహః|| కఫవాతామదోషఘ్నః కంఠహృద్వక్త్రోశోధనః||" ఇతి| ఇతి నవజ్వరః|
Adhikarana జీర్ణజ్వరానువృత్తౌ హేతుః (౮౪) · Śloka ౮౪
దేహధాత్వబలత్వాచ్చ జ్వరో జీర్ణోఽనువర్తతే| |84|
देहधात्वबलत्वाच्च ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते| |८४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీర్ణః-పురాణో జ్వరః, అనువర్తతే-అనుబధ్నాతి| కుతః ? దేహధాత్వబలత్వాత్| దేహధాతవః-తదారంభకా రసరుధిరాదయః, దేహగ్రహణాద్వాతపిత్తశ్లేష్మాణోఽపి ధారణాద్ధాతవ ఉచ్యంతే| దేహధాతూనామబలత్వం-స్వల్పత్వం| తస్మాచ్చ జీర్ణో జ్వరోఽనుబధ్నాతి, న స్వభావమాత్రాదేవ, ఇతి చశబ్దస్యార్థః| జీర్ణజ్వరస్య శాంత్యర్థం దేహబలాధానార్థం చ సర్పిఃపానం హితమితి ప్రతిపాదయన్నాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ జీర్నజ్వరః| తత్ర జీర్ణజ్వరానువృత్తౌ హేతుమాహ-దేహధాత్వబలత్వాచ్చేతి| దేహస్యాబలవత్త్వం-స్రోతసామదృఢత్వం| ధాతూనామబలత్వం-స్వస్రోతోభిసంచరణాశక్తిః|
Adhikarana సర్పిః క్వాథైః ప్రయోగే యుక్తిః (౮౪-౮౬) · Śloka ౮౬
| రూక్షం హి తేజో జ్వరకృత్తేజసా రూక్షితస్య చ||84|| వమనస్వేదకాలాంబుకషాయలఘుభోజనైః| యః స్యాదతిబలో ధాతుః సహచారీ సదాగతిః||85|| తస్య సంశమనం సర్పిర్దీప్తస్యేవాంబు వేశ్మనః| |86|
| रूक्षं हि तेजो ज्वरकृत्तेजसा रूक्षितस्य च||८४|| वमनस्वेदकालाम्बुकषायलग़ुभोजनैः| यः स्यादतिबलो धातुः सहचारी सदागतिः||८५|| तस्य संशमनं सर्पिर्दीप्तस्येवाम्बु वेश्मनः| |८६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రూక్షం యత్తేజస్తజ్జ్వరకృత్| రూక్షమితి వచనాద్దేహోష్మా జాఠరోఽనలో గృహ్యతే, తస్యైవ జ్వరకృత్త్వాత్| తథోక్తం (హృ.ని.అ.2/3)- "మలాస్తత్ర స్వైఃస్వైర్దుష్టాః" ఇత్యాది యావత్| "జ్వరం నిర్వర్తయంతి తే|" ఇత్యాది జాఠరానలస్యైవ జ్వరకృతత్వం| తేన జ్వరకృతా రూక్షేణ తేజసా రూక్షితస్య చ పుంసః సర్పిః సంశమనం| చశబ్దాచ్చాన్యస్యాపి| అత ఏవాహ-వమనేత్యాది| వమనాదిభీ రౌక్ష్యకృద్భిః కృతైస్తదానీం యః స్యాత్-భవేత్, అతిబలః-ప్రవృద్ధత్వాదతిసమర్థో ధాతుః| కో ధాతుః ? సహచారీ,-యః సహ చరతి తచ్ఛీలో వాతాఖ్యో ధాతురగ్నినా సహ చరతి| నను, ఏవం పరస్పరసహచరభావత్వేఽగ్నిరపి వాయునా సహ చరతి, తతోఽగ్నిస్వభావత్వాత్ పిత్తాఖ్యోఽపి ధాతురిహ సహచారీ ప్రాప్తః, తన్నివృత్త్యర్థం సదాగతిరిత్యాహ| సదాగతిత్వం వాయోరేవాన్వర్థత్వేనోపపద్యత ఇతి పిత్తస్యాగ్రహణం| కిం కస్య యథా సంశమనం ? అంబు వేశ్మనో-గృహస్య, దీప్తస్య-జ్వలితస్య, జలం యథా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సర్పిఃప్రయోగే యుక్తిమాహ-రూక్షమిత్యాది| హి-యస్మాత్, జీర్ణావస్థాయాం నిరామం తేజో జ్వరం కరోతి| తేన చ తేజసా రూక్షితస్య జ్వరిణః, తథా వమనాదిభిర్నవజ్వరోపక్రమై రూక్షితస్య, సహచారీ-సఖా, పునస్తదేవ వర్ధయతి| తతో ధాతూన్ నయతి| తస్య-తథానువృత్తస్య జీర్ణజ్వరస్యానువృత్తౌ ప్రధానభూతస్య వాయోః, సర్పిః సంశమనం|
Adhikarana సర్పిర్దానం (౮౬-౮౭) · Śloka ౮౭
| వాతపిత్తజితాంగ్ర్యం సంస్కారం చానురుధ్యతే||86|| సుతరాం తద్ధ్యతో దద్యాద్యథాస్వౌషధసాధితం| |87|
| वातपित्तजितांग्र्यं संस्कारं चानुरुध्यते||८६|| सुतरां तद्ध्यतो दद्याद्यथास्वौषधसाधितम्| |८७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్మాద్ధృతం సర్వేషాం వాతపిత్తజితామగ్ర్యం యథా న తథాఽన్యాన్యౌషధాని వాతపిత్తజింతీతి| అత ఏవ ప్రాగభ్యధాత్ (శ్లో. 82)- "సర్పిర్దద్యాత్కఫే మందే వాతపిత్తోత్తరే జ్వరే|" ఇత్యాది| యస్మాచ్ఛ ఘృతం సంస్కారమనురుధ్యతే-అనువర్తతే| గుణాంతరాధానం-సంస్కారః| తం చ యస్మాద్ధృతం సుష్ట్వతిశయవైలక్షణ్యాదనురుధ్యతే-ఆత్మసాత్కరోతి| తైలాదిరపి స్నేహః సంస్కారమనువర్తతే| న తు యథా ఘృతం స్వశైత్యమజహదేవ సంస్కారమనువర్తత ఇతి| ఏతచ్ఛ స్నేహవిధౌ ప్రతిపాదితమేవ| అముమేవ ఛ న్యాయమంగీకృత్య మునిరప్యవోచత్ (చ.ని.అ.1/40)-"నాన్యః స్నేహస్తథా కశ్చిత్ సంస్కారమనువర్తతే| యథా సర్పిరతః సర్పిః సర్వస్నేహోత్తమం మతం||" ఇతి| హి-యస్మాత్, సుతరాం సంస్కారమనురుధ్యతే ఘృతం, తస్మాద్ధృతం జీర్ణే వాతపిత్తోత్తరే నిర్వికల్పం దద్యాత్| కీదృశం ? యథాస్వౌషధసాధితం,-యథాయథం వ్యాధిప్రతిపక్షైరౌషధైః పక్వం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సర్పిర్దానం విధత్తే-వాతపిత్తజితామగ్న్యమితి| యత ఏవం అతస్తత్సర్పిర్దద్యాత్| సర్పిర్పోఽపి తైలం వాతహరమితి చేత్తత్రాహ-వాతపిత్తజితామగ్న్యం పిత్తసంసృష్టశ్శ(వా)తాయు(?)| జీర్ణజ్వరే తైలమప్యౌషధసాధితం తథేతి చేత్తత్రాహ-సంస్కారం చానురుధ్యతే సుతరాం| అత ఏవ యథాస్వౌషధసాధితమిత్యుక్తం|
Adhikarana సర్పిషో హేతువ్యాధివిపరీతత్వం (౮౭-౮౮) · Śloka ౮౮
| విపరీతం జ్వరోష్మాణం జయేత్పిత్తం చ శైత్యతః||87|| స్నేహాద్వాతం ఘృతం తుల్యం యోగసంస్కారతః కఫం| |88|
| विपरीतं ज्वरोष्माणं जयेत्पित्तं च शैत्यतः||८७|| स्नेहाद्वातं घृतं तुल्यं योगसंस्कारतः कफम्| |८८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఘృతం విపరీతం జ్వరోష్మాణం జయేత్| జ్వరనిర్వర్తక ఊష్మాజాఠరోఽనలో, రూక్షతీక్ష్ణాదిగుణః స పక్తిస్థానాన్నిరస్తో జ్వరనిర్వర్తకో ఘృతస్య స్నిగ్ధశీతత్వాదిగుణయోగాద్విపరీతః, ఏవం విపరీతం జ్వరోష్మాణం ఘృతం జయేత్| పిత్తం చ శైత్యతః-శైత్యాద్ధృతం జయేత్, న స్నేహాత్, "పిత్తం సస్నేహ" (హృ.సూ.అ.1/11) ఇతి వచనాత్| స్నేహాత్-స్నిగ్ధత్వాత్, ఋతం వాతం జయేత్ న తు శైత్యాత్, "శీతోఽనిలః" (హృ.సూ.అ.1/11) ఇతి వఛనాత్| కఫం స్నిగ్ధశీతత్వాదినా తుల్యం యోగసంస్కారాభ్యాం జయేత్| యోగో-యుక్తిః కఫజ్వరహరైర్ద్రవ్యైః సహ యోజనా, సంస్కారో-గుణాధానం, యోగశ్చ సంస్కారశ్ఛ యోగసంస్కారౌ, తాభ్యాం ఘృతం కఫం జయేత్| నను, విపరీతం జ్వరోష్మాణం ఘృతం జయేదితి న ఘటతే, ఘృతస్యాగ్నివృద్ధిహేతుత్వాత్| తథా చ వక్ష్యతి (హృ.ఛి.అ.10/68)-"స్నేహమేవ పరం విద్యాద్దుర్బలానలదీపనం| నాలం స్నేహసమిద్ధిస్య శమాయాన్నం సుగుర్వపి||" ఇతి| అత్రాచక్ష్మహే| ఘృతం స్నేహనత్వదీపనత్వాభ్యాం వాతశమనం కుర్వంజ్వరోష్మాక్షేపత్వం వాతస్య వినిర్వాయ జ్వరోష్మణోఽపి రౌక్ష్యతైక్ష్ణ్యాదియుతస్య ఘృతం విపరీతగుణత్వాచ్ఛమం కరోతి, న వృద్ధిం| నను, యథా స్నేహాద్వాతం శమయతి తథా తత ఏవ స్నేహాత్కిమితి ఘృతం సమానగుణత్వాత్ పిత్తం శమయతి ? బౄమః| జీర్ణజ్వరే లంఘనాదిభిరతిరూక్షేణ జ్వరోష్మణా పిత్తం రూక్ష్మేవ సంపన్నం స్నేహభాగపరిక్షయాన్న సస్నేహం, అతః కథం కృత్వా జ్వరయతు ?| తచ్చ ఘృతం పిత్తమేవ శమయతి, న వాతం కోపయతి, ద్రవ్యప్రభావత్వాత్సస్నేహనత్వాచ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సర్పిషో వ్యాధివిపరీతత్వం హేతువిపరీతత్వం చాహ-విపరీతం జ్వరోష్మాణమితి| విపరీతం-ఉష్ణం| జ్వరం వాతమపి విపరీతం| కఫస్తు శీతత్వాత్ స్నిగ్ధత్వాచ్చ తుల్యః, తమప్యుష్ణరూక్షయోగసంస్కారాజ్జయేత్|
Adhikarana ఉక్తిః క్వాథైః సర్పిః పానం (౮౮) · Śloka ౮౮
| పూర్వే కషాయాః సఘృతాః సర్వే యోజ్యా యథామలం||88||
| पूर्वे कषायाः सघृताः सर्वे योज्या यथामलम्||८८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పూర్వే కషాయాః-ప్రాగుక్తాని పాచనాని, సహ ఘృతేన ప్రయుంజ్యాత్| కథం ? యథామలం-దోషానతిక్రమేణ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉక్తైః క్వాథైః సర్పిఃపానమాహ-పూర్వే కషాయా ఇతి| యథామలం-యథాదోషం, వాతజ్వరే వాతజ్వరఘ్నా ఇత్యాది| యే తు ప్రాగేవ ససర్పిష్కా ఉక్తాః, తే న జ్వరే దానార్థం, తత్ర చ న సర్పిః ప్రధానం చూర్ణాద్యా వా, ఏతత్ప్రయోగాత్| ఇహ తు ప్రధానం, అత ఏవ సమేన క్వాథేన పేయం, భాగానుక్తౌ సమత్వాత్|
Adhikarana కాసోపద్రవకే జ్వరే సర్పిః ప్రయోగః (౮౯) · Śloka ౮౯
త్రిఫలాపిచుమందత్వఙ్మాధుకం బృహతీద్వయం| సమసూరదలం క్వాథః సఘృతో జ్వరకాసహా||89||
त्रिफलापिचुमन्दत्वङ्माधुकं बृहतीद्वयम्| समसूरदलं क्वाथः सघृतो ज्वरकासहा||८९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రిపలాదీని మసూరదలాని చైష క్వాథో ఘృతేన సహోపయోజితో జ్వరకాసహా స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కాసోపద్రవకే జ్వరే సర్పిఃప్రయోగమాహ-త్రిఫలేతి| మసూరదలాంతాని క్వాథ్యాని|
Adhikarana పిప్పల్యాదిసిద్ధం ఘృతం (౯౦-౯౧) · Śloka ౯౧
పిప్పలీంద్రయవధావనితిక్తా- సారివామలకతామలకీభిః| బిల్వముస్తహిమపాలనిసేవ్యై- ర్ద్రాక్షయాఽతివిషయా స్థిరయా చ||90|| ఘృతమాశు నిహంతి సాధితం జ్వరమగ్నిం విషమం హలీమకం| అరుచిం భృశతాపమంసయో- ర్వమథుం పార్శ్వశిరోరుజం క్షయం||91||
पिप्पलीन्द्रयवधावनितिक्ता- सारिवामलकतामलकीभिः| बिल्वमुस्तहिमपालनिसेव्यै- र्द्राक्षयाऽतिविषया स्थिरया च||९०|| घृतमाशु निहन्ति साधितं ज्वरमग्निं विषमं हलीमकम्| अरुचिं भृशतापमंसयो- र्वमथुं पार्श्वशिरोरुजं क्षयम्||९१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిప్పలీత్యాదిభిర్ద్రవ్యైః కల్కీకృతైర్ఘృతచతుర్థాంశైస్తోయేన చతుర్గుణేన ఘృతాపేక్షయా సాధితం ఘృతమాశు జ్వరం హంతి, విషమా గ్న్యాదీంశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పిప్పల్యాదిసిద్ధంఘృతమాహ-పిప్పలీతి| ధావనీ-కంటకారీ| తామలకీ-భూమ్యామలకీ| హిమం-చందనం| పాలనీ-త్రాయమాణా| సేవ్యం-ఉశీరం| అత్ర ఘృతే ద్రవముదకం, పిప్పల్యాదీనాం కల్కః|
Adhikarana తైల్వకాదిఘృతాని (౯౨) · Śloka ౯౨
తైల్వకం పవనజన్మని జ్వరే యోజయేత్రివృతయా వియోజితం| తిక్తకం వృషఘృతం చ పైత్తికే యచ్చ పాలనికయా శృతం హవిః||92||
तैल्वकं पवनजन्मनि ज्वरे योजयेत्रिवृतया वियोजितम्| तिक्तकं वृषघृतं च पैत्तिके यच्च पालनिकया शृतं हविः||९२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తైల్వకం ఘృతం-వాతవ్యాధిచికిత్సితోక్తం (అ.21/32), త్రివృతయా రహిత [ వాతికే జ్వరే ] పిబేత్| పైత్తికే జ్వరే తిక్తకం కుష్ఠచికిత్సితోక్తం (అ.19/2), తథా వృషఘృతం-రక్తపిత్తచికిత్సితోక్తం (అ.2/40), అత్రైవ వా వక్ష్యమాణం (శ్లో.94), యోజయేత్| పాలనికయా-త్రాయంత్యా, యద్ధృతం పక్వం తచ్చ పిత్తజ్వరే యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తైలవకాదిఘృతాన్యతిదిశతి-తైల్వకమితి| తైల్వకం-వాతవ్యాధిచికిత్సితోక్తం "పలాష్టకం తిల్వకతో వరాయాః" (అ. 21/32) ఇత్యాది| తత్ర చ త్రివృదుక్తా, సా ప్రత్యాఖ్యాతా| తిక్తకాదీని త్రీణి పిత్తజ్వరే| తచ్చ తిక్తకం-కుష్ఠచికిత్సితోక్తం "పటోలనింబకటుకా" (అ. 19/2) ఇత్యాది| వృషఘృతం-రక్తపిత్తచికిత్సితోక్తం "సమూలముస్తకం క్షుణ్ణం" (అ. 2/40) ఇత్యాది| పాలనికాఘృతం-విద్రధిచికిత్సితోక్తం "కుడవం త్రాయమాణాయాః" (అ. 13/13) ఇత్యాది|
Adhikarana జీర్ణకఫజ్వరఘ్నం ఘృతం (౯౩) · Śloka ౯౩
విడంగసౌవర్చలచవ్యపాఠా- వ్యోషాగ్నిసింధూద్భవయావశూకైః| పలాంశకైః క్షీరసమం ఘృతస్య ప్రస్థం పచేజ్జీర్ణకఫజ్వరఘ్నం||93||
विडङ्गसौवर्चलचव्यपाठा- व्योषाग्निसिन्धूद्भवयावशूकैः| पलांशकैः क्षीरसमं घृतस्य प्रस्थं पचेज्जीर्णकफज्वरघ्नम्||९३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విడంగాదిభిః పలప్రమాణౌర్ఘృతప్రస్థం క్షీరతుల్యం చతుర్గుణజలం పచేత్| తచ్చోపయుక్తం జీర్ణో యః కఫజ్వరస్తం హంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కఫజ్వరఘ్నం ఘృతమాహ-విడంగసౌవర్చలేతి| విడంగాదీనాం దశానాం కల్కీకృతానాం ప్రత్యేకం పలం| ఘృతస్య ప్రస్థం-ద్వాత్రింశత్పలాని|
