૨. રક્તપિત્તચિકિત્સિતાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

જ્વરચિકિત્સિતાદનન્તરં રક્તપિત્તચિકિત્સિતમુચ્યતે| યતો મહેશ્વરસ્ય લલાટાજ્જ્વરો બભૂવ, તત્સન્તાપાદ્રક્તપિત્તમિત્યુક્તમ્| અતો રક્તપિત્તચિકિત્સિતસ્યૈવારમ્ભો યુક્તઃ| તથા, નિદાને યદ્વિશેષેણ નોક્તં તદિહ વિશેષેણ સ્પષ્ટં કૃત્વા નિદાનાભિપ્રાયમપિ ભણ્યતે, રક્તપિત્તસ્ય ક્ષિપ્રકારિત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બલિનો-બલવતઃ પુંસો ન સ્ત્રિયાઃ, યદુત્પન્નમૂર્ધ્વગં રક્તપિત્તં તત્સાધયેત્-ઉપક્રમેત્| તથા યદેવોર્ધ્વગમવેગં-અવેગવત્, તથૈકો દોષઃ-કફાખ્યઃ, અનુગઃ-અનુબલો, યસ્ય તદેકદોષાનુગમ્| નિદાનેઽપ્યુક્તમ્ (હૃંઇ.અ.૩/૮)-"ઊર્ધ્વં સાધ્યં કપાદ્યસ્માત્" ઇતિ| તથા નવં-અચિરોત્પન્નં, તથા યત્સુખે કાલે- તદ્વ્યાધિપ્રતિપક્ષભૂતે હેમન્તે શિશિરે વા જાતં, તથા યન્નિરુપદ્રવં-વિકૃતવિજ્ઞાનીયાધ્યાધ્યાયોક્તૈઃ (હૃ.શા.અ.૫/૭૪)" રક્તપિત્તંભૃશં રક્તં" ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટૈરુપદ્રવૈ રહિતમ્| અતો લક્ષણાદ્યદ્વિપર્યયલક્ષણમૂર્ધ્વગમપિ રક્તપિત્તં તદર્થાદસાધ્યં યાપ્યં વા સ્યાદિતિ ગમ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ રક્તપિત્તચિકિત્સિતમ્| તત્ર સાધ્યમાહઊર્ધ્વગમિતિ| અવોગં-વેગબાહુલ્યરહિતમ્| સુખે-હેમન્તાદૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અધોગં રક્તપિત્તમૂર્ધ્વગરક્તપિત્તોક્તૈકદોષાનુગાદિવિશેષણવિષિષ્ટમપિ યાપયેત્| યચ્ચ દોષદ્વયાનુગં-વાતકફાભ્યાં હીનબલાભ્યામનુગતમૂર્ધ્વગમપિ, તચ્ચ યાપયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- યાપ્યમાહ-અધોગમિતિ, શાન્તં શાન્તમિતિ ચ| યત્-ગચ્છ્ત્, ઇણ્ ગતૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શાન્તં શાન્તં-અતિશયેન શાન્તં, પુનઃ કુપ્યત્-કોપં ગચ્છત્, ઊર્ધ્વગમેકદોષાનુગમધોગં વા ત્યજેત્| અથ માર્ગાત્-ઊર્ધ્વાત્ નાસાક્ષિકર્ણાસ્યલક્ષણાત્, માર્ગાન્તરં-ગુદમેઢ્રલક્ષણં, યત્-ગચ્છ્હત્, એવં યત્પ્રવૃત્તં તચ્ચ ત્યજેત્| યદિતિ ઇણઃ શતરિ ઇણો યણિતિ યાદેશે યદિતિ રૂપમ્| તથા અતિપ્રવૃત્તમૂર્ધ્વમાર્ગાધોમાર્ગાદ્વા યદ્રક્તપિત્તં તત્ત્યજેત્, રક્તસ્ય પ્રાણાયતનત્વાત્| ઉક્તં ચ-"જીવિતં પ્રાણિનાં તત્ર રક્તે તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતિ|" ઇતિ| તથા, મન્દાગ્નેર્યત્પ્રવૃત્તમધોગમૂર્ધ્વગં વ તદપિ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્ત્યજેત્| તથા હિ,-મન્દાગ્નેઃ કટુકામ્લોષ્ણરૂક્ષતીક્ષ્ણાદ્યૌષધમગ્નિસન્ધુક્ષણં યત્તદ્ધિતમ્, રક્તપિત્તે ચાતો વિપરીતપ્રાયં યત્તત્પથ્યમ્| તથા, ત્રિદોષમૂર્ધ્વગમધોગં વા તદપિ ત્યજેત્, વિષમત્વાત્| યતો ન તદ્વમનવિષયં ભવતુમર્હતિ નાપિ વિરેચનવિષયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અસાધ્યમાહ-અતિપ્રવૃત્તમિતિ| યત્રાનુબન્ધ્યપિ પિત્તં તદ્ધિ (ન્ત્રિ) દોષજમ્| યત્ર તુ જનકમેવ તદ્દ્વિદોષ [ જ ] મેકદોષં (ષ)[જં] વા| નિદાનોક્તાનામપિ સાધ્યાદીનાં પુનરુક્તિરપરિપૂર્ણપૂરણાય| તત્ર સાધ્યત્વે યુક્તિરુક્તા, ઇહ તુ લક્ષણમિતિ વા, પૂર્વાચાર્યાતિવિપ્રકીર્ણોક્તિપ્રદર્શનં વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિદાનાદિ જ્ઞાત્વાઽનન્તરં રક્તપિત્તે-ઊર્ધ્વગેઽધોગે વા, આદૌ-પ્રથમત એવ, લઙ્ઘનં પ્રયોજયેત્, અથવા બૃંહણં, અથવા શોધનં શમનં વા| તત્ર નિદાનં-તીક્ષ્ણોષ્ણકટ્વમ્લાદિસેવનમ્, એતજ્જ્ઞાનં હિ તન્નિદાનવર્જન ઉપયુજ્યતે| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૨૪)-"યત્કિઞ્ચિદ્રક્તપિત્તસ્ય નિદાનં તચ્ચ વર્જયેત્|" ઇતિ| અયનં-ઊર્ધ્વાઘોલક્ષણં જ્ઞાત્વા| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૮)- "રક્તે સપિચ્છે સકફે ગ્રથિતે કણ્ઠમાર્ગગે| લિહ્યાન્માક્ષિકસર્પિર્ભ્યાં ક્ષારમુત્પલનાલજમ્||" ઇતિ| તથા (શ્લો.૪૭)- "ગુદાગમે વિશેષેણ શોણિતે વસ્તિરિષ્યતે|" ઇત્યાદિ| તથા, પિત્તાખ્યસ્ય મલસ્યાત્ર મૂલભૂતત્વાત્સામર્થ્યાત્ મલૌ-વાતકફાખ્યૌ, અનુબલૌ જ્ઞાત્વા ચિકિત્સાવિશેષં પ્રયોજયેત્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૩૬)-"રક્તપિત્તં ન ચેચ્છામ્યેત્તત્ર વાતોલ્બણે પયઃ| યુઞ્જયાચ્છાગં" ઇત્યાદિ| તથા, બલં જ્ઞાત્વા| યતો વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૩)- "યથાસ્વં મન્થપેયાદિઃ પ્રયોજ્યો રક્ષતા બલમ્|" ઇતિ| દેશો-દ્વિવિધઃ શારીરો ભૂમિદેશશ્ચ| તત્ર શારીરો-મુખનાસાદ્યવયવરૂપઃ| ઊર્ધ્વગે હિ રક્તપિત્તે સત્યપિ નાસાપ્રવૃત્તે વિશેષેણાન્યદૌષધમન્યપ્રવૃત્તેઽન્યત્| તથા, અધોગે રક્તપિત્તે સત્યપિ ગુદપ્રવૃત્તેઽન્યદૌષધં મેઢ્રપ્રવૃત્તે ચાન્યત્| ભૂમિદેશશ્ચ-ત્રિવિધોવ્યાખ્યાતો જાઙ્ગલાનૂપસાધારણભેદેન| તત્ર જાઙ્ગલેઽન્યધૌષધમનૂપેઽન્યત્ સાધારણે ચાન્યત્| કાલો-મુહૂર્તાદિઃ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણ આવસ્થિકશ્ચ| તથા ચ શીતે કાલેઽન્યાદૃસમૌષધમન્યસ્મિન્ કાલેઽન્યાદૃષમૌષધં રક્તપિત્તે| આદિગ્રહણેનાનલાહા રસત્ત્વસાત્મ્યવયઃપ્રકૃતિપ્રભૃતયો ગૃહ્યન્તે| અવસ્થાં ચ જ્ઞાત્વા અવસ્થાવશાત્, રક્તપિત્તસ્ય હ્યવસ્થાવિશેષેણાન્યદૌષધં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- લઙ્ઘનીયબૃંહણીયશોધનીયશમનીય