Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ശ്രീഗണേശായ നമഃ| ശ്രീസരസ്വത്യൈ നമഃ| ശ്രീഗുരുഭ്യോ നമഃ| അഥേദാനീം ചികിത്സിതസ്ഥാനസ്യാരമ്ഭഃ| തസ്യ ചായം സമ്ബന്ധഃ| രോഗപരീക്ഷാ നിദാനസ്ഥാനേ ഗദിതാ| സാമ്പ്രതം ചികിത്സാ വക്തും യുക്താ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ.൨൦/൨൦)- "രോഗമാദൌ പരീക്ഷേത തതോऽനന്തരമോഷധമ്|" ഇതി| തസ്മാച്ചികിത്സിതസ്ഥാനാരമ്ഭോ ന്യായ്യഃ| തത്ര യഥോദ്ദേശോ വ്യാധീനാം നിദാനസ്ഥാനേ, തേനൈവ ക്രമേണാസ്യ സ്ഥാനസ്യ വിരചനാ യുക്തേതി ജ്വരചികിത്സിതമേവ വിവക്ഷുരാഹ-
Adhikarana ജ്വരചികിത്സിതാധ്യായഃ (൨) · Śloka ൨
അഥാതോ ജ്വരചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയ ഇത്യനേനാഗമശരണത്വമാത്മനഃ പ്രതിപാദയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ ചികിത്സാസ്ഥാനമാരഭ്യതേ, നിദാനസ്ഥാനാനന്തരത്വാത്| തത്രാദൌ ജ്വരചികിത്സാ[മാഹ]-അഥാത ഇതി| വ്യാഖ്യാ പൂര്വവത്| ചികിത്സിതം-വ്യാധിപ്രതീകാരഃ, തം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി|
Adhikarana ജ്വരസംപ്രാപ്തിഃലങ്ഘനകാരണമ് ലങ്ഘനാവസ്ഥാ (൧-൨) · Śloka ൨
ആമാശയസ്ഥോ ഹത്വാऽഗ്നിം സാമോ മാര്ഗാന് പിധായ യത്| വിദധാതി ജ്വരം ദോഷസ്തസ്മാത്കുര്വീത ലങ്ഘനമ്||൧|| പ്രാഗൂപേഷു ജ്വരാദൌ വാ, ബലം യത്നേന പാലയന്| ബലാധിഷ്ഠാനമാരോഗ്യമാരോഗ്യാര്ഥഃ ക്രിയാക്രമഃ||൨||
आमाशयस्थो हत्वाऽग्निं सामो मार्गान् पिधाय यत्| विदधाति ज्वरं दोषस्तस्मात्कुर्वीत लङ्घनम्||१|| प्रागूपेषु ज्वरादौ वा, बलं यत्नेन पालयन्| बलाधिष्ठानमारोग्यमारोग्यार्थः क्रियाक्रमः||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആമാശയസ്ഥോ ദോഷോ വഹ്നിം ഹത്വാ| സഹാമേന വര്തത ഇതി സാമഃ| തഥ, മാര്ഗാന് പിധായ-സ്ത്രോതാംസി സ്ഥഗയിത്വാ, യത്യസ്മാദ്ധേതോഃ, ജ്വരം വിദധാതി, തസ്മാത്കാരണാല്ലങനം കുര്വീത| ലങ്ഘനമത്രോപവാസഃ| തഥാ ചോക്തമ്| "ലങ്ഘനസ്യാവിശേഷോക്താവുപവാസം പ്രകല്പയേത്|" ഇതി| അത ഏവായമപി വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൧൦)- "തസ്മാദാദോഷപചനാജ്ജ്വരിതാനുപവാസയേത്|" ഇതി| കദാ ലങ്ഘനം കുര്വീത ? ഇത്യാഹ-പ്രാഗൂപേഷു-പൂര്വലക്ഷണേഷൂത്പന്നമാത്രേഷ്വേവ, ജ്വരാദൌ വാ-ഉത്പന്നമാത്രേ ജ്വരേ സതി| കിം കുര്വന് ലങ്ഘനം കുര്വീത ? ഇത്യാഹ-ബലം യത്നേന പാലയന്,- പ്രാണാംസ്താത്പര്യേണ രക്ഷന്, തദവിരോധേനേത്യര്ഥഃ| നനു, കുത ഏവം വിധീയതേ ? ഇത്യാഹ-ബലാധിഷ്ഠാനമിത്യാദി| യസ്മാദാരോഗ്യം-സ്വാസ്ഥ്യം, ബലാധിഷ്ഠാനമ്| ബലമധിഷ്ഠാനം-ആശ്രയോ, യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, ക്രിയാക്രമ ആരോഗ്യാര്ഥഃ-സ്വാസ്ഥ്യപ്രയോജനഃ|ഘ്
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ലങ്ഘനേ വിഹിതേ സതി യത്സ്യാത് തദാഹ-ലങ്ഘനമാഹ-ആമാശയസ്ഥ ഇതി| ആമാശയസ്ഥത്വാദിചതുഷ്ടയം ലങ്ഘനസാധ്യത്വേ ഹേതുഃ| പ്രാഗൂപജ്ഞാനദിനേ ലങ്ഘനം കാര്യമ്| തദതിക്രമേ [ജ്വരാദൌ] രൂപജ്ഞാനദിനേ|| ലങ്ഘനസ്യാരോഗ്യാര്ഥത്വാത്, ആരോഗ്യസ്യ ബലാധീനത്വാത്, യാവന്ന ബലക്ഷയസ്താവത് [ലങ്ഘനം] കാര്യമ്| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ.൧൪൧)-"ജ്വരസ്യ പൂര്വരൂപേഷു വര്തമാനേഷു ബുദ്ധിമാന്| പായയേത്സര്പിരച്ഛം തു തതഃ സ ലഭതേ സുഖമ്|| വിധിര്മാരുതജേഷ്വേഷ പൈത്തികേഷു വിരേചനമ്| മൃദു പ്രച്ഛര്ദനം തദ്വത് കഫജേഷു വിധീയതേ|| സര്വം ത്രിദോഷജേഷൂക്തം യഥാദോഷം വികല്പയേത്|" ഇതി| ഏതച്ച പ്രകൃതിദേശകാലാദിഭിര്ദോഷസ്യ ജ്ഞാനേ സതി ജ്ഞേയമ്, പൂര്വരൂപേണാജ്ഞാനാത്| തത്ര ച ലങ്ഘനമേവാനിഷിദ്ധമ്|ഘ്
Adhikarana ലങ്ഘനഫലമ് (൩) · Śloka ൩
ലങ്ഘനൈഃ ക്ഷപിതേ ദോഷേ ദീപ്തേऽഗ്നൌ ലാഘവേ സതി| സ്വാസ്ഥ്യം ക്ഷുത്തൃഡ് രുചിഃ പക്തിര്ബലമോജശ്ച ജായതേ||൩||
लङ्घनैः क्षपिते दोषे दीप्तेऽग्नौ लाघवे सति| स्वास्थ्यं क्षुत्तृड् रुचिः पक्तिर्बलमोजश्च जायते||३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ലങ്ഘനൈഃ-ഉപവാസൈഃ, ദോഷേ-പൂര്വോക്തേ, ക്ഷപിതേ-ക്ഷയം നീതേ, തഥാऽഗ്നൌ ദീപ്തേ-സമിദ്ധേ സതി, തഥാ ലാഘവേऽങ്ഗാനാം സതി, സ്വാസ്ഥ്യാദി ജായതേ| സ്വാസ്ഥ്യം-യഥാപ്രകൃതിത്വമ്| രുചിഃ-അന്നാഭിലാഷഃ| പക്തിഃ-പാക ആമസ്യ| ബലം-ഉത്സാഹഃ| ഓജഃ-പരം ധാതുതേജഃ| ക്ഷപിധാതുരനുക്തോ~പി ധാതുഗണേ ശിഷ്ടപ്രയോഗതവശാദങ്ഗീകൃതഃ| ലങ്ഘനൈരിതി ജാതൌ ബഹുവചനമ്(?)| തേന കദാചിദേകേനൈവ ലങ്ഘനേന കദാചിദനേകൈര്ദോഷക്ഷയോ ജായത ഇതി ജ്ഞേയമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ലങ്ഘനഫലമാഹ-ലങ്ഘനൈരിതി| ലങ്ഘനാനി ദ്വാദശ വമന വിരേചനബസ്തിനസ്യരക്തക്ഷ്സ്രാവദീപനപാചനാന്നവര്ജനോദകവര്ജനവ്യായാമാതപമാരുതഭേദാദ്ഭവന്തി|
Adhikarana ജ്വരവിശേഷേ വമനമ് (൪-൫) · Śloka ൫
തത്രോത്കൃഷ്ടേ സമുത്ക്ലിഷ്ടേ കഫപ്രായേ ചലേ മലേ| സഹൃല്ലാസപ്രസേകാന്നദ്വേഷകാസവിഷൂചികേ||൪|| സദ്യോഭുക്തസ്യ സഞ്ജാതേ ജ്വരേ സാമേ വിശേഷതഃ| വമനം വമനാര്ഹസ്യ ശസ്തം|൫|
तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चले मले| सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके||४|| सद्योभुक्तस्य सञ्जाते ज्वरे सामे विशेषतः| वमनं वमनार्हस्य शस्तं|५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്ര-തസ്മിന്മലേ, ഉത്കൃഷ്ടേ-സ്വജന്മഗുണകര്മലക്ഷണതോऽധികേ| തഥാ, കഫപ്രായേ-കഫബഹുലേ വാതാഖ്യേ പിത്താഖ്യേ വേതി സാമര്ഥ്യാദ്ഗമ്യതേ| സമുത്ക്ലിഷ്ടേ-സ്വസ്ഥാനാച്ചലിതേ ബഹിരേനിര്യാതേ| തഥാ, ചലേ-ശിഥിലേ, ഉത്ക്ലിഷ്ടേऽപി ഹി കദാചിത് സ്ഥാനാവഷ്ടമ്ഭാദചലഃ സ്യാത്| ഏതദേവ കഫോത്ക്ലിഷ്ടാദികം ദര്ശയതി-സഹൃല്ലാസേസ്യാദി| ഹൃല്ലാസാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| സഹ തൈര്വര്തതേ യസ്തസ്മിന്| ഹൃല്ലാസഃ-ഉദ്വമനമിവാനുഭവഃ| ഉദ്വമനം-ഹൃദയസ്യ| പ്രസേകഃ-പാനീയസ്യേവ നിഷ്ഠീവനമ്| സദ്യോഭുക്തസ്യേത്യാദി| ഈദൃശോ മലേ സതി സദ്യഃ കൃതാഹാരസ്യ ജ്വരേ സഞ്ജാതേ വിശേഷേണ സാമേ ജ്വരേ വമനാര്ഹസ്യ വമനം ശസ്തമ്| വമനാര്ഹാഃ-വമനവിരേചനവിധൌ പ്രോക്താഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ജ്വരവിശേഷേ വമനമാഹ-തത്രോത്കൃഷ്ട ഇതി| ഉത്കൃഷ്ടദോഷാദിഷ്വേകാദശേഷു ജ്വരേഷു വമനം ശസ്തമ്| തഥാऽപി സാമേ വിശേഷേണ| ഉത്കൃഷ്ടഃ-അതിപ്രഭൂതഃ| സമുത്ക്ലിഷ്ടോ-ബഹിര്നിര്ജിഗമിഷുഃ| കഫപ്രായഃ-ശ്ലേഷ്മബഹുലഃ| ചലഃ-ചഞ്ചലഃ|
Adhikarana അന്യഥാവമനേ ദോഷഃ (൫-൬) · Śloka ൬
| കുര്യാത്തദന്യഥാ||൫|| ശ്വാസാതീസാരസമ്മോഹഹൃദ്ഗോഗവിഷമജ്വരാന്| |൬|
| कुर्यात्तदन्यथा||५|| श्वासातीसारसम्मोहहृद्गोगविषमज्वरान्| |६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അന്യഥാ-ഉക്തവിധിവിപര്യയേണ, തത്-വമനം കൃതം, ശ്വാസാദീന് കുര്യാത്| തഥാ,-അനുത്ക്ലിഷ്ടഃ കഫപ്രധാനഃ സ്ഥിരോ ഹൃല്ലാസാദിരഹിതോ-വിപരീതഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വമനദ്രവ്യാണ്യാഹ-അന്യഥാവമനേ ദോഷമാഹ-കുര്യാത്തദിതി|
Adhikarana വമനയോഗാഃ (൬-൮) · Śloka ൮
| പിപ്പ്പലീഭിര്യുതാന് ഗാലാന് കലിങ്ഗൈര്മധുകേന വാ||൬|| ഉഷ്ണാമ്ഭസാ സമധുനാ പിബേത്സലവണേന വാ| പടോലനിമ്ബകര്കോടവേത്രപത്രോദകേന വാ||൭|| തര്പണേന രസേനേക്ഷോര്മദ്യൈഃ കല്പോദിതാനി വ| വമനാനി പ്രയുഞ്ജീത ബലകാലവിഭാഗവിത്||൮||