Adhikarana గుడూచీఘృతాదిపంచకం (౯౪) · Śloka ౯౪
గుడూచ్యా రసకల్కాభ్యాం త్రిఫలాయా వృషస్య చ| మృద్వీకాయా బలాయాశ్చ స్నేహాః సిద్ధా జ్వరచ్ఛిదః||94||
गुडूच्या रसकल्काभ्यां त्रिफलाया वृषस्य च| मृद्वीकाया बलायाश्च स्नेहाः सिद्धा ज्वरच्छिदः||९४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గుడూచ్యాదీనాం పంచానాం పృథ్క్పృథగ్రసకల్కాభ్యాం సిద్ధాః పంచ స్నేహాః జ్వరచ్ఛిదో-జీర్ణజ్వరఘ్నాః స్యురిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గుడూచీఘృతాదిపంచకమాహ-గుడూచ్యా రసకల్కాభ్యామితి| సంగ్రహే తు (చి.అ. 2)-"వాసాగుడూచీత్రిఫలాత్రాయమాణాయవాసకాత్| క్వాథే క్షీరే చ విపచేజ్జ్వరఘ్నం కల్కితైర్ఘృతం|| పిప్పలీముస్తమృద్వీకాచందనోత్పలనాగరైః| బలాదురాలభాముస్తాత్రాయంతీనింబపర్పటం|| పంచమూలం కనీయశ్చ క్వాథయిత్వా ఘ్రుతం పచేత్| సక్షీరం కల్కితైర్ద్రాక్షామేదామలకషౌష్కరైః|| శఠీతామలకీయుక్తైస్తచ్చ జ్వరహరం పరం| క్షయకాసశిరఃపార్శ్వహృచ్ఛూలాంసాభితాపనుత్|| కులత్థకోలత్రిఫలాదశమూలయవాన్ పచేత్| ద్విపలాన్ సలిలద్రోణే పూతే పిష్ట్వాఽక్షికాన్ క్షిపేత్|| పంచకోలకసప్తాహ్వవయస్థానింబతుంబరూన్| శఠీపుష్కరమూలార్కమూలప్రతివిషావచాః|| కిరాతతిక్తకం ముస్తం కర్కటాఖ్యాం దురాలభాం| నక్తమాలముభే పాఠే కటుకాశిగ్రుతేజినీః|| సోమవల్కద్విరజనీకంటకీకంటకారికాః| పటోలీహింగుగోజిహ్వాకేంబుకం మదనాజ్జటాం|| లవణాని పలాంశాని క్షారానర్ద్ధపలోన్మితాన్| ప్రస్థం చాజ్యస్య తత్సిద్ధం దీపనం కఫవాతజిత్|| హృత్ప్లీహగ్రహణీగుల్మశ్వాసకాసార్శసం హితం| దీర్ఘజ్వరాభిభూతానాం జ్వరిణామమృతోపమం|| వయస్థా-గుడూచీ| తేజినీ-మూర్వా| సోమవల్కః-కట్ఫలః| కంటకీవికంకతః| మదనో-రాఠః| క్షారాన్-యవక్షారస్వర్జికాక్షారటంకణక్షారాన్| మంజిష్ఠాతివిషాపథ్యావచానాగరరోహిణీః| దేవదారు హరిద్రాం చ ద్రోణేఽపాం పాలికాన్ పచేత్|| క్వాథేఽస్మిన్ సాధయేత్పిష్టైర్ఘృతప్రస్థం పిచూన్మితైః| శృంగవేరకణాహింగుద్విక్షారపటుపంచకైః|| తత్కఫావృతసర్వోత్థజ్వరిణామమృతోపమం| వర్ధ్మహిధ్మారుచిశ్వాసకాసపాండువికారిణాం|| గలగ్రహప్రమేహార్శఃప్లీహాపస్మారశోషిణాం| ఉదావర్తపరీతానాం మందాగ్నిక్రిమికోష్ఠినాం||" ఇతి| సిద్ధయోగే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 253)- "దశమూలీరసే సర్పిః సక్షీరే పంచకోలకైః| సక్షారైర్హంతి తత్సిద్ధం జ్వరకాసాగ్నిమందతాం| వాతపిత్తకఫవ్యాధీన్ ప్లీహానం చపి పాండుతాం|| అస్య షట్పలేన దత్వా(?)సర్పిః ప్రస్థం, షట్పలః కల్కః, క్షీరం సమం, అర్థాద్దశమూలీరసస్త్రిగుణః| పంచకోలైః ససింధూత్థైః పాలికైః పయసా సమం| సర్పిఃప్రస్థం శృతం ప్లీహవిషమజ్వరగుల్మనుత్||" ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వరాధికారే శ్లో.731)- "కల్యాణకం షట్పలం వా ఘృతం జీర్ణజ్వరే పిబేత్|| కుక్కుటం తరుణం సద్యః శకృత్పాదాస్యవర్జితం| తస్య మాంసస్య కుర్వీత శృతం పలశతం భిషక్|| బృహతీ కంటకారీ చ శృంగీ కర్కటకస్య చ| బదరాణి కులిత్థాశ్చ భార్గీ హ్యామలకం తథా|| శకటీ పుష్కరం మూలం పంచమూలం మహత్తథా| ఏతత్తులాం చ సంగృహ్య తద్ద్విద్రోణేఽంభసః పచేత్|| పాదశేషం పరిస్రావ్య కషాయం గ్రాహయేద్భిషక్| షడ్గుణం క్షీరమాహృత్య విపచేత్తు ఘృతాఢకం|| తత్ర కల్కీకృతం దద్యాదాశ్వత్థం పంచమూలకం| తత్సాధుసిద్ధం విజ్ఞాయ శుభే భాండే నిధాపయేత్|| తస్య కాలే పిబేన్మాత్రాం బలం దోషమవేక్ష్య చ| జీర్ణే తస్మింస్తు భుంజీత రక్తశాల్యోదనం మృదు|| జీర్ణజ్వరోపసృష్టానాం శుష్యతాం శ్వాసకాసినాం| ప్రయోజ్యం కౌక్కుటం సర్పైర్యక్ష్మిణాం విషమజ్వరే| లేఖనం బృంహణీయం చ బలవర్ణాగ్నివర్ధనం|| పంచమూలకం-పంచాంగం| వాసారిష్టామృతాభార్గీపంచమూలఫలత్రికైః| సయాసమధుకద్రాక్షాకాశ్మర్యైరక్షసమ్మితైః|| ఘృతప్రస్థం విపక్తవ్యమేభిర్మాత్రామతః పిబేత్| వృద్ధవాసాఘృతం ప్రోక్తమేతత్సర్వజ్వరాపహం|| మాగధీచూర్ణకుడవం తస్మాదష్టగుణం హవిః| జలే చతుర్గుణే సిద్ధం జ్వరఘ్నం ప్లీహనాశనం||" ఇతి|
Adhikarana జీర్ణై ఘృతే మాంసరసాశనం (౯౫) · Śloka ౯౫
జీర్ణే ఘృతే చ భుంజీత మృదుమాంసరసౌదనం| బలం హ్యలం దోషహరం పరం తచ్చ బలప్రదం||95||
जीर्णे घृते च भुञ्जीत मृदुमांसरसौदनम्| बलं ह्यलं दोषहरं परं तच्च बलप्रदम्||९५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఘృతే చ పరిణతే సతి మృదు-అతీక్ష్ణం మాంసరసాశనం భుంజీత| హి-యస్మాత్, అలం బలం జాతం దోషహరం భవతి| తచ్చరసాశనం అతిశయేన బలకరం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఘృతానంతరం పథ్యమాహ-జీర్ణే ఘృతే చేతి| హియస్మాత్, బలమత్యర్థం దోషహరం| తచ్చ-మాంసం, అత్యర్థం బలప్రదం|
Adhikarana వాతోత్తరే జీర్ణజ్వరే యూషఖలయోర్నిషేధః (౯౬-౯౭) · Śloka ౯౭
కఫపిత్తహరా ముద్గకారవేల్లాదిజా రసాః| ప్రాయేణ తస్మాన్న హితా జీర్ణే వాతోత్తరే జ్వరే||96|| శూలోదావర్తవిష్టంభజననా జ్వరవర్ధనాః| |97|
कफपित्तहरा मुद्गकारवेल्लादिजा रसाः| प्रायेण तस्मान्न हिता जीर्णे वातोत्तरे ज्वरे||९६|| शूलोदावर्तविष्टम्भजनना ज्वरवर्धनाः| |९७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అత ఏవ తస్మాత్కారణాత్ ముద్గకారవేల్లాదిజా రసాః కఫపిత్తహరా జీర్ణజ్వరే వాతోత్తరే ప్రాయేణ న హితాః| తే హ్యుపయుక్తాః శూలాదికృతో జ్వరవర్ధనాశ్చ స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-యూషఖలయోర్నిషేధమాహ-కఫపిత్తహరా ఇతి| ముద్గాదిరసాః-యూషః| కారవేల్లాదిరసాశ్చ-ఖలః| ఇతి జీర్ణజ్వరఘృతాని|
Adhikarana జీర్ణజ్వరే శోధనకాలః (౯౭-౯౮) · Śloka ౯౮
| న శామ్యత్యేవమపి చేజ్జ్వరః కుర్వీత శోధనం||97|| శోధనార్హస్య, వమనం ప్రాగుక్తం తస్య యోజయేత్| ఆమాశయగతే దోషే బలినః పాలయంబలం||98||
| न शाम्यत्येवमपि चेज्ज्वरः कुर्वीत शोधनम्||९७|| शोधनार्हस्य, वमनं प्रागुक्तं तस्य योजयेत्| आमाशयगते दोषे बलिनः पालयन्बलम्||९८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏవమపి కృతే సతి యది జ్వరో న శామ్యతి తదా శోధనార్హస్య నరస్య ప్రాగుక్తం-"పిప్పలీభిర్యుతాన్ గాలాన్" (శ్లో.6) ఇత్యాదికం, వమనం యోజయేత్| కదా ? దోషే ఆమాశయగతే సతి, బలవతః పుంసో వమనం యోజయేత్, బలం పాలయన్-రక్షయన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ జీర్ణజ్వరశోధనాని| తత్ర శోధనకాలమాహ-న శామ్యతీతి| వమనమాహ-వమనం ప్రాగుక్తమితి| ప్రాగుక్తం-"పిప్పలీభిర్యుతాన్ గాలాన్" ఇత్యాది| సంగ్రహే తు (చి.అ. 2) "సంతర్పణోత్థే వమనం పిప్పలీలవణాంబునా| శర్కరామాక్షికాంభోభిర్దాహతృష్ణోల్బణే జ్వరే||" ఇతి|
Adhikarana విరేచనమౌషధాని (౯౯-౧౦౧) · Śloka ౧౦౧
పక్వే తు శిథిలే దోషే జ్వరే వా విషమద్యజే| మోదకం త్రిఫలాశ్యామాత్రివృత్పిప్పలికేసరైః||99|| ససితామధుభిర్దద్యాహ్యోషాద్యం వా విరేచనం| (లిహ్యాద్వా త్రైవృతం సంయుక్తం మధుసర్పిషా| ) ద్రాక్షాధాత్రీరసం తద్వత్సద్రాక్షాం వా హరీతకీం||100|| ఆరగ్వధం వా పయసా మృద్వీకానాం రసేన వా| త్రిఫలాం త్రాయమాణాం వా పయసా జ్వరితఃపిబేత్||101||
पक्वे तु शिथिले दोषे ज्वरे वा विषमद्यजे| मोदकं त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिकेसरैः||९९|| ससितामधुभिर्दद्याह्योषाद्यं वा विरेचनम्| (लिह्याद्वा त्रैवृतं संयुक्तं मधुसर्पिषा| ) द्राक्षाधात्रीरसं तद्वत्सद्राक्षां वा हरीतकीम्||१००|| आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा| त्रिफलां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितःपिबेत्||१०१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పక్వే పునర్దోషే తథా శిథిలే-అవిష్టబ్ధే, అథవా విషజేమద్యోత్థే వా జ్వరే, మోదకం త్రిఫలాదిభిర్విరేచనం దద్యాత్| వ్యోషాద్యం వా-"వ్యోషత్రిజాతకాంభోదకృమిఘ్నామలకైస్త్రివృత్| సర్వైః సమా సమసితా క్షౌద్రేణ గుటికాః కృతాః||" (హృ.క.అ. 2/21) ఇతి వా, దద్యాత్| అథవా పయసా-క్షీరేణ, మృద్వీకానాం రసేన వా, ఆరగ్వధం విరేచనం దద్యాత్| త్రిఫలాం త్రాయంతీ వా పయసా జ్వరీ పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0_విరేచనమాహ-పక్వే త్వితి| శ్యామా-శ్యామమూలా త్రివృత్| త్రివృత్-అరుణమూలా| కేసరం-నాగకేసరం| సితయా మోదకం కృత్వా మధునా లిహ్యాత్| వ్యోషాద్యం విరేచనమతిదిశతి-వ్యోషాద్యం వేతి| తచ్చ విరేచనకల్పోక్తం "వ్యోషత్రిజాతకాంభోద" ఇత్యాది| విరేచనషట్కమాహ-ద్రాక్షాధాత్రీరసం తద్వచితి| తత్ర త్రీణి ధాత్రీహరీతక్యారగ్వధైర్ద్రాక్షాయుక్తైః| త్రీణ్యారగ్వధత్రిఫలాత్రాయమాణాభిః పయోయుక్తాభిః| సంగ్రహే తు (చి.అ. 2)-"రసమామలకానాం వా ఘృతభృష్టం జ్వరాపహం| లిహ్యాద్వా త్రివృతశ్చూర్ణం కృష్ణాత్రిఫలయోస్తథా|| సర్పిర్మధుభ్యాం త్రిఫలాం పిబేద్ద్రాక్షారసేన వా| సఘృతం త్రిఫలాక్వాథం సర్పిషా వా వినా ఘృతం|| పయోనుపానముష్ణం వా మృద్వీకాస్వరసం పిబేత్|" ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 727)- "మధుకారగ్వధద్రాక్షాతిక్తాయాసఫలత్రికైః| సపటోలైర్జలం భేది జ్వరం హంతి త్రిదోషజం|| అరోచకే గాత్రసాదే వైవర్ణ్యేఽంగమలాదిషు| శాంతజ్వరోఽపి శోధ్యః స్యాదనుబంధభయాన్నరః||" ఇతి|
Adhikarana విరేచానానంతరం సంసర్గీక్రమః (౧౦౨) · Śloka ౧౦౨
విరిక్తానాం చ సంసర్గీ మండపూర్వా యథాక్రమం| |102|
विरिक्तानां च संसर्गी मण्डपूर्वा यथाक्रमम्| |१०२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విరిక్తానాం జ్వరిణాం చశబ్దాద్వమితానాం చ యథాక్రమంక్రమానతిక్రమేణ, సంసర్గీ కర్తవ్యేత్యధ్యాహార్యం| మండః పూర్వః-ప్రథమో, యస్యాం సైవం| మండం ప్రథమం దత్త్వాఽనంతరం పేయావిలేప్యాదయో యథాక్రమం దేయాః| కృతవమనవిరేచనానంతరం యః పేయాద్యవచారణాక్రమః స సంసర్గీత్యుచ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విరేచనానంతరం పథ్యమాహ-విరిక్తానాం చేతి| సంసర్గీ-పేయాదిక్రమః, "పేయాం విలేపీం (హృ.సూ.అ. 18/29) ఇత్యాదికః|
Adhikarana స్వయంప్రవృత్తేః స్తంభననిషేధః (౧౦౨-౧౦౩) · Śloka ౧౦౩
| చ్యవమానం జ్వరోత్క్లిష్టముపేక్షేత మలం సదా||102|| పక్వోఽపి హి వికుర్వీత దోషః కోష్ఠే కృతాస్పదః| |103|
| च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा||१०२|| पक्वोऽपि हि विकुर्वीत दोषः कोष्ठे कृतास्पदः| |१०३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జ్వరేణోత్క్లిష్టం-ఉత్క్లేశితం జ్వరోత్క్లిష్టం, మలం-పురీషాఖ్యం, చ్యవమానం-పతంతం, సదా ఉపేక్షేత-న తద్విధారణే ప్రయత్నం కుర్యాత్| నను, ఔషధాని (ధేన) కిమిత్యసౌ న విధ్నీయతే ? ఇత్యాహ-పక్వోఽపీత్యాది| దోషః-పురీషాఖ్యో, యతః పక్వః| అపిశబ్దాత్కిముతాపక్వః ? కోష్ఠే-ఆమపక్వాశయాశ్రయాఖ్యే, కృతం-గృహీతం, ఆస్పదం-అవస్థితిః, యేన స ఏవంభూతో వికుర్వీత-వికారం కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్వయంప్రవృత్తేః స్తంభనం నిషేధయతి-చ్యవమానమితి|
Adhikarana అతిప్రవృత్తౌ పాచనపూర్వకం స్తంభనం కార్యం (౧౦౩-౧౦౪) · Śloka ౧౦౪