વિભાગમાહ-જ્ઞાત્વેતિ| તત્ર નિદાનજ્ઞાનાત્ બૃંહણોત્થે લઙ્ઘનં લઙ્ઘનોત્થે બૃંહણમ્| અયનજ્ઞાનાત્ ઊર્ધ્વગે લઙ્ઘનમધોગે બૃંહણમ્| અનુબલમલજ્ઞાનાત્ કફે લઙ્ઘનં વાતે બૃંહણમ્| બલજ્ઞાનાત્ સમ્પૂર્ણે બલે લઙ્ઘનમલ્પે બૃંહણમ્| દેશજ્ઞાનાત્ અનૂપે લઙ્ઘનં જાઙ્ગલે બૃંહણમ્| કાલજ્ઞાનાત્ વિસર્ગે લઙ્ઘનમાદાને બૃંહણમ્| આદિશબ્દાત્ યૌવને લઙ્ઘનં વાર્ધકે બૃંહણમિત્યાદિ| અવસ્થાજ્ઞાનાત્ અપક્વે લઙ્ઘનં પક્વે બૃંહણમ્| પૂર્વં શમનશોધનવિભાગો જ્ઞેયઃ| આદૌગ્રહણાત્ લઙ્ઘનાનન્તરં બૃંહણં બૃંહણાનન્તરં લઙ્ઘનં ચ કાર્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સન્તર્પણોત્થં બલિનો બહુદોષસ્ય નરસ્ય રક્તપિત્તમૂર્ધ્વગં વિરેકેણ સાધયેત્, અધોગતં તુ વમનેન સાધયેત્| અન્યતપતર્પણોત્થં રક્તપિત્તં દુર્બલસ્યાલ્પદોષસ્યોર્ધ્વગં શમનૈરધોગં બૃંહણૈરુપાચરેત્| બૃંહણૈર્વા શમનૈઃ| ન ચેદં ચિકિત્સિતં નિરપેક્ષં યુઞીતેત્યાહ-લઙ્ઘ્યબૃંહ્યાનવેક્ષ્ય ચેતિ| લઙ્ઘનાદુત્પન્નમધોગમપિ શમનૈરુપાચરેત્| બૃંહણાદુત્પન્નમૂર્ધ્વગમપિ લઙ્હ્ઘનૈરુપાચરેદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શોધ્યત્વેઽપિ વમ્યવિરેચ્યવિભાગમાહ-સન્તર્પણોત્થમિતિ| અધોગે વમનમ્| ઊર્ધ્વગે વિરેચનમ્| સન્તર્પણોત્થં ઇત્યત્ર ઉભયત્ર તુલ્યમ્| શામ્યત્વેઽપિ લઙ્ઘનશામ્યબૃંહણશામ્યવિભાગમાહ- શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચેતિ| અન્યત્- અપતર્પણોત્થમલ્પબલસ્ય ચાલ્પદોષસ્યચ| ઊર્ધ્વગં લઙ્ઘનશમનૈસ્તથા લઙ્ઘ્યે પુરુષે સન્તર્પણોત્થત્વાદિત્રયે સત્યપિ બૃંહણમ્| બૃંહ્યે પુરુષે અતર્પણોત્થત્વાદિત્રયે સત્યપિ લઙ્ઘનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે રક્તપિત્તે શુણ્ઠીરહિતં ષડઙ્ગોદકં પિબતઃ પુંસસ્તિક્તકષાયૌ રસૌ શમનમ્| તથા, ઉપવાસઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શમનમાહ-ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્ત ઇતિ| ષડઙ્ગોદકં-"ઘનચન્દનશુણ્ઠ્યમ્બુપર્પટોશીરસાધિતમ્|" (હૃ. ચિ. અ. ૧/૧૫) ઇતિ જ્વરોક્તમ્, તચ્ચાત્ર શુણ્ઠીં વિના કાર્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અધોગે તુ રક્તપિત્તે બૃંહણો મધુરો રસો હિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- બૄંહણમાહ-અધોગે રક્તપિત્ત ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊર્ધ્વગે રક્તપિત્તે પ્રાક્-પૂર્વં, તર્પણં યોજ્યમ્, તથાસાત્મ્યત્વાત્| એવમધોગે રક્તપિત્તે પ્રાક્ પેયા યોજ્યા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઊર્ધ્વગાધોગયોઃ પથ્યવિભાગમાહ્ન-ઊર્ધ્વગે તર્પણમિતિ| ઊર્ધ્વગે પ્રાક્ તર્પણં પથ્યમ્, અધોગે તુ પેયા શેષં જ્વરવત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બલિનો નરસ્યાશ્નતો રક્તમશુદ્ધં-દુષ્ટં, ન ધાર્યં-ન સ્તમ્ભનીયમ્| તદ્ધિ ઘૃતં સિરાવ્યધવિધ્યુક્તાન્ વિસર્પવિદ્રધિપ્લીહાદીન્ રોગાન્ કરોતિ| અન્યથા-વિધિવિપર્યયે સતિ દુર્બલસ્યાભોજનસ્ય ચ, શીઘ્રં ધારયેત્| યસ્માદગ્નિવચ્છીઘ્રં મરણકારિ તત્-રક્તમસ્તમ્ભિતં, સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અશુદ્ધસ્ય રક્તસ્ય સ્તમ્ભનં નિષેધતિ-અશ્નત ઇતિ| શુદ્ધસ્ય સ્તમ્ભનં વિધત્તે-ધારયેદિતિ| અન્યથા-શુદ્ધત્વે, બલાશનયોરલ્પયોરશુદ્ધત્વેઽપિ| તત્-અસ્તમ્ભિતં રક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિવૃતા-શુક્લગોપીત્યુચ્યતે| શ્મામા-માલવિકા ત્રિવૃદુચ્યતે| તયોઃ કષાયેણ તથા તયોરેવ [કલ્કેન] માત્રામાશ્રિત્યૈતદુક્તમ્| અત્ર ચ કણ્ટકારિકાલેહવત્ (હૃ.ચિ.અ.૩/૬૨) ક્વાથકલ્કશર્કરાણાં પરિમાણં વેદ્યમિતિ વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિરેચનમાહ-ત્રિવૃચ્છામાકષાયેણેતિ| કલ્કેનત્રિવૃદ્દ્વયસ્યૈવ| પાણિતલં કર્ષમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા ત્રિવૃતાદિભિર્મોદકો-વટકઃ| શર્કરાપરિમાણં ચ પદ્મકાદ્યચૂર્ણવદવબોધ્યમ્| સ ચ મોદકઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તશોફજ્વરહૃદ્ભવતિ| પૂર્વોક્તસ્ય લેહસ્ય વિષયનિર્દેશાદેવ વિષયો વેદ્યઃ| ત્રિવૃત્સમસિતા પિપ્પલીપાદસંયુતા તદ્વત્-સન્નિપાતાદિ હૃદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિરેચનાન્તરમાહ-ત્રિવૃતેતિ| સન્નિપાતસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે| વિરેચનાન્તરમાહ-ત્રિવૃત્સમસિતેતિ| સઙ્ગ્રહે (ચિ. અ. ૩)- " ત્રિફલાત્રિવૃતાધાત્રીત્રાયન્ત્યારગ્વધાભયાઃ| ગવાક્ષીક્ષુરસક્ષીરદ્રાક્ષાઃ ક્ષૌદ્રસિતોત્કટાઃ|| યથાસ્વં કલ્પબિહિતા વિરેકાર્થં પ્રયોજયેત્|" ઇતિ| ત્રિફલાદીનિ દશ વિરેચનાનિ| પ્રત્યેકં મધુસિતોત્કટાનિ| ગવાક્ષી-ઇન્દ્રવારુણી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મદનફલેન સંયુક્તં તર્પણં સિતામધુભ્યાં સહ વમને દેયમ્, વાતકોપભયાદિત્યભિપ્રાયઃ| અથવા સશર્કરં ફલ સંયુક્તં, [અથવા] મધુકોદકમથવા ક્ષૌદ્રસંયુક્તં, અથવા ક્ષીરં, અથવેક્ષુરસમ્| સર્વમેતત્ મદનફલસંયુક્તં પૃથક્ પ્રત્યેકં દેયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વમનપઞ્ચકમાહ-વમનં ફલસંયુક્તમિતિ| પઞ્ચસ્વપિ મદનફલસંયોગઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૩)- "ફલેન્દ્રયવગાઙ્ગેયીમધુકં