| पिप्प्पलीभिर्युतान् गालान् कलिङ्गैर्मधुकेन वा||६|| उष्णाम्भसा समधुना पिबेत्सलवणेन वा| पटोलनिम्बकर्कोटवेत्रपत्रोदकेन वा||७|| तर्पणेन रसेनेक्षोर्मद्यैः कल्पोदितानि व| वमनानि प्रयुञ्जीत बलकालविभागवित्||८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗാലോ-മദനഫലമ്, അസ്യ നിരപായത്വാച്ഛ്രേഷ്ഠത്വാച്ചപിപ്പ്പല്യാദിദ്രവ്യേഭ്യോऽനേന സഹോപയോഗിഭ്യോ ബഹൂപയോഗിതയാ പ്രധാവവിഭക്ത്യാ പ്രാഗുപന്യാസഃ| അന്യഥാ "കല്പയേത്സദൃശാന് ഭാഗാന് പ്രമാണം യത്ര നോദിതമ്|" (ഹൃ. ക. അ. ൬/൨൪) ഇതി മദനഫലേന പിപ്പല്യാദീനാം ച തുല്യം പ്രമാണം പ്രാപ്നുയാത്| പിപ്പലീഭിര്യുതാന് ഗാലാനഥവാ ശക്രയവൈര്യുതാനഥവാ മധുയഷ്ടികയാ വാ യുതാനഥവോഷ്ണാമ്ബുനാ മാക്ഷികയുതേന വാ സഹ പിബേത്| അഥവാ പടോലാദീനാം പത്രോദകേന വാ സഹ പിബേത്| അഥവാ തര്പണാദിഭിഃ പിബേത്| അഥവാ കല്പോദിതാനി-വമനകല്പോക്താനി വമനാനിയോഗ്യാനി പ്രയുഞ്ജീത| ബലകാലവിഭാഗവിദിതി അസ്യാം ദേഹബലാവസ്ഥായാം തഥാ വ്യാധിബലാവസ്ഥായാം ചേദം വമനം ദാതും യോഗ്യമിതി യോ വിഭാഗം വേത്തി സ ബലകാലവിഭാഗവിത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വമനയോഗാനാഹ-പിപ്പലീഭിര്യുതാനിതി| പിപ്പലീന്ദ്രയവയഷ്ടീമധുയുക്തൈര്മദനഫലൈസ്ത്രയഃ| സമധൂഷ്ണോദകസലവ ണോദകപടോലാദ്യുദകമദേ(ന്ഥേ)ക്ഷുരസമദ്യൈരാലോഡനാര്ഥേ പ്രത്യേകമ്| കല്പോദിതാനി വാ-യഥാലാഭം യഥാസാത്മ്യം യഥാദോഷം ച പ്രയോഗാര്ഥമനേകധോപദേശാത്| അത ഏവോക്തം ബലകാലവിഭാഗവിത്| ഏവം സര്വത്ര ജ്ഞേയമ്|
Adhikarana അന്നവര്ജനമ് (൯) · Śloka ൯
കൃതേऽകൃതേ വാ വമനേ ജ്വരീ കുര്യാദ്വിശോഷണമ്| ദോഷാണാം സമുദീര്ണാനാം പാചനായ ശമായ ച||൯||
कृतेऽकृते वा वमने ज्वरी कुर्याद्विशोषणम्| दोषाणां समुदीर्णानां पाचनाय शमाय च||९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വമനേ യോഗ്യോ യോ ജ്വരീ സ കൃതേ വമനേ, അപരസ്തു വമനേऽയോഗ്യഃ സോऽകൃതേ വമനേ, വിശോഷണം-ഉപവാസലക്ഷണം, കുര്യാത്| ഏവം കൃതവമനോऽകൃതവമനോ വാ ജ്വരീ സര്വഥാ ലങ്ഘനം കുര്യാത്| കിമര്ഥമ് ? ഇത്യാഹ-ദോഷാണാം-വാതാദീനാം, സമുദീര്ണാനാം-സമന്താത്സമുത്ഥാനാം, പാചനായ-പക്ത്യര്ഥം, ശമായ-ശാന്ത്യര്ഥം ച| നിരമാണാം പുനഃ സമുദീര്ണാനം ശാന്ത്യര്ഥമേവ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അന്നവര്ജനമാഹ-കൃതേऽകൃതേ വേതി| കൃതേ വമനേ വമനയോഗ്യത്വാഭാവാദകൃതേ വാ| അപക്വാനാം പാചനായ, പക്വാനാം ശമനായ|
Adhikarana അന്നവര്ജനേ യുക്തിഃ (൧൦) · Śloka ൧൦
ദോഷേണ ഭസ്മനേവാഗ്നൌ ഛന്നേऽന്നം ന വിപച്യതേ| തസ്മാദാദോഷപചനാജ്ജ്വരിതാനുപവാസയേത്||൧൦||
दोषेण भस्मनेवाग्नौ छन्नेऽन्नं न विपच्यते| तस्मादादोषपचनाज्ज्वरितानुपवासयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷേണ-ആമാഖ്യേന വാതാദിനാ വാ സഹൈകലോലീഭൂതേന, അഗ്നൌ ഛന്നേ-ച്ഛാദിതേ, അന്നമാമാശയസ്ഥം ന വിപച്യതേ ഭസ്മനേവ| യഥാ ബാഹ്യോऽഗ്നൌ സ്ഥഗിതേ തോയതണ്ഡുലാദികം സ്ഥാലീസ്ഥം ന വിപച്യതേ, തഥൈവാമാശയസ്ഥമന്നമാമേന ഛന്നേऽഗൌ ന വിപച്യതേ| യതശ്ചൈവം തസ്മാദ്ധേതോരാമദോഷസ്യ-പൂര്വോക്തസ്യ, പചനം-പാകമവധിം കൃത്വാ, ജ്വരിതാന്നരാനുപവാസയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വിശേഷേണ യുക്തിമാഹ-ആമേന ഭസ്മനേവേതി|
Adhikarana ഉദകവര്ജനമ് ഉഷ്ണാമ്ബുദോഷാഃ ശീതാമ്ബുദോഷാഃ (൧൧-൧൩) · Śloka ൧൩
തൃഷ്ണഗല്പാല്പമുഷ്ണമ്ബു പിബേദ്വാതകഫജ്വരേ| തത്കഫം വിലയം നീത്വാ തൃഷ്ണാമാശു നിവര്തയേത്||൧൧|| ഉദീര്യ ചാഗ്നിം സ്ത്രോതാംസി മൃദൂകൃത്യ വിശോധയേത്| ലീനപിത്താനിലസ്വേദശകൃന്മൂത്രാനുലോമനമ്||൧൨|| നിദ്രാജാഡ്യാരുചിഹരം പ്രാണാനാമവലമ്ബനമ്| വിപരീതമതഃ ശീതം ദോഷസങ്ഘാതവര്ദ്ധനമ്||൧൩||
तृष्णगल्पाल्पमुष्णम्बु पिबेद्वातकफज्वरे| तत्कफं विलयं नीत्वा तृष्णामाशु निवर्तयेत्||११|| उदीर्य चाग्निं स्त्रोतांसि मृदूकृत्य विशोधयेत्| लीनपित्तानिलस्वेदशकृन्मूत्रानुलोमनम्||१२|| निद्राजाड्यारुचिहरं प्राणानामवलम्बनम्| विपरीतमतः शीतं दोषसङ्ग़ातवर्द्धनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-[ തൃഷ്ണക്- ] തൃഷ്ണാവാന്നരഃ, അല്പാല്പം-സ്തോകം സ്തോകം, വാതകഫജ്വരേ ഉഷ്ണാമ്ബു പിബേത്| തൃഷ്ണഗിതി " സ്വപിതൃഷോര്നജിങ്" ഇതി നജിങ്| അല്പാല്പമിതി "പ്രകാരേ ഗുണവചനസ്യ" ഇതി ദ്വിത്വമ്| തത്-ഉഷ്ണാമ്ബു പീതം, കഫം-വാതസ്ത്യാനം, വിലയം നീത്വാ-വിലീനവിഗ്രഹതാമാപാദ്യ, തൃഷ്ണാമാശു നിവര്തയേത്, തര്പണ സ്വഭാവത്വാത്| തഥാ, അഗ്നിമുദീര്യ-സമിദ്ധം കൃത്വാ, സ്രോതാംസി വിശോധയേത്| കിം കൃത്വാ ? മൃദൂകൃത്യ,-തേഷാം സ്രോതസാം മാര്ദവമുത്പാദ്യ| തഥാ, ലീനാനി-അപ്രവൃത്തസ്വരൂപാണി ഛ, താനി പിത്താനിലസ്വേദശകൃന്മൂത്രാണി ച, തേഷാമനുലോമനം-പ്രവര്തനമ്| തഥാ, പ്രാണാനാം-ജീവിതാഖ്യാനാം, അവലമ്ബനമ്| തദുഷ്ണം ജലമാശ്രിത്യ തഥാ പ്രാണാഃ പ്രവര്തന്ത ഇത്യര്ഥഃ| അനേന ചോഷ്ണാമ്ബുകര്മകഥനവ്യാജേന വാതകഫജ്വരസ്വരൂപമപി കിഞ്ചിത് പ്രകാശയതി| യഥാ,-വാതശോഷിതേന കഫേന സ്ത്യാനീഭൂതേനാത്ര തൃഷ്ണാ ജായതേ, തഥാऽധികമഗ്നിമാന്ദ്യമ്, സ്രോതസാമശുദ്ധത്വമ്, തഥാ ലീനാനി പിത്താദീന്യത്ര സ്യുഃ, ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉദകവര്ജനമാഹ-തൃഷ്ണഗല്പാല്പമിതി| തച്ച ന സര്വഥാ, കിഞ്ചാല്പാല്പമുഷ്ണാമ്ബു ഷഡങ്ഗാദിശൃതം വാ| തത്രാദ്യം വാതകഫജ്വരേ, ദ്വിതീയം പിത്തജ്വരാദൌ| തൃഷ്ണക്-തൃഷാവാന്| ഉഷ്ണാമ്ബുഗുണാനാഹ-തത്കഫം വിലയം നീത്വേതി| ലീനാനാം പിത്താദീനാമനുലോമനമ്| ശീതാമ്ബുദോഷാനാഹ-വിപരീതമതഃ ശീതമിതി| ദോഷസങ്ഘാതഃ-ആമപിത്തശ്ലേഷ്മരസാദിസങ്ഘാതഃ|
Adhikarana ജവരവിശേഷേ ഉഷ്ണാമ്ബുനിഷേധഃ (൧൪-൧൫) · Śloka ൧൫
ഉഷ്ണമേവംഗുണത്വേऽപി യുഞ്ജ്യാന്നൈകാന്തപിത്തലേ| ഉദ്രിക്തപിത്തേ ദവഥുദാഹമോഹാതിസാരിണി||൧൪|| വിഷമദ്യോത്ഥിതേ ഗ്രീഷ്മേ ക്ഷതക്ഷീണേऽസ്രപിത്തിനി| |൧൫|
उष्णमेवंगुणत्वेऽपि युञ्ज्यान्नैकान्तपित्तले| उद्रिक्तपित्ते दवथुदाहमोहातिसारिणि||१४|| विषमद्योत्थिते ग्रीष्मे क्षतक्षीणेऽस्रपित्तिनि| |१५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏവംഗുണമപ്യുഷ്ണാമ്ബു ഏകാന്തപിത്തലേ-കേവലപിത്തലേ ജ്വരിണി, വാ, ന യുഞ്ജ്യാദിതി| തഥാ, ഉദ്രിക്തം-അധികം, പിത്തം യസ്മിംസ്തസ്മിംശ്ച ന യുഞ്ജ്യാത്| തഥ, തദുഷ്ണാമ്ബു ദവഥ്വാദിമതി നരേ ന യുഞ്ജ്യാത്| ചക്ഷുരാദിഭ്യോ യസ്തീവ്ര ഊഷ്മാ പ്രവര്തതേ സ ദവഥുഃ| സര്വാങ്ഗീണസ്തീവ്ര ഊഷ്മാ-ദാഹഃ| മോഹോ-ഭ്രമഃ| തഥാ, വിഷമദ്യാഭ്യാമുത്ഥിതേ-ജാതേ ജ്വരേ| തഥാ, ഗ്രീഷ്മകാലേ| തഥാ, ക്ഷതശ്ച ക്ഷീണശ്ച ക്ഷതക്ഷീണഃ, ക്ഷതഃ-ഉരഃക്ഷതഃ, ക്ഷീണോ-ധാത്വപചയവാന്, തസ്മിംസ്തഥാഭൂതേ നരേ ന യുഞ്ജ്യാത്| തഥാ,അസ്രപിത്തനി-രക്തപിത്തവതി [ നരേ, ന യുഞ്ജയാത് ]|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉഷ്ണാമ്ബു ജ്വരവിശേഷേ നിഷേധതി-ഉഷ്ണമേവംഗുണത്വേऽപീതി| ഏകാന്തപിത്തലേ-പിത്തജ്വരേ| ഉദ്രിക്തപിത്തേ-സംസര്ഗജേ സന്നിപാതജേ വാ| ദവഥുഃ-ഇന്ദ്രിയസന്നിപാദ്യഃ (?)|
Adhikarana നിഷിദ്ധോഷ്ണോദകാനാം ഷഡങ്ഗാദിശ്രുതം ശീതോദകമ് (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
| ഘനചന്ദനശുണ്ഠ്യമ്ബുപര്പടോശീരസാധിതമ്||൧൫|| ശീതം തേഭ്യോ ഹിതം തോയം പാചനം തൃഡ്ജ്വരാപഹമ്| |൧൬|
| घनचन्दनशुण्ठ्यम्बुपर्पटोशीरसाधितम्||१५|| शीतं तेभ्यो हितं तोयं पाचनं तृड्ज्वरापहम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തേഭ്യഃ-ഉദ്രിക്തപിത്താദിഭ്യഃ പിപാസിതേഭ്യോ,ഘനാദിസാധിതം ശീതം തോയം ഹിതമ്| പാനീയസാധനേ ച തന്ത്രാന്തരേ വിധിരുക്തോ യഥാ-"കര്ഷം ഗൃഹീത്വാ ദ്രവ്യസ്യ തോയസ്യ പ്രസ്ഥമാവപേത്| അര്ധാവശേഷം തദ്ഭാഹ്യം തോയപാനേ ത്വയം വിധിഃ||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നിഷേദ്ധോ [ഷ്ണോ] ദകാനാം ശീതോദകമാഹ ഘനചന്ദനേത്യാദി| [ചന്ദനശബ്ദേന രക്തചന്ദനം ഗ്രാഹ്യമ്, ] "ചന്ദനേ രക്തചന്ദനമ്" ഇതി വചനാത്|