| అతిప్రవర్తమానం వా పాచయన్ సంగ్రహం నయేత్||103|| ఆమసంగ్రహణే దోషా దోషోపక్రమ ఈరితాః| |104|
| अतिप्रवर्तमानं वा पाचयन् सङ्ग्रहं नयेत्||१०३|| आमसङ्ग्रहणे दोषा दोषोपक्रम ईरिताः| |१०४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతిప్రవర్తమానం వా తం మలం అపక్వం పాచయన్ సంగ్రహం నయేత్- న త్వామ ఏవ సంగృహీతవ్య ఇత్యాహ-ఆమసంగ్రహణ ఇత్యాది| ఆమశబ్దః పురీషాఖ్యస్య దోషస్య పచ్యమానావస్థోపలక్షణార్థః| ఆమస్య-అపక్వస్య దోషస్య, సంగ్రహణమామసంగ్రహణం తస్మిన్నామ సంగ్రహణే యే దోషా భవంతి తే దోషోక్రమే-దోషోపక్రమణీయేఽధ్యాయే, ఈరితాః-ఉక్తాః| తథా చ తత్రోక్తం (హృ.సూ.అ.13/31)- "ఉత్క్లిష్టనధ ఊర్ధ్వం వా న చామాన్ వహతః స్వయం| ధారయేదౌషధైర్దోషాన్ విధృతాస్తే హి రోగదాః||" ఇతి| తస్మాదామసంగ్రహణార్థమౌషధం న దేయం| తథా, ఆమజ్వరేఽప్యామనిర్హరణార్థమౌషధం న దేయం, ఇతిప్రతిపాదయన్నాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-[ అతి ] ప్రవృత్తౌ పాచనపూర్వకం స్తంభనం కార్యమిత్యాహ-అతిప్రవర్తమానం వేతి|
Adhikarana ఆమజ్వరే శోధననిషేధః (౧౦౪-౧౦౫) · Śloka ౧౦౫
| పాయయేద్దోషహరణం మోహాదామజ్వరే తు యః||104|| ప్రసుప్తం కృష్ణసర్పం స కరాగ్రేణ పరామృశేత్| |105|
| पाययेद्दोषहरणं मोहादामज्वरे तु यः||१०४|| प्रसुप्तं कृष्णसर्पं स कराग्रेण परामृशेत्| |१०५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తుర్వ్యతిరేకే భిన్నక్రమః| యస్తు మోహాత్-అజ్ఞానాత్, భిషక్పాపో దోషహరణమామజ్వరే పాయయేత్ స స్వయమనర్థకారీ సుప్తం కృష్ణసర్పం కరస్యాగ్రేణ పరామృశేత్-స్పృశేత్| అతిప్రత్యవాయం పశ్యతైవముక్తం తంత్రేకృతా| తత్ర చ వాక్యే రూపకాఖ్యోఽలంకారః| తస్య హ్యేతల్లక్షణం-"తదపరమౌపమ్యే సతి యస్మిన్ స్యాద్వాక్యయోర్యోగః|" అస్యోదాహరణం-"యః సేవతే కునృపతిం కురుతే బధిరస్య కర్ణజాపం సః ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆమజ్వరే శోధనం నిషేధయతి-పాయయేద్దోషహరణమితి|
Adhikarana జ్వరక్షీణస్య నిషేధః (౧౦౫) · Śloka ౧౦౫
| జ్వరక్షీణస్య న హితం వమనం న విరేచనం||105||
| ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्||१०५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జ్వరేణ క్షీణస్య పుంసో న వమనం హితం న చ విరేచనం హితం| తర్హి కథం దోషనిర్హరణం తస్య ? ఇత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జ్వరక్షీణస్య శోధనం నిషేధయతి-జ్వరక్షీణస్యేతి|
Adhikarana తస్య పయసా నిరూహైర్వా శోధనం (౨) · Śloka ౨
కామం తు పయసా తస్య నిరుహైర్వా హరేన్మలాన్| ||2||
कामं तु पयसा तस्य निरुहैर्वा हरेन्मलान्| ||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్య కామం-యథేష్టం కృత్వా, పయసా నిరూహైర్వా మలాన్ హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జ్వరక్షీణస్య పయఃపానం బస్తికర్మ చ శోధనార్థం విధత్తే-కామం త్వితి|
Adhikarana పయః పానే అధికారీ (౧౦౬-౧౦౭) · Śloka ౧౦౭
| క్షీరోచితస్య ప్రక్షీణశ్లేష్మణో దాహతృఙ్వతః||106|| క్షీరం పిత్తానిలార్తస్య పథ్యమప్యతిసారిణః| |107|
| क्षीरोचितस्य प्रक्षीणश्लेष्मणो दाहतृङ्वतः||१०६|| क्षीरं पित्तानिलार्तस्य पथ्यमप्यतिसारिणः| |१०७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షీరముచితం-సాత్మ్యం, యస్య తస్య క్షీరోచితస్య, తథా ప్రకర్షేణ క్షీణః శ్లేష్మా యస్య తస్య ప్రక్షీణశ్లేష్మణః, తథా దాహశ్చ తృట్ చ తే విద్యేతే యస్య తస్య దాహత్Rడ్వతః, అత ఏవ పిత్తానిలాభ్యామార్తస్య-పీడితస్య, క్షీరం పథ్యం| అతిసారిణోఽపిపథ్యం, కిం పునః ప్రక్షీణః శ్లేష్మా యస్య తస్య క్షీరోచితస్య పూర్వోక్తవిశేషణవిశిష్టస్య క్షీరం న పథ్యం ? ఇత్యపి శబ్దార్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పయఃపానేఽధికారిణమాహ-క్షీరోచితస్యేతి| అతిసారిణోఽపి-కిం పునః శోధ్యస్య|
Adhikarana క్షీరగుణాః (౧౦౭-౧౦౮) · Śloka ౧౦౮
| తద్వపుర్లంఘనోత్తప్తం ప్లుష్టం వనమివాగ్నినా||107|| దివ్యాంబు జీవయేత్తస్య జ్వరం చాశు నియచ్ఛతి| |108|
| तद्वपुर्लङ्घनोत्तप्तं प्लुष्टं वनमिवाग्निना||१०७|| दिव्याम्बु जीवयेत्तस्य ज्वरं चाशु नियच्छति| |१०८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తచ్చ-క్షీరం, లంఘనోత్తప్తం వపుర్జీవయేత్-కాయస్య సప్రాణతాముత్పాదయేత్| కిం కిమివ ? అగ్నినా-దావేన, ప్లుష్టం వనం యథా దివ్యాంబు జీవయేత్-ప్రతోహయేత్, తథా వపుః క్షీరమితి| లంఘనశబ్దేనాత్ర సామాన్యం లంఘనవాచ్యం వస్తు భణ్యతే| "శరీరలాఘవకరం యద్ద్రవ్యం కర్మ వా పునః| తల్లంఘనమితి జ్ఞేయం" ఇత్యేవంలక్షణం, న తు విశిష్టముపవాసలక్షణం, యోగ్యతావశాత్| తస్యజ్వరిణః పుంసః, తత్-క్షీరం, ఆశు జ్వరం చ నియచ్ఛతి| న కేవలం వపుర్జీవయేదితి చార్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- క్షీరగుణానాహ-తద్వపురితి| దివ్యాంబు-వృష్ట్యంబు, యథా దగ్ధం వనం జీవయేత్ తథా క్షీరం వపుర్జీవయేత్|
Adhikarana క్షీరవిశేషే నియమః (౧౦౮-౧౦౯) · Śloka ౧౦౯
| సంస్కృతం శీతముష్ణం వా తస్మాద్ధారోష్ణమేవ వా||108|| విభజ్య కాలే యుంజీత జ్వరిణం హంత్యతోఽన్యథా| |109|
| संस्कृतं शीतमुष्णं वा तस्माद्धारोष्णमेव वा||१०८|| विभज्य काले युञ्जीत ज्वरिणं हन्त्यतोऽन्यथा| |१०९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యత ఏవం మహాగుణం క్షీరం తస్మాద్ధేతోః సంస్కృతం-ద్రవ్యాంతరేణ, తథా శీతముష్ణం వేతి కృత్వా, అథవా ధారోష్ణమేవ కాలే విభజ్య, యుంజీత-యథావిషయం కాలే ప్రయోజయేత్| అతః-యథానిరూపితాత్ క్షీరోపయోగవిషయాత్, అన్యథా-అన్యేన ప్రకారేణ, ప్రయుక్తం క్షీరం జ్వరిణం హంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షీరవిశేషే నియమమాహ-సంస్కృతమితి| సంస్కృతం-ఔషధసిద్ధం| తచ్చ శీతముష్ణం వా దోషవశాత్| ధారోష్ణం తూష్ణమేవ| తద్వత్-సంస్కృతసమఫలం|
Adhikarana తృడాదినాశనం క్షీరం (౧౦౯-౧౧౦) · Śloka ౧౧౦
| పయః సశుంఠీఖర్జూరమృద్వీకాశర్కరాఘృతం||109|| శృతశీతం మధుయుతం తుడ్దాహజ్వరనాశనం| |110|
| पयः सशुण्ठीखर्जूरमृद्वीकाशर्कराघृतम्||१०९|| शृतशीतं मधुयुतं तुड्दाहज्वरनाशनम्| |११०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షీరం శుంఠ్యాదియుతం శృతమనంతరం శీతం మధుయుతం తృడ్దాహజిదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సంస్కృతం క్షీరమాహ-పయ ఇతి| తస్య శుంఠ్యాదిభిస్త్రిభిః పాకః, శర్కరాఘృతయోః పక్వోష్ణే ప్రక్షేపః, మధునః పక్వశీతే|
Adhikarana తృడాదినాశనం అన్యత్క్షీరత్రయం (౧౧౦-౧౧౧) · Śloka ౧౧౧
| తద్వద్ ద్రాక్షాబలాయష్టీసారివాకణచందనైః||110|| చతుర్గుణేనాంభసా వా పిప్పల్యా వా శృతం పిబేత్| |111|
| तद्वद् द्राक्षाबलायष्टीसारिवाकणचन्दनैः||११०|| चतुर्गुणेनाम्भसा वा पिप्पल्या वा शृतं पिबेत्| |१११|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేనైవ పూర్వోక్తేన పయసా తుల్యం-తద్వత్| యథా పూర్వోక్తం శృతశీతం తృడ్దాహజ్వరహృత్ తథా ద్రాక్షాదిభిః శృతమనంతరం శీతం మధుయుతం తృడాదిజిదిత్యర్థః| అథవా క్షీరం చతుర్గుణేన జలేన శృతం పిబేత్| అథవా పిప్పల్యా శృతం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షీరాంతరమాహ-తద్వదితి| తద్వత్-శర్కరాదియుతం| క్షీరద్వయమాహ-చతుర్గుణేనాంభసేతి|
Adhikarana కాసాదిజిత్ క్షీరం (౧౧౧-౧౧౨) · Śloka ౧౧౨
| కాసాచ్ఛ్వాసాచ్ఛిరఃశూలాత్పార్శ్వశూలాచ్చిరజ్వరాత్| ముచ్యతే జ్వరితః పీత్వా||111|| పంచమూలీశృతం పయః| |112|
| कासाच्छ्वासाच्छिरःशूलात्पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात्| मुच्यते ज्वरितः पीत्वा||१११|| पञ्चमूलीशृतं पयः| |११२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పంచమూలేన శృతం క్షీరం పీత్వా కాసాదిభ్యో ముచ్యతే| ముచ్యత ఇతి కర్మకర్తరి తఙ్| చిరజ్వరో-దీర్ఘకాలానుబంధీ జ్వరః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షీరాంతరమాహ-కాసాచ్ఛ్వాసాదితి|
Adhikarana విబద్ధవాతాదిజిత్ క్షీరం (౧౧౨-౧౧౩) · Śloka ౧౧౩
| శృతమేరండమూలేన బాలబిల్వేన వా జ్వరాత్||112|| ధారోష్ణం వా పయః పీత్వా విబద్ధానిలవర్చసః| సరక్తపిచ్ఛాతిసృతేః సతృట్శూలప్రవాహికాత్||113||
| शृतमेरण्डमूलेन बालबिल्वेन वा ज्वरात्||११२|| धारोष्णं वा पयः पीत्वा विबद्धानिलवर्चसः| सरक्तपिच्छातिसृतेः सतृट्शूलप्रवाहिकात्||११३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏరండమూలేనాథవా బాలబిల్వేన శృతమథవా ధారోష్ణం క్షీరం పీత్వా పురుషో జ్వరాద్విముచ్యతే| కింభూతాజ్జ్వరాత్ ? విబద్ధా నిలవర్చసః| విబద్ధే-విశేషేణ బద్ధే, అసమ్యక్ప్రవర్తనాదనిలవర్చసీ యస్మిన్ జ్వరే స విబద్ధానిలవర్చాః, తస్మాజ్జ్వరాద్విముచ్యతే| తథా, రక్తం చ పిచ్ఛా చ రక్తపిచ్ఛే, తాభ్యాముపలక్షితా అతి సృతిః-అతీసారః, సహ తయా వర్తతే యో జ్వరః, తస్మాత్తథావిధాజ్జ్వరాత్ తథా సహ తృషా సహ శూలేన తథా ప్రవాహికయా-నిస్ఛారికాపరసంజ్ఞయా, వర్తతే యస్తమాత్ తథావిధాజ్జవరాత్ ప్రముచ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షీరత్రయమాహ-శృతమేరండమూలేనేతి| అతిసృతిః-అతిసారః, సరక్తపిచ్ఛయోః పిచ్ఛా అతస్తూదకవత్(?)|
Adhikarana శోఫాదిజిత్ క్షీరం (౧౧౪) · Śloka ౧౧౪
సిద్ధం శుంఠీబలావ్యాఘ్రీగోకంటకగుడైః పయః| శోఫమూత్రశకృద్వాతవిబంధజ్వరకాసజిత్||114||
सिद्धं शुण्ठीबलाव्याघ्रीगोकण्टकगुडैः पयः| शोफमूत्रशकृद्वातविबन्धज्वरकासजित्||११४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుంఠ్యాదిభిః సాధితం పయః శోఫాదిజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షీరాంతరమాహ-సిద్ధమితి| గుడేన పక్వోష్ణప్రక్షిప్తేన సిద్ధత్వం
Adhikarana జ్వరశోఫనుత్ క్షీరం (౧౧౫) · Śloka ౧౧౫
వృశ్చీవబిల్వవర్షాభూసాధితం జ్వరశోఫనుత్| |115|
वृश्चीवबिल्ववर्षाभूसाधितं ज्वरशोफनुत्| |११५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వృశ్చీవాదిభిః సాధితం పయో జ్వరశోఫనుదితి| వృశ్చీవః-సూక్ష్మపునర్నర్వః| స్థూలపునర్నవస్తు-వర్షాభూః| పునర్నవద్వయం బిల్వం చాత్ర యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షీరాంతరమాహ-వృశ్చీవేతి| వృశ్చీవవర్షాభ్వౌపునర్నవే|
Adhikarana ఆశుజ్వరాపహం క్షీరం (౧౧౫) · Śloka ౧౧౫
| శింశిపాసారసిద్ధం చ క్షీరమాశు జ్వరాపహం||115||
| शिंशिपासारसिद्धं च क्षीरमाशु ज्वरापहम्||११५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శింశిపాసారేణ సిద్ధం-శృతం క్షీరముపయుక్తం, ఆశు-న తు చ, జ్వరహృత్| క్షీరస్య శ్రవణే విధిరతీసారచికిత్సితోక్తః (హృ. ఛి. అ. 9/39)-"పయస్యుత్క్వాథ్య ముస్తానాం వింశతి" ఇత్యనుసారేణానుకల్ప్యః| తంత్రాంతరే త్వేవముక్తం-"ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషః కర్తవ్యః క్షీరక్వాథే త్వయం విధిః||" ఇతి| నను, కిం వాతపిత్తోత్తరే జ్వరే జ్వరే ఘృతం ప్రధానమా శ్రీయతాం పూర్వవచనప్రామాణ్యాత్ ? అథవా క్షీరం ప్రధానమేతద్వచనప్రామాణ్యాత్ ? ఇత్యత్ర సంశయః| అత్రోచ్యతే| ఉభయమపీదం ఘృతం క్ష్రీరం ఛ వాతపిత్తోత్తరే జ్వరే ప్రధానం, అవస్థావశాత్ సాత్మ్యవశాఛ్ఛ క్వచిత్కించిదుపయుజ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షీరాంతరమాహ-శింశపాసారసిద్ధం చేతి|