વા સમાક્ષિકમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊર્ધ્વ[ગ]રક્તપિત્તિનોઽધોગરક્તપિત્તિનો વા યથાક્રમં વિરેકવમનાભ્યાં શુદ્ધસ્યાનન્તરં [યથાસ્વં-] યથાયોગં યથાવિધિ, મન્થપેયાદિઃ પ્રયોક્તવ્યઃ,-ઊર્ધ્વગે મન્થાદિરધોગે પેયાદિરિતિ યથાર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શુદ્ધસ્ય પથ્યમાહ-શુદ્ધસ્યેતિ| અનન્તરઃ "ઊર્ધ્વગે તર્પણં યોજ્યમ્" (શ્લો. ૮) ઇત્યાદિ| બલં અગ્નિબલં દેહબલં ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મન્થો જ્વરોક્તો દ્રાક્ષાદિઃ-"દ્રાક્ષામધૂકમધુક" (હૃ. ચિ. અ. ૧/૫૫) ઇત્યાદિઃ| પિત્તઘ્નૈર્વા-દ્રાક્ષામલકક્રાશ્મર્યમધુકાદિભિઃ, ફલૈઃ કૃતઃ પ્રયોક્તવ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મન્થમાહ-મન્થો જ્વરોક્ત ઇતિ| દ્રાક્ષાદિઃ-"દ્રાક્ષામધૂકમધુક" ઇત્યાદિઃ| મન્થાન્તરમાહ-પિત્તઘ્નૈર્વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા મધ્વાદિના દ્રવ્યપઞ્ચકેન કૃતેન પઞ્ચસારાખ્યેન લાજસક્તુભિઃ સસર્પિષ્કૈર્મન્થો હિતઃ| મન્દાગ્નીનામમ્લાભિલાષિણાં ચ દાડિમામલકાભ્યામમ્લશ્ચ મન્થઃ પ્રયોક્તવ્યઃ| 'અધોગે પ્રાક્પેયા પ્રયોજ્યા' ઇત્યુક્તમ્| અતસ્તા એવ પેયા બ્રૂતે-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મન્થાન્તરમાહ-મધુખર્જૂરેતિ| પઞ્ચ મધ્વાદીનિ સારાણ્યત્રેતિ પઞ્ચસારમ્, સંજ્ઞા ચેયમ્| મન્થાન્તરમાહ-દાડીમામલકામ્લો વેતિ| દાડિમામલકરસયોગાદમ્લઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કમલોત્પલેત્યાદિભિર્વર્ગૈરર્ધશ્લોકૈઃ પેયા વિહિતાઃ| પાદયૌગિકા વક્ષ્યન્તે| ભૂનિમ્બસેવ્યેત્યાદયઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ત્રિભિરર્ધર્ચૈસ્તિસ્ત્રઃ પેયા આહ-કમલોત્પલેતિ| ચતુર્ભિઃ પાદૈશ્ચતસ્નઃ પેયા આહ-ભૂનિમ્બસેવ્યજલદા ઇતિ| વિદારિગન્ધા-શાલિપર્ણી| હરેણુકાઃ-સતીનાઃ| સઙ્ગ્ર્હે ત્વધિકાઃ પેયાઃ (ચિ. અ. ૩)- "ચન્દનામ્બુપ્રિયઙ્ગવઃ| તુવર્યો વાઽતિબલયા બલયા વા હરેણવઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસાનિ જાઙ્ગલાનિ શીતવીર્યાણી-શશાદિસબન્ધીનિ, પૂર્વોક્તપેયૌષધાનાં પૃથક્પૃથગ્જલે સાધયેત્| અનન્તરં તસ્મિન્ રસે યવાગૂઃ કલ્પયેત્| કીદૃશીઃ ? શીતાસ્તથા સશર્કરાક્ષૌદ્રાઃ| તદ્વદિત્યનેન શીતત્વં માંસરસાનામતિદિશતિ, ન તુ સશર્કરાક્ષૌદ્રત્વમપિ, અયોગાર્હત્વાત્| અત એવાહ-તાન્ માંસરસાન્ ઈષદમ્લાનમ્લાભિલાષિણઃ, અનમ્લાભિલાષિણોઽનમ્લાનેવ| તથા, ઘૃતભૃષ્ટાન્ સશર્કરાન્-શર્કરાયુક્તાન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તાનાં પેયાનાં પ્રકારાન્તરમાહ-જાઙ્ગલાનિ ચેતિ| તેષાં-પેયૌષધાનાં, જલે-કાથે| રસે-ક્વાથસિદ્ધમાંસરસે| માંસરસાનાહ-તદ્વદિતિ| તદ્વત્-પેયાવત્, તણ્ડુલપ્રક્ષેપંવિના| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૩)- "તત્કષાયે હિતાઃ પેયામાંસપેયાસ્તથા રસાઃ| અનમ્લાઃ કિઞ્ચિદમ્લા વા સઘૃતક્ષૌ દ્રશર્કરાઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, શૂકશિમ્બીજં, ધાન્યં શાકં ચ રક્તપિત્તે શસ્યતે| અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયેઽધ્યાયે (સૂ.અ. ૬) યદુક્તં લઘુ ચ શીતલં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ધાન્યાનિ શાકાનિ ચાહ-શૂકશિમ્બીભવં ધાન્વમિતિ રક્તે-રક્તપિત્તે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૂર્વોક્તમમ્બુ-ષડઙ્ગં શુણ્ઠીરહિતં, પાનીયં-પાતવ્યમ્| અથવા લઘુના પઞ્ચમૂલેન શૃતમ્| પાનીયસ્ય શ્રપણે તન્ત્રકારૈર્વિધિરુક્તઃ| યથા-"કર્ષં ગૃહીત્વા દ્રવ્યસ્ય ક્વાથયેત્પ્રાસ્થિકેઽમ્ભસિ| અર્ધશૃતં પ્રયોક્તવ્યં જલપાકે ત્વયં વિધિઃ||" ઇતિ| કેવલં વા જલં શૃતશીતં હિતમ્| મધ્વમ્ભો-માક્ષિકયુક્તં પાનીયમ્| ફલામ્બુ વા-દ્રાક્ષાભિર્વા પિત્તઘ્નૈઃ ફલૈઃ કૃતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તૃષિતસ્ય પાનાર્થમુદકમાહ-પૂર્વોક્તમમ્બ્વિતિ| પૂર્વોક્તં-નિઃશુણ્ઠીષડઙ્ગોદકમ્| લઘુપઞ્ચમીલસિદ્ધં વા| શૃતશીતં વા કેવલમ્| મધૂદકં વા| ફલોદકં વા ફલાનિ-દાડિમાદીનિલૌ શીતલાનિ|સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૩)પદ્મકાદ્યઞ્જનાદિ ચ સારિવાદિં ચ કલ્પયેત્| અન્નપાને ગણં તદ્વદ્દશકં દાહનાશનમ્|| કફાનુગે યૂષશાકં મારુતાનુગતે રસમ્| અભીરોરઙ્કુરૈર્લાવાઃ સહ મુદ્ગાઃ પટોલજૈઃ| મકુષ્ઠા ધન્વયાસોત્થૈ રક્તપિત્તે પરં મતાઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શશઃ-શશસ્ય માંસં, સહવાસ્તુકેન વિડ્વિબન્ધે સતિ રક્તપિત્તિનઃ શસ્તઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિબન્ધે રસમાહ-શશઃ સવાસ્તુક ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તિત્તિરિસ્તુ મારુતેઽધિક ઉદુમ્બરસ્ય ક્વાથે સાધિતઃ શસ્તઃ| પ્લક્ષસ્ય ક્વાથે સાધિતો બર્હિણો-મયૂરઃ, તદ્વત્-મારુતેઽધિકે શસ્તઃ| બર્હિણ ઇતિ "ફલબર્હાભ્યામિનચ્|" તથૈવન્યગ્રોધસ્ય નિર્યૂહે કુક્કુટઃ શસ્તઃ| ઉદુમ્બરાદિક્વાથસાધનં તિત્થિર્યાદીનામૌષ્ણ્યં પ્રતિહન્તુમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મારુતાધિકે રસમાહ-તિત્તિરિઃ પુનરિતિ| મારુતા[ધિકે રસા] ન્તરમાહ-પ્લક્ષસ્ય બર્હિણસ્તદ્વદિતિ| બર્હિણો-મયૂરઃ| રસાન્તરમાહ-ન્યગ્રોધસ્ય