Adhikarana ജ്വരേ പിത്തവിരൂദ്ധനിഷേധഃ (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൭
| ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ||൧൬|| തസ്മാത്പിത്തവിരുദ്ധാനി ത്യജേത് പിത്താധികേऽധികമ്| |൧൭|
| ऊष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नास्त्यूष्मणा विना||१६|| तस्मात्पित्तविरुद्धानि त्यजेत् पित्ताधिकेऽधिकम्| |१७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തം വിനാ ഊഷ്മാ ന വിദ്യതേ, ജ്വരശ്ചോഷ്മണാ വിനാ നാസ്തി, സന്താപലക്ഷണത്വാത് ജ്വരസ്യ| യതശ്ചൈവം തസ്മാദ്യാനി പിത്തസ്യ വിരുദ്ധാന്യാഹാരവിഹാരാദീനി താനി സര്വസ്മിന് ജ്വരേ ത്യജേത്| പിത്താധികേ പുനരധികം കൃത്വാ-അതിശയേന, ത്യജേത്| പിത്താധിക ഇത്യത്രാധികഗ്രഹണേനേദം പ്രതിപാദയതി,-സര്വോ ജ്വരസ്ത്രിദോഷജോ ഭൂയസാ തു വ്യപദേശ ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഊഷ്മാ-സന്താപഃ| സര്വസ്മിന് ജ്വരേ നിഷേധഃ, പിത്താധികേ ത്വധികമ്| രാഗപ്രാപ്തസ്യായം നിഷേധോ ന വിധിപ്രാപ്തസ്യോക്തോ(ഷ്ണോ)ദകാദേഃ|
Adhikarana ജ്വരേ സ്നാനാദിനിഷേധഃ (൧൭) · Śloka ൧൭
| സ്നാനാഭ്യങ്ഗപ്രദേഹാംശ്ച പരിശേഷം ച ലങ്ഘനമ്||൧൭||
| स्नानाभ्यङ्गप्रदेहांश्च परिशेषं च लङ्घनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ന കേവലം ജ്വരേ പിത്തവിരുദ്ധാനി ത്യജേത്| യാവത് സ്നാനാദീംശ്ച ത്യജേത്| സ്നാനാദീനാം പിത്തഹരത്വാശങ്കയാ സേവ്യത്വേ പ്രാപ്തേऽചിന്ത്യപ്രഭാവത്വാത് ജ്വരേ വിരുദ്ധാനീതി തത്സേവനം നിഷേധതി| പ്രദേഹഃ ചന്ദനാദ്യനുലേപഃ| പരിശേഷം ച ലങ്ഘനം ത്യജേത്, യല്ലങ്ഘനമുപയുക്തമുപവാസലക്ഷണം തതോ യദന്യത്തത് പരിശേഷമ്,-ശുധ്ദ്യാദ്യേകാദശപ്രകാരം ച, തത്ത്യജേത്| ഉപവാസലക്ഷണം തു ലങ്ഘനം നവജ്വരേ കര്തവ്യമേവ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സ്നാനാദീനി ജ്വരേ നിഷേധതി-സ്നാനാഭ്യങ്ഗപ്രദേഹാം ശ്ചേതി| പ്രദേഹഃ-അനുലേപനമ്| പരിശേഷം ലങ്ഘനം-ദീപനപാചനാദി|
Adhikarana നിഷേധേ യുക്തിഃ (൧൮-൧൯) · Śloka ൧൯
അജീര്ണ ഇവ ശൂലഘ്നം സാമേ തീവ്രരുജി ജ്വരേ| ന പിബേദൌഷധം തദ്ധി ഭൂയ ഏവാമമാവഹേത്||൧൮|| ആമാഭിഭൂതകോഷ്ഠസ്യ ക്ഷീരം വിഷമഹേരിവ| |൧൯|
अजीर्ण इव शूलघ्नं सामे तीव्ररुजि ज्वरे| न पिबेदौषधं तद्धि भूय एवाममावहेत्||१८|| आमाभिभूतकोष्ठस्य क्षीरं विषमहेरिव| |१९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യഥാऽജീര്ണേ സാമേ തീവ്രരുജ്യപി ശൂലഘ്നമൌഷധം ന പിബേത്, പ്രത്യവായഭയാത്| തഥൈവ സാമേ ജ്വരേ ദാരുണപീഡാവതി തദാനീമാമപക്ത്യര്ഥ മുസ്താപര്പടകാദ്യൌഷധം ക്വാഥാദികല്പനാകല്പിതം ന പിബേത്| ഹി-യസ്മാത്, തത്-ഔഷധം പീതം, അസ്യാമവസ്ഥായാമാമാഭിഭൂത കോഷ്ഠസ്യ പ്രയുക്തം ഭൂയ ഏവാമമാവഹേത്| അത്ര ച സാമ ഇത്യുക്തേ ബഹ്വാമ ഇതി ഗമ്യതേ| അല്പേ ഹ്യജീര്ണേ ഭേഷജമനുജ്ഞാതമേവ| തഥാ ചോവാച തന്ത്രകാരഃ (ഹൃ.സൂ.അ.൮/൧൯)-"ജീര്ണാശനേ തു ഭൈഷജ്യം യുഞ്ജ്യാത്സ്തബ്ധഗുരുദരേ| ദോഷശേഷസ്യ പാകാര്ഥമഗ്നേഃ സന്ധുക്ഷണായ ച||" ഇതി| തസ്മാത്സാമോ ബഹ്വാമ ഇതി ബോധ്യമ്| അഥാത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹക്ഷീരം വിഷമഹേരിവ| യഥാ ക്ഷീരം വിഷഘ്നമപ്യഭിഹിതമഹീനാം തദേവ വിഷം കുര്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നിഷേധേ യുക്തിമാഹ-അജീര്ണ ഇവ ശൂലഘ്നമിതി| യഥാ വിഷഘ്നമപി ക്ഷീരം വിഷാഭിഭൂതകോഷ്ഠേ വിഷവര്ധനമ്, ഏവ മാമഘ്നമപ്യൌഷധം ആമാഭിഭൂതകോഷ്ഠേ ആമവര്ധനമ്| വങ്ഗസേനേ തു(?)-"വൈയാത്യാദ്യധികോऽപ്യത്ര ഭേദഃ കര്തുമിഹേച്ഛതി| കദാ തേനൈവ കര്തവ്യോ മേദോ നൈവാന്യഥാ ഭവേത്|| കഷായം പിപ്പലീമൂലത്രിവൃച്ചൂര്ണാവചൂര്ണികമ്| സാമജ്വരേ കഫോരസ്കേ ഏതത്സ്രംസനമുച്യതേ|| യവക്ഷാരാന്വിതോ യദ്വാ ക്വാഥോ ധാന്യപടോലയോഃ|" ഇതി|
Adhikarana ജ്വരവിശേഷേ സ്വേദഃ സ്വേദഗുണാഃ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
| സോദര്ദപീനസശ്വാസേ ജങ്ഘാപര്വാസ്ഥിശൂലിനി||൧൯|| വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ സ്വേദഃ പ്രശസ്തഃ, സ പ്രവര്തയേത്| സ്വേദമൂത്രശകൃദ്വാതാന് കുര്യാദഗ്നേശ്ച പാടവമ്||൨൦||
| सोदर्दपीनसश्वासे जङ्घापर्वास्थिशूलिनि||१९|| वातश्लेष्मात्मके स्वेदः प्रशस्तः, स प्रवर्तयेत्| स्वेदमूत्रशकृद्वातान् कुर्यादग्नेश्च पाटवम्||२०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഉദര്ദാദയഃ പ്രാഗുക്താഃ| ഉദര്ദശ്ച പീനസശ്ച ശ്വാസശ്ച തൈഃ സഹ വര്തതേ യോ ജ്വരസ്തസ്മിന്| തഥാ, ജങ്ഘേ, ച പര്വാണി ചാസ്ഥീനി ഛ, തത്ര ശൂലം, തദ്വിദ്യതേ യസ്യ തസ്മിംശ്ച| തഥാ, വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ വാതകഫോദ്ഭവേ സ്വേദഃ പ്രശസ്തോ-ഹിതഃ| സ ആചരിതഃ സ്വേദാദീന് പ്രവര്തയേത്| അഗ്നേശ്ച പാടവം-ദീപ്തതരത്വം, വിദധ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ജ്വരവിശേഷേ സ്വേദമാഹ-സോദര്ദപീനസശ്വാസ ഇതി| "ഉദര്ദ ഉക്തോ വക്ഷോഭിഷ്യന്ദോऽന്യൈഃ ശീതവേപഥുഃ| ശീതാമ്ബുസ്പര്ശജഃ ശോഥോ രാഗകണ്ഡൂയുതോऽപരൈഃ||" ഇത്യായുര്വേദപ്രകാശോക്തസ്ത്രിവിധോऽപ്യുദര്ദഃ| സ്വേദഗുണാനാഹ-സ പ്രവര്തയേത്| സ്വേദമുത്രേതി| സ്വേദഃ സ്വേദാദീന് പ്രവര്തയേത്| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൧൩൧)-"ഖര്പരഭൃഷ്ട [പടസ്ഥിതകാഞ്ജികസിക്തോ ഹി വാലുകാസ്വേദഃ| ശമയതി വാതകഫാമയമസ്തകശൂലാങ്ഗഭങ്ഗാദീന്||"] ഇതി|
Adhikarana സ്നേഹോക്താചാരവിധിപാലനമ് (൨൧) · Śloka ൨൧
സ്നേഹോക്തമാചാരവിധിം സര്വശശ്ചാനുപലയേത്| |൨൧|
स्नेहोक्तमाचारविधिं सर्वशश्चानुपलयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തഥാ, സ്നേഹോക്തം-സ്നേഹവിധ്യധ്യായേ കഥിതം,ചാചാരവിധിം ച സര്വശോऽനുപാലയേത്, കുര്യാദിത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സ്നേഹവിധ്യുക്തം നിയമമതിദിശതി-സ്നേഹോക്തമിതി| സ്നേഹോക്തമാചാരവിധിമിതി ഉഷ്ണോദകോപചാരീതി|
Adhikarana ലങ്ഘനാദീനാം പ്രയോഗകാലഃ (൨൧-൨൨) · Śloka ൨൨
| ലങ്ഘനം സ്വേദനം കാലോ യവാഗ്വസ്തിക്തകോ രസഃ||൨൧|| മലാനാം പാചനാനി സ്യുര്യഥാവസ്ഥം ക്രമേണ വാ| |൨൨|
| लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः||२१|| मलानां पाचनानि स्युर्यथावस्थं क्रमेण वा| |२२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ-മലാനാം-സാമാനാം വാതാദീനാം പൃഥക്സ്ഥിതാനാം സംസര്ഗസ്ഥിതാനാം സന്നിപാതസ്ഥിതാനാം ച, സമര്ഥ്യാല്ലങ്ഘനാദയസ്തിക്തരസാവസാനാഃ പാചനാനി സ്യുഃ| യഥാവസ്ഥം-അവസ്ഥാനതിക്രമേണ| കസ്യാഞ്ചിജ്ജ്വരാവസ്ഥായാം ലങ്ഘനം-ഉപവാസലക്ഷണം, മലാനാം പാചനം സ്യാത്| കസ്യാഞ്ചിത് സ്വേദനം സ്യാത്| [കസ്യാഞ്ചിത് ] കാലഃ ഷഡഹാഖ്യഃ| കസ്യാഞ്ചിദ്യവാഗ്വഃ-പേയാഃ| കസ്യാഞ്ചിത്തിക്തകോ രസഃ-തിക്തരസാഗ്ജ്രാതദ്രവ്യോപയോഗഃ| ഏവമവസ്ഥാവശാത് ലങ്ഘനാദയസ്തിക്തരസാന്താ മലാനാമേകൈകശഃ പാചനാനി സ്യുഃ| അഥവാ ക്രമേണൈവ പാചനാനി സ്യുഃ, യഥാ-ലങ്ഘനം സ്വേദനം ച കൃത്വാ ഷഡഹാദൂര്ധ്വം യവാഗ്വസ്തിക്തകോ രസഃ പാചനാന്യവിപക്വാനാം മലാനാം തരുണേ ജ്വരേ സ്യുഃ| തത്ര "ആമാശയസ്ഥഃ" (ശ്ലോ.൧) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന നിര്ദിഷ്ടാ ലങ്ഘനയോഗ്യാവസ്ഥാ, "സോദര്ദപീനസ" (ശ്ലോ. ൧൯) ഇത്യാദിനാ ച സ്വേദനയോഗ്യാവസ്ഥാ, "ഇത്യയം ഷഡഹോ നേയഃ" (ശ്ലോ. ൩൮) ഇത്യാദിനാ ച നിര്ദിഷ്ടാ കാലയോഗ്യാവസ്ഥാ, "യുക്തം ലങ്ഘിതലിങ്ഗൈസ്തുതം" (ശ്ലോ. ൨൪) ഇത്യാദിനാ പേയായോഗ്യാവസ്ഥാ, "ഉദ്രിക്തപിത്തേ" (ശ്ലോ. ൧൪) ഇത്യാദിനാ ച തിക്തരസോപയോഗയോഗ്യാവസ്ഥാ, ഇതി യഥാവസ്ഥം ദ്രഷ്ടവ്യമ്| ക്രമസ്തു യഥാ,-വാതശ്ലേഷ്മകേ സാമേ ജ്വരേ പ്രഥമം ലങ്ഘനം കുര്വന്നേവ സ്വേദനം ദ്വിത്രാദിദിനലക്ഷണം ച കാലം ലങ്ഘിതലക്ഷണയുക്തസ്യ യവാഗ്വാദിപേയാദ്യന്നഭുക്തസ്യാനന്തരം മുസ്താപര്പടകാദിതിക്തരസോപയോഗഃ, ഇതി ക്രമാര്ഥഃ| അസ്യവിശിഷ്ടവിഷയേऽപവാദമാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ലങ്ഹനാദീനാം പ്രയോഗകാലമാഹ-ലങ്ഘനം സ്വേദനമിതി| ലങ്ഘനം-വമനമ്, ക്ഷുത്തൃഷോ കാലശബ്ദേന ഗ്രഹണാത്| യഥാവസ്ഥമിതി ഉത്കൃഷ്ടദോഷാദ്യവസ്ഥായാം വമനമ്, സോദര്ദത്വാദ്യവസ്ഥായാം സ്വേദ്നമ്, സാമത്വമാത്രാവസ്ഥായാം കാലഃ, ക്ഷുദ്ബോധാവസ്ഥായാം യവാഗൂഃ, മൃദുജ്വരത്വാദ്യവസ്ഥായാം തിക്തകോ രസഃ| അനുത്പന്നൈതദവസ്ഥേ തു ജ്വരേ ക്രമേണ ലങ്ഘനാദീനി കുര്യാത്|ജ്വരേ "ലങ്ഘനം കുര്വീത" ഇത്യുക്തമ്|