Adhikarana నిరూహగుణాః క్షీరం (౧౧౬-౧౧౭) · Śloka ౧౧౭
నిరుహస్తు బలం వహ్నిం విజ్వరత్వం ముదం రుచిం| దోషే యుక్తః కరోత్యాశు పక్వే పక్వాశాయం గతే||116|| పిత్తం వా కఫపిత్తం వా పక్వాశయగతం హరేత్| స్రంసనం త్రీనపి మలాన్ బస్తిః పక్వాశయాశ్రయాన్||117||
निरुहस्तु बलं वह्निं विज्वरत्वं मुदं रुचिम्| दोषे युक्तः करोत्याशु पक्वे पक्वाशायं गते||११६|| पित्तं वा कफपित्तं वा पक्वाशयगतं हरेत्| स्रंसनं त्रीनपि मलान् बस्तिः पक्वाशयाश्रयान्||११७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిరూహో యుక్తో దోషే పక్వే తథా పక్వాశయం గతే సతి బలాదీన్ ద్రాగేవ కరోతి| పిత్తం కేవలం కఫపిత్తం వా పక్వాశయాశ్రితం స్రంసనం-విరేచనం, హరేత్| బస్తిః ప్రయోజితస్త్రీనపి మలాన్వాతాద్యాన్ హరేత్| కీదృశాన్ ? పక్వాశయమాశ్రితాన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిరూహగుణానాహ-నిరూహస్త్వితి| పక్వాశయాశ్రయాన్-పక్వాశయమాశ్రిత్య, మలాంస్తు-సర్వగతాన్, హరేత్| అయం తు పక్వాశయగతానిత్యపకర్ష ఏవ, పక్వాశయాదూర్ధ్వం హి పిత్తాశయః|
Adhikarana అనువాసనే అధికరీ (౧౧౮) · Śloka ౧౧౮
ప్రక్షీణకఫపిత్తస్య త్రికపృష్ఠకటిగ్రహే| దీప్తాగ్నేర్బద్ధశకృతః ప్రయుంజీతానువాసనం||118||
प्रक्षीणकफपित्तस्य त्रिकपृष्ठकटिग्रहे| दीप्ताग्नेर्बद्धशकृतः प्रयुञ्जीतानुवासनम्||११८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రక్షీణే కఫపిత్తే యస్య పుంసస్తథా దీప్తాగ్నేర్బద్ధవర్చస్స్త్రిక్పృష్ఠకటిగ్రహే సత్యనువాసనం ప్రయుంజీత|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిరూహాంగేఽనువాసనేఽధికారిణమాహ-ప్రక్షీణకఫపిత్తస్యేతి|
Adhikarana జ్వరనాశకో నిరూహః (౧౧౯-౧౨౧) · Śloka ౧౨౧
పటోలనింబచ్ఛదనకటుకాచతురంగులైః| స్థిరాబలాగోక్షురకమదనోశీరవాలకైః||119|| పయస్యర్ధోదకే క్వాథం క్షీరశేషం విమిశ్రితం| కల్కితైర్ముస్తమదనకృష్ణామధుకవత్సకైః||120|| బస్తి మధుఘృతాభ్యాం చ పీడ్యేజ్జ్వరనాశనం| ||121||
पटोलनिम्बच्छदनकटुकाचतुरङ्गुलैः| स्थिराबलागोक्षुरकमदनोशीरवालकैः||११९|| पयस्यर्धोदके क्वाथं क्षीरशेषं विमिश्रितम्| कल्कितैर्मुस्तमदनकृष्णामधुकवत्सकैः||१२०|| बस्ति मधुघृताभ्यां च पीड्येज्ज्वरनाशनम्| ||१२१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పటోలాదిభిః క్వాథం క్షీరేఽర్ధోదకే క్షీరశేషం తథామిశ్రితం కల్కీకృతైర్ద్రవ్యైర్ముస్తాదిభిర్మధుఘృతాభ్యాం చ యోజితం బస్తిం జ్వరనాశనం దద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిరూహమాహ-పటోలనింబేతి| పటోలనింబయోశ్చ్ఛదనం-పత్రం| పయసో ద్వౌ భాగౌ పటోలాదిక్వథితస్యోదకస్యైకో భాగ ఇత్యర్ధోదకత్వం| న స్యాప్యు(దు)క్తరసామిత్యాదివచనాత్(?)సమత్వే ప్రాప్తేఽర్ధత్వవిధిః|
Adhikarana జ్వరనాశకో అన్యో నిరూహః (౧౨౧-౧౨౨) · Śloka ౧౨౨
| చతస్రః పర్ణినీర్యష్టీఫలోశీరనృపద్రుమాన్||121|| క్వాథయేత్కల్కయేద్యశ్టీషతాహ్వాఫలినీఫలం| ముస్తం చ బస్తిః సగుడక్షౌద్రసర్పిర్జ్వరాపహః||122||
| चतस्रः पर्णिनीर्यष्टीफलोशीरनृपद्रुमान्||१२१|| क्वाथयेत्कल्कयेद्यश्टीषताह्वाफलिनीफलम्| मुस्तं च बस्तिः सगुडक्षौद्रसर्पिर्ज्वरापहः||१२२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ శాలిపర్ణీ పృశ్ర్నిపర్ణీత్యాది(చేతి)-చస్రః పర్ణీనీః యష్టీఫలాదీంశ్చ క్వాథయేత్| ఫలం-మదనఫలం| తథా, యష్ట్యాదీన్ కల్కయేత్, ఇత్యేష సగుడాదిర్బస్తిర్జ్వరహృత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిరూహాంతరమాహ-చతస్రః పర్ణినీరితి| చతస్రః పర్ణీనీః-ముద్గమాషశాలపృశ్నిపూర్వాః| ఫలం-మదనఫలం| నృపద్రుమః-ఆరగ్వధః| ఫలినీ-ప్రియంగుః| ఫలం-మదనఫలం| సంగ్రహే తు (చి.అ. 2)-"త్రాయమాణామృతాయష్టీమదనాంశుమతీద్వయైః| సబలాచందనవృషైర్జాంగలైశ్చ మృగద్విజైః|| క్వాథే కృతే క్షిపేత్పిష్ట్వా ఫలయష్టికణాఘనం| స సద్యోజ్వరహా బస్తిః సాజ్యక్షౌద్రోఽల్పసైంధవః|| ఆమ్రాదీనాం త్వచం శంఖం చందనం మధుకిత్పలం| స్వర్ణగైరికమంజిష్ఠామృణాలాంజనపద్మకం|| క్షీరేణ కల్కితం బస్తిం శీతం సమధుశర్కరం| దాహజ్వరహరం దద్యాత్ సిద్ధం తైశ్చానువాసనం||" ఇతి|
Adhikarana జ్వరనాశకమనువాసనం (౧౨౩-౧౨౪) · Śloka ౧౨౪
జీవంతీం మదనం మేదాం పిప్ప్ప్లీం మధుకం వచాం| ఋద్ధిం రాస్రాం బలాం బిల్వం శతపుష్పాం శతావరీం||123|| పిష్ట్వా క్షీరం జలం సర్పిస్తైలం చైకత్ర సాధితం| జ్వరేఽనువాసనం దద్యాద్యథాస్నేహం యథామలం||124||
जीवन्तीं मदनं मेदां पिप्प्प्लीं मधुकं वचाम्| ऋद्धिं रास्रां बलां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्||१२३|| पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं चैकत्र साधितम्| ज्वरेऽनुवासनं दद्याद्यथास्नेहं यथामलम्||१२४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీవంత్యాదీని ద్రవ్యాణి స్నేహస్య చతుర్భాగమాత్రాణి జలేన పిష్ట్వా క్షీరం స్నేహసమం తైలాత్సర్పిషశ్చ చతుర్గుణం జలం చ తైలసర్పిర్ద్రవ్యాచ్చతుర్గుణమిత్యేకత్ర సాధితం పక్వమేతత్ జ్వరేఽనువాసనం దద్యాత్| యథాస్నేహం యథామలం-యో యస్మిన్ జ్వరే దోషే-వాతాదౌ, యః స్నేహో యోగ్యస్తత్ర తం, దద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అనువాసనమాహ-జీవంతీమితి| క్షీరస్య చత్వారో భాగాఃజలస్య చత్వారః, సర్పిష ఏకః, తైలస్యైకః, కల్కస్య సార్ధః, ఇత్యేకత్ర-మిలితం, సాధయేత్| స్నేహః-శరీరస్నిగ్ధత్వం, తదనుసారేణ మలానుసారేణ చ కల్పనా| సంగ్రహే తు (చి.అ. 2)-"చందనాగరుకాశ్మర్యపటోలమదనోత్పలైః| పటోలారిష్టమదనగుడూచీమధుకైరపి||" ఇతి|
Adhikarana జ్వరనాశకాఅన్యే బస్తయః (౧౨౫) · Śloka ౧౨౫
యే చ సిద్ధిషు వక్ష్యంతే బస్తయో జ్వరనాశనాః| |125|
ये च सिद्धिषु वक्ष्यन्ते बस्तयो ज्वरनाशनाः| |१२५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యే చ బస్తయః సిద్ధిషు-బస్తికల్పాధ్యాయే, వక్ష్యంతే జ్వరనాశనాస్తే చ, 'దేయాః' ఇతి శేషః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బస్త్యంతరమతిదిశతి-యే చ సిద్ధిష్వితి| సిద్ధిషు-కల్పస్థానే| తే చ యోజ్యా ఇతి శేషః| ఇతి జీర్ణజ్వరః|
Adhikarana శిరః శూలాదిషు నస్యం (౧౨౫-౧౨౬) · Śloka ౧౨౬
| శిరోరుగ్గౌరవశ్లేష్మహరమింద్రియబోధనం||125|| జీర్ణజ్వరే రుచికరం దద్యాన్నస్యం విరేచనం| స్నైహికం శూన్యశిరసో దాహార్తే పిత్తనాశనం||126||
| शिरोरुग्गौरवश्लेष्महरमिन्द्रियबोधनम्||१२५|| जीर्णज्वरे रुचिकरं दद्यान्नस्यं विरेचनम्| स्नैहिकं शून्यशिरसो दाहार्ते पित्तनाशनम्||१२६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీర్ణజ్వరే విరేచనాఖ్యం నస్యం దద్యాత్| కీదృశం తన్నస్యం స్యాత్ ? శిరసో రుజం గౌరవం చ శ్లేష్మాణం చ హరతి తచ్ఛీలం తత్| తథా, ఇంద్రియాణాం-వక్షురాదీనాం, చ బోధనం| తథా, రుచికృత్| శూన్యశిరసః పుంసః స్నేహికం-స్నేహేన మిశ్రం స్నిగ్ధం, నస్యం దద్యాత్| దాహార్తే శిరసి పిత్తహరం నస్యం దద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ జ్వరోపద్ర్వాః| తత్ర శిరఃశూలాదిషు నస్యమాహ-శిరోరుగ్గౌరవశ్లేష్మహరమితి| విరేచనం-శోధనం| స్నైహికం-బృంహణం| పిత్తనాశనం-శమనం|
Adhikarana ప్రతిశ్యాయాదౌ ధూమాదయః (౧౨౭) · Śloka ౧౨౭
ధూమగండూషకవలాన్ యథాదోషం చ కల్పయేత్| ప్రతిశ్యాయాస్యవైరస్యశిరః కంఠామయాపహాన్||127||
धूमगण्डूषकवलान् यथादोषं च कल्पयेत्| प्रतिश्यायास्यवैरस्यशिरः कण्ठामयापहान्||१२७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ధూమాదీంశ్చ యథాదోషం కల్పయేత్| కింభూతాన్ ? ప్రతిశ్యాయాదిఘ్నాన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రతిశ్యాయాదౌ ధూమాదీనాహ-ధూమగండూషకవలానితి|
Adhikarana అరూచౌ కల్కద్వయం (౧౨౮) · Śloka ౧౨౮
అరుచౌ మాతులుంగస్య కేసరం సాజ్యసైంధవం| ధాత్రీద్రాక్షాసితానాం వా కల్కమాస్యేన ధారయేత్||128||
अरुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्यसैन्धवम्| धात्रीद्राक्षासितानां वा कल्कमास्येन धारयेत्||१२८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అరుచౌ సత్యాం బీజపూరకస్య కేసరం సఘృతసైంధవమాస్యేన ధారయేదితి సంబంధః| అథవా ధాత్ర్యాదీనాం కల్కం ధారయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అరుచౌ కవల(కల్క)ద్వయమాహ-అరుచావితి| వంగసేనే తు (జ్వరాధికారే శ్లో. 231)-"శర్కరాదాడిమాభ్యాం చ ద్రాక్షాదాడిమయోస్తథా| వైరస్యే ధారయేత్కల్కం గండూషం చ తథా ఘృతం|| (శ్లో. 259)-హరీతకీ ప్రియంగుశ్చ పిప్పలీ లోధ్రమేవ చ| దార్వీ హరిద్రా తేజోహ్వా సక్షౌద్రం ముఖధావనం|| ఏతేన కటుభావశ్చ ముఖరోగశ్చ శామ్యతి| వక్త్రం విశదతామేతి భక్తచ్ఛందశ్చ జాయతే|| (శ్లో. 280)-అజాజీశర్కరాయుక్తోదాడిమస్వరసేన తు| రుచిష్యో మధునా యుక్తః కర్తవ్యః కవలగ్రహః||" ఇతి|
Adhikarana త్వగ్గతే జ్వరే అభ్యంగాదయః (౧౨౯-౧౩౦) · Śloka ౧౩౦
యథోపశయసంస్పర్శాన్ శీతోష్ణద్రవ్యకల్పితాన్| అభ్యంగాలేపసేకాదీన్ జ్వరే జీర్ణే త్వగాశ్రితే||129|| కుర్యాదంజనధూమాంశ్చ తథైవాగంతుజేఽపి తాన్| |130|
यथोपशयसंस्पर्शान् शीतोष्णद्रव्यकल्पितान्| अभ्यङ्गालेपसेकादीन् ज्वरे जीर्णे त्वगाश्रिते||१२९|| कुर्यादञ्जनधूमांश्च तथैवागन्तुजेऽपि तान्| |१३०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్వగాశ్రితే జీర్ణజ్వరేఽభ్యంగాదీన్ కుర్యాత్| యథోపశయం-యథాసుఖావహం, సంస్పర్శో యేషాం, తాన్, తథా శీతవీర్యైరుష్ణ వీర్యైశ్చ ద్రవ్యైః కల్పితాన్-యోజితాన్| తథా, అంజనంధూమాంశ్చ కుర్యాత్| అంజనధూమానాగంతుజేఽపి జ్వరే తథైవ కుర్యాత్| సద్యోగత్వాదాగంతుజేఽప్యేతేఽనిషిద్ధా ఏవ| తానితి పునః కృతమతిశయార్థం| విశేషేణాగంతుజేఽపి జ్వరే-భూతవిషాద్యుద్భవే, తాన్ కుర్యాదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-త్వగ్గతే జ్వరేఽభ్యంగాదీనాహ-యథోపశయసంస్పర్శానితి| తే చ శీతాభిలాషిణః శీతైర్ద్రవ్యైః శీతస్పర్శాః కల్ప్యాః, ఉష్ణాభిలాషిణ ఉష్ణైరుష్ణస్పర్శాః| ఆదిశబ్దాదవగాహాదయః| అంజనధూపాంశ్చ త్వగ్గతే కుర్యాత్| ప్రసంగాదాగంతుజే నస్యాదీనాహ-తథైవాగంతుజేఽపీతి| వంగసేనే త్వభ్యంగతైలాన్యుక్తాని (జ్వరాధికారే శ్లో. 777)-"లాజామధుకమంజిష్ఠామూర్వాచందనసారివాః| తైలం షట్చరణం నామ హ్యభ్యంగాజ్జ్వరనాశనం|| లాక్షా నిశా కుష్ఠశుంఠీ మంజిష్ఠా చ సువర్చికా| మూర్వా చ చందనం సిద్ధం తైలం తక్రేఽథ షడ్గుణే|| అభ్యంగేన ప్రశమయేద్దాహం శీతజ్వరం నృణాం| (శ్లో. 628)-దధ్నః ససారకస్యాత్ర తక్రం కట్టరమిష్యతే|| (శ్లో. 719)- స్వర్జికాకుష్ఠమంజిష్ఠా [లాక్షామూర్వామహౌషధైః| సక్షీరైః సాధితం తైలమభ్యంగాద్దాహశీతనుత్|| బలామధుకమంజిష్ఠా ] పద్మాపద్మకచందనైః| సముద్రఫేనహ్నీబేరరజనీసారివోత్పలైః|| పిష్టైస్తైలం పచేదేతైరజాక్షీరం చతుర్గుణం| వాతపిత్తజ్వరాజ్జీర్ణాత్తేనాభ్యక్తో విముచ్యతే||" ఇతి|
Adhikarana దాహే సహస్త్రధౌతఘృతం (౧౩౦) · Śloka ౧౩౦
| దాహే సహస్రధౌతేన సర్పిషాఽభ్యంగమాచరేత్||130||