ચ કુક્કુટ ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૩)- "બિસોત્પલમૃણાલાનાં વર્તકક્રકરૌ હિતૌ| વર્તીરોઽમ્ભોજનાલાનામશ્વત્થસ્ય કપિઞ્ચલઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યત્કિઞ્ચિદ્રક્તપિત્તસ્ય કારણં-યેન સેવિતેન તજ્જાતં, તચ્ચ વર્જયેત્-પરિહરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વર્જનિયમાહ-યત્કિઞ્ચિદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-વાસકસ્ય રસેન ફલિન્યાદિકં પીતં રક્તપિત્તં શમયતિ| અથવા, અટરૂષકસ્ય રસઃ શર્કરામધુયુક્તઃ પીતો રક્તપિત્તં જયેત્| અથવા કેવલો વાસારસઃ| અથવા ક્વથિતો વૃષઃ શીઘ્રં રક્તં જયેત્| સ વૃષો યસ્માદસ્ય-રક્તસ્ય, પરમૌષધમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શમનમાહ-વાસારસેનેતિ| ફલિની-પ્રિયઙ્ગુઃ| મૃત્-સૌરાષ્ટ્રી| અઞ્જનં-રસાઞ્જનમ્| માક્ષિકં-મધુ| [ શમનાન્તરમાહ-નિર્યાસ ઇતિ| નિર્યાસઃ-સ્વરસઃ| સ શર્કરામધુસંયુક્તઃ કેવલો વેતિ દ્વિવિધઃ| ] શમનાન્તરમાહ-શૃતોઽપિ વા વૃષ ઇતિ| શ્રુતોઽપિ શર્કરામધુસંયુક્તઃ કેવલો વેતિ સ્વરસવદ્દ્વિવિધઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પટોલાદયોઽર્ધશ્લોકાસ્ત્રયઃ ક્વાથા મધુશર્કરાયુતા રક્તપિત્તં જયન્તીતિ યોજ્યમ્| અત્ર ચ વાસક આર્દ્રોઽપિ દ્વિગુણો ન યોજ્યઃ| એવં હ્યુક્તં તન્ત્રાન્તરે-"વાસાકુટજકૂષ્માણ્ડશતપુષ્પાસહાચરાઃ| નિત્યમાર્દ્રાઃ પ્રયોક્તવ્યાસ્તથાઽપિ દ્વિગુણા ન તે||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ત્રિભિરર્ધર્ચૈઃ વ્કાથત્રયમાહ-પટોલમાલતીતિ| ચન્દનદ્વયં-શ્વેતં રક્તં ચ| કૃષ્ણા મૃત્-કૃષ્ણમૃત્તિકા| મદયન્તિકા-યૂથિકા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા પલાશત્વક્ક્વાથઃ શીતઃ શર્કરાયુતઃ પૂર્વોક્તગુણઃ| અથવા મધુસર્પિભ્યાં ગવાશ્વશકૃતો રસં પિબેત્| ગવાશ્ચેતિ "અવડ્ સ્ફોટાયનસ્ય" ઇત્યવઙાદેશઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્વાથાન્તરમાહ-પલાશવલ્કવ્કાથો વેતિ| વલ્કલં-ત્વક્| લેહમાહ-લેહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યામિતિ| શકૃદ્રસસ્ય પાકાદ્ઘનીભાવેન લેહત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગ્રથિતે-ગ્રન્થિમતિ, રક્તપિત્તે પારાવતસ્ય શકૃત્ ક્ષૌદ્ગેણ સહ લિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગ્રથિતે રક્તે લેહમાહ-સક્ષૌદ્રમિતિ| ગ્રથિતં તન્તુલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિનિઃસ્રુતરક્તશ્ચ જાઙ્ગલં રક્તં ક્ષૌદ્ગેણ સહ પિબેત્| આજં યકૃદપક્વં પિત્તયુતં ભક્ષયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અતિયોગે રુધિરમાહ-અતિનિઃસૃતરક્તો વેતિ| જાઙ્ગલં-જાઙ્ગલવર્ગીયહરિણાદિશરીરજમ્| અતિયોગે યકૃદ્ભક્ષણમાહ-ભક્ષયેદ્વેતિ| અજસ્ય-છાગસ્યેદમાજમ્| આમં-અપક્વમ્| આજેનૈવ પિત્તેન યુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચન્દાનાદિભિર્બલાજલે પર્યુષિતૈઃ કષાયો રક્તપિત્તજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અતિયોગે શીતકષાયમાહ-ચન્દનોશીરેતિ| બલાજલે-બલાક્વાથે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચન્દનાદિજઃ પ્રસાદ સુશીતઃ શર્કરામાક્ષિકાભ્યાં સહ રક્તસ્યાતિપ્રવૃત્તિં જયેત્|સં-ઇક્ષુગણ્ડિકા આપોથ્ય ભૃશમાદૌ સઙ્કુટ્ય જલે પ્લાવયેત્| નવે કુમ્ભે રાત્રિમાકાશે ગુપ્તં-કીટાદ્યુપહતં યથા ન સ્યાત્તથા. સ્થિતં તત્-ઇક્ષુગણ્ડિકાજલં, પ્રાતઃ સ્રુતં સમાક્ષિકં વિકસિતપદ્મેન કૃતશેખરં તદ્ગુણં-પૂર્વવદ્ગુણમિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અતિયોગે શીતકષાયાન્તરમાહ-પ્રસાદૈતિ| મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટં-પાકાદગ્નિવર્ણતાં નીતં મૃલ્લોષ્ટમ્|આ૦ ર૦- અતિયોગે શીતકષાયાન્તરમાહ-આપોથ્ય વેતિ| આપોથ્ય-જર્જરીકૃત્ય| પ્લવયેત્-નવકુમ્ભસ્થે જલે ક્ષિપેત્| અલ્પત્વાર્થં ઇક્ષુગણ્ડિકાઃ-ઇક્ષુખણ્ડાનિ| રાત્રિમાકાશે સ્થિતંશિક્યાલમ્બનાત્| ગુત્પં-પ્રકૃતિકીટાદિભ્યઃ| મધુમત્-ક્ષોદ્રયુક્તમ્| વિક્કચામ્ભોજકૃતોત્તંસં-કુમ્ભકણ્ઠબદ્ધૈરન્તઃપ્રવિશદ્ભિરિવ વિકસિતકમલૈઃ સુરભીકૃતમ્| તદ્ગુણં-પૂર્વૌષધસમાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તજ્વરે ચ યે કષાયા ઉક્તાઃ-"શક્રયવાઘનમ્| કટુકા ચેતિ સક્ષૌદ્ગા" (હૃ. ચિ. અ. ૧/૫૨) ઇત્યાદયઃ, તાંશ્ચ-કષાયાન્, અત્ર યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પિત્તજ્વરકષાયાનતિદિશતિ-યે ચેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૩)- "વાસારસેન ભૂનિમ્બકટુકાશર્કરાઃ પિબેત્| તેનૈવ વા ક્ષૌદ્રયુક્તં પદ્મકેસરપદ્મકમ્|| સરોધ્રનાગકુસુમશાડ્વલોત્પલવાસ્તુકમ્| શાડ્વલં-દૂર્વા| પથ્યારજન્યહિંસ્ત્રા વા પલાણ્ડું તદ્વદેવ વા|| અહિંસ્ત્રા-કન્થારિભેદઃ| તદ્વત્-મધુસર્પિર્ભ્યા લિહ્યાત્| ફલિનીલોધ્રખદિરશાલ્મલીકોવિદારજમ્| શિરીષશેલુકકુભસિન્દુવારાતિમુક્તજમ્|| પલાશયૂથિકાશિગ્રુમધૂકાસનજન્મ ચ| મધુનાચૂર્ણિતં પુષ્પમેકત્ર પૃથગેવ વા|| પુષ્પૈરેભિર્વિપવ્કં ચ સક્ષૌદ્રં માહિષં ઘૃતમ્| લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ પથ્યાં વા કિઞ્જલ્કં કમલસ્ય વા|| લાજાન્ શૃઙ્ગાટકં મુસ્તં