Adhikarana ജ്വരവിഷേശേ ലങ്ഘനനിഷേധഃ (൨൨-൨൩) · Śloka ൨൩
| ശുദ്ധവാതക്ഷയാഗന്തുജീര്ണജ്വരിഷു ലങ്ഘനമ്||൨൨|| നേഷ്യതേ| |൨൩|
| शुद्धवातक्षयागन्तुजीर्णज्वरिषु लङ्ग़नम्||२२|| नेष्यते| |२३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശുദ്ധേന വാതേന-ആമദോഷാദ്യദുഷ്ടേന, യോ ജ്വരഃ സ ശുദ്ധവാതജ്വരഃ| ക്ഷയേണ-ധാത്വപചയാദിലക്ഷണേന, യോ ജ്വരഃ സ ക്ഷയജ്വരഃ| യശ്ച ഭൂതവിഷവായ്വഗ്നിസമ്പ്രഹാരാദിസമുദ്ഭവഃ സ ആഗന്തുജ്വരഃ| തഥാ, അതരുണോ ജ്വരഃ സ ജീര്ണജ്വരഃ| തേ വിദ്യന്തേ യേഷാം ത ഏവംഭൂതാഃ| തേഷു ലങ്ഘനം നേഷ്യതേ| തേഷു തര്ഹി കിം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ജ്വരവിശേഷേ ലങ്ഘനം നിഷേധതി-ശുദ്ധവാതക്ഷയേതി| ശുദ്ധവാതഃ-നിരാമവായുഃ| ക്ഷയോ-രാജയക്ഷ്മാ| ആഗന്തുഃ-അഭിഘാതാദിജഃ| ജീര്ണഃ-ചിരകാലജഃ|
Adhikarana തത്ര ബൃംഹണരൂപം ശമനമ് (൨൩) · Śloka ൨൩
തേഷു ഹി ഹിതം ശമനം യന്ന കര്ശനമ്| |൨൩|
तेषु हि हितं शमनं यन्न कर्शनम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹി-യസ്മാത്, തേഷു-ശുദ്ധവാതാദിജ്വരേഷു, ശമനം ഹിതമ്| ശമനസ്യ സന്തര്പണാപതര്പണരൂപേണ ദ്വൈവിധ്യാത് കിം തച്ഛമനം തേഭ്യോ ഹിതമ് ? ഇത്യാഹ-യന്ന കര്ശനമ്, ബൃംഹണമിത്യര്ഥഃ| യദ്യേവം തത്സ്പഷ്ടമേവ ബൃംഹണമിത്യേതദേവ കസ്മാന്ന കൃതമ് ? കിം ശമനം യന്ന കര്ശനമിതി പദദ്വയോപാദാനേന ? ബ്രൂമഃ| അര്ഥാന്തരദ്യോതനാര്ഥമേതദുക്തമ്| തഥാ ചായമര്ഥോ വിശിഷ്ട ഉഭയയോരുപാദാനേന പ്രകാശ്യതേ| യഥാ-ന സര്വസര്വികയാ യദ്ബൃംഹണം ശമനം തത്തേഭ്യോ ഹിതമ്| കിന്തര്ഹി ? കിഞ്ചിദ്ബൃഹണം ശമനം തത്തേഭ്യോ ഹിതമിതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഹി-യസ്മാത്, തേഷു ശമനം ഹിതമ്| കിം ലങ്ഘനഭേദഃ ? നേത്യാഹ-യന്ന കര്ശനമ്,- ബൃംഹണഭേദ ഇത്യര്ഥഃ| "ബൃംഹണം ശമനം ത്വേവ വായോഃ പിത്താനിലസ്യ ച|" (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൪൧൭) ഇതി വചനാത്| വൈത്രാശമ്യമാത്ര(?)നിവാരകബൃംഹണലാഭാര്ഥം ശമനശബ്ദോക്തിഃ| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ.൧൬൬)-"കാര്യം ന ബാലേ വൃദ്ധേ വാ|" ഇതി|
Adhikarana അലങ്ഘിതലക്ഷണമ് (൨൩-൨൪) · Śloka ൨൪
| തത്ര സാമജ്വരാകൃത്യാ ജാനീയാദവിശോഷിതമ്||൨൩|| ദ്വിവിധോപക്രമജ്ഞാനമവേക്ഷേത ച ലങ്ഘനേ| |൨൪|
| तत्र सामज्वराकृत्या जानीयादविशोषितम्||२३|| द्विविधोपक्रमज्ञानमवेक्षेत च लङ्घने| |२४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-[ തത്ര- ] തേഷു ജ്വരേഷു, മധ്യേ, സാമജ്വരസ്യാകൃത്യാ ലക്ഷണേന "ജ്വരോപദ്രവതീക്ഷ്ണത്വം" (ഹൃ. നി. അ. ൨/൫൪) ഇത്യാദിനാ, അവിശോഷിതം-അലങ്ഘിതം, വിദ്യാത്| ലങ്ഘനേ-ലങ്ഘനലക്ഷണാപേക്ഷയാ, ദ്വിവിധോപക്രമജ്ഞാനം-ദ്വിവിധോപക്രമണീയാധ്യായോക്തലക്ഷണം, ചവേക്ഷേത| തല്ലക്ഷണം-ച-"വിമലന്ദ്രിയതാ സര്ഗോ മലാനാം" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൪/൧൭) ഇത്യാദി| "അതികാര്ശ്യ" (ഹൃ,സൂ.അ. ൧൪/൨൯) ഇത്യാദിഭിരതി ലങ്ഘിതം ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അലങ്ഘിതലക്ഷണമാഹ-തത്ര സാമജ്വരാകൃത്യേതി| "ജ്വരോപദ്രവതീക്ഷ്ണത്വം" ഇത്യാദി സാമജ്വരാകൃത്യാ അലങ്ഘിതലക്ഷണേ സിദ്ധേऽപ്യലങ്ഘിതലക്ഷണം ലക്ഷണസങ്കരേ ലങ്ഘിതോऽഭൂദിത്യേവമര്ഥഃ| ലങ്ഘിതലക്ഷണമാഹ ദ്വിവിധോപക്രമേ-"വിമലേന്ദ്രിയതാസര്ഗഃ" ഇത്യാദി|
Adhikarana പേയോപചാരഃ പേയോപചാരഫലമ് (൨൪-൨൬) · Śloka ൨൬
| യുക്തം ലങ്ഘിതലിങ്ഗൈസ്തു തം പേയാഭിരുപാചരേത്||൨൪|| യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധാഭിര്മണ്ഡപൂര്വാഭിരാദിതഃ| ഷഡഹം വാ മൃദുത്വം വാ ജ്വരോ യാവദവാപ്നുയാത്||൨൫|| തസ്യാഗ്നിര്ദീപ്യതേ താഭിഃ സമിദ്ഭിരിവ പാവകഃ| |൨൬|
| युक्तं लङ्घितलिङ्गैस्तु तं पेयाभिरुपाचरेत्||२४|| यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः| षडहं वा मृदुत्वं वा ज्वरो यावदवाप्नुयात्||२५|| तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः| |२६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ലങ്ഘിതലിങ്ഗൈഃ-വിശോഷിതലക്ഷണൈഃ, യുക്തം ജ്വരിതം നരം ജ്ഞാത്വാ തം പേയാഭിരുപാചരേത്| കിമ്ഭൂതാഭിഃ ? യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധാഭിഃ| യദ്യത്സ്വം യഥാസ്വമിതി വീപ്സായാമവ്യയീഭാവഃ| യഥാസ്വം ച തദൌഷധം ച യഥാസ്വൌഷധമ്| വാതാദേഃ പൃഥഗ്രൂപസ്യ സംസൃഷ്ടസ്യ സന്നിപതിതസ്യ യദ്യസ്യ യോഗ്യമൌഷധം തേന സിദ്ധാഭിഃ-വക്ഷ്യമാണൈഃ പേയാദിദ്രവ്യൈര്യഥായഥം യോഗ്യൈഃ കൃതാഭിരിത്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതാഭിഃ ? മണ്ഡഃ പൂര്വഃ-പ്രധാനഃ, അച്ഛതയാ യാഭ്യസ്താഭിരിതി സമാസഃ| ഏവം മണ്ഡാത് കിഞ്ചിദ്ധനാഃ പേയാഃ കാര്യാ ഇത്യര്ഥോऽവതിഷ്ഠതേ| ന തു മണ്ഡഃ പൂര്വഃ-പ്രഥമോऽഭ്യവഹാരോ, യാസാം താ മണ്ഡപൂര്വാ ഇതി വ്യാഖ്യേയമ്| ഏവം ഹി വ്യാഖ്യായമാനേ സര്വാസാം പേയാനാം മണ്ഡപൂര്വാണാം ജ്വരേऽഭ്യവഹാരഃ പ്രാപ്നോതി| തതശ്ച (ശ്ലോ.൨൭)-"സൃഷ്ടവിഡ്ബഹുപിത്തോ വാ സശുണ്ഠീമാക്ഷികാം ഹിമാം പേയാം പിബേത്|" താമപി മണ്ഡപൂര്വാ പിബേത്, ന കേവലാമിതി| ഏതശ്ച ക്രിയമാണം വിരുദ്ധം സ്യാത്| തഥാ ക്വഥിതാമലകേऽത്യര്ഥം പിത്തശമനേ ക്വ മണ്ഡഃ ? തഥാ ക്വ ബഹുപിത്തോ ജ്വരീ വാ മണ്ഡഃ "ശൃതഃ പിപ്പലീശുണ്ഠീഭ്യാം യുക്തോ ലാജാമ്ബുദാഡിമൈഃ|" (ച.സൂ.അ. ൨൭/൨൫൬) ഇത്യേവംസ്വരൂപഃ ? പേയായാശ്ച ജ്വരഘ്നത്വമുക്തമ്| തഥാ ക്ഷുധിതേ സമ്യഗ്ലങ്ഘിതം ജ്ഞാത്വാ മണ്ഡാത് കിഞ്ചിദ്ധനാഭിഃ പേയാഭിരസാവുപാചരണീയഃ| തസ്യ-ജ്വരിണഃ, താഭിഃ-പേയാഭിഃ, അഗ്നിര്ദീപ്യതേ-സമിധ്യതേ, സമിദ്ഭിഃ-"ഏധൈഃ, യഥാ ബാഹ്യഃ പാവകഃ| മുനിനാ ചോക്തമ് (ച.ചി.അ.൩/൧൪൯)-"താശ്ച ഭേഷജസംയോഗാല്ലഘുത്വാച്ചാഗ്നിദീപനാഃ| ചോക്തമ് (ച.ചി.അ.൩/൧൪൯)-"താശ്ച ഭേഷജസംയോഗാല്ലഘുത്വാച്ചാഗ്നിദീപനാഃ| വാതമൂത്രപുരീഷാണാം ദോഷാണാം ചാനുലോമനാഃ| സ്വേദനായ ദ്രവോഷ്ണത്വാദ്ദ്രവത്വാത്തൃട്പ്രശാന്തയേ| ആഹാരഭാവാത് പ്രാണായ സരത്വാല്ലാഘവായ ച|| ജ്വരധ്യോ ജ്വരസാത്മ്യത്വാത്തസ്മാത്പേയാഭിരാദിതഃ| ജ്വരാനുപാചരേദ്ധീമാന്" ഇതി| ഖരനാദേനാപ്യുക്തമ്-"പിബേദ്ച്ചാം സസിക്ഥാം വാ സ്വാം സ്വാം പേയാ നവജ്വരേ|" ഇതി| കിയന്തം കാലം ജ്വരിണം പേയാഭിരുപരേത് ? ഇത്യാഹ-ഷഡഹമിത്യാദി| പേയാഭിര്ജ്വരിണം ഷഡഹം യാവദുപാചരേത്| ഷണ്ണാമഹ്നാം സമാഹാരഃ, "തദ്ധിതാര്ഥോത്തരപദ" ഇത്യാദിനാ സമാസഃ, "രാജാഹഃസഖിഭ്യഷ്ടച്" ഇതി ടച്, ന സങ്ഖ്യാദേഃ സമാഹാരേ" ഇത്യഹ്നാദേശോ യദി ശാന്തോ ജ്വരസ്തദാ ദോഷദൂഷ്യാദ്യപേക്ഷയാ ഭക്തയൂഷാദിഭിരുപാചരേദിതി വാശാബ്ദേന ഗമയതി| മൃദുത്വം വേതി| അഥവാ ഷഡഹേऽതീ തേऽപി യാവജ്ജ്വരോ മാര്ദവം ഗച്ഛതി താവത്പേയാഭിരുപാചരേത്| നനു, തര്ഹി കിം ഷഡഹം വേത്യനേന ? അത്ര കേചിദേവമാഹുഃ| ഷഡഹാദര്വാക്പ്രായേണ മൃദുതായാമപി ജാതായാം ഷഡഹം യാവത് ജ്വരിണം പേയാഭിരുപാചരേദിതി ദ്യോതനാര്ഥം ഷഡഹം വേതി കൃതമ്| അപരേ തു കാല ഏവ ബാഹുല്യേന ജ്വരമാര്ദവസ്യേതി ജ്ഞാപനാര്ഥമിദം കൃതമിതി മന്യന്തേ| ജ്വരമാര്ദവേ തു ജാതേ പാചനാദിയോഗഃ കാര്യഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൩൯)- "തതഃ പക്വേഷു ദോഷേഷു ലങ്ഘനാദ്യൈഃ പ്രശസ്യതേ| കഷായഃ" ഇതി| അഥ താ ഏവ പേയാ വക്തുമുപക്രമതേ