| दाहे सहस्रधौतेन सर्पिषाऽभ्यङ्गमाचरेत्||१३०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-దాహే సతి సర్పిషా సహస్రధౌతేనాభ్యంగమాచరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-దాహస్యౌషధాన్యాహ-దాహే సహస్రధౌతేనేతి| సహస్రధౌతేన-సహస్రకృత్వో ధౌతేన| యావతి మజ్జతి తావచ్ఛీతోదకే ఘృతం ప్రక్షిప్య హస్తేన మర్దయేత్, తదుదకం స్రావయేత్, ఇత్యేకో వారః, ఏవం సహస్రం|
Adhikarana అభ్యంగార్థం తైలం (౧౩౧-౧౩౩) · Śloka ౧౩౩
సూత్రోక్తైశ్చ గణైస్తైస్తైర్మధురామ్లకషాయకైః| దూర్వాదిభిర్వా పిత్తఘ్నైః శోధనాదిగణోదితైః||131|| శీతవీర్యైర్హిమస్పర్శైః క్వాథకల్కీకృతైః పచేత్| తైలం సక్షీరమభ్యంగాత్సద్యో దాహజ్వరాపహం||132|| శిరో గాత్రం చ తైరేవ నాతిపిష్టైః ప్రలేపయేత్| తత్క్వాథేన పరీషేకమవగాహం చ యోజయేత్||133|| తథాఽఽరనాలసలిలక్షీరశుక్తఘృతాదిభిః| ||133||
सूत्रोक्तैश्च गणैस्तैस्तैर्मधुराम्लकषायकैः| दूर्वादिभिर्वा पित्तघ्नैः शोधनादिगणोदितैः||१३१|| शीतवीर्यैर्हिमस्पर्शैः क्वाथकल्कीकृतैः पचेत्| तैलं सक्षीरमभ्यङ्गात्सद्यो दाहज्वरापहम्||१३२|| शिरो गात्रं च तैरेव नातिपिष्टैः प्रलेपयेत्| तत्क्वाथेन परीषेकमवगाहं च योजयेत्||१३३|| तथाऽऽरनालसलिलक्षीरशुक्तघृतादिभिः| ||१३३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సూత్రోక్తైః-సూత్రస్థానోదితైః, మధురామ్లకషాయకైర్గణైః| తత్ర మధురో గణో-"ఘృతహేమ" (హృ.సూ.అ. 10/22) ఇత్యాదిః, అమ్లో గణో-"ధాత్రీఫలామ్లీకా" (హృ. సూ. అ. 10/25) ఇత్యాదిః, కషాయో గణః-"పథ్యాఽక్షం" (హృ. సూ. అ. 10/31) ఇత్యాదిః, తత్ర చైతైర్మధురామ్లకషాయైర్వర్గైః| తత్ర దూర్వాదిదిభిర్గణైః- "దూర్వాఽనంతా" (హృ.సూ.అ. 15/6) ఇతి నిర్దిష్ట ఏకః, "న్యగ్రోధాదిః" (హృ. సూ. అ. 15/42) ద్వితీయః, తృతీయస్తు "పద్మకపుండ్రౌ" (హృ. సూ. అ. 15/12) ఇత్యాదిః, చతుర్థః "సారివోశీర" (హృ. సూ. అ. 15/11) ఇత్యాదిః, ఏతై పూర్వోక్తైర్గణైః పిత్తఘ్నైః శోధనాదిగణసంగ్రహోక్తైః శీతవీర్యైర్హిమస్పర్శైర్భేషజైస్తథా స్పర్శతో వీర్యతశ్చ శీతగుణైః, అక్వాథాః క్వాథాః కృతాః, అకల్కాః కల్కాః కృతాః, తైః క్వాథకల్కీకృతైరేతైర్గణైస్తైలం క్షీరేణ సహ పచేత్| తచ్చ పక్వమభ్యంగాత్-మ్రక్షణాత్, సద్యో-న చిరేణ కాలేన, దాహజ్వరం జయేత్| న కేవలమేతైర్గణైస్తైలం పచేద్దాహజ్వరశాంత్యై, యావత్తైరేవ శిరో-మూర్ధానం, గాత్రం చ నాతిపిష్టైః-కించిత్పిష్టైః, ప్రలేపయేత్| సుపిష్టైర్హ్యైతైః ప్రత్యుత దాహ ఉత్పద్యతే| తథా చోక్తం (సంగ్రహే సూ. అ. 7)- "శ్లక్ష్ణశుష్కఘనో లేపశ్చందనస్యాపి దాహకృత్| త్వగ్గతస్యోష్మణో రోధాచ్ఛీకృత్త్వన్యథాఽగురోః|| ఇతి| అనేనైవాభిప్రాయేణ శీతజ్వరే వక్ష్యతి (శ్లో. 141)- "తైః సుపిష్టైశ్చ లేపయేత్|" ఇతి| గాత్రగ్రహణేనైవ శిరోగ్రహణే లబ్ధే పునః శిరోగ్రహణం విశేషార్థం| విశేషేణ శిరో లేపయేత్, తస్య విశేషేణ జ్వరాశ్రయత్వాత్| తథా చోక్తం-"విముక్తస్యాపి హి శిరో జ్వరో యస్య న ముంచతి| అవిముక్తః స విజ్ఞేయా జ్వరః పునరుపైతి తం||" ఇతి| తస్మాచ్ఛిరసో విశేషేణ లేపనార్థం పృథగుపాదానం| తేషాం గణానాం క్వాథస్తత్క్వాథః, తేన పరిషేకమవగాహం చ క్వాథపూర్ణాయాం ద్రోణ్యాం యోజయేత్| తథా, ఆరనాలాదిభిః పరిషేకాది యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అభ్యంగార్థం తైలమాహ-సూత్రోక్తైశ్చేతి| తైస్తైరిత్యగణపఠితైరపి| తైరేవ-తైలద్రవ్యైః, తత్క్వాథేనారనాలాదిభిర్వా పృథక్ పరిషేకోఽవగాహశ్చ|
Adhikarana దాహాదిఘ్నం లేపత్రయం (౧౩౪-౧౩౫) · Śloka ౧౩౫
| కపిత్థమాతులుంగామ్లవిదారీరోధ్రదాడిమైః||134|| బదరీపల్లవోత్థేన ఫేనేనారిష్టకస్య వా| లిప్తేఽంగే దాహరుఙ్మోహాశ్రచ్ఛర్దిస్తృష్ణా చ శామ్యతి||135||
| कपित्थमातुलुङ्गाम्लविदारीरोध्रदाडिमैः||१३४|| बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य वा| लिप्तेऽङ्गे दाहरुङ्मोहाश्रच्छर्दिस्तृष्णा च शाम्यति||१३५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కపిత్థాదిభిర్బదరీపల్లవోద్భవేన వా ఫేనేన లిప్తేఽంగే సతి దాహాదయః శామ్యంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దాహఘ్నం లేపత్రయమాహ-కపిత్థేతి| మాతులుంగస్యామ్లం కేసరం| అరిష్టకో-రక్షాఫలః| వంగసేనే తు (జ్వరా. శ్లో. 258)-"జిహ్వాతాలుగలక్లోమశోషే మూర్ధ్ని తు దాపయేత్| కేసరం మాతులుంగస్య మధుసైంధవసంయుతం||' ఇతి|
Adhikarana పిత్తహరః క్రమః (౧౩౬) · Śloka ౧౩౬
యో వర్ణితః పిత్తహరో దోషోపక్రమణే క్రమః| తం చ శీలయతః శీఘ్రం సదాహో నశ్యతి జ్వరః||136||
यो वर्णितः पित्तहरो दोषोपक्रमणे क्रमः| तं च शीलयतः शीघ्रं सदाहो नश्यति ज्वरः||१३६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యశ్చ దోషోపక్రమణీయాధ్యాయే పిత్తహరః క్రమో వర్ణితః-ఉక్తః, తం చ-క్రమం, శీలయతః-అభ్యసతః, జ్వరో దాహేన సహ నశ్యతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సూత్రోక్తం పిత్తక్రమమతిదిశతి-యో వర్ణిత ఇతి|
Adhikarana శీతజ్వరే తైలలేపస్వేదాదీన్యౌషధాని (౧౩౭-౧౪౭) · Śloka ౧౪౭
వీర్యోష్ణైరుష్ణసంస్పర్శైస్తగరాగురుకుంకుమైః| కుష్ఠస్థౌణేయశైలేయసరలామరదారుభిః||137|| నఖరాస్నాపురవచాచండైలాద్వయచోరకైః| పృథ్వీకాశిగ్రుసురసాహింస్రాధ్యామకసర్షపైః||138|| దశమూలామృతైరండద్వయపత్తూరరోహిషైః| తమాలపత్రభూతీకశల్లకీధాన్యదీప్యకైః||139|| మిశిమాషకులత్థాగ్నిప్రకీర్యానాకులీద్వయైః| అన్యైశ్చ తద్విధైర్ద్రవ్యైః శీతే తైలం జ్వరే పచేత్||140|| క్వథితైః కల్కితైర్యుక్తైః సురాసౌవీరకాదిభిః| తేనాభ్యంజయాత్సుఖోష్ణేన, తైః సుపిష్టైశ్చ లేపయేత్||141|| కవోష్ణైస్తైః పరీషేకమవగాహం చ కల్పయేత్| కేవలైరపి తద్వచ్చ సుక్తగోమూత్రమస్తుభిః||142|| ఆరగ్వధాదివర్గం చ పానాభ్యంజనలేపనే| ధూపానగరుజాన్ యాంశ్చ వక్ష్యంతే విషమజ్వరే||143|| అగ్న్యనగ్నికృతాన్ స్వేదాన్ స్వేది భేషజభోజనం| గర్భభూవేశ్మశయనం కుథకంబలరల్లకాన్||144|| నిర్ధూమదీప్తైరంగారైర్హసంతీశ్చ హసంతికాః| మద్యం సత్ర్యూషణం తక్రం కులత్థవ్రీహికోద్గవాన్||145|| సంశీలయేద్వేపథుమాన్ యచ్చాన్యదపి పిత్తలం| దయితాః స్తనశాలిన్యః పీనా విభ్రమభూషణాః||146|| యౌవనాసవమత్తాశ్చ తమాలింగేయురంగనాః| వీతశీతం చ విజ్ఞాయ తాస్తతోఽపనయేత్పునః||147||
वीर्योष्णैरुष्णसंस्पर्शैस्तगरागुरुकुङ्कुमैः| कुष्ठस्थौणेयशैलेयसरलामरदारुभिः||१३७|| नख़रास्नापुरवचाचण्डैलाद्वयचोरकैः| पृथ्वीकाशिग्रुसुरसाहिंस्राध्यामकसर्षपैः||१३८|| दशमूलामृतैरण्डद्वयपत्तूररोहिषैः| तमालपत्रभूतीकशल्लकीधान्यदीप्यकैः||१३९|| मिशिमाषकुलत्थाग्निप्रकीर्यानाकुलीद्वयैः| अन्यैश्च तद्विधैर्द्रव्यैः शीते तैलं ज्वरे पचेत्||१४०|| क्वथितैः कल्कितैर्युक्तैः सुरासौवीरकादिभिः| तेनाभ्यञ्जयात्सुख़ोष्णेन, तैः सुपिष्टैश्च लेपयेत्||१४१|| कवोष्णैस्तैः परीषेकमवगाहं च कल्पयेत्| केवलैरपि तद्वच्च सुक्तगोमूत्रमस्तुभिः||१४२|| आरग्वधादिवर्गं च पानाभ्यञ्जनलेपने| धूपानगरुजान् यांश्च वक्ष्यन्ते विषमज्वरे||१४३|| अग्न्यनग्निकृतान् स्वेदान् स्वेदि भेषजभोजनम्| गर्भभूवेश्मशयनं कुथकम्बलरल्लकान्||१४४|| निर्धूमदीप्तैरङ्गारैर्हसन्तीश्च हसन्तिकाः| मद्यं सत्र्यूषणं तक्रं कुलत्थव्रीहिकोद्गवान्||१४५|| संशीलयेद्वेपथुमान् यच्चान्यदपि पित्तलम्| दयिताः स्तनशालिन्यः पीना विभ्रमभूषणाः||१४६|| यौवनासवमत्ताश्च तमालिङ्गेयुरङ्गनाः| वीतशीतं च विज्ञाय तास्ततोऽपनयेत्पुनः||१४७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వీర్యోష్ణైరుష్ణసంస్పర్శైః-ఉభయథా వీర్యతః స్పర్శతశ్చోష్ణైస్తగరాదిభిర్ద్రవ్యైః, [ అన్యైశ్చ- ] అపరైరపి, తద్విధైః-ఉష్ణవీర్యైః ఉష్ణసంస్పర్శైశ్చ, క్వాథీకృతైః కల్కీకృతైశ్చ సురాదిభిః-అమ్లపాకరసైః, [శీతే-] శీతజ్వరఏతద్విషయే, తైలం పచేత్| తేన-తైలేన, సుఖోష్ణేనాభ్యంజయాత్-మ్రక్షయేత్| తైశ్చ-పూర్వోక్తైర్ద్రవ్యైః, సుపిష్టైః-అతిశ్లక్ష్ణైః, లేపయేత్| తైశ్చ కించిదుష్ణైః పరిషేకమవగాహం చ కల్పయేత్-యోజయేత్| తద్వచ్చ-తథైవ, సుక్తాదిభిః కేవలైశ్చ పరిషేకాదికం కల్పయేత్| "ఆరగ్వధేంద్గవ" (హృ. సూ. అ. 15/17) ఇత్యాది చ పానాభ్యంజనలేపనే కల్పయేత్| అగరుజాం ధూపాన్ కల్పయేత్| యాంశ్చ ధూపాన్ విషమజ్వరే వక్ష్యంతే తాంశ్చ కల్పయేత్| తథా స్వేదాన్ శీలయేత్| కింభూతాన్ ? అగ్నికృతాననగ్నికృతాంశ్చస్వేదవిద్ధ్యుక్తాన్ | తథా-స్వేదయతి సాధు స్వేది యద్భేషజం భోజనం చ తచ్చ సంశీలయేత్| తథా గర్భే-గర్భగృహాభ్యంతరే, యద్భూవేశ్మ-భూమిగృహం, తత్ర శయనం-శయ్యాం, తథా కుథాదీనావరణవిశేషాన్, తథా హసంతికాః-వహ్నిశకటికాః, శీలయేత్| కింభూతాః ? నిర్ధూమదీప్తైరంగారైర్హసంతీరివ| తథా, మద్యాదీంశ్చ శీలయేత్| వేపథుమంతమంగనా ఆలింగయేయుర్దయితాదిగుణయుక్తః| గతశీతం చ విదిత్వా తతస్తాః-యోషాః, పునరపనయేత్| ఏతచ్చ బ్రువంస్తాభిః సంభోగాభిలాషం నివారయతి| అధునా సన్నిపాతచికిత్సితం బ్రూతే-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శీతస్యౌషధాన్యాహ-వీర్యోశనైరితి| పురో-గుగ్గులుః| పృథ్వీకా-బాహ్లికా| ధ్యామకం-కత్తృణం| తమాలపత్రం-పత్రకం| [ భూతీకం-] భూస్తృణం| ప్రకీర్యా-కరంజః| క్వథితైః కల్కితైశ్చ తగరాదిభిః సురాసౌవీరకాద్యమ్లద్రవయుక్తైః| తేన-తైలేన| తైః-తైలద్రవ్యైః| కేవలైః-జలపిష్టైః| అపిశబ్దాత్ సురాదిపిష్టైః శుక్తాదిభిః, తద్వత్-తగరాదియుక్తైః కేవలైరపి| సంగ్రహే తు (చి.అ. 2)-"కుంకుమాగరుకస్తూరీనఖైలాసురదారుభిః| శైలేయచండాత్వగ్వక్రరాస్నాకపిపురామయైః|| పృథక్ప్రదేహాః సర్వైర్వా శీతఘ్నా దృఢకల్కితాః| వక్రం-తగరం| కపిః-సిహ్లకః| ఆమయం-కుష్ఠం| యవచూర్ణం ఘృతాభ్యక్తం పచేత్ క్షీరే చతుర్గుణే| దర్వీప్రలేపినం లేపం తం జ్వరార్తస్య యోజయేత్||" ఇతి| వక్ష్యతే ఆచార్యః| హసంతీ-హాస్యమివ కుర్వంతీ| హసంతికాశకటికా| సత్ర్యూషణం మద్యాదిపంచకం| సంగ్రహే తు (చి. అ. 2)-"అజాజ్యాః సగుడం కల్కం సగుడం వాఽమృతారసం| రసం వార్తాకఫలజం పిబేద్వా మధుసంయుతం|| మధుకాగురుకౌంతీనాం కల్కో వ్యాఘ్రనఖస్య చ| మద్యేన పీతః సక్షౌద్రస్తీవ్రశీతజ్వరాపహః|| ఆనాహే కాలవిత్కుర్యాత్క్రియామలసకోదితాం| పిప్పలీపిప్పలీమూలయవానీచవ్యసాధితాం|| యవాగూం పాయయేచ్చైనమనిలస్యానులోమనీం| సోపద్రవోఽపి చేదేవం జ్వరః శీతో న శామ్యతి|| అత్యుదీర్ణేఽనిలకఫే స్వే స్థానే పిత్తధామ్ని వా| తక్రానుపానం త్రపుసం భక్షయిత్వాఽనలం భజేత్|| ఆస్వేదసంభవస్తిష్ఠేత్ప్రావృతస్తద్వదాతపే| తతో విమృదితః స్నాతో యుక్తాశీ స్యాద్గతే జ్వరే|| శమం తౌ పిత్తవృధ్ద్యైవ ప్రపద్యేతే స్వధామ చ| నివర్తతే తతః శీఘ్రం వాతశ్లేష్మోద్భవో జ్వరః||" ఇతి|
Adhikarana సన్నిపాతచికిత్సాక్రమః (౧౪౮) · Śloka ౧౪౮
వర్ధనేనైకదోషస్య క్షపణేనోచ్ఛ్రితస్య వా| కఫస్థానానుపూర్వ్యా వా తుల్యకక్షాంజయేన్మలాన్||148||