ખર્જૂરં કૃષ્ણમૃત્તિકામ્| ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરાન્ દ્રાક્ષાં તવક્ષીરિં સિતોપલામ્|| ગૈરિકં મધુકં રોધ્રં શઙ્ખં શમ્બૂકમઞ્જનમ્| તણ્ડુલીયકમૂલં વા બીજં વા વાસ્તુકોદ્ભવમ્|| રોધ્રકાલીયકોશીરફલિનીશઙ્ખગૈરિકમ્| પટોલપત્રં દૂઃસ્પર્શા સમઙ્ગ સારિવા લતા|| ત્વગ્જમ્બૂવેતસાશ્વત્થહયાહ્વોદુમ્બરાર્જુનાત્| કિરાતતિક્તક્રમુકમુસ્તકટ્ફલપદ્મકમ્|| પ્રપૌણ્ડરીકહીબેરકમલોત્પલપર્પટમ્| ચન્દનેન પૃથગ્યુક્તં સમસ્તં વા સશર્કરમ્|| ફાણ્ટીકૃતં શૃતં શીતં ચૂર્ણં વા તણ્ડુલામ્ભસા| પીતમાશુજયત્યસ્ત્રં તૃડ્દાહતમકાનપિ|| તદ્વદચ્છઃ સિતારોધ્રમધૂકોશીરચન્દનાત્| મૃચ્છ્યામાસારિવામુસ્તુધાતકીયષ્ટિકાન્વિતાત્|| અચ્છઃ-પ્રસાદઃ| તદ્વત્-ચન્દનાદિવત્| વૈડૂર્યમુક્તામૃચ્છઙ્ખગૈરિકામલકોદદકમ્| મધૂદકં રસં વેક્ષોઃ પિબઞ્જયતિ શોણિતમ્|| ત્રપુસીમૂલકલ્કં વા સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના| પિબેત્કરઞ્જબીજં વા તેન ક્ષૌદ્રસિતાયુતમ્|| રોધ્રચન્દનયષ્ટયાહ્વં તેન યષ્ટયાહ્વમેવ વા| નીલોત્પલં સિતા યષ્ટી મધૂકં પદ્મકેસરમ્|| છિન્નોદ્ભવા ચ શીતોઽયં કષાયો રક્તજિત્પરમ્|" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (રક્તપિત્તાધિકારે શ્લો ૪૮)- "તાલીસચૂર્ણયક્તઃ પેયઃ ક્ષૌદ્રેણવાસકસ્વરસઃ| કફપિત્તશ્વાસવમીતમકસ્વરભેદરક્તપિત્તહરઃ|| આટરૂષકમૃદીકાપથ્યાવ્કાથઃ સશર્કરઃ| ક્ષૌદ્રાઢ્યઃ કસનશ્વાસરક્તપિત્તનિબર્હણઃ|| શતાવરી બલા રાસ્ના કાશ્મર્યં સપરૂષકમ્| પાયયેદ્રક્તપિત્તઘ્નં સદ્યઃ શૂલહરં પરમ્|| ચન્દનેન્દ્રયવાઃ પાઠાકટુકા સદુરાલભા| ગુડૂચી વાસકં રોધ્રં પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુતમ્| [ કફાન્વિતં જયેદ્રક્તં તૃષ્ણાકાસજ્વરરાપહમ્|| ] પિબેચ્છીતકષાયં વા જમ્બ્વામ્રાર્જુનસમ્ભવમ્| ઉદુમ્બરફલાનાં વા રસં સમધુ પાયયેત્|| અતસીકુસુમસમઙ્ગા વટપ્રરોહત્વગમ્ભસા પીતા| પ્રશમયતિ રક્તપિત્તં યદિ ભુઙ્ક્તે મુદ્ગયૂષેણ|| લોહગન્ધિનિ નિઃશ્વાસે ઉદ્ગારે ધૂમગન્ધિનિ| પૃથ્વીકાં શણમાત્રાં તુ ખાદેદ્દ્વિગુણશર્કરામ્|| (શ્લો. ૪૬)- " વાસાકષાયોત્પલમૃત્પ્રિયઙ્ગુરોધ્રાઞ્જનામ્ભોરુહકેસરાણિ| પિત્વાસિતાક્ષૌદ્રયુતાનિ હન્યાત્પિત્તાસૃજો વેગમુદીર્ણમાશુ|| વાસાયાં વિદ્યમાનાયામાશાયાં જીવિતસ્ય ચ| રક્તપિત્તી ક્ષયી કાસી કિમર્થમવસીદતિ|| સમાક્ષિકઃ પદ્મપ(દ)લોદ્ભવો વા પીતો રસઃ શોણિતમાશુ હન્તિ|| (શ્લો. ૬૯)- " પવ્કોદુમ્બરકાશ્મર્યપથ્યાખર્જૂરગોસ્તનાઃ| મધુના ઘ્નન્તિ સંલીઢ રક્તપિત્તં પૃથક્ પૃથક્|| વાસકસ્વરસે પથ્યા સપ્તધા પરિભાવિતા| કૃષ્ણા વા મધુના લીઢા રક્તપિત્તં દ્રુતં જયેત્|| (શ્લો. ૯૩)- ચન્દનં નલદં લોધ્રમુશીરં પદ્મકેસરમ્| નાગપુષ્પં ચ બિલ્વં ચ ભદ્રમુસ્તં સશર્કરમ્|| હીબેરં ચૈવ પાઠા ચ કુટજસ્ય ફલં ત્વચમ્|શૃઙ્ગબેરં સાતિવિષં ધાતકી ચ રસાઞ્જનમ્|| આમ્રાસ્થિ જમ્બુસારાસ્થિ તથા મોચરસોઽપિ ચ| નીલોત્પલં સમઙ્ગા ચ સૂક્ષ્મૈલા દાડિમત્વચમ્|| ચતુર્વિશતિરેતાનિ સમભાગાનિ કારયેત્| તણ્ડુલોદકસંયુક્તં ક્ષૌદ્રેણ સહ યોજયેત્| હિતં લોહિતપિત્તાનામર્શઃ સુજ્વરિતેષુ ચ| મૂર્ચ્છતમોપસૃષ્ટાનાં તૃષાર્તાનાં ચ દાપયેત્|| [અતીસારં તથા છર્દિઃ સ્ત્રીણાં ચ રજસો ગ્રહમ્|] ચલિતાનાં ચ ગર્ભાણાં સ્તમ્ભનં પરમુચ્યતે| અશ્વિભ્યાં વિહિતો યોગોરક્તપિત્તવિનાશનઃ||" ઇતિ| જમ્બૂસારા-રાજજમ્બૂઃ| ઇતિ નવરક્તપિત્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એભિર્વિવિધૈઃ-નાનાપ્રકારૈઃ કષાયૈઃ, અગ્નૌ દીપ્તે કફે ચ વિજિતે સતિ યદિ રક્તપિત્તં ન શામ્યતિ, તદા તત્ર વાતોલ્બણે રક્તપિત્તે સતિ પઞ્ચગુણેઽમ્ભસિ શૃતં છાગં પયો યુઞ્જયાત્| પઞ્ચગુણેઽમ્ભસિ ગવ્યં ક્ષીરં ક્વથિતં તદ્વત્-તેન છાગેન સમાનગુણં, તચ્ચ યુઞ્જયાત્| અથવા લઘુના પઞ્ચમૂલેન શૃતં ગવ્યં સશર્કરામધુ તદ્ગુણમ્| તથા, જીવકર્ષભકાદિભિઃ પૃથક્ પૃથક્ શૃતં સહ ઘૃતેનાથવા શર્કરયા સહ તદ્ગુણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ જીર્ણરક્તપિત્તમ્| તત્ર છાગક્ષીરપ્રયોગમાહ-કષાયૈર્વિવિધૈરિતિ| ગવ્યક્ષીરમાહ-તદ્વદ્ગવ્યમિતિ| તદ્વત્-"અલ્પામ્બુપાનવ્યાયામકટુતિક્તાશનૈઃ " (હૃ. સૂ. અ. ૫/૨૪) ઇત્યુક્તહેતુમત્| પઞ્ચગુણેઽમ્ભસિ શૃતમ્| ક્ષીરાન્તરમાહ-પઞ્ચમૂલેનેતિ ક્ષીરાન્તરમાહ-જીવકર્ષભકેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગોકણ્ટકાદિભિસ્તથા [ પર્ણિનીભિઃ-] શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીભિઃ, શૃતં શીઘ્રમેવ રક્તં સવેદનં હન્તિ| વિશેષેણ મૂત્રમાર્ગગતમ્| વિષેષગ્રહણાદન્યમાર્ગગમપિ રક્તં હન્તીતિ દ્યોતયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મૂત્રમાર્ગગે ક્ષીરમાહ-ગોકણ્ટકાભીરુશૃતમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિણ્માર્ગગે-ગુદગતે, રક્તપિત્તે તુ વિશેષેણ મોચરસેન શૃતં ક્ષીરં હિતમ્| વટપ્રરોહૈર્વા શૃતં ક્ષીરં, અથવા વટશુઙ્ગૈઃ-પ્રથમોદ્ભૂતમુકુલિતૈઃ પલ્લવપ્રાયૈઃ, શુણ્ઠ્યુદીચ્યોત્પલૈર્વા શૃતં પયો હિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગુદપ્રવૃત્તે ક્ષીરચતુષ્ટયમાહ-વિણ્માર્ગગે વિશેષેણેતિ| મોચરસઃ-શાલ્મલીનિર્યાસઃ| શૃ(શુ)ઙ્ગૈઃ-વટશૃ(શુ)ઙ્ગૈઃ| મુકુલાવસ્યં