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പേയോപചാരമാഹ-യുക്തം ലങ്ഘിതലിങ്ഗൈരിത്യാദി| യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധാഭിരിതി| ഷഡഹം മൃദുത്വം വാ-യഥാऽസ്മിന് ജ്വരേ യദൌഷധം പാചനം ശമനം വാ| മണ്ഡപൂര്വാഭിഃ-പ്രഥമദിനേ മണ്ഡഃ പ്രയുജ്യതേ, ദ്വിതീയദിനാദൌ പ്രയുക്താഭിഃ| ആദിതഃ-ആദൌ, അന്തേ യൂഷൈ രസൈശ്ചേത്യര്ഥഃ| ഏതേന പ്രഥമദിനേ മണ്ഡഃ, ദ്വിതീയതൃതീയചതുര്ഥേഷു പേയാഃ-യവാഗൂവിലേപ്യഃ, "യവാഗ്വാം ച" (ശ്ലോ.൩൭) ഇതി വക്ഷ്യമാണത്വാത്, ചകാരേണ വിലേപീ, പഞ്ചമേ യൂഷൌദനഃ, ഷഷ്ഠേ രസൌദനഃ, ഇതി ഷഡഹമുപാചരേത്| യൂഷൌദനരസൌദനൌ യുക്ത്യാ ഹി, "ഇത്യയം ഷഡഹോ നേയഃ" (ശ്ലോ.൩൮) ഇതി വക്ഷ്യതി| ജ്വരമൃദുത്വാദ്യവേക്ഷ്യ യാവധ്യന്തരേ (?) പ്രകാരാന്തരം സ്വയമൂഹ്യമ്| ഉക്തോപചാരഫലമാഹ-തസ്യാഗ്നിരിതി| തസ്യ-ലങ്ഘിതസ്യ| താഭിഃ-മണ്ഡാദിരസയൂഷരസപേയാദിഭിഃ|
Adhikarana ലാജപേയാ പ്രഥമം യോജ്യാ അമ്ലാര്ഥിനഃ പേയാ (൨൬-൨൭) · Śloka ൨൭
| പ്രാഗ്ലാജപേയാം സുജരാം സശുണ്ഠീധാന്യപിപ്പലീമ്||൨൬|| സസൈന്ധവാം, തഥാऽമ്ലാര്ഥീ താം പിബേത്സഹദാഡിമാമ്| |൨൭|
| प्राग्लाजपेयां सुजरां सशुण्ठीधान्यपिप्पलीम्||२६|| ससैन्धवां, तथाऽम्लार्थी तां पिबेत्सहदाडिमाम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പ്രാക്-പൂര്വം സര്വാഭ്യഃ പേയാഭ്യോ, ലാജപേയാം പിബേത്, ന തു യവാദിപ്രകൃതിജാം പേയാമ്| കീദൃശീമ് ? സുജരാമ്, അല്പജത്വാദ്യാച്ഛീഘ്രം ജരാം യാതി താമ്| തഥാ, സശുണ്ഠീധാന്യപിപ്പലീംശുണ്ഠ്യാദിഭിഃ ശൃതാമിതി ബോധ്യമ്| അത ഏവ സസൈന്ധവാമിതി പൃഥഗ് നിര്ദിഷ്ടമ്| അന്യഥാ സശുണ്ഠീധാന്യപിപ്പലീസൈന്ധവാമിതി നിര്ദേശം കുര്യാത്| മുനിരപ്യാഹ (ച. ചി. അ. ൩/൧൭൭)- "ലാജപേയാം ച സുജരാം പിപ്പലീനാഗരൈഃ ശൃതാമ്" ഇത്യാദി| സസൈന്ധവാമിത്യത്ര സശബ്ദസ്യേഷത്പര്യായത്വാത് അല്പസൈന്ധവാമിതിബോധ്യമ്| തഥാ, അമ്ലാര്ഥീ-യോ ജ്വര്യമ്ല പ്രാര്ഥയതേ സഃ, താം-പൂര്വോക്താം പേയാം, സഹദാഡിമാം പിബേത്| പൂര്വസ്യാഃ പേയായാഃ സദാഡിമത്വമേവാസ്യാ വിശേഷഃ| "വോപസര്ജനസ്യ" ഇതി സഹശബ്ദസ്യ സഭാവഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പേയാസു പ്രഥമം ലാജപേയാ യോജേത്യാഹ-പ്രാഗ്ലാജപേയാമിതി| സുജരാം-സുക്വഥിതാമ്| ക്വഥനം ച ശുണ്ഠ്യാദിക്വാഥേന| ക്വാഥശ്ച ഷഡങ്ഗവത്സാധ്യഃ| സലവണത്വം തു പശ്ചാത്, "കഷായയോനയഃ പഞ്ച രസാ ലവണവര്ജിതാഃ|" (ഹൃ. ക. അ. ൬/൮) ഇതി വചനാത്| "ചതുര്ദശഗുണേ പേയാ" ഇതി വചനാത് ലാജാശ്ചതുര്ദശഗുണേ ക്വാഥേ ക്വഥനീയാഃ| അസ്യാ ഏവ പേയായാഃ മണ്ഡഃ പ്രഥമദിനേ പേയഃ| ഉക്തം ഹി സിദ്ധയോഗേ (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൧൫൯) "ശസ്തം സുലങ്ഘിതസ്യാദൌ വിധായ കവലഗ്രഹമ്| ലാജസക്തുകപഥ്യം സ്യാത്സൈന്ധവേനാവചൂര്ണിതമ്|| രക്തപിത്തഹിതത്വേന ദാഹജ്വരഹൃതേസ്തഥാ| സക്തവഃ ശീതവീര്യാഃ സ്യുര്ലാജപൂര്വാ ഹിതാ ന തേ|| പാചനോ ദീപനോ ലാജമണ്ഡസ്തേനോഷ്ണ ഇഷ്യതേ| അതോऽയം ദശമൂലാദിസാധിതോ ഭിഷജാം മതഃ|| തച്ചേജ്ജീര്യത്യവിഘ്നേന ജ്വരീ ജീവേത്തദാധ്രുവമ്|" ഇതി| യത് "വാതേ വാതകഫേ പിത്തേ സാമവാതരുജാജ്വരേ| വാഠ്യമണ്ഡം പ്രശംസന്തി പടോലമഗധാന്വിതമ്||" ഇതി| തദ്ബദ്ധമലവിഷയമ്| ഭൃഷ്ടഃ ശകലീകൃതോ യവോ-വാഠ്യഃ| അമ്ലാര്ഥിനഃ പേയാമാഹ-തഥാऽമ്ലാര്ഥീതി| താം-ലാജപേയാമ്| തഥാ-തദ്വത്സാധിതാമ്| സഹദാഡിമാം-ശുണ്ഠ്യാദിഷു ദാഡിമം പ്രദേയമ്|
Adhikarana ശിഥിലമലപിത്തോത്തരയോ പേയാ (൨൭) · Śloka ൨൭
| സൃഷ്ടവിഡ് ബഹുപിത്തോ വാ സശുണ്ഠീമാക്ഷികാം ഹിമാമ്||൨൭||
| सृष्टविड् बहुपित्तो वा सशुण्ठीमाक्षिकां हिमाम्||२७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിബേദിത്യനുവര്തതേ| സൃഷ്ടവിട്-ഭിന്നവര്ചാ ജ്വരീ, ബഹുപിത്തോ വാ സശുണ്ഠീമാക്ഷികാം ഹിമാം പേയാം പിബേത്, നോഷ്ണാം നാന്യഥാ യോ ജ്വരീ| ധാന്യപിപ്പല്യാവത്രാപാസ്യേ, ശുണ്ഠീഗ്രഹണാത്| അത്ര ച ശുണ്ഠ്യാ ദ്രവ്യേഭ്യോऽസംയോഗാന്മധുരപാകത്വാദഗ്നിമാന്ദ്യോത്സാരണോപക്ഷീണശക്തിത്വാദ് യുക്തഃ പിത്തേ പ്രയോഗഃ| ഏവമന്യത്രാപി ശുണ്ഠ്യാഃ പ്രയോഗേ ചിന്ത്യമ്| സൈന്ധവം തു താവന്മാത്രം സര്വത്രാവിരുദ്ധമേവ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശിഥിലമലപിത്തോത്തരയോഃ പേയാമാഹ-സൃഷ്ടവിഡിതി| ഹിമായാം മാക്ഷികപ്രക്ഷേപഃ, കിഞ്ചിന്മാധുര്യം യഥാ സ്യാത്|
Adhikarana ബസ്ത്യാദിശൂലിനഃ (൨൮) · Śloka ൨൮
ബസ്തിപാര്ശ്വശിരഃശൂലീ വ്യാഘ്രീഗോക്ഷുരസാധിതാമ്| |൨൮|
बस्तिपार्श्वशिरःशूली व्याघ्रीगोक्षुरसाधिताम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ബസ്ത്യാദിശൂലീ വ്യാഘ്രീഗോക്ഷുരസാധിതാം പേയാം പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ബസ്ത്യാദിശൂലിനഃ പേയാമാഹ-ബസ്തിപാര്ശ്വശിരഃ-ശൂലീതി|
Adhikarana ജ്വരാതിസാരിണഃ പേയാ (൨൮-൨൯) · Śloka ൨൯
| പൃശ്നിപര്ണീബലാബില്വനാഗരോത്പലധാന്യകൈഃ||൨൮|| സിദ്ധാം ജ്വരാതിസാര്യമ്ലാം പേയാം ദീപനപാചനീമ്| |൨൯|
| पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः||२८|| सिद्धां ज्वरातिसार्यम्लां पेयां दीपनपाचनीम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-പൃശ്നിപര്ണ്യാദിസാധിതാം പേയാം ദീപനപാചനീം ജ്വരാതി സാരവാന് അമ്ലാം പിബേത്| ദീപനീ ചാസൌ പാചനീ ചേതി പുംവത്കര്മധാരയേതി പുംവദ്ഭാവഃ| അത്രാമ്ലഗ്രഹണം ന കര്തവ്യമ്| യതഃ സര്വത്രപേയാപ്രസങ്ഗേऽമ്ലാര്ഥീ യോ ജ്വരീ സ സദാഡിമാം പേയാം പിബേദിത്യുക്തമ്| തസ്മാത്കിമനേന ? ബ്രൂമഃ| അമ്ലാഭിലാഷീ ഭവതു വാ മാ ഭവതു| തഥാऽപ്യമ്ലാമേവ ജ്വരാതിസാരീ പിബേദിത്യസ്യാര്ഥസ്യ ദ്യോതനാര്ഥമമ്ലാമിത്യുക്തമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ജ്വരാതിസാരിണഃ പേയാമാഹ-പൃശ്നിപര്ണീതി| അമ്ലാം-ദാഡിമോപേതാമ്|
Adhikarana ഹിധ്മാദിയുക്തസ്യ പേയാ (൨൯) · Śloka ൨൯
| ഹ്രസ്വേന പഞ്ചമൂലേന ഹിക്കാരുക്ശ്വാസകാസവാന്||൨൯||
| ह्रस्वेन पञ्चमूलेन हिक्कारुक्श्वासकासवान्||२९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിബേത്സിദ്ധാമിത്യത്രാനുവര്തതേ| ഹ്രസ്വേന-ബൃഹത്യാദിനാ, പഞ്ചമൂലേന സിദ്ധാം പേയാം ഹിധ്മാദിവാന് പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഹിധ്മാദിയുക്തസ്യ പേയാമാഹ ഹൃസ്വേന പഞ്ചമൂലേനേതി| ഹൃസ്വേന-ബൃഹത്യാദിനാ| രുക്-ശൂലമ്|
Adhikarana കഫാര്തസ്യ പേയാ (൩൦-൩൧) · Śloka ൩൧
പഞ്ചമൂലേന മഹതാ കഫാര്തോ യവസാധിതമ്| വിബദ്ധവര്ഛാഃ സയവാം പിപ്പല്യാമലകൈഃ കൃതാമ്||൩൦|| യവാഗൂം സര്പിഷാ ഭൃഷ്ടാം മലദോഷാനുലോമനീമ്| |൩൧|
पञ्चमूलेन महता कफार्तो यवसाधितम्| विबद्धवर्छाः सयवां पिप्पल्यामलकैः कृताम्||३०|| यवागूं सर्पिषा भृष्टां मलदोषानुलोमनीम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ-കഫാര്തോ നരോ ബില്വാദിനാ-മഹതാ, പഞ്ചമൂലേന സഹ യവസാധിതാം പിബേത്| തണ്ഡുലാ ഏവാത്ര പ്രകൃതിത്വേന യോജ്യാഃ| യവാസ്തുക്വാഥ ഏവ| വിബദ്ധം-വിഷ്ടബ്ധം, വര്ചഃ-പുരീഷം, യസ്യ-നരസ്യ, സ നരഃ സയവാം-യവപ്രധാനാം പിബേത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? പിപ്പല്യാമലകൈഃ കൃതാമ്| തഥാ, സര്പിഷാ ഭൃഷ്ടാം-സമ്യഗാജ്യേന സംസ്കൃതാമ്| തഥാ, മലഃ-പുരീഷാദിഃ, ദോഷോ-വാതാദിഃ, തേഷാമനുലോമനീം-സ്വമാര്ഗപ്രവര്തിനീമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കഫാര്തസ്യ പേയാമാഹ-പഞ്ചമൂലേന മഹതേതി| യവരൂപേയം സര്പിഷാ ഭൃഷ്ടാ യാവന്നിരധ(ന്നിര്ധൂമ)ത്വം താവത്സര്പിഃ സന്താപ്യ തന്മധ്യേ പ്രക്ഷിപ്താമ്|