वर्धनेनैकदोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा| कफस्थानानुपूर्व्या वा तुल्यकक्षाञ्जयेन्मलान्||१४८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హీనాధికభావత్వేన విషమదోషజే సన్నిపాతే వర్ధనేనైకదోషస్యార్థాత్ క్షీణస్య క్షీణయోర్వా, ఉచ్ఛ్రితస్యోచ్ఛ్రితయోర్వా క్షపణేన, దేశకాలబలాన్మలాన్ జయేత్| కథం విషమదోషజే సన్నిపాతే వర్ధనేనైకదోషస్య సన్నిపాతజ్వరస్యోపశాంతి ? తస్మాద్వర్ధనమయుక్తం| అత్రాచక్ష్మహే| సన్నిపాతస్థేన క్షీణేన దోషేణ సతాఽక్షీణౌ దోషౌ జ్వరకారిణౌ| న తౌ సుఖేన జేతుం శక్యేతే, విషమాశ్రయత్వాత్| క్షీణస్య తు దోషస్య వర్ధనేన దోషసామ్యముత్పాద్యైకరూపయా క్రియయా సన్నిపాతః సుఖేన జేతుం శక్యతే| తస్మాద్వర్ధనేనైకదోషస్యేతి వక్తుం యుక్తం| తథా చ,-వాతాఖ్యే యతో దోషే శీతలఘురూక్షాదిరుపైర్ద్రవ్యైర్వృద్ధిర్భవతి| వర్ధమానేన చ తత్రస్థౌ పిత్తకఫావప్యేవం ప్రాయేణ కించిత్ క్షయం యాతః, తత్క్ష్యాచ్చాసౌ జ్వరోఽప్య మృదుతాం గతః సుఖేన శక్యతే జేతుం ఇతి| ఏవం దోషత్రయస్యాపి జ్వరకారణే తథా యుక్త్యా ప్రతీకారః కృతో భవతి| ఏవముచ్ఛ్రితస్యాపి క్షపణైరే(ణేనై)కరూపయా క్రియయా సుఖేన సన్నిపాతో జీయతే| తదేవం వ్ద్యుల్బణైకోల్బణైర్దోషైర్జనితే సన్నిపాతే చికిత్సాక్రమ ఉక్తః| సంప్రతి సమదోషజే సన్నిపాతే చికిత్సాక్రమం దర్శయితుమాహ-కఫేత్యాది| స్థితిః-స్థానం, కఫశ్చ స్థానం చ కఫస్థానే, తయోరానుపూర్వీ-క్రమః, తయా చ తుల్యకక్షాన్-సమాన్ సన్నిపాతాన్, జ్వరే మలాన్ జయేత్| తత్ర కఫః ప్రాగ్జేతవ్యస్తతః పిత్తం తతో వాయురితి కఫానుపూర్వీత్యుచ్యతే| ఉక్తం చ (సంగ్రహే సూ.అ.21)-"స్థానతః కేచిదిచ్ఛంతి ప్రాక్ తావచ్ఛ్లేష్మణో వధం| శిరస్యురసి కంఠే చ ప్రలిప్తేఽన్నరుచిః కుతః|| తదభావే కథం భోజ్యపానద్రవ్యావచారణం| అసత్యభ్యవహారే చ కుతో దోషస్య నిగ్రహః|| తస్మాదాదౌ కఫో ధాత్యః కాయద్వారార్గలో హి సః| మధ్యస్థాయి యతః పిత్తమాశుకారి చ చింత్యతే|| అతో వాతసస్వస్యాస్య కుర్యాత్తదను నిగ్రహం| అధఃస్థాయీ చ తదను నిగ్రాహ్యః స్యాత్సమీరణః||" ఇతి| సుశ్రుతస్త్వాహ(?) (సంగ్రహే సూ.అ. 21)-"[సుశ్రుతశ్చ న సర్వత్ర మతమేతద్బ్రవీతి తు|] జయేజ్వరేఽతిసారే చ క్రమాత్పిత్తకఫానిలాన్|| ప్రాయేణ తాపాత్మతయా జ్వరే తేజో విశిష్యతే| విశశ్చ సరతా పిత్తాత్తథా చ మృదుకోష్ఠతా|| తస్య చానుబలః శ్లేష్మా గౌరవాపక్తిజాడ్యకృత్| వాయుశ్చ వర్ధతేఽవశ్యం యస్త్వహఃసు తయోః క్షయే|| జ్వరాతిసారయోస్తస్మాదేష దోషజయే క్రమః| కఫపిత్తానిలానన్యే క్రమాదాహుస్తయోరపి|| యస్మాదామాశయోత్క్లేశాద్భూయిష్ఠం తత్సముద్భవః| క్రమేణాద్యేన తత్రాపి ప్రవృద్ధాన్ స్వాశయే స్థితాన్| స్వాశయేషు ప్రదుష్టానాంస్థితైవ హ్యాశుకారితా| విజ్ఞాయ కర్మభిః స్వైః స్వేర్దోషోద్రేకం యథామలం| భేషజం యోజయేత్తత్తు స్వీకుర్యాన్న క్రమం భిషక్|" ఇతి| అన్యే త్వాహుః (సం.సూ.అ. 21)-"క్రమాన్మరుత్పిత్తకఫాః సర్వత్ర సదృశే బలే| వాతాదీనాం యథాపూర్వం యతః స్వాభావికం బలం|| ఊచే పరాశరోఽప్యర్థమముమేవ ప్రమాణయన్| యథోపన్యాసతః ప్రాప్తమాదౌ దోషభిషగ్జితం| నేత్Rఅభంగేన దృష్టౌ హి సమం సైన్యపరాజయః||" ఇతి| స్థానానుపూర్వ్యా వా దోషాంస్తుల్యకక్షాన్ జయేత్| స్థానం చ యద్యప్యవిశేషేణైవ సంభవతి తథాఽపీహ జ్వరకారిదోషప్రస్తావాదామాశయో గృహ్యతే| తేనామాశయస్థో దోషః ప్రాగ్జేతవ్యస్తతః పక్వాశయస్థః, ఇతి స్థానానుపూర్వీ-స్థానమాహాత్మ్యస్య చికిత్సాక్రమః, కార్యః| తథా చ ప్రాగధ్యగీష్ట (హృ. సూ. అ. 17/13)-"ఆమాశయగతేవాయౌ కఫే పక్వాశయాశ్రితే| రూక్షపూర్వం తథా స్నేహపూర్వం స్థానానురోధతః||" ఇతి| తదేవం కఫస్థానానుపూర్వ్యా వా తుల్యకక్షాన్ మలాన్ జయేత్| అన్యే త్వేవం వ్యాఖ్యానయంతి,- కఫస్య స్థానంకఫస్థానం, కఫస్థానలక్షణా చాసావానుపూర్వీ చ, తయా కఫ స్థానానుపూర్వ్యా వా తుల్యకక్షాన్ మలాన్ జయేత్| యద్యపి కఫస్థానాని కంఠాదీన్యపి తథాఽపీహ జ్వరకారిదోషప్రస్తావాదామాశయోగృహ్యతే| తథా చోక్తం (శ్లో.1)-"ఆమశయస్థో హత్వాఽగ్నిం సోమో మార్గాన్ పిధాయ యత్| విదధాతి జ్వరం దోషస్తస్మాత్కుర్వీత లంఘనం||" ఇతి| తదేవం రూక్షోష్ణపాచనాదిః క్రమోఽత్ర కార్య ఇత్యవతిష్ఠతే| నను, కఫస్థానానుపూర్వ్యా వేత్యేతన్న వాచ్యం, యతస్తుల్యకాలం త్రిదోషహరైర్ద్రవ్యైః సన్నిపాతస్య క్రియా కార్యా| ద్రవ్యాణి దోషఘ్నాని| అత్రోచ్యతే| జ్వరనాశనాని ద్రవ్యాణి త్రిదోషఘ్నాని విరలాని| ఏకదోషఘ్నాని పునర్జ్వరహంతృణి త్రిదోషఘ్నేభ్యః సమర్థరాణి బహుతరాణీతి కఫస్థానానుపూర్వ్యా వేత్యుక్తం| అపి చ దోషకాలాదివశాచ్చికిత్సాప్రకారాంతరోఽయముపయుజ్యత ఇతి| సన్నిపాతచికిత్సాప్రక్రమాదిదమప్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దాహశీతయోరేకజ్వరోపద్రవయోరౌషధమాహ-వర్ధనేనేతి| యదా దాహోఽల్పః శీతమధికం తదా దాహహేతోర్వర్ధనేన శీతహేతోః క్షపణేన వా శీతజయః, పశ్చాద్దాహజయః| యదా శీతమల్పం దాహోఽధికః తదా శీతహేతోర్వర్ధనేన దాహహేతోః క్షపణేన వా దాహజయః, పశ్చాచ్ఛీతజయః| యదా దాహశీతే తుల్యే తదా తుల్యకక్షాన్ మలాన్ కఫానుపూర్వ్యా వా స్థానానుపూర్వ్యా జయేత్| కఫపిత్తవాతానాం క్రమాజ్జయః-కఫానుపూర్వీ| ఉరఃకోష్ఠబస్తీనాం క్రమాజ్జయః-స్థానానుపూర్వీ| ఉక్తం చ సంగ్రహే (చి.అ. 2)- "వమనైశ్చ విరేకైశ్చ బస్తిభిశ్చ యథాక్రమం| జ్వరానుపచరేద్ధీమాన్ కఫపిత్తానిలోద్భవాన్|| సంసృష్టైః సన్నిపతితైరేకనైకోల్బణైః సమైః| జ్వరాన్ దోషైః క్రమాపేక్షీ యథోక్తైరౌషధైర్జయేత్|| వర్ధనేనైకదోషస్య క్షప్ణేనోచ్ఛ్రితస్య వా| కఫస్థానానుపూర్వ్యా వా సన్నిపాతజ్వరం జయేత్||" ఇతి| తథా (సం.చి.అ. 2)-"నిద్రానివారణోపాయః సన్న్యాసేఽభిహితో హితః| సన్నిపాతే విశేషేణ దారుణోఽయముపద్రవః|| కంపః ప్రలపనం యస్య సంజ్ఞానాశశ్చ దారుణః| రసైస్తు లావవర్తీరకులీరశశతైత్తిరైః|| తర్పయేత్ప్రాక్ పురాణేన సర్పిషాఽయం జయేదపి| బలారాస్నాగుడూచ్యాద్యైస్తైలైశ్చ పరిషేచయేత్||" ఇతి|
Adhikarana సన్నిపాతాతోపద్రవకర్ణమూలం (౧౪౯) · Śloka ౧౪౯
సన్నిపాతజ్వరస్యాంతే కర్ణమూలే సుదారుణః| శోఫః సంజాయతే యేన కశ్చిదేవ విముచ్యతే||149||
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः| शोफः सञ्जायते येन कश्चिदेव विमुच्यते||१४९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-సన్నిపాతజ్వరస్యావసానే కర్ణమూలప్రదేశే సుష్ఠ దారుణః శోఫః సంజాయతే| యేన-శోఫేనోత్పన్నేన, కశ్చిదేవ విముచ్యతే| కశ్చిదేవేత్యమేనాస్య రోగస్య నావశ్యమసాధ్యతేతి బ్రూతే| అత ఏవ చికిత్సామత్రాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-కర్ణమూలోపద్రవమాహ-సన్నిపాతజ్వరస్యాంత ఇతి|
Adhikarana కర్ణమూలచికిత్సా (౧౫౦) · Śloka ౧౫౦
రక్తావసేచనైః శీఘ్రం సర్పిఃపానైశ్చ తం జయేత్| ప్రదేహైః కఫపిత్తఘ్నైర్నావనైః కవలగ్రహైః||150||
रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिःपानैश्च तं जयेत्| प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः||१५०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తావసేచనాదిభిః కవలగ్రహాంతైరాశు తం జయేత్| ప్రదేహః-ప్రలేపః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కర్ణమూలౌషధమాహ-రక్తావసేచనైరితి| వంగసేనే తు (జ్వ. శ్లో. 532)-"గైరికం పాంసుజం శుంఠీ వచాకట్ఫలకాంజికం| కర్ణశోథహరో లేపః సన్నిపాతజ్వరే భృశం||" ఇతి|
Adhikarana శాఖానుసారీ జ్వరః అస్య చికిత్సా బాహుశిరామోక్షః (౧౫౧) · Śloka ౧౫౧
శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైర్జ్వరో యస్య న శామ్యతి| శాఖానుసారీ తస్యాశు ముంచేద్వాహ్వోః క్రమాచ్ఛిరాం||151||
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति| शाख़ानुसारी तस्याशु मुञ्चेद्वाह्वोः क्रमाच्छिराम्||१५१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆదిశబ్దేన స్తంభస్వేదనాదయో గృహ్యంతే| శీతోష్ణాదిభిరుపక్రమైర్యథాయథం పృథగ్వాతపిత్తశ్లేష్మసంసర్గసన్నిపాతజ్వరప్రశమనైః సమ్యక్ ప్రయోజితైర్జ్వరో యస్య నరస్య శమం న గచ్ఛతి, తస్య శాఖానుసారిత్వాద్ధేతోర్బాహ్వోః క్రమాత్-ఏకైకస్మిన్ న యుగపద్ ద్వయోర్భుజయోః, శిరాం ముంచేత్| శాఖాశబ్దేనాత్ర కేవలం రక్తం వివక్షితం, న మాంసాదయః| అత ఏవ రక్తస్యైవ చికిత్సానువాచ ముంచేచ్ఛిరామితి| మాంసజానాం హి శస్త్రక్షారాగ్నికర్మాదిచికిత్సా| తస్మాచ్ఛాఖాశబ్దేన రక్తస్యైవ గ్రహణం యుక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రక్తస్రావసాధ్యం జ్వరమాహ-శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైరితి| "శాఖా-రక్తాదయస్త్వక్చ బాహ్యరోగాయనం హి సా (హృ. సూ. అ. 12/44)|" తదనుసారీ-తవ్ద్యాపీ| అథ విషమజ్వరః| తత్ర శమనాన్యాహ-కలింగకా ఇతి| సంగ్రహే తు (చ.చి.అ 1)-"పటోలేంద్రయవారిష్టభద్రముస్తామృతాద్వయం| సారివాద్వితయం పాఠా త్రాయంతీ కటురోహిణీ|| పటోలారిష్టమృద్వీకాశమ్యాకత్రిఫలావృషాః| చందనోశీరధాన్యాబ్దగుడూచీవిశ్వభేషజం|| దేవదారు స్థిరా శుంఠీ వాసా ధాత్రీ హరీతకీ| పంచ పంచ జ్వరాన్ ఘ్నంతి యోగా మధుసితోత్కటాః||" ఇతి| అరిష్టో-నింబః| అమృతాద్వయం-గుడూచీహరీతక్యౌ|
Adhikarana విషమజ్వరేఽప్యయమేవ విధిః (౧౫౨) · Śloka ౧౫౨
అయమేవ విధిః కార్యో విషమేఽపి యథాయథం| జ్వరే విభజ్య వాతాదీన్ యశ్చానంతరముచ్యతే||152||
अयमेव विधिः कार्यो विषमेऽपि यथायथम्| ज्वरे विभज्य वातादीन् यश्चानन्तरमुच्यते||१५२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అయమేవ-పూర్వోక్తో, విధిర్విషమేఽపి-విషమజ్వరే సతతకాదౌ, యథాస్వం వాతాదీన్ విభజ్య కార్యః| అనంతరమధునైవ చ యో విధిరుచ్యతే పటోలకటుకాదిభిః, సోఽపి విషమజ్వరే కార్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతిదేశమాహ-అయమేవేతి| అయం-సంతతజ్వరోక్తః|
Adhikarana విషమజ్వరే క్వాథాః (౧౫౩) · Śloka ౧౫౩
పటోలకటుకాముస్తాప్రాణదామధుకైః కృతాః| త్రిచతుఃపంచశః క్వాథా విషమజ్వరనాశనాః||153||
पटोलकटुकामुस्ताप्राणदामधुकैः कृताः| त्रिचतुःपञ्चशः क्वाथा विषमज्वरनाशनाः||१५३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పటోలాదిభిస్త్రిభిశ్చతుర్భిః పంచభిర్వా కృతాః క్వాథా విషమజ్వరఘ్నాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్వాథనాహ-పటోలేతి|
Adhikarana విషమజ్వరే త్రిఫలాదిరసాయనాని (౧౫౪) · Śloka ౧౫౪
యోజయేత్రిఫలాం పథ్యాం గుడూచీం పిప్పలీం పృథక్| తైస్తైర్విధానైః సగుడం భల్లాతకమథాపి వా||154||
योजयेत्रिफलां पथ्यां गुडूचीं पिप्पलीं पृथक्| तैस्तैर्विधानैः सगुडं भल्लातकमथापि वा||१५४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-త్రిఫలాం వా పథ్యాం వా గుడూచీం పిప్పలీం వా పృథక్ పృథక్ యోజయేత్ సతతకాదికే విషమజ్వరే| అథవా తైస్తైః-రసాయనాద్యుక్తైర్విధిభిః, గుడసహితం భల్లాతకం వా యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-త్రిఫలాదిరసాయనాన్యాహ-యోజయేంత్రిఫలామితి| తైస్తైః-రసాయనవిధ్యుక్తైః| భల్లాతకరసాయనం తు సగుడమేవ|
Adhikarana జ్వ్రరోత్పత్తిదినే లంఘనం బృంహణం వా (౧౫౫) · Śloka ౧౫౫
లంఘనం బృంహణం వాఽఽదౌ జ్వరాగమనవాసరే| |155|
लङ्घनं बृंहणं वाऽऽदौ ज्वरागमनवासरे| |१५५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యది వా జ్వరాగమనదివసే ఆదౌ-ప్రథమం, లంఘనం బృంహణం వా యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జ్వరోత్పత్తిదేనే అభోజనం గురుస్నిగ్ధమధురభోజనం వా కార్యమిత్యాహ-లంఘనం బృంహణం వేతి|
Adhikarana జ్వరోత్పత్తిదినే ప్రాతః కాలే ఓజనాదోయ్ వాలశున పురానధృతదధిక్షీరతక్రణిషట్రపలాదీని ఘృతాని చ (౧౫౫-౧౫౬) · Śloka ౧౫౬