પત્રં-શૃ(શુ)ઙ્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રક્તશબ્દસ્યાતિસારદુર્નામ્રોઃ સમ્બન્ધઃ| રક્તાતિસારસ્ય રક્તાર્શસશ્ચ, યા ચિકિત્સા તામત્ર-રક્તે, યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રક્તાતિસારરક્તાર્શશ્ચિકિત્સામતિદિશતિ-રક્તાતિસારેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કષાયાન્-પૂર્વોક્તાન્, પયસા પીત્વા પયસૈવાશ્નિયાત્| સ૦-એતૈર્વા કષાયાખ્યૈર્યોગૈર્વિપક્વં ઘૃતં રક્તપિત્તિનં પાયયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પૂર્વોક્તકષાયાન્ સપયસ્કાનાહ-પીત્વા કષાયાનિતિ| આ૦ ર૦- પૂર્વોક્તકષાયસિદ્ધાનિ ઘૃતાન્યાહ-કષાયયોગૈરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૂલપલ્લવાદિયુક્તં ક્ષુણ્ણં-ચૂર્ણિતં, વૃષમષ્ટગુણે જલે પક્ત્વા તેન-આષ્ટાશાવશેષેણ ક્વાથેન, ઘૃતં વિપાચયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? તત્પુષ્પગર્ભમ્| તસ્ય-વૃષસ્ય, પુષ્પાણી ગર્ભઃ-કલ્કો, યસ્ય તદેવમ્| તચ્ચ શીતિભૂતં ક્ષૌદ્ગેણ સહ પિત્તશોણિતાદીન્નાશયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વાસાઘૃતમાહ-સમૂલમસ્તકમિતિ| [સિદ્ધસારે રક્તપિત્તાધિકારે શ્લો. ૪૮ ]-"શતવર્યાદિકે ચાજ્યે શર્કરામધુ પાદિકમ્| મધ્વેવ પાદિકં શ્રેયો વાસાસર્પિષિ સમ્મતમ્||" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (રક્તપિત્તાધિકારે)- "વૃષસ્ય પત્રાઙ્કુરપુષ્પશાખાકષાયકલ્કેન ઘૃતં વિપક્વમ્| સમાક્ષિકં ક્ષોણકફે પ્રયુક્તં તદ્રક્તપિત્તં શમયત્યુદીર્ણમ્|| (શ્લો. ૧૨૬)- વાસકસ્વરસે સર્પિઃ પયસા સહ પાચયેત્| કલ્કૈર્ભૂનિમ્બકુટજમુસ્તયષ્ટ્યાહ્વચન્દનૈઃ|| ઉશીરમધુકાનન્તાસારિવોદીચ્યપદ્મકૈઃ| ત્રાયન્ત્યુત્પલમૂર્વાભિર્મદયન્ત્યાશ્ચપલ્લવૈઃ| સિતાક્ષૌદ્રયુતં હન્યાદ્રક્તપિત્તં સુદારુણમ્| પૈત્તંકાસં ચ ગુલ્મં ચ સ્વરભેદં હલીમકમ્|| યે ચાન્યે કીર્તિતારોગા રક્તપિત્તકફાશ્રયાઃ| તાન્ સર્વાન્ શમયેદેતત્ પીયમાનં હિતાશિના|| અશ્વગન્ધાપલશતં તદર્ધં ગોક્ષુરસ્ય ચ| શતાવરી વિદારી ચ શાલિપર્ણી બલાઽમૃતા|| અશ્વત્થસ્ય ચ શુઙ્ગાનિ પદ્મબીજં પુનર્નવા| કાશ્મર્યસ્ય ફલં ચેવ માષબીજં તથૈવ ચ|| પૃથગ્દશ પલાનેતાશ્ચતુર્દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્| દ્રોણશેષે રસે તસ્મિન્ પુતે શીતે પ્રદાપયેત્|| મૃદ્વીકા પદ્મકં કુષ્ટં પિપ્પલી રક્તચન્દનમ્| પત્રકં નાગપુષ્પં ચ આત્મ ગુત્પાફલં તથા|| નીલોત્પલં સારિવે દ્વે જીવનીયાન્યશેષતઃ| પૃથક્કર્ષાસમા ભાગાઃ શર્કરાયાઃ પલદ્વયમ્|| રસઃ સ્યાત્પૌણ્ડ્રકેક્ષૂણામાઢકાકમાહરેત્| [ ચૌર્ગુણેન પયસા ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્|| ] રક્તપિત્તં ક્ષતક્ષીણં કામલાં વાતશોણિતમ્| હલીમકં પાણ્ડુરોગં વર્ણભેદં સ્વરક્ષયમ્|| મૂત્રકૃચ્છ્રમુરોદાહં પાર્શ્વશૂલં ચ નાશયેત્| એતદ્રાજ્ઞાં પ્રદાતવ્યં બહ્વન્તઃપુરચારિણામ્|| સ્ત્રીણાં ચૈવાપ્રજાતાનાં દુર્બલાનાં ચ દેહિનામ્| શ્રેષ્ઠં બલકરં ધન્યં હૃદ્યં વૃષ્યં રસાયનમ્|| ઓજસ્તેજસ્કરં સ્વર્યમાયુષ્યં પ્રાણવર્ધનમ્| સંવર્ધયતિ શુષ્કં ચ પુરુષં દુર્બલેન્દ્રિયમ્|| સર્વરોગવિનિર્મુક્તસ્તોયસોક્તો યથા દ્ગુમઃ| કામદેવમિતિ ખ્યાતં સર્પિરુક્તં મહાગુણમ્|| (શ્લો. ૯૯)- દૂર્વાસોત્પલકિઞ્જલ્કા મઞ્જિષ્ઠા સૈલવાલુકા| સિતાસિતમુશીરં ચ મુસ્તચન્દનપદ્મકમ્|| વિપચેત્કાર્ષિકૈરેતૈઃ સર્પિરાજં સુખાગ્નિના| તણ્ડુલામ્બુત્વજાક્ષીરં દત્વા ચૈવ ચતુર્ગુણમ્|| [દ્રાક્ષાયશ્ટ્યાહ્વધુકકાશ્મરીચન્દનં સિતમ્| પિષ્ટ્વા તત્કાર્ષિકૈર્દ્રવ્યૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||] તત્પાનં વમતો રક્તં નાવનં નાસિકાગતે| કર્ણભ્યાં યસ્ય ગચ્છેચ્ચ તસ્ય કર્ણૌ પ્રપૂરયેત્|| ચક્ષુઃસ્નાવિણિ રક્તે ચ પૂરત્તેન ચક્ષુષી| મેઢ્રપાયુપ્રવૃત્તે ચ બસ્તિકર્મણિ તદ્ધિતમ્|| રોમકૂપપ્રવૃત્તે ચ તદભ્યઙ્ગે પ્રયોજયેત્| પિત્તજેષુ વિકારેષુ વિસ્ફોટાદિષુ બુદ્ધિમાન્|| વિષેષુ કીટદોષેષુ વિસર્પેષુ પ્રયોજયેત્| [રક્તસ્ત્રાવીણિ ચાર્શાસિ લેપયેત્તેન સર્પિષા|| ] દૂર્વા સેન્દીવરી પદ્મં મઞ્જિષ્ઠાસૈલવાલિકા| રાલા મુસ્તા તથોશીરં ચન્દનં મધુકાહ્વયમ્|| પદ્મકં રોધ્રકુષ્ઠં ચ ચન્દનં રજનીદ્વયમ્| કાકોલ્યૌ સારિવા ચેતિ કલ્કૈરેતૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ|| ઘૃતપ્રસ્થમજાક્ષીરં તણ્ડુલોદકસંયુતમ્| દૂર્વાયાઃ સ્વરસેનૈવ સાધિતં પુર્વવદ્ગુણમ્|| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થશુઙ્ગાન્યાપોથ્ય વાસયેત્| અહોરાત્રં જલે તત્પે ઘૃતં તેનામ્ભસા પચેત્|| તદર્ધશર્કરાયુક્તં લેહયેત્ક્ષૌદ્રપાદિકમ્| અધો વા યદિ વાઽપ્યૂર્ધ્વં રક્તં યસ્ય પ્રવર્તતે| સુખં ભવતિ તસ્યાશુ અગ્નિવેશવચો યથા|| શતાવરીદાડીમતિત્તિડીકં કાકોલિ મેદે મધુકં વિદારીમ્| પિષ્ટ્વા ચ મૂલં ફલપુરકસ્ય ઘૃતં પચેત્ ક્ષીરચતુર્ગુણં ચ| કાસજ્વરાનાહવિબન્ધશૂલં તદ્રક્તપિત્તં ચ ઘૃતં નિહન્તિ|| શતાવર્યાસ્તુ મૂલાનાં રસપ્રસ્થદ્વયં મતમ્| તત્સમં ચ ભવેત્ક્ષીરં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્|| જીવકર્ષભકૌ મેદા મહામેદા તથૈવ ચ| કાકોલી ક્ષીરકાકોલી મૃદ્વીકા મધુકં તથા|| મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી વિદારી રક્તચન્દનમ્| શર્કરામધુસંયુક્તં સિદ્ધં વિસ્ત્રાવયેત્ ઘૃતમ્|| રક્તપિત્તવિકારેષુ વાતરક્તગદેષુ ચ| ક્ષીણશુક્રેષુ દાતવ્યં વાજીકરણમુત્તમમ્|| અઙ્ગદાહં શિરોદાહં જ્વરપિત્તસમુદ્ભવમ્| યોનિશૂલં ચ દાહં ચ મૂત્રકૃચ્છ્રં ચ પૈત્તિકમ્|| એતાન્ રોગાન્નિહન્તાશુ છિન્નાભ્રમિવ મારુતઃ| શતાવરીસર્પિરિદં બલવર્ણાગ્નિવર્ધનમ્||[શતાવર્યાદિકે ચાજ્યે શર્કરામધુ પાદિકમ્||] (શ્લો. ૧૪૧)- અનન્તા સારિવા પદ્મં સલોધ્રં નીલમુત્પલમ્| કલ્કૈરેભિઃ પચેત્સાર્પિઃ સક્ષીરં નાવનં પરમ્|| રક્તપિત્તં પ્રશમયેન્નારીણાં પ્રદરં તથા| હસ્તાપાદાઙ્ગદાહેષુ જ્વરે રક્તે તત્થોર્ધ્વગે| વાસાઘૃતં શતાવર્યા સિતયા પરમં હિતમ્|| દૂર્વામધુકમઞ્જિષ્ઠાદ્રાક્ષેક્ષુરસચન્દનૈઃ| સારિવાદ્વયનક્તાહ્વૈસ્તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્|| ક્ષીરં ચતુર્ગુણં દત્વા સિદ્ધમભ્યઞ્જનં ભવેત્| રક્તપિત્તહરં હ્યેતદ્વલ્યં વાતન્ધમુત્તમમ્| દૂર્વાતૈલમિતિ ખ્યાતં સવર્ણકરણં મહત્|| (શ્લો. ૧૬૭)- તુલામાદય વાસાયાઃ પચેદષ્ટગુણે જલે| તેન પાદાવશેષેણ પાચયેદાઢકં ભિષક્|| ચૂર્ણાનામભયાનાં તુ ખણ્ડાચ્છુદ્ધાચ્છતં તથા| દ્વિપલં પિપ્પલીચૂર્ણાત્સિદ્ધશીતે ચ માક્ષિકાત્|| કુડવં પલમાનં ચ ચાતુર્જાતં સુચૂર્ણિતમ્| ક્ષિપ્ત્વા વિલોડિતં ખાદેદ્રક્તપિત્તી યથાબલમ્| કાસશ્વાસગૃહીતશ્ચ યક્ષ્મણા ચ પ્રપીડિતઃ|| લોહાચ્ચતુર્ગુણં ક્ષીરમાજ્યં દ્વિગુણમુત્તમમ્| ચુર્ણપાદં ચ વૈડઙ્ગં દદ્યાન્મધુસિતે સમે|| સર્વમેકત્ર પ્રક્ષિપ્ય પાત્રે તામ્રમયે દ્દઢે| પાકમાનીય તત્વેન સ્થાપયેત્ ઘૃતભાજને|| માષકાદિક્રણાદૌ બક્ષયેદ્વિધિપૂર્વકમ્| અનુપાનં પ્રયુઞ્જીત નાલિકેરજલાદિકમ્|| રક્તપિત્તં જયેત્તીવ્રમમ્લપિત્તં ક્ષતં ક્ષયમ્| પુષ્ટિદં કાન્તિજનનમાયુષ્યં વૃષ્યમુત્તમમ્|| (શ્લો. ૧૯૩) શતાવરી છિન્નરુહા વૃષમુણ્ડિતિકા બલા| તાલમૂલી ચ ગાયત્રી ત્રિફલાયાસ્ત્વચસ્તથા|| ભાર્ગી પુષ્કરમૂલં ચ પૃથક્ પઞ્ચ પલાનિ ચ| જલદ્રોણે વિપક્તવ્યમષ્ટભાગાવશેષિતમ્|| દિવ્યૌષધિહતસ્યાપિ માક્ષિકેણ હતસ્ય વા| પલદ્વાદશકં દેયં રુક્મલોહસ્ય ચૂર્ણિતમ્|| ખણ્ડતુલ્યં ઘૃતં દેયં પલષોડકં બુદ્ધૈઃ| પચેત્તાભ્રમયે પાત્રે ગુડપાકો મતો યથા|| પ્રસ્થાર્ધં મધુનો દેયં શુભાશ્મજતુકં ત્વચમ્| શૃભાશ્મજતુકં ત્વચમ્| શૃઙ્ગી વિડઙ્ગં કૃષ્ણા ચ શુણ્ઠ્યાજાજી પલં પલમ્|| ત્રિફલા ધાન્યકં પત્રં વ્દ્યક્ષં મરિચકેસરમ્| ચૂર્ણં દત્વા સુમથિતં સ્નિગ્ધેભાણ્ડે નિધાપયેત્|| યથાકાલં પ્રયુઞ્જીત બિડલપદકં તતઃ ગવ્યક્ષીરાનુપનં ચ સેવ્યં માંસરસં પયઃ||ગુરુવૃષ્યાન્નપાનાનિ સ્નિગ્ધમત્સ્યાદિ બૃંહણમ્| રક્તપિત્તં પ્રદુષ્ટં ચ ક્ષતકાસં વિશેષતઃ|| વાતરક્તં પ્રમેહં ચ શીતપિત્તં વમિં ક્લમમ્| શ્વયથું પાણ્ડુરોગં ચ કુષ્ઠં પ્લીહોદરં તથા|| આનાહં રક્તસ્ત્રાવં ચ અમ્લપિત્તં નિહન્તિ ચ| ચક્ષુષ્યં બૃંહણં વૃષ્યં માઙ્ગલ્યં પ્રીતિવર્ધનમ્|| આરોગ્યં પુત્રદં શ્રેષ્ઠં કાયાગ્નિબલર્ધનમ્| શ્રીકરં લાઘવકરં ખણ્ડખાદ્યં પ્રકીર્તિતમ્|| છાગં પારાવતં માંસં તિત્તિરિક્રકરાઃ શશાઃ| કુલિઙ્ગાઃ કૃષ્ણસારા યે તેષાં માંસાનિ યોજયેત્|| નારિકેલપયઃ પાનં સુનિષણ્ણ્કવાસ્તુકમ્| શુષ્કમૂલકજીવાખ્યં પટોલં બૃહતીફલમ્|| ફલં વાર્તાકપવ્કામ્રં ખર્જૂરં સ્વાદુદાડિમમ્| કકારપૂર્વકં યચ્ચ માસં ચાનૂપસમ્ભવમ્|| વર્જનીયં વિશેષેણ ખણ્ડખાદ્યં પ્રકુર્વતા| લોહાન્તરવદત્રાપિ પુટનાદિક્રિયેષ્યતે| (શ્લો. ૧૬૧)- પઞ્જ્ચાશત્પલિકં સ્વિન્નં કૂષ્નાણ્ડં પ્રસ્થામાજ્યતઃ| પક્વં પલશતં ખણ્ડાદ્વાસાવ્કાથાઢકે પચેત્|| શુભાધાત્રીઘનૈર્ભાર્ગીત્રિસુગન્ધૈશ્ચ કર્ષિકૈઃ| ઐલેયવિશ્વધાન્યાકમરિચૈશ્ચ પલાંશકૈઃ|| પિપ્પલીકુડવં ચૈવ મધુમાનીં પ્રદાપયેત્| કાસં શ્વા [સં ક્ષયં હિક્કાં રક્તપિત્તં હલીમકમ્|| હૃદ્રોગમમ્લપિત્તં ચ પીનસં ચ વ્યપોહતિ| યુક્તસર્પિષિ કૂષ્માણ્ડે પાકો બન્ધેન મુદ્ગયા||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પલાશવૃન્તાનાં સ્વરસે તદ્ગર્ભં-પલાશવૃન્તકલ્કં, ઘૃતં પચેત્| તચ્ચ ક્ષૌદ્રેણ સહ રક્તઘ્નં ભવતિ| તદ્વદેવ ત્રાયમાણયા શૃતં રક્તપિત્તઘ્નમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પલાશઘૃતમાહ-પલાશવૃન્તસ્વરસ ઇતિ| વૃન્તં પુષ્પનાલમ્| તદ્ગર્ભં-વૃન્તકલ્કગર્ભમ્| ત્રાયમાણાઘૃતમાહ-તથૈવેતિ| તથૈવ-ક્વાથકલ્કીકૃતયા| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૩)- "ક્ષીરેણ વપનીપુષ્પં મધુકં મધુશર્કરા| વપની-કાર્પાસી| રોધ્રોત્પલસમઙ્ગાભિસ્તદ્વદ્વત્સકસાધિતમ્|| રોધ્રાદિત્રયેણ, વત્સકેનૈકેન| તદ્વત્-ક્વાથકલ્કાભ્યાં ઘૃતમ્| લાજગોધૂમમધુકસિતાચુર્ણં પયોદ્રુતમ્| ઘૃતેનોત્કારિકાં કૃત્વાખાદેત્પિત્તાસ્ત્રવારિણીમ્||" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (રક્ત. શ્લો.૬૮)-" દ્રાક્ષયા ફલિનીભિર્વા બલયા મધુકેન વા| શ્વદંષ્ટ્રયા શતાવર્યા રક્તજિત્સાધિતં પયઃ|| (શ્લો. ૬૬)-સશર્કરં માક્ષિકસંપ્રયુક્તં વિદારિગન્ધાદિગણે શૃતં વા|| (શ્લો.