Adhikarana വിബദ്ധശൂലയുക്തസ്യ പേയാ (൩൧-൩൨) · Śloka ൩൨
| ചവികാപിപ്പലീമൂലദ്രാക്ഷാമലകനാഗരൈഃ||൩൧|| കോഷ്ഠേ വിബദ്ധേ സരുജി| |൩൨|
| चविकापिप्पलीमूलद्राक्षामलकनागरैः||३१|| कोष्ठे विबद्धे सरुजि| |३२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കോഷ്ഠേ വിബദ്ധേ-വിബദ്ധദോഷാധിഷ്ഠാനേ, തഥാ സരുജി ചവികാദിഭിഃ സാധിതാം പേയാം പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦ വിബാദ്ധശൂലയുക്തസ്യ പേയാമാഹ-ചവികാപിപ്പലീതി|
Adhikarana പരികര്തിനഃ പേയാ (൩൨) · Śloka ൩൨
പിബേത്തു പരികര്തിനി| കോലവൃക്ഷാമ്ലകലശീധാവനീശ്രീഫലൈഃ കൃതാമ്||൩൨||
पिबेत्तु परिकर्तिनि| कोलवृक्षाम्लकलशीधावनीश्रीफलैः कृताम्||३२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തുഃ പുനരര്ഥേ| പരികര്തനം-പരികര്തികാ ഛേദനമിവാനുഭവഃ, സ യസ്യാസ്തി സ പരികര്തീ കോഷ്ഠഃ, തസ്മിന്പരികര്തിനി തു കോഷ്ഠേ, കോലാദിഭിഃ സാധിതാം പേയാം പിബേത്| ശ്രീഫലം-ബില്വഫലമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പരികര്തിനഃ പേയാമാഹ-പിബേത്ത്വിതി| കോലം ബദരമ്| കലശീ-പൃഷ്ണിപര്ണീ| ശ്രീഃ-ബില്വഃ|
Adhikarana അസ്വേദനിദ്രാതൃഷ്ണാര്തസ്യ പേയാ (൩൩-൩൪) · Śloka ൩൪
അസ്വേദനിദ്രസ്തൃഷ്ണാര്തഃ സിതാമലകനാഗരൈഃ| സിതാബദരമൃദ്വീകാസാരിവാമുസ്തചന്ദനൈഃ||൩൩|| തൃഷ്ണാഛ്ഛര്ദിപരീദാഹജ്വരഘ്നീം ക്ഷൌദ്രസംയുതാമ്| |൩൪|
अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः सितामलकनागरैः| सिताबदरमृद्वीकासारिवामुस्तचन्दनैः||३३|| तृष्णाछ्छर्दिपरीदाहज्वरघ्नीं क्षौद्रसंयुताम्| |३४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അസ്വേദനിദ്രോ നരസ്തൃഷ്ണാര്തശ്ച സിതാദിഭിഃ സാധിതാം പേയാം പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അസ്വേദനിദ്രാതൃഷ്ണാര്തസ്യ പേയാമാഹ-അസ്വേദനിദ്രാതൃഷ്ണാര്ത ഇതി| സിതാ-ശര്കരാ, സാ ച മധുവദ്യോജ്യാ| സങ്ഗ്രഹേ (ചി.അ. ൧)-"സിതാധാത്ര്യാജ്യനാഗരൈഃ" ഇതി പാഠഃ| തേന സര്പൈര്ഭൃഷ്ടാഃ കാര്യാഃ| പരീവാരഃ-ഉപദ്രവഃ|
Adhikarana പേയൌഷധൈരേവരസയൂഷാദികാനപി കുര്യാത് (൩൪) · Śloka ൩൪
| കുര്യാത്പേയൌഷധൈരേവ രസയൂഷാദികാനപി||൩൪||
| कुर्यात्पेयौषधैरेव रसयूषादिकानपि||३४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-പേയോദ്ദിഷ്ടൈരേവൌഷധൈര്മാംസരസാദയോऽപി യഥോപയോഗം കര്തവ്യാഃ| [ തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേऽധ്യഗീഷ്ട-(ചി. അ. ൧)-"കുര്യാത് പേയൌഷധരേവ രസയൂഷാദികാനപി|" ] രസോऽത്ര മാംസരസഃ| യൂഷാഃ-മുദ്ഗാദിസമ്ബന്ധിനഃ ക്വാഥാഃ| ആദിഗ്രഹണാത് പാനിയമസ്തുതക്രവ്യഞ്ജനാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| പേയാദിഷു ച ദ്രവ്യപരിമാണാദികം പൂര്വോക്തം സൂപശാസ്ത്രാദിഭ്യോ വാऽവഗന്തവ്യമ്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരേ-"പേയായൂഷരസാദ്യേഷു രസാലാപാനകാദിഷു| ദ്രവ്യമാത്രാം പ്രയുഞ്ജീത ലോകസിദ്ധാം യഥാര്ഹതഃ||" ഇതി|| യസ്യ പുംസോ യത്പരിമാണൈര്ദ്രവ്യൈര്മാത്രാ യോഗ്യാ തസ്യ തത്പരിമാണൈര്ദ്രവ്യൈരേവ പേയാദയഃ കാര്യാ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വേവം മന്യന്തേ,-പേയായൂഷരസാദ്യേഷു ദ്രവ്യപരിമാണമല്പമേവ കല്പയിതവ്യമ്| പാനാര്ഥേ ച യദ്ദ്രവ്യൈഃ സധിതം തോയമുക്തം തദല്പപരിമാണദ്രവ്യൈരേവ സധനീയമ്| അല്പപരിമാണേനൈവ ദ്രവ്യേണ തത്തോയം സമ്യക് പാച്യതേ| തഥാ ച ഖാരണാദിരപാഠീത്-"ബഹുദ്രവ്യോ ഘനഃ ക്വാഥഃ സ്വച്ഛമല്പൌഷധം ജലമ്|" ഇതി| ശ്രപണക്രിയാസാമാന്യേऽപ്യസ്യോഭയസ്യ പൃഥക്സംജ്ഞാവിനിര്ദേശോ ദ്രവ്യപരിമാണഭേദാദയം ക്വാഥ ഇദം ജലമിതി| ജ്വരിണാം ച പ്രഥമം യഥാऽച പേയാ ദേയാസ്തഥാ യൂഷരസാ അപ്യച്ഛാ ഏവ ദേയാഃ, അഗ്നിമാന്ദ്യഭയാത്| ക്വാഥോऽപ്യത ഏവ ബഹുപരിമാണദ്രവ്യസാധ്യത്വാദ്ധനതയാ തിക്തരസദ്രവ്യകൃതോऽപി പ്രഥമം ജ്വരേ നിഷിദ്ധഃ| കിം സര്വത്ര ജ്വരേ സര്വാഃ സര്വദാ സര്വസ്മിന്ദേശേ പേയാ ദേയാ ന ? ഇത്യാശങ്ക്യാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പേയൌഷധൈരേവ രസയൂഷാദികാനപി കുര്യാദിത്വാഹ-കുര്യാദിതി|
Adhikarana ജ്വരവിശേഷേ പേയാനിഷേധഃ (൩൫-൩൬) · Śloka ൩൬
മദ്യോദ്ഭവേ മദ്യനിത്യേ പിത്തസ്ഥാനഗതേ കഫേ| ഗ്രീഷ്മേ തയോര്വാऽധികയോസ്തൃട്ഛര്ദിര്ദാഹപീഡിതേ||൩൫|| ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തേ രക്തേ ച പേയാം നേച്ഛന്തി| |൩൬|
मद्योद्भवे मद्यनित्ये पित्तस्थानगते कफे| ग्रीष्मे तयोर्वाऽधिकयोस्तृट्छर्दिर्दाहपीडिते||३५|| ऊर्ध्वं प्रवृत्ते रक्ते च पेयां नेच्छन्ति| |३६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മദ്യോദ്ഭവ ഇത്യാദിഷ്വര്ഥേഷു പേയാം നേച്ഛന്തി, മുനയ ഇതി ശേഷഃ| മദ്യേനോദ്ഭവോ യസ്യ തസ്മിന് മദ്യോദ്ഭവേ ജ്വരേ, തഥാ മദ്യനിത്യേ പുരുഷേ, തഥാ കഫേ പിത്തസ്ഥാനഗതേ സതി, തഥാ ഗ്രീഷ്മകാലേ, തഥാ തയോര്വാऽധികയോഃ, തയോരിതി പിത്തകഫൌ പരാമൃശ്യേതേ, പിത്തകഫയോശ്ചാധികയോഃ, പിത്തസ്ഥാനഗതേ കഫ ഇത്യസ്തയോരേവ പ്രകൃതത്വാത്, തഥാ തൃട്ഛര്ദിര്ദാഹൈഃ സമുദിതൈഃ പീഡിതേ പുരുഷേ യോ ജ്വരസ്തസ്മിംശ്ച, പ്രത്യേകം തു തൃഡാര്തേऽനുജ്ഞാതൈവ, ആസ്വേദനിദ്രസ്തൃഷ്ണാത്ര്ത ഇത്യുക്തേഃ, ദാഹാര്തേऽപി സൃഷ്ടവിഡ്ബഹുപിത്തോ വേത്യാഹ, തഥാ യസ്യോര്ധ്വം പ്രവൃത്തേ രക്തേ ജ്വരസ്തസ്മിംശ്ച പേയാം നേച്ഛന്തി| തേഷു തര്ഹി കിം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ജ്വരവിശേഷേ പേയാം നിഷേധതി-മദ്യോദ്ഭവ ഇതി| മദ്യനിത്യേ പുരുഷേ| തയോഃ-പിത്തകഫയോരധികയോര്വാ|
Adhikarana നിഷിദ്ധപേയസ്യ തര്പണമ് (൩൬-൩൭) · Śloka ൩൭
തേഷു തു| ജ്വരാപഹൈഃ ഫലരസൈരദ്ഭിര്വാ ലാജതര്പണാന്||൩൬|| പിബേത്സശര്കരാക്ഷൌദ്രാന്| |൩൭|
तेषु तु| ज्वरापहैः फलरसैरद्भिर्वा लाजतर्पणान्||३६|| पिबेत्सशर्कराक्षौद्रान्| |३७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തേഷു പുനര്വിഷയഭൂതേഷു ലാജതര്പണാന്-ലാജസക്തൂന്, പിബേത്,-പേയാവസരേ ന തു യവസക്തൂന് പിബേത്| ജ്വരാപഹൈഃ ഫലരസൈഃദ്രാക്ഷാദീനാം ജ്വരഘ്നാനാം ഫലാനാം രസൈഃ-സ്വരസൈഃ, അഥവാ തദ്രസൈഃക്വാഥൈഃ| അഥവാ, അദ്ഭിഃ-ജലൈഃ, ക്വഥിതശീതലൈരിത്യര്ഥാദ്ഗമ്യതേ| കിമ്ഭൂതാന് ലാജതര്പണാന് ? സശര്കരാക്ഷൌദ്രാന്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നിഷിദ്ധപേയസ്യ തര്പണമാഹ-തേഷു ത്വിതി| ലാജതര്പണം-ലാജചൂര്ണകൃതമര്ഥമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൧)-"ദ്രാക്ഷാദാഡിമകാശ്മര്യപഥ്യാപീലുപരുഷകൈഃ| ജ്വരഘ്നൈസ്തോയമൃദിതൈരദ്ഭിര്വാ ലാജതര്പണാന്| പിബേത്സുസൂക്ഷ്മരജസഃ" ഇതി| തത്ര തര്പണശബ്ദേന സക്ത്വഃ| തേ ച ലാജാനാമ്|
Adhikarana തതോ യൂഷൌദനനരസൌദനൌ (൩൭-൩൮) · Śloka ൩൮
തതോ ജീര്ണേ തു തര്പണേ| യവാഗ്വാം വൌദനം ക്ഷുദ്വാനശ്നീയാദ്ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലമ്||൩൭|| ദകലാവണികൈര്യൂഷൈ രസൈര്വാ മുദ്ഗലാവജൈഃ| |൩൮|