ప్రాతః సతైలం లశునం ప్రాగ్భక్రం వా తథా ఘృతం||155|| జీర్ణం తద్వద్దధి పయస్తక్రం సర్పిశ్చ షట్పలం| కల్యాణకం పంచగవ్యం తిక్తాఖ్యం వృషసాధితం||156||
प्रातः सतैलं लशुनं प्राग्भक्रं वा तथा ग़ृतम्||१५५|| जीर्णं तद्वद्दधि पयस्तक्रं सर्पिश्च षट्पलम्| कल्याणकं पञ्चगव्यं तिक्ताख़्यं वृषसाधितम्||१५६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విషమజ్వరే ప్రగే సహతైలేన లశునం యోజయేత్| ప్రాగ్భక్తమిత్యాది| భక్తాత్ప్రథమం ప్రాతర్వాఘృతం చ జీర్ణం-పురాణం, యోజయేత్| తథైవ దధి, తథా పయః, తథా తక్రం, షట్పలం చ సర్పిఃక్షయచికిత్సితోక్తం (హృ. చి. అ. 5/28) , ప్రాతః ప్రాగ్భక్తం వా యోజయేదిత్యర్థః| కల్యాణకం-ఉన్మాదప్రతిషేధోక్తం (హృ. ఉ. అ. 6/26) , పంచగవ్యం-అపస్మారప్రతిషేధోక్తం (హృ. ఉ. అ. 7/19), తిక్తాఖ్యం-కుష్టచికిత్సితోక్తం (హృ. చి. అ. 19/2), తథా వృషసాధితం-రక్తపిత్తచికిత్సితోక్తం (హృ. చి. అ. 2/40), ప్రాతః ప్రాగ్భక్తం వా యోజయేత్| షట్పలాదీన్యతిదిశతి-సర్పిశ్చేతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లశునపురాణఘృతదధిక్షీరతక్రాణి పృథక్ సతైలాని ప్రాతఃకాలే భోజనాదౌ వా ప్రయోజ్యానీత్యాహ-ప్రాతః సతైలమితి| షట్ఫలాదీన్యతిదిశతి-సర్పిశ్చేతి|
Adhikarana విషమజ్జరజిత్ త్రిఫలాది ఘృతం (౧౫౭) · Śloka ౧౫౭
త్రిఫలాకోలతర్కారీక్వాథే దధ్నా శృతం ఘృతం| తిల్వకత్వక్కృతావాప విషమజ్వరజిత్పరం||157||
त्रिफलाकोलतर्कारीक्वाथे दध्ना शृतं घृतम्| तिल्वकत्वक्कृतावाप विषमज्वरजित्परम्||१५७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రిఫలాదిక్వాథే చతుర్గుణే సర్పిర్దధిసమం శావరరోఘ్నత్వక్కృతావాపమతిశయేన విషమజ్వరజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఘృతాంతరమాహ-త్రిఫలాకోలతర్కారీక్వాథ ఇతి|0
Adhikarana విషమజ్వరే ప్రయోగాంతరం (౧౫౮-౧౫౯) · Śloka ౧౫౯
సురాం తీక్ష్ణం చ యన్మద్యం శిఖితిత్తిరిదక్షజం| మాంసం మేద్యోష్ణవీర్యం చ సహాన్నేన ప్రకామతః||158|| సేవిత్వా తదహః స్వప్యాదథవా పునరుల్లిఖేత్| |159|
सुरां तीक्ष्णं च यन्मद्यं शिख़ितित्तिरिदक्षजम्| मांसं मेद्योष्णवीर्यं च सहान्नेन प्रकामतः||१५८|| सेवित्वा तदहः स्वप्यादथवा पुनरुल्लिख़ेत्| |१५९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-సురాం చ తీక్ష్ణం చ యన్మద్యం శిఖితిరిదక్షజం చ మాంసం మేధ్యో(ద్యో)ష్ణవీర్యమన్నేన సహ బహు సేవిత్వా తదహః స్వప్యాత్| యస్మిన్ దినే తద్భుక్తం తం దివసం శయీత| తదహః స్వప్యాదితి "కాలాధ్వనోరత్యంతసంయోగే" ఇతి ద్వితీయా| అథవా పూర్వోక్తపీతభుక్తభక్తో నరః పునరుల్లిఖేత్-ఉద్వమేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-ప్రయోగాంతరమాహ-సురామితి| సురామన్యద్వా తీక్ష్ణం మద్యం, శి(ఖీతితిరికుక్కుటాన్మాంసం,]... అన్యద్వా మేధ్యో9ద్యో) [ష్ణవీర్యం-అ](ఘీ)యోష్ణమాంసం, అన్నేన సహ జ్వరోత్పత్తిదినే సేవిత్వా స్వప్యాత్| న జీర్యతి చేదుల్లిఖేత్-వమేత్|
Adhikarana విషమజ్వరే సర్పిర్వమంతరం (౧౫౯) · Śloka ౧౫౯
| సర్పిషో మహతీం మాత్రాం పీత్వా వా ఛ్హర్దయేత్పునః||159||
| सर्पिषो महतीम् मात्रां पीत्वा वा छ्हर्दयेत्पुनः||१५९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-సర్పిషో వా మహతీం-ఉత్తమాం, మాత్రాం పీత్వా పునశ్ఛ్హర్దయేత్ ఉద్వమేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-సర్పిర్వమనమాహ-సర్పిష ఇతి|
Adhikarana విషమజ్వరే విరేచనం (౧౬౦) · Śloka ౧౬౦
నీలినీభజగంధాం చ త్రివృతాం కటురోహిణీం| పిబేజ్జ్వరస్యాగమనే స్నేహస్వేదోపపాదితః||160||
नीलिनीभजगन्धां च त्रिवृतां कटुरोहिणीम्| पिबेज्ज्वरस्यागमने स्नेहस्वेदोपपादितः||१६०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-నీలిన్యాదీన్ పృథగ్జ్వరాగమనవాసరే కృతస్నేహస్వేదః పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-విరేచనమాహ-నీలినీమితి| సద్యఃస్నేహనం స్వేదం చ కృత్వా నీలిన్యాదిచతుష్టయం జ్వరోత్పత్తిదినే పిబేత్|
Adhikarana విషమజ్వరే అంజనం (౧౬౨) · Śloka ౧౬౨
మనోహ్వా సైంధవం కృష్ణా తైలేన నయనాంజనం| యోజ్యం|162|
मनोह्वा सैन्धवं कृष्णा तैलेन नयनाञ्जनम्| योज्यं|१६२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-మనోహ్వాదికం తైలేన నయనాంజనం యోజ్యం| అంజనశబ్దో మ్రక్షణేఽపి దృశ్యత ఇతినయనశబ్దేఽత్ర ప్రయుక్తః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-అంజనమాహ-మనోహ్వేతి|
Adhikarana విషమజ్వరే నస్యత్రయం (౧౬౧-౧౬౨) · Śloka ౧౬౨
| హింగుసమా వ్యాఘ్రీవసా నస్యం ససైంధవం||161|| పురాణసర్పిః సింహస్య వసా తద్వత్ససైంధవా| |162|
| हिङ्गुसमा व्याघ्रीवसा नस्यं ससैन्धवम्||१६१|| पुराणसर्पिः सिंहस्य वसा तद्वत्ससैन्धवा| |१६२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హింగుతుల్యా వ్యాఘ్రీవసా నస్యం ససైంధవం యోజ్యం| వ్యాఘ్రీతి స్త్రీలింగనిర్దేశః స్త్రియా గ్రహణార్థోఽచింత్యత్వాత్ప్రభావస్య, అన్యథా పుంలింగేనైవ నిర్దేశం కుర్యాత్| యథా వక్తి-"పురాణసర్పిః సింహస్య వసా తద్వత్ససైంధవా|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నస్యమాహ-హింగుసమా వ్యాఘ్రీవసా నస్యమితి| వ్యాఘ్రీ-వ్యాఘ్రజాతిస్త్రీ, తస్యాః వసా| నస్యాంతరమాహ-ససైంధవం| పురాణసర్పిరితి| నస్యాంతరమాహ-సింహస్య వసా తద్వత్ ససైంధవేతి|
Adhikarana విషమజ్వరే ధూపద్వయం (౧౬౨-౧౬౩) · Śloka ౧౬౩
| పలంకషా నింబపత్రం వచా కుష్ఠం హరీతకీ||162|| సర్షపాః సయవాః సర్పిర్ధూపో విడ్వా బిడాలజా| |163|
| पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी||१६२|| सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपो विड्वा बिडालजा| |१६३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-పలంకషాదిధూమః సర్వేషు జ్వరేషు కార్యః| అథవా బిడాలాజ్జాతా విడాలజా విట్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-ధూపమాహ-పలంకషేతి| పలంకషా-గుగ్గులుః| ధూపాంతరమాహ-విడ్వా బిడాలజేతి| విడాలజా విట్మార్జారవిష్ఠా|
Adhikarana సర్వజ్వరేఽపరాజితో ధూపః (౧౬౩-౧౬౪) · Śloka ౧౬౪
| పురధ్యామవచాసర్జనింబార్కాగరుదారుభిః||163|| ధూపో జ్వరేషు సర్వేషు కార్యోఽయమపరాజితః| |164|
| पुरध्यामवचासर्जनिम्बार्कागरुदारुभिः||१६३|| धूपो ज्वरेषु सर्वेषु कार्योऽयमपराजितः| |१६४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-పురాదిభిః సహాపరాజితాఖ్యోఽయం ధూపో జ్వరేషు కార్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-అపరాజితం ధూపమాహ-పురాధ్యామేతి| పురోగుగ్గులుః| ధ్యామకం-తృణం| సర్జో-రాలా|
Adhikarana ఉన్మాదాదిషూక్తో ధూపాదిః (౧౬౪) · Śloka ౧౬౪
| ధూపనస్యాంజనోస్త్రాసా యే చోక్తాశ్చిత్తవైకృతే||164||
| धूपनस्याञ्जनोस्त्रासा ये चोक्ताश्चित्तवैकृते||१६४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-యే చ చిత్తవైకృతే-ఉన్మాదాపస్మారే, ధూమాదయ ఉక్తాస్తే చ విషమజ్వరే యోజ్యాః| వికృతమేవ వైకృతం| ప్రజ్ఞాదిత్వాత్స్వార్థేఽణ్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-ఉన్మాదాదిషూక్తాన్ ధూపాదీనతిదిశతి-ధూపనస్యాంజనోంత్రాసా ఇతి| ఉంత్రాసః-అకస్మాద్భయోత్పాదనం| చిత్తవైకృతం-ఉన్మాదోఽపస్మారశ్చ, తత్ర యే ఉక్తాస్తే కార్యాః|
Adhikarana దైవవ్యపాశ్ర్యయమౌషధం (౧౬౫) · Śloka ౧౬౫
దైవాశ్రయం చ భైషజ్యం జ్వరాన్ సర్వాన్ వ్యపోహతి| విషేషాద్విషమాన్ ప్రాయస్తే హ్యాగంత్వనుబంధజాః||165||
दैवाश्रयं च भैषज्यं ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति| विषेषाद्विषमान् प्रायस्ते ह्यागन्त्वनुबन्धजाः||१६५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-న కేవలం ధూపాదయో జ్వరం నాశ్యంతి| దైవాశ్రయం చౌషధం మణిమంగలబల్యుపహారప్రాయశ్చిత్తజపదానస్వస్త్యయనహోమాదికం సర్వాన్ జ్వరాన్-ఆగంతూన్నిజాంశ్చ, వ్యపోహతి| "ఉపసర్గాదస్యత్యూహ్యోర్వా వచనం (ర్వేతి వాచ్యం)" ఇతి తఙభావః| విశేషేణ విషమాన్ వ్యపోహతి| యస్మాత్తే-విషమజ్వరాః, ఆగంతునాం-భూతాదీనాం, అనుబంధజ్జాతాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-దైవవ్యపాశ్రయమౌషధమాహ-దైవాశ్రయం చేతి| దైఘాశ్రయం-జపహోమాది| హి-యస్మాత్, ప్రాయో-బాహుల్యేన, తే విషమాః, ఆగంత్వనుబంధజాః-గ్రహావేశాదిసంభవాః|
Adhikarana విషమజ్వరే శిరావ్యధః (౧౬౬) · Śloka ౧౬౬
యథాస్వం చ సిరాం విధ్యేదశాంతౌ విషమజ్వరే| |166|
यथास्वं च सिरां विध्येदशान्तौ विषमज्वरे| |१६६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విషమజ్వరాశాంతౌ సత్యాం యథాస్వం-దోషాద్యపేక్షయా, సిరాం విధ్యేత్| సంగ్రహే చ రసాదిధాతుస్థే జ్వరే చికిత్సోక్తా| యథా (చి.అ.2)-"రససంస్థే తు సర్వస్మిన్ కుర్యాద్వమనలంఘనే| సేకసంశమనాలేపరక్తమోక్షమసృకూస్థితే|| తీక్ష్ణం విరేకం మాంసాస్థే, మేదోఘ్నం మేదసి స్థితే| అస్థిస్థే వాతశమనమభ్యంగస్వేదమర్దనం|| జ్వరే వాతార్తిశమనం విశేషాద్బూస్తికర్మ చ|" ఇతి| మజ్జస్థశుక్రస్థయోర్జ్వరయోరసాధ్యత్వాత్తత్ర చికిత్సా నోక్తా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిరావ్యధమాహ-యథాస్వం చేతి| "తృతీయర్కేఽసయోర్మధ్యే స్కంధస్యాధశ్చతుర్థకే|" (హృ. సూ. అ. 27/13) ఇత్యాది-యథాస్వం| సంగ్రహే తు (చి.అ. 2)-"పంచగవ్యస్య మహతో విధినా పంచమాహిషం| పంచాజం చతురైష్ట్రం వా సిద్ధం సిద్ధం ఘృతం తథా|| చతురౌష్ట్రం-పయోదధిమూత్రఘృతైః| కటురోహిణిమంజిష్ఠావృషగ్రంథికచిత్రకైః| పాఠాస్వగుప్తాద్వినిశైః పంచగవ్యస్య పంచసు|| ప్రస్థేషు సంయుతైః సేవ్యం విషమజ్వరజిత్పరం| వాక్స్వరస్మృతిమేధాగ్నిబలారోగ్యవృషత్వకృత్|| శృతక్షీరఘృతక్షౌద్రసితాకృష్ణాః ఖజాహతాః| విషమజ్వరహృద్రోగక్షతకాసక్షయాపహాః|| ఆస్థాపనం వా తదహర్దద్యాత్స్విన్నస్య యాపనం| పయసా వృషదంశస్య శకృత్ద్వా తదహః పిబేత్|| మస్తునా వా వృషశకృత్ సురయా వా ససైంధవం|| సహదేవావచాభద్రానాకులీభిః ప్రయోజయేత్| ధూపనోద్వర్తనాలేపాన్ సర్వజ్వరనిబర్హణాన్||" ఇతి| సిద్ధయోగే తు (జ్వ. శ్లో. 230)- "ముస్తామలకగుడూచీవిశ్వౌషధకంటకారికాక్వాథః| పీతః సకణాచూర్ణః సమధుర్విషమజ్వరం హంతి|| అపామార్గజటా కట్యాం లోహితైః సప్తతంతుభిః| బద్ధా వారే రవేస్తూర్ణం జ్వరం హంతి తృతీయకం|| గంగాయా ఉత్తరే కూలే అపుత్రస్తాపసో మృతః| తస్మై తిలోదకం దద్యాన్ముంచత్వేకాహికో జ్వరః|| అగస్త్యంపత్రస్వరసేన నస్యం నిహంతి చాతుర్థకముగ్రవీర్యం|| సోమం సనుచరం దేవం సమాతృగణమీశ్వరం| పూజయన్ ప్రయతః శీఘ్రం ముచ్యతే విషమజ్వరాత్|| విష్ణుం సహస్రమూర్ధానం చరాచరపతిం విభూం| స్తువన్నామసహస్రేణ జ్వరాన్సర్వాన్ వ్యపోహతి|| మూలం భూమిజయంత్యాశ్చ సహదేవోద్భావం తథా| తండులీయకమూలం వా బద్ధం ముర్ధ్ని జ్వరాపహం|| శాంతిం నయేంత్రివృద్వాఽపి సక్షౌద్రా విషమజ్వరం| మధునా చాభయా లీఢా హంత్యాశు విషమజ్వరం|| (శ్లో. 228) అజాజీ గుడసంయుక్తా విషమజ్వర నాశినీ| గుడప్రగాఢాం త్రిఫలాం లిహ్యాద్వా విషమజ్వరీ||" [ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వ. శ్లో. 573)-] "శైలూషమండనరజః పురుషానురూపం శుభ్రాంగవత్ససురభీపయసా నిపీతం| ఆదిత్యవారభవపాలిదినే నరేణ చాతుర్థకం సుచిరజం జయతి క్షణేన|| శైలూషమండనం-హరీతాలం| పురుషానురూపం-పురుషాకృతి| కల్కః శిరీషపుష్పస్య రజనీద్వయసంయుతః| నస్యం సర్పిః సమాయోగాజ్జ్వరం చాతుర్థకం జయేత్|| సితవర్షాభూమూలం పయస పీతం చ పైత్తికం జయతి| చాతుర్థకం సుచిరజం తాంబూలేనైవ భక్షణాదథవా|| కృష్ణామలకీరామఠదార్వివచారాజసర్షపరసోనైః| ఛాగలమూత్రనిపిష్టైర్నస్యం త్వేకాహికాదిహరం|| క్షీరావికారజనిమర్దకసత్రపాణాంమూలం జ్వరాపహమవశ్యమిదం శిఖాయాం| బద్ధం దివాకరదినే యది వాఽష్టమీషు రాత్రిజ్వరం హరతి రంజితసూత్రబద్ధం||" ఇతి| ఇతి విషమజ్వరః|
Adhikarana అభిఘాతజే ఆగంతుజ్వరే ఔషధం (౧౬౬-౧౬౭) · Śloka ౧౬౭
| కేవలానిలవీసర్పవిస్ఫోటాభిహతజ్వరే||166|| సర్పిఃపానహిమాలేపసేకమాంసరసాశనం| కుర్యాద్యథాస్వముక్తం చ రక్తమోక్షాది సాధనం||167||
| केवलानिलवीसर्पविस्फोटाभिहतज्वरे||१६६|| सर्पिःपानहिमालेपसेकमांसरसाशनम्| कुर्याद्यथास्वमुक्तं च रक्तमोक्षादि साधनम्||१६७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-కేవలానిలాదిభిర్జ్వరే సర్పిఃపానాదికం కుర్యాత్| యచ్చ రక్తమోక్షాది సాధనం యథాస్వముక్తం తచ్చ కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-అథాగంతుజ్వరః| తత్రాభిఘాతజన్మౌషధమాహ-కేవలానిలేతి| కేవలనిలజో విసర్పజో విస్ఫోటజశ్చ జ్వరస్తుల్యౌషధత్వాదుక్తః| కింత్వసావాగంతుః| కింతు నిజభేదః కేవలః-పిత్తకఫామైరసంస్పృ(సృ)ష్టః|
Adhikarana గ్రహావేశజే ఆగంతుజ్వరే ఔషధం (౧౬౮) · Śloka ౧౬౮
గ్రహోత్థేభూతవిద్యోక్తం బలిమంత్రాది సాధనం| |168|
ग्रहोत्थेभूतविद्योक्तं बलिमन्त्रादि साधनम्| |१६८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-గ్రహోత్థే జ్వరే భూతవిద్యోక్తం బలిమంత్రాది సాధనం చికిత్సితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-గ్రహావేశజస్యౌషధమాహ-గ్రహోత్థ ఇతి| భూతవిద్యా-ఉత్తరస్థానోక్తం గ్రహప్రకరణం|
Adhikarana ఔషధిగంధజే ఆగంతుజ్వరే ఔషధం (౧౬౮) · Śloka ౧౬౮
| Oషధీగంధజే పిత్తశమనం|168|
| ओषधीगन्धजे पित्तशमनं|१६८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-ఓషధీగంధజే పిత్తశమనం చికిత్సితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-ఔషధీగంధజస్యౌషధమాహ-ఔషధీగంధజ ఇతి|
Adhikarana విషజే ఆగంతుజ్వరే ఔషధం (౧౬౮) · Śloka ౧౬౮
| విషజిద్విషే||168||
| विषजिद्विषे||१६८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-విషే-విషజే జ్వరే, విషజిచ్చికిత్సితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-విషజస్యౌషధమాహ-విషజద్విష ఇతి|
Adhikarana క్రోధాదిజే ఆగంతుజ్వరే ఔషధం (౧౬౯-౧౭౦) · Śloka ౧౭౦
ఇష్టైరర్థైర్మనోజ్ఞైశ్చ యథాదోషశమేన చ| హితాహితవివేకైశ్చ జ్వరం క్రోధాదిజం జయేత్||169|| క్రోధజో యాతి కామేన శాంతిం క్రోధేన కామజః| భయోశోకోద్భవౌ తాభ్యాం భీశోకాభ్యం తథేతరౌ||170||
इष्टैरर्थैर्मनोज्ञैश्च यथादोषशमेन च| हिताहितविवेकैश्च ज्वरं क्रोधादिजं जयेत्||१६९|| क्रोधजो याति कामेन शान्तिं क्रोधेन कामजः| भयोशोकोद्भवौ ताभ्यां भीशोकाभ्यं तथेतरौ||१७०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-క్రోధాదిజం జ్వరమిష్టైః-అభిమతైః, అర్థైః-విషయైః, తథా మనోజ్ఞైః-రమ్యైః, తథా యథాదోషం యః శమః-శమనం తేన, తథా హితాహితవివేకైశ్చ జయేత్| ఆదిశబ్దోఽత్ర భీశోకాది పరిగ్రహార్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-క్రోధాదిజస్యౌషధమాహ-ఇష్టైర్థైరితి| ఇష్టైః-భోక్తుగుణేన మనోజ్ఞైః స్వగుణేన వా|
Adhikarana శాపజేఽభిచారజే చ ఆగంతుజ్వరే ఔషధం (౧౭౧-౧౭౨) · Śloka ౧౭౨
శాపాథర్వణమంత్రోత్థే విధిర్దైవవ్యపాశ్రయః| తే జ్వరాః కేవలాః పూర్వం వ్యాప్యంతేఽనంతరం మలైః||171|| తస్మాద్దోషానుసారేణ తేష్వాహారాది కల్పయేత్| న హి జ్వరోఽనుబధ్నాతి మారుతాద్యైర్వినా కృతః||172||
शापाथर्वणमन्त्रोत्थे विधिर्दैवव्यपाश्रयः| ते ज्वराः केवलाः पूर्वं व्याप्यन्तेऽनन्तरं मलैः||१७१|| तस्माद्दोषानुसारेण तेष्वाहारादि कल्पयेत्| न हि ज्वरोऽनुबध्नाति मारुताद्यैर्विना कृतः||१७२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శాపాద్యుత్థే జ్వరే దైవవ్యపాశ్రయో విధిః కార్యః| శాపోమునిపిత్రాదిభిః సక్రోర్ధైర్దత్తః| [తే-] ఓషధ్యాద్యుత్థా జ్వరాః పూర్వం కేవలా భవంతి| అనంతరం మలైః-వాతాదిభిః, వ్యాప్యంతే| తస్మాద్ధేతోస్తేషు-జ్వరేషు, దోషానుసారేణాహారాది కల్పయేత్| నను, శాపాద్యుత్థేషు వాతాదికోపో నాశంక్యత ఏవ| తత్కిమితి తేష్వాహారాదికం దోషానుసారేణ కల్ప్యతే ? ఇత్యాహ-న హీత్యాది| యస్మాద్వాతాదీనంతరేణ వినా కృతో జ్వరో నానుబధ్నాతి, తస్మాదవశ్యం తేష్వపి వాతాదికోపః సంభావ్యతే| అత ఏవ చ తదనుసారేణాహారదికల్పనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శాపజాభిచారజయోరౌషధమాహ-శాపాథవర్ణమంత్రోత్థ ఇతి| వంగసేనే తు (జ్వర. శ్లో. 541)-"ఔషధీగంధ[విషజౌ విషపిత్తప్రబాధనైః| జయేత్కషాయైర్మతిమాన్ సర్వగంధకృతైర్భిషక్|| ]" ఇతి| ఇత్యాగంతుజ్వరః| అథ ధాతుజ్వరః| [ సంగ్రహే తు (చి. అ. 2)-] "రససంస్థే తు సర్వస్మిన్ కుర్యాద్వమనలంఘనే| సేకసంశమనాలేపరక్తమోక్షానసృక్స్థితే|| తీక్ష్ణాన్ విరేకాన్ మాంసస్థే మేదోఘ్నం మేదసి స్థితే| అస్థిస్థే వాతశమనమభ్యంగస్వేదమర్దనం|| జ్వరే వాతార్తిశమన విశేషాద్బస్తికర్మ చ|" ఇతి|
Adhikarana సర్వజ్వరే మనోహరవిషయసేవనం (౧౭౩) · Śloka ౧౭౩
జ్వరకాలస్మృతిం చాస్య హారిభిర్విషయైర్హరేత్| |173|
ज्वरकालस्मृतिं चास्य हारिभिर्विषयैर्हरेत्| |१७३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-జ్వరకాలం చ వేగం చ యశ్చింతయన్ జ్వర్యతే, అస్య చజ్వరిణో, జ్వరకాలస్మరణం హారిభిః-మనోహరైః, విషయైః-శబ్దాదిభిః, హరేత్-విస్మారయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-అథ సర్వజ్వరసాధారణాని| తత్ర మనోహరసేవామాహ-జ్వరకాలస్మృతిమితి| జ్వరకాలో-జ్వరవేగకాలః, తస్య స్మృతిః-అస్మింకాల ఆధత్తా ఇతి స్మరణం|
Adhikarana సర్వజ్వరే మనసః శుద్ధత్వం కరూణాద్రత్వం చ (౧౭౩) · Śloka ౧౭౩
| కరుణార్ద్రం మనః శుద్ధం సర్వజ్వరవినాశనం||173||
| करुणार्द्रं मनः शुद्धं सर्वज्वरविनाशनम्||१७३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-శుద్ధం-రాగద్వేషాద్యనుపహతం, తథా కరుణయాఽఽద్రం-కృపాపరం, చేతః సర్వజ్వరవినాశనం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-మనసః శుద్ధత్వం కరుణార్ద్రత్వం చాహ-కరుణార్ద్రమితి|
Adhikarana సర్వజ్వరే వ్యాయామాదివర్జనం (౧౭౪) · Śloka ౧౭౪
త్యజేదాబలలాభాచ్చ వ్యాయామస్నానమైథునం| గుర్వసాత్మ్యవిదాహ్యన్నం యచ్చాన్యజ్జవరకారణం||174||
त्यजेदाबललाभाच्च व्यायामस्नानमैथुनम्| गुर्वसात्म्यविदाह्यन्नं यच्चान्यज्जवरकारणम्||१७४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-బలలాభాదా-బలలాభమవధీకృత్య, వ్యాయామాది త్యజేత్-నాచరేత్| స్నానం చ యద్యపి దీపనాదిగుణయుక్తం ప్రాగధీతం, తథాఽపి ప్రభావజ్జవరం కరోతీతి తద్వర్జనం| ఏవం వ్యాయామాదిష్వపిచింత్యం| [అన్యత్]-అపరమనుక్తమపీహ యజ్జ్వరకారణం, తదపి త్యజేత్| ఖారణాదేఽప్య్క్తం-"పిష్టాన్నం హరితం శాకం మాంసం శుష్కం తిలాన్ దధి| గ్రామ్యానూపౌదకాజావిగవ్యసూకరభాహిషం|| మాంసం శుష్కాణి శాకాని సర్వమేవ త్యజేజ్జవరీ|" తథోక్తం-"జ్వరితై స్థిత్తిరిక్రౌంచశిఖివర్తకకుక్కుటాః| గురుష్ణత్వాద్వివర్జ్యాః స్యురత్ర సోపద్రవే జ్వరే||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-వ్యాయామాదివర్జనమాహ-త్యజేదితి|
Adhikarana సర్వజ్వరే సహసాఽఽహారవృద్దినిషేధఃనిషేధాతిక్రమే దోషః (౧౭౫) · Śloka ౧౭౫
న విజ్వరోఽపి సహసా సర్వాన్నీనో భవేత్తథా| నివృత్తోఽపి జ్వరః శీఘ్రం వ్యాపాదయతి దుర్బలం||175||
न विज्वरोऽपि सहसा सर्वान्नीनो भवेत्तथा| निवृत्तोऽपि ज्वरः शीग़्रं व्यापादयति दुर्बलम्||१७५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-తథా విజ్జ్వరోఽపి-పూర్వానుభూతజ్వరః, సహసా-అక్రమేణైవ, సర్వాన్నభక్షో న స్యాత్| సర్వాన్నీన ఇత్యుపపదసర్వాన్నేత్యాదినా ఖః| యతో నివృత్తోఽపి-అపగతోఽపి, జ్వరః శీఘ్రమేవ దుర్బలం వ్యాపాదయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-సహసాఽఽహారవృద్దిం నిషేధతి-న విజ్వరోఽపీతి| సర్వాన్నమతీతి సర్వాన్నీనః| నిషేధాతిక్రమే దోషమాహ-నివృత్తోఽపీతి|
Adhikarana జ్వరావస్థాయాం సావధానతా (౧౭౬) · Śloka ౧౭౬
సద్యః ప్రాణహరో యస్మాత్తస్మాత్తస్య విశేషతః| తస్యాం తస్యామవస్థాయాం తత్తత్కుర్యాద్భీషగ్జితం||176||
सद्यः प्राणहरो यस्मात्तस्मात्तस्य विशेषतः| तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तत्कुर्याद्भीषग्जितम्||१७६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-యస్మాచ్చ జ్వరః సద్య ఏవ ప్రాణహృద్భవతి, తస్మాత్కారణాత్తస్య-జ్వరిణో, విశేషేణాన్యరోగేభ్యః సకాశాత్తస్యాం తస్యాంసామపచ్యమానపక్వాజీర్ణవిషమచిరనివృత్తజ్వరాద్యవస్థాయాం చ, తత్తత్-లంఘనస్వేదనయవాగూపాచనక్షీరసర్పిఃపానాదికం, భిషగ్జితం-ఔషధం, కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-జ్వరచికిత్సాయామాదరం విధత్తే-సద్యః ప్రాణహర ఇతి|
Adhikarana జ్వరే సిద్ధౌషధాదిధారణం (౧) · Śloka ౨
ఔషధయో మణయశ్చ సుమంత్రాః సాధుగురుద్విజదైవతపూజాః| ప్రీతికరా మనసో విషయాశ్చ ఘ్నంత్యపి విష్ణుకృతం జ్వరముగ్రం||177|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చితిత్సితస్థానే జ్వరచికిత్సితం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1|| గ్||2||
औषधयो मणयश्च सुमन्त्राः साधुगुरुद्विजदैवतपूजाः| प्रीतिकरा मनसो विषयाश्च घ्नन्त्यपि विष्णुकृतं ज्वरमुग्रम्||१७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चितित्सितस्थाने ज्वरचिकित्सितं नाम प्रथमोऽध्यायः||१|| ग्||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-ఓషధ్యాదయో విష్ణుకృతమప్యుగ్రం జ్వరం ఘ్నాంతి| కిం పునరపచారాదికృతం జ్వరం న ఘ్నాంతి ? ఇత్యపిశబ్దార్థః| భౌ తు భాగావితి దోధకమేతత్| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే జ్వరచికిత్సితం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 1||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-సిద్దౌషధాదిధారణమాహ-ఔషధయ ఇతి| సంగ్రహే తు (చి.అ. 2)-"కృత్యా త్రివర్గసంయుక్తా రుడ్నిద్రాదివినోదినీ| శాస్త్రం విచిత్రం శృణుయాన్న ప్రేతవ్యాధితాశ్రయం|| మనోభిరామవిషయం వచనం హ్లాది దక్షిణం| మాతరం పితరం దేవాన్ వైద్యాన్ విప్రాన్ హరం హరిం|| పూజయేచ్ఛీలయేద్దానదమసత్యదయార్జవాన్| ధారయేచ్చ శుచిర్మూర్ధ్నా మణిరత్నమహౌషధీః|| ఆర్యావలోకితం పర్ణశబరీమపరాజితాం| ప్రణమేదార్యతారాం చ సర్వజ్వరనివృత్తయే| జపంస్తథా గతోష్ణీషం సర్వవ్యాధిచికిత్సితం| ఆగంతుదోషసహజైః సర్వరోగైర్విముచ్యతే||" ఇతి|| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| జ్వరప్రకరణం నామ సమస్త్యేన నిరూపితం|| 1||