૭૪)- ક્ષીરેણ લાક્ષાં મધુમિશ્રિતેન પ્રપીય જીર્ણે પયસાઽન્નમદ્યાત્| સદ્યોનિહન્યાદ્રુધિરં ક્ષતોત્થં કાન્તાર્જુનાનામથવાઽપિ કલ્કમ્|| કલ્કં મધૂકત્રિફલાર્જુનાનાં નિશિ સ્થિતં લોહમયે સુપાત્રે| સાજ્યં વિલિહ્યાનુપિબેત્સુશીતં સશર્કરં છાગપયઃ ક્ષુધાર્તઃ|| પારાવતસ્ય માંસં વા ઘૃતસિદ્ધં સશર્કરમ્| ભક્ષયેન્મધુનાશીતં રક્તપિત્તનિવારણમ્|| પ્રાયેણોપહતાગ્નિત્વાત્સપિચ્છમતિસાર્યતે| પ્રાપ્નોતિ વાઽઽસ્યવૈતસ્યં ન ચાન્નમભિનન્દતિ|| નાગરેન્દ્રયવૌ તત્ર પાતવ્યૌ તણ્ડુલામ્બુના| સિદ્ધાં યવાગૂં જીર્ણે ચ ચાઙ્ગેરીત(પ)ત્રદાડિમૈઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રક્તે પિચ્છાવતિ, પિચ્છા-શાલ્મલ્યા રસસદૃશી, તથા સકફે, તથા ગ્રથિતે-ગ્રન્થિસદૃશે, તથા કણ્ઠમાર્ગગે સતિ, ક્ષારમુત્પલનાલજં માક્ષિકસર્પિર્ભ્યાં લિહ્યાત્| નનુ, ક્ષારસ્ય તૈક્ષ્ણ્યાદિગુણયોગાદ્રક્તપિત્તે ન યુક્ત ઉપયોગઃ| તત્કથમિહ તમનુમેને તન્ત્રકૃત્ ? બ્રૂમઃ| ઉત્પલાદીનિ શીતસ્વભાવાનિ| તત્સમુત્થશ્ચ ક્ષારઃ સયોનિમનુકરોતિ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ.શા.અ. ૧/૪)- "કારણાનુવિધાયિત્વાકાર્યાણાં તત્સ્વભાવતા|" ઇતિ| ક્ષારસ્વરૂપં ચ વિષ્યન્દનાત્મકં ધત્તે| તદેવં કણ્ઠમાર્ગગસ્ય કફાનુબન્ધસ્ય ગ્રથિતસ્ય રક્તસ્ય ક્ષારો ઘૃતમાક્ષિકાભ્યાં સંયુક્તો વિષ્યન્દનપૂર્વં શોધયત્યેવ, ન તુ તસ્ય કોપાય સ્યાદિતિ યુક્તોઽત્ર ક્ષારોપયોગઃ| અમ્ભોજરેણ્વાદિજં ચ પૃથક્ પૃથક્ તથા માક્ષિકઘૃતાભ્યાં લિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રક્તપિત્તવિશેષે ક્ષારચતુષ્ટયમાહ-રક્તે સપિચ્છ ઇતિ| અમ્ભોજરેણુઃ-પદ્મકેસરમ્| શ્યામા-પ્રિયઙ્ગુઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૩)- " મૃણાલામ્ભોજકિઞ્જલ્કશ્યામાસનમધૂકજમ્| તદ્વત્પૃથક્પૃથક્ ક્ષારં, ઘૃતં ક્ષીરેણ સાધયેત્|| પિષ્ટૈરભીરુકાકોલીમેદાવૃક્ષામ્લદાડિમૈઃ| ફલપૂરકમૂલેન વિદાર્યા મધુકેન ચ|| તદ્વિબન્ધજ્વરાનાહશૂલકાસાસ્ત્રપિત્તજિત્| પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈર્વા સિદ્ધમાદ્યૈસ્તદર્થકૃત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુદાગમે રક્તે વિશેષેણ બસ્તિરિષ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગુદપ્રવૃત્તે બસ્તિમાહ-ગુદગમ ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૩)- " મધૂકાઞ્જનમઞ્જિષ્ઠામૃણાલોત્પલગૈરિકૈઃ| સુવર્ણરોધ્રકાલીયસમઙ્ગમ્રામ્બુચન્દનૈઃ|| સૌગન્ધિકસિતાશઙ્ખૈઃ પિષ્ટૈર્મધુઘૃતાન્વિતૈઃ| ક્ષીરેણાસ્થાપયેદેવં સ્નાનં ચ શિશિરામ્ભસા|| ક્ષીરેણૈવાશયેચ્છાલીંસ્તતો મધુકસર્પિષા| કાલેઽનુવાસયેદેવમતીસારેઽપિ દુસ્તરે|| જીર્ણેઽસૃક્પ્રબલે કુર્યાદ્વિરેકેચાતિયોગિનિ| વિદાર્યાદિગણેનેષ્ટં શૃતં વાઽઽસ્થાપને પયઃ|| સક્ષૌદ્રશર્કરાસર્પિઃ સર્પિશ્ચૈવાનુવાસને| મૂત્રાશયસ્થં શમયેદ્રક્તમુત્તરબસ્તિભિઃ|| ઈદ્દશૈરએવ તદ્વચ્ચ પ્રદરેઽપિ વિધિઃ સ્મૃતઃ| છેદભેદાદિભિશ્ચાતિપ્રવૃત્તે શુદ્ધશોણિતે|| વિશેષાત્પ્રદરસ્યોક્તં યોનિરોગેષુ ચૌષધમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઘ્રાણગે રુધિરે શુદ્ધે સતિ નાવનમનુષેચયેત્-નસ્યં દદ્યાત્| કષાયયોગાન્ પૂર્વોક્તાન્-વાસકાદીન્, ઘ્રાણગેઽનુષેચયેત્| કિમ્ભૂતાન્? ક્ષીરેક્ષ્વાદિરસેનાપ્લુતાન્-સદ્રવાન્| આદિશબ્દેન માંસરસઘૃતાદિ ગૃહ્યતે| ક્ષીરાદીન્ વા સશર્કરાન્ દદ્યાત્| તથા તોયમર્થાત્સસિતં, વા કેવલં જલં હિતમિતિ| તથા દાડિમપુષ્પાણાં રસઃ, તથા ચૂતફલાસ્થ્નઃ, તથા દૂર્વાયા રસો, નસ્યં પૃથક્પૃથક્ હિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘ્રાણપ્રવૃત્તે નસ્યમાહ-ઘ્રાણગે રુધિર ઇતિ| ક્ષીરાદીન્ સસિતાનિત્યન્યઃ પ્રયોગઃ| તોયં સસિતમિત્યન્યઃ| કેવલં વા જલમિત્યન્યઃ| રસો દાડિમપુષ્પાણામિત્યન્યઃ| આમ્રાસ્થ્નો રસ ઇત્યન્યઃ| શાદ્વલસ્ય રસ ઇત્યન્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શીતવીર્યવર્ગં ચ પ્રલેપાભ્યઞ્જનાદિષુ કલ્પયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રદેહાદીનાહ-કલ્પયેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યચ્ચ પિત્તજ્વરેઽભિહિતમૌષધં બહિરન્તરે, તચ્ચ રક્તપિત્તે હિતમ્| તથા, યચ્ચ ક્ષતે ક્ષીણે ચ હિતં તદપિ રક્તપિત્તે હિતમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને રક્તપિત્તચિકિત્સિતં નામ દ્વિતીયા- ધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પિત્તજ્વરૌષધં ક્ષતક્ષીણોષધ ચ રક્તાપિત્તઽતિદિશતિ-યચ્ચેતિ| વઙ્ગસેને તુ (રક્ત. શ્લો.૮૧)- "નાસાપ્રવૃત્તરુદિરં ઘૃતભૃષ્ટં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટમામલકમ્| સેતુરિવ તોયવેગં રુણદ્ધિ મૂર્ન્ધ્નિ પ્રલેપેન|| રસો દાડીમપુષ્પસ્ય દૂર્વારસસમન્વિતઃ| અલક્તકરસોપેસ્રયં નાસાપુટે ભિષક્|| યોજયેન્નાશયેત્ ક્ષિપ્રં ત્રિદોષમપિ દારુણમ્| નાસારક્તં પ્રવૃત્તં તુ હન્યાદિતિ કિમદ્ભુતમ્|| દૂર્વાભયાદાડિમપુષ્પકાણાં લાક્ષામલક્યોઃ સ્વરસેન નસ્યમ્| [ દિનત્રયં યઃ કુરુતે પ્રભાતે નાસાસૃજં નામ રુજં નિહન્તિ|| શ્યામાશ્વમોરટાનન્તાશકરાભિઃ શૃતં ઘૃતમ્| સર્વદોષહરં હૃદ્યં નસ્યં ] નાસાગતેઽસૃજિ|| અશ્વઃ-અશ્વકન્દઃ| દૂર્વા ભવ્યફલં માષઃ કુલત્થા વંશપત્રિકાઃ| જલસ્થલોદ્ભવૌ કર્ણમોટકૌ ખરમઞ્જરી|| દણ્ડોત્પલસ્ય મૂલં ચ નિષ્વ્કાથ્યાષ્ટગુણેઽમ્ભસિ| તત્પાદશેષિતં તૈલં તુલ્યં કૃત્વા વિપાચયેત્| તત્તૈલં પ્રતિમર્શેન આનાહાખ્યં ગદંજયેત્||" ઇતિ| ઇતિ નાસારુધિરમ્| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| રક્તપિત્ત્તપ્રકારણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્||