ततो जीर्णे तु तर्पणे| यवाग्वां वौदनं क्षुद्वानश्नीयाद्भृष्टतण्डुलम्||३७|| दकलावणिकैर्यूषै रसैर्वा मुद्गलावजैः| |३८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തതഃ-തര്പണപാനാദനന്തരം, ജീര്ണേ തര്പണേ, യവാഗ്വാം വേതി യവാഗൂപാനാര്ഹേ നരേ യവാഗ്വാം ജീര്ണായാം, ക്ഷുദ്വാന് പുരുഷോ-ജാതബുഭുക്ഷഃ സന്, ദ്വിതീയേऽന്നകാല ഓദനമശ്നീയാത്-ഭുഞ്ജീത| കിമ്ഭൂതമ് ? ഭൃഷ്ടാസ്തണ്ഡുലാ യസ്മിന്| കിം കേവലമോദനം ഭുഞ്ജീത ? നേത്യാഹ-ദകേത്യാദി| ദകലാവണികൈഃ-കുലത്ഥാദീനാം സമ്ബന്ധിഭിര്യൂഷഃ-ക്വാഥൈഃ, ഓദനമദ്യാത്| അഥവാ, അവസ്ഥാവശാത് മുദ്ഗലാവജൈരോദനമദ്യാത്| മുദ്ഗലാവജരസൈരിതി വക്തവ്യേ രസൈരിതി പൃഥങ്നിര്ദേശോ ലാവജരസാനാം പ്രാധാന്യജ്ഞാപനാര്ഥമ്| തഥാ ലാവജരസാഃ സംസ്കാര്യാഃ സംസ്കാരകാശ്ച മുദ്ഗാഃ, അത ഏവ ബഹുമാത്രാണാം ലാവാനാമല്പാനാം ച മുദ്ഗാനാമത്രോപയോഗഃ കാര്യ ഇത്യവതിഷ്ഠതേ| "നാതിമാം സാസ്തനുരസാ ദകലാവണികാഃ സ്മൃതാഃ|" ഇതി കേചിദാഹുഃ| അന്യേത്വാചക്ഷതേ,-"അല്പമാംസപടുസ്നേഹാ ദകലാവണികാഃ സ്മൃതാഃ|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-യൂഷോദനരസൌദനാവാഹ-തതോ ജീര്ണേ ത്വിതി| യസ്യ തര്പണമുക്തം തസ്യ തര്പണേ ജീര്ണേ, യസ്യ യവാഗൂരുക്താ തസ്യ യവാഗ്വാം ജീര്ണായാം, ഓദനമശ്നീയാത്| ജീര്ണത്വമപി വികാരഃ പാകഃ| സ ച ദിനത്രയേണ ജായതേ| ത്രിദിനം തര്പണം യവാഗൂം വാ ഭുക്ത്വാ തതോ യൂഷൌദനം തതോ രസൌദനം ഭുഞ്ജീതേത്യര്ഥഃ| മുദ്ഗജൈര്യൂഷൈ രസൈഃ| ലാവജൈര്ദകലാവണികൈഃ| ദകം-ഉദകമ്, തേന ലവണേന ച സംസ്കൃതൈഃ, അകൃതൈരിത്യര്ഥഃ| വാശബ്ദാദമുദ്ഗലാവജൈരപി യഥാ സാത്മ്യം ധാന്യാന്തരമാംസാന്തരജൈഃ| യൂഷൈര്വാ രസൈര്വേതി വ്യാഖ്യാനേ മുദ്ഗലാവജൈരിതി വിശേഷണം ന ഘടതേ, ക്രമാഭാവാത്|
Adhikarana മണ്ഡാദ്യുപചാരസ്യോപസംഹാരഃ (൩൮) · Śloka ൩൮
| ഇത്യയം ഷഡഹോ നേയോ ബലം ദോഷം ച രക്ഷതാ||൩൮||
| इत्ययं षडहो नेयो बलं दोषं च रक्षता||३८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഇതി-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, പ്രഥമോ ജ്വരസ്യ ഷഡഹോ നേയഃ അതിവാഹ്യഃ, നാന്യോ ജ്വരസ്യ സമ്ബന്ധീ, ഇത്യയമിതി നിര്ദേശാല്ലഭ്യതേ- കിം കുര്വതാ ഭിഷജാ ഷഡഹോ നേയഃ ? ബലം രക്ഷതാ, തഥാ ദോഷം തത്കാലേ സാമം വാതാദ്യന്യതമം പൃഥക് സംസൃഷ്ടം സന്നിപതിതം വാ തജ്ജ്വരകാരണം രക്ഷതാ,-തത്ര തദ്രക്ഷാം കുര്വതാ, യഥാऽസൌ ദോഷഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യതാമസാധ്യതാം വാ ന യാതി| അത്ര ച യദി കില ബലരക്ഷാര്ഥം സന്തര്പണം ക്രിയതേ തദാ സന്തര്പണസ്യാമവൃദ്ധിഹേതുത്വാത് സാമോ ദോഷോ വര്ധേത, അഥാമദോഷക്ഷപണാര്ഥമപതര്പണം കുര്വീത തദാ ബലഹാനിഃ സ്യാത്, തസ്മാന്മധ്യമയാ വൃത്ത്യാऽവഹിതേന വൈദ്യേനോഭയം രക്ഷതോപക്രമഃ കാര്യഃ, നാത്രാവഹേലാ കാര്യേത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മണ്ഡാദ്യുപചാരമുപസംഹരതി-ഇത്യയം ഷഡഹോ നേയ ഇതി|
Adhikarana തതഃ കഷായഃ (൩൯) · Śloka ൩൯
തതഃ പക്വേഷു ദോഷേഷു ലങ്ഘനാദ്യൈഃ പ്രശസ്യതേ| കഷായോ ദോഷശേഷസ്യ പാചനഃ ശമനോऽഥവാ||൩൯||
ततः पक्वेषु दोषेषु लङ्घनाद्यैः प्रशस्यते| कषायो दोषशेषस्य पाचनः शमनोऽथवा||३९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ലങ്ഘനാദ്യൈഃ-തിക്തസാവസാനൈസ്തത്കാലോചിതൈര്ജ്വരകാരിസാമമലപക്തൃൗഹേതുഭിഃ, പക്വേഷു ദോഷേഷു തതഃ-ഷഡഹാദൂര്ധ്വം, കഷായഃ പ്രശസ്യതേ| മുസ്താപര്പടകാദിഃ പാചനഃ, പ്രാധാന്യേന പാചനസംജ്ഞയാ വിഹിതത്വാത്| തഥാ വക്ഷ്യമാണഃ കലിങ്ഗകാദിരര്ഘശ്ലോകസമാപനഃ (ശ്ലോ. ൪൮) പഞ്ചപ്രകാരഃ ശമനഃ പ്രശസ്യതേ, പ്രാധാന്യേന ശമനസംജ്ഞയാ വിഹിതത്വാത്| തഥാ ഛാധ്യേഷ്യതേ തന്ത്രകൃത് (ശ്ലോ. ൫൧) "പഞ്ചൈതേ സന്തതാദീനാം പഞ്ചാനാം ശമനാ മതാഃ|" ഇതി| തദേതദുഭയം-പാചനശബ്ദശ്രുത്യാക്ഷിപ്തോ മുസ്താപപര്ടകാദിഃ ശമനശ്രുത്യാക്ഷിപ്തഃ കലിങ്ഗകാദിഃ, കഷായഃ-ക്വാഥഃ, പ്രശസ്യതേ| കസ്യ പാചനഃ ? ഇത്യാഹ-ദോഷശേഷസ്യ| അത ഏവ പക്വേഷു ദോഷേഷു ലങ്ഘനാദ്യൈരിത്യല്പപക്വേഷു പക്വപ്രായേഷ്വീഷദാമേഷു ദോഷേഷ്വിതി ബോധ്യമ്| അന്യഥാ പക്വസ്യ പാചനമയുക്തമിവ സ്യാത്, പിഷ്ടപേഷണന്യായേനാനര്ഥകത്വാത്| തഥാ ചാപക്വം യദ്വസ്തുജാതം തദഗ്നിഃ പഛതി, പഹന്തമഗ്നിഃ പാചനഃ പാചയാത| ഏവം ച പാക്യാഭാവാത് കിമഗ്നിഃ പചതു ? കിം വാ കഷായഃ പാചയതു ? ഇത്യനുപപന്നമിവൈതത്സ്യാത്| യദാ പുനര്മുസ്താപര്പടകാദിഃ കലിങ്ഗാദിരന്യോ വാ കശ്ചിത് കഷായസ്തിക്താദ്യന്യതമോ വാതാദിദോഷജ്വരശാന്ത്യര്ഥം പ്രയുജ്യതേ തദാ പാചനോ ഭവന്നപി ശമനസംജ്ഞഃ, ന പാചനസംജ്ഞഃ| നനു, പ്രഥമ ഏവ ദിനേ തിക്തരസകഷായമനുജജ്ഞേ തന്ത്രകൃത്| തഥാ ചോവാഛ (ശ്ലോ. ൧൫)- "ഘനചന്ദനശുണ്ഠ്യമ്ബുപര്പടോശീരസാധിതമ്| ശീതം തേഭ്യോ ഹിതം തോയം പാചനം തൃഡ്ജ്വരാപഹമ്||" ഇതി| തത്കഥമേതത് ? അത്രോച്യതേ| ജ്വരിണഃ പ്രസക്തതൃഷോऽവശ്യം പാനം കിഞ്ചിദ്വിതരണീയമ്| ന ച (പാനേ) മദ്യേക്ഷുരസദധിമസ്ത്വാരനാലക്ഷീരാദീനാമത്ര യോഗ്യത്വേऽപി ജ്വരസ്യൈവം വിധാനി നിഷദ്ധാനി തന്ത്രകൃദ്ഭിഃ, ശിശിരജലമപ്യാമദോഷസ്രോതഃസംരോധാഗ്നിസാദാദീനാവഹേത് ജ്വരം ഗാഢതരം കുര്യാത്| തസ്മാത് പാനാര്ഥേ തിക്തസാധിതമുക്തമമ്ബ്വനുമേനേ| ദ്രവ്യാണി ചാത്ര സ്വല്പമാത്രയൈവ യോജ്യാ നീത്യനന്തരമേവ പ്രത്യപാദി| കിഞ്ച ജ്വരിതസ്തൃഷതോ ജലം ബഹൌഷധം പാതുമപി ന ക്ഷമേത| കിഞ്ച കതിപയാന്യേവ ഘനാദീനി ജലസംസ്കാരേണ പാതുമനുമതാനി, ന സകലാന്യപി തിക്താന്യനുമതാനി| കിംതര്ഹി ? വിശിഷ്ടപ്രഭാവം ദര്ശയന്തി ഘനാദീന്യേവ| വിശിഷ്ടപ്രഭാവത്വം ചാന്യത്രാപി ദ്രവ്യാണാം ദൃഷ്ടമ്| യഥാ-ശമീഫലം മധുരമപി കേശഘ്നമ്, തഥാऽമ്ലമപ്യാമലകം പിത്തകഫഘ്നമ്, സൈന്ധവം ലവണമപി ചക്ഷുഷ്യമ്, ഇത്യാദ്യന്യദപ്യൂഹ്യമ്| തസ്മാത് ഘനാദീനാം പാനീയസംസ്കാരോപയോഗോ നവജ്വരേऽപി ഹിതഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഔഷധമാഹ-തതഃ പക്വേഷ്വിതി| തതഃ-ഷഡഹാത്പരമ്| കഷായഃ-സ്വരസാദിഃ അപക്വദോഷശങ്കായാം പാചനഃ, തദഭാവേ ശമനഃ| വൃദ്ധിജശനമ്(?)| പക്വേഷു ദോഷേഷ്വിതി ദിനസങ്ഖ്യാനാദരാര്ഥമ്| തദുക്തിസ്തു ക്രമകഥനാര്ഥമ്|
Adhikarana ദോഷവിശേഷേ കഷായവിശേഷഃ (൪൦) · Śloka ൪൦
തിക്തഃ പിത്തേ വിശേഷേണ പ്രയോജ്യഃ, കടുകഃ കഫേ| |൪൦|
तिक्तः पित्ते विशेषेण प्रयोज्यः, कटुकः कफे| |४०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഷായ ഇതി വര്തതേ| ജ്വരസ്യ പ്രകൃതത്വാത് പിത്തേ-പിത്തജ്വരേ, തിക്തകഷായകല്പനാപ്രകാരഃ പ്രയോജ്യഃ| തിക്തഃ പിത്തേ വിശേഷേണേത്യതോ വിശേഷനിര്ദേശാദന്യദോഷോത്ഥേऽപി ജ്വരേ തിക്തരസാധിഷ്ഠിതോ ദ്രവ്യകഷായോ യഥാവസ്ഥം പ്രയോജ്യഃ, ന കേവലം പിത്തജ്വരാഖ്യേ, വ്യാധിദോഷഘ്നത്വാത്| തഥാ തിക്തോ രസോ നിസര്ഗത ഏവ ജ്വരഘ്നഃ ശാസ്ത്രേऽസ്മിന്പഠിതഃ| യഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൦/൧൪)- "തിക്തഃ സ്വയമരോചിഷ്ണുരരുചിം കൃമിതൃഡ്വിഷമ്| കൂഷ്ഠമൂര്ച്ഛാജ്വരോത്ക്ലേദദാഹപിത്തകഫാന് ജയേത്||" ഇതി| മുനിരപ്യവോചത് (ഛ. സൂ. അ. ൨൬൪൩)- "തിക്തോ രസഃ സ്വയമരോഛിഷ്ണുരരോഛകഘ്നോ വിഷഘ്നഃ ക്രിമിഘ്നോ മൂര്ച്ഛാദാഹപ്രശമനസ്തൃഷ്ണാപ്രശമനസ്ത്വങ്മാംസയോഃ സ്ഥിരീകരണോ ജ്വരഘ്നഃ" ഇത്യാദി| തസ്മാദ്രസേഷു യഥാ തിക്തരസസ്യ ജ്വരഘ്നത്വം തഥാ നാന്യേഷാം രസാനാമിത്യവേഹി| ഗുഡൂഛ്യാദേശ്ച ദ്രവ്യസ്യ തിക്തരസത്വാദേവ ജ്വരഘ്നത്വസ്യ പ്രതിപാദിതത്വാത് പുനര്യജ്ജ്വരഘ്നത്വമുക്തം തഛ്ഛക്ത്യുത്കര്ഷായേതി ബോധ്യമ്| ഗുഡൂഛ്യാശ്ച മുനി(?)ഗുണാനാഹ| യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ അ. ൧൨)- "തിക്താऽമൃതാ ത്രിദോഷഘ്നീ ഗ്രാഹിണ്യുഷ്ണാ രസായനീ| ദീപനീ ജ്വര തൃഡ്ദാഹകാമലാവാതരഗ്ക്തനുത്||" ഇതി| ഏവമന്യേഷാമപി ദ്രവ്യാണാമാധേയസാമര്ഥ്യാദ്യുത്കര്ഷസിദ്ധമപി യത് പുനരുഛ്യതേ, തത്തേഷാം തസ്യ കര്മണഃ ശക്ത്യുത്കര്ഷാര്ഥം ബോധ്യമ്| കടുക ഇത്യാദി| കടുകരസാധിഷ്ഠിതോ ജ്വരഘ്നദ്രവ്യവിശേഷജഃ ക്വാഥഃ കഫേ-കഫജ്വരേ പ്രയോജ്യഃ, ന തു യഃ കശ്ഛിത്കടുകദ്രവ്യകഷായഃ, സര്വസ്യ ജ്വരഘ്നത്വാനുപപത്തേഃ| യസ്മാദ്ദ്രവ്യപ്രഭാവാദ്വിശിഷ്ടമേവ കടുരസാധിഷ്ഠിതം കിമപി യദ് ദ്രവ്യം തജ്ജവരഘ്നമിതി മന്തവ്യമ്| ഏതദേവ തസ്മാഛ്ഛായം ഗ്രന്ഥകൃത് "കഫേ കടുകോ യോജ്യഃ" ഇതി ജഗാദ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-യസ്മിന് ദോഷേ യഃ കഷായസ്തമാഹ-തിക്തഃ പിത്ത ഇതി| വിശേഷേണേതി വചനാത് കഫേऽപി, ന തു വാതേ, വിരുദ്ധത്വാത്|
Adhikarana കഷായകഷായസ്യ നിഷേധഃ നിഷേധാതിക്രമേ ദോഷഃ (൪൦-൪൧) · Śloka ൪൧
| പിത്തശ്ലേഷ്മഹരത്വേऽപി കഷായഃ സ ന ശസ്യതേ||൪൦|| നവജ്വരേ, മലസ്തമ്ഭാത്കഷായോ വിഷമജ്വരമ്| കുരുതേऽരുചിഹൃല്ലാസഹിധ്മാധ്മാനാദികാനപി||൪൧||
| पित्तश्लेष्महरत्वेऽपि कषायः स न शस्यते||४०|| नवज्वरे, मलस्तम्भात्कषायो विषमज्वरम्| कुरुतेऽरुचिहृल्लासहिध्माध्मानादिकानपि||४१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഷായഃ-കഷായരസാധിഷ്ഠിതദ്രവ്യജഃ കഷായഃ, സ പിത്തശ്ലേഷ്മഹരത്വേऽപി നവജ്വരേ,-തരുണജ്വരേ, ന ശസ്യതേ| കുതഃ ? ഇത്യാഹ-മലേത്യാദി| കഷായോ ഹ്യത്ര യോജിതോ മലസ്തമ്ഭാത്കാരണാത് വിഷമജ്വരം-സതതാദികം, കുരുതേ| കഷായസ്തമ്ഭിതാ ഹി മലാഃ കോഷ്ഠമപ്രതിപന്നത്വാത് സമ്യക്പാകമയാന്തഃ സന്ധിസ്തോതോലീനാഃ കഷായപാനവിഹിതവേഗാ അശക്തത്വാദ്വിഷമമേവ ജ്വരം കുര്വന്തി| യദി ഹി തേഷാം കഷായദാനേന ശക്തിഹാനിര്ന കൃതാ സ്യാത് തദാ സന്തതമേവ ജ്വരം കുര്യുഃ| തസ്മാത് സ്വല്പത്വാത് സതതാദികം വിഷമജ്വരം കര്തുമേഷാം യുക്തമ്| നനു, പിത്തശ്ലേഷ്മഹരത്വേപീത്യനര്ഥമ്| യതഃ "കഷായഃ പിത്തകഫഹാ" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൦൧൨൦) ഇതി പൂര്വമുക്തമ്| അസ്ത്യേവൈതത്| അര്ഥവിശേഷജ്ഞാപനാര്ഥം തു പുനരുക്തമ്| നവജ്വരേ-ഏകദോഷജേ സന്നിപാതജേ വാതകഫജേ വാതപിത്തജേ, കേവലം കഷായോ ന ശസ്തോऽപി തു പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരേऽപി ന ശസ്തഃ, തസ്മാത് പിത്തകഫജേऽപി ജ്വരേ നായം യോജ്യ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, കഷായോऽയം യോജിതോ ന കേവലം വിഷമജ്വരം കരോതി, യാവദരുച്യാദീശ്ച കരോതി| അത്രാപി മലസ്തമ്ഭാദിതി സമ്ബധ്യതേ| തേന യദ്യപ്യാദിശബ്ദേനാനിയതരുപാണാമനേകാനാവ്യാധീനാം ഗ്രഹണം പ്രാപ്തമ്, തഥാऽപി മലസ്തമ്ഭാദ്യേ വ്യാധയ ഉത്പദ്യന്തേऽരുച്യാദിരൂപാസ്തേഷാമേവേഹ ഗ്രഹണാര്ഥമേവം സമ്ബന്ധഃ കൃതഃ| തഥാ, വിഷമജ്വരാരുചിഹൃല്ലാസഹിധ്മാധ്മാനാദികാനപീത്യേകവിഭക്ത്യൈവ നിര്ദേശഃ കര്തും വ്യവച്ഛദ്യ പൃഥങ്ക്നിര്ദേശോ യഃ കൃതസ്തേനേദം ദ്യോത്യതേ,-കഷായഃ പ്രയോജിതോऽവശ്യമേവ വിഷമജ്വരം കുരുതേ, അരുച്യാദീന് പുനര്നാവശ്യം കുരുതേ, ഇതി| തദേവം കഷായോ രസവിശേഷോ മലസ്തമ്ഭാദേവ നവജ്വരേ നിഷിധ്യതേ, ന തു കല്പനാവശാത്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൩൧൧൬൦)- "യഃ കഷായഃ കഷായസ്തു സ വര്ജ്യസ്തരുണേ ജ്വരേ| ന തു കല്പനമുദ്ദിശ്യ കഷായഃ പ്രതിഷിധ്യതേ||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കഷായം ജ്വരേ നിഷേധതി-പിത്തശ്ലേഷ്മഹരത്വേऽപീതി| കഷായഃ-കഷായരസസ്യ കഷായഃ| നിഷേധാതിക്രമേ ദോഷമാഹ-മലസ്തമ്ഭാദിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൧)-"ന ച്യവന്തേ ന പച്യന്തേ കഷായസ്തമ്ഭിതാ മലാഃ| തിര്യഗ്ഗതാ വിമാര്ഗാ വാ വര്ദ്ധയന്ത്യപി ച ജ്വരമ്|| വഹ്വാമകഫവാതത്വാച്ഛൂലാനാഹാദികാനപി|" ഇതി|
Adhikarana ഉക്തൌഷധകാലസ്യ മതാന്തരേണ നിരാകരണമ് (൪൨) · Śloka ൪൨
സപ്താഹാദൌഷധം കേചിദാഹുരന്യേ ദശാഹതഃ| കേചില്ലഘ്വന്നഭുക്തസ്യ യോജ്യമാമോല്ബണേ ന തു||൪൨||
सप्ताहादौषधं केचिदाहुरन्ये दशाहतः| केचिल्लघ्वन्नभुक्तस्य योज्यमामोल्बणे न तु||४२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സപ്താഹാദനന്തരമഷ്ടമേऽഹ്നയൌഷധം-ജ്വരഘ്നം യഥായോഗ്യം ശൃതാദികല്പനയാ കല്പിതം, യോജ്യമിതി കിചിദേവാചാര്യാ ആഹുഃ| അന്യേ തു ദശാഹാദൂര്ധ്വമൌഷധം-മുസ്താപര്പടകാദികം, യോജ്യമാഹുഃ| കേചിദാചാര്യാ ലഘ്വന്നഭുക്തസ്യ നരസ്യൌഷധം യോജ്യമിത്യാഹുഃ| ലഘ്വന്നശബ്ദേന പേയാദികം ഭണ്യതേ, ഓദനതസ്തസ്യ ലഘുത്വോക്തേഃ| ലഘ്വന്നം ഭുക്തം യേനാസൌ ലഘ്വന്നഭുക്തഃ| ആഹിതാഗ്ന്യാദിത്വാന്നിഷ്ഠാന്തസ്യ പരനിപാതഃ| "പരമതമപ്രതിഷിദ്ധമനുമതമേവ" ഇതി സര്വമേതത് പ്രമാണമ്, അവസ്ഥാവശേന പ്രയോഗാര്ഹത്വാത്| ആമോല്ബണേ തു ന-ആമാധികജ്വരിണി പുരുഷേ പുനരൌഷധം ജ്വരഘ്നം മുസ്താപര്പടകാദികം ഷഡഹാദൂര്ധ്വം സപ്താഹാത് ദശാഹാദ്വാ ന യോജ്യമ്| കിമിതി ചേത് ? ആഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉക്തമൌഷധകാലം മതാന്തരേണ നിരാകുരുതേ-സപ്താഹാദൌഷധമിതി| ലഘ്വന്ന-മണ്ഡാദി, ഷഡഹാദനന്തരം അവധിത്രയമപ്യപ്രയോജകമ്| യാവദാമോല്ബണസ്താവദൌഷധം ന യോജ്യമ്|
Adhikarana സ്വസിദ്ധാന്തേ യുക്തിഃ (൪൩-൪൪) · Śloka ൪൪
തീവ്രജ്വരപരീതസ്യ ദോഷവേഗോദയേ യതഃ| ദോഷേऽഥവാऽതിനിചിതേ തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യകാരിണി||൪൩|| അപച്യമാനം ഭൈഷജ്യം ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ്| |൪൪|
तीव्रज्वरपरीतस्य दोषवेगोदये यतः| दोषेऽथवाऽतिनिचिते तन्द्रास्तैमित्यकारिणि||४३|| अपच्यमानं भैषज्यं भूयो ज्वलयति ज्वरम्| |४४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തീവ്രജ്വരേണ പരീതസ്യ ജ്വരിണഃ പുംസോ ദോഷവേഗോദയേ ദോഷസ്യ-ആമാദ്യാഖ്യസ്യോല്ബണസ്യ, വേഗോ-മുസ്താപര്പടകാദിനോത്ക്ലേശാത്, ദോഷവേഗഃ, തസ്യോദയഃ-പ്രാദുര്ഭാവോ, ദോഷവേഗോദയഃ| അഥവാ, ഉല്ബണാമസ്യ വാതാദേര്ദോഷസ്യ വേഗോദയഃ, തസ്മിന് ദോഷവേഗോദയേ സതി| അഥവാ തഥൈവ ദോഷേ-ആമാഖ്യേ, അതിനിചിതേ-അതിശയേന സഞ്ചയം പ്രാപ്തേ, വാതാദൌ വ ദോഷ ഉല്ബണേ| അത ഏവ തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യേऽവശ്യം കരോതി തസ്മിന് തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യകാരിണി| യതോ-യസ്മാത്, തദാനീമാമച്ഛന്നപാവകേനാപഛ്യമാനം ഭൈഷജ്യം-ഔഷധം മുസ്താപര്പടകാദിശൃതാദികല്പനാകല്പിതം, തദൌഷധം പ്രയുക്തം ഭൂയഃ-പുനരപി, ജ്വരം ജ്വലയതി-ഉത്തേജയതി ന ശമയതി| തസ്മാദാമോല്ബണേ ജ്വരേ ന ഷഡഹാദൂര്ധ്വം നാപി സപ്താഹാന്ന ച ദശാഹാദൂര്ധ്വം ഭൈഷജ്യം യോജ്യമ്| കദാ തര്ഹി യോജ്യമ് ? ഇത്യാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സ്വസിദ്ധാന്തേ യുക്തിമാഹ-തീവ്രജ്വരപരീതസ്യേതി| ദ്വിവിധോ ഹ്യാമോല്ബണോ ജ്വരഃ-അപക്വഃ പച്യമാനശ്ച| തത്ര പ്രഥമേऽര്ഥേ പച്യമാനസ്യോക്തിഃ, അപക്വസ്യ ദ്വിതീയേ| ഉഭയോരപി പ്രയുക്തമൌഷധമപച്യമാനം പുനര്ജ്വരം ജ്വലയതി|
Adhikarana ഔഷധയോഗ്യാ ജ്വരാവസ്ഥാ (൪൪-൪൫) · Śloka ൪൫
| മൃദുര്ജ്വരോ ലഘുര്ദേഹശ്ചലിതാശ്ച മലാ യദാ||൪൪|| അചിരജ്വരിതസ്യാപി ഭേഷജം യോജയേത്തദാ| |൪൫|
| मृदुर्ज्वरो लघुर्देहश्चलिताश्च मला यदा||४४|| अचिरज्वरितस्यापि भेषजं योजयेत्तदा| |४५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മൃദുര്ജ്വരഃ-ഉപദ്രവമൃദുതയാ| ലഘുഃ-പടുഃ ദേഹഃ| ചലിതാ മലാഃ-മൂത്രപുരീഷാദയഃ| മൃദുര്ജ്വര ഇത്യാദിലക്ഷണാവസ്ഥാ യദാ ഭവതി തദാऽസ്യാമവസ്ഥായാമചിരജ്വരിതസ്യാപി-അനിതിക്രാന്തഷഡഹസ്യാപി, ഭൈഷജ്യം യോജ്യമ്| അപിശബ്ദാത് കിം പുനഃ ഷഡഹേऽപ്യതീതേ ജ്വരിതസ്യൈവംലക്ഷണായാമവസ്ഥായമുത്പന്നായാം തദൌഷധം ച ന യോജ്യമ് ? ഇത്യേവം വ്യാധ്യവസ്ഥാ കാലതോ ഗരീയസീത്യുക്തം ഭവതി| അഥ തദൌഷധമാഹ-ഘ്
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഔഷധയോഗ്യാം ജ്വരാവസ്ഥാമാഹ-മൃദുജ്വര ഇതി|
Adhikarana ഔഷധമ് (൪൫-൪൬) · Śloka ൪൬
| മുസ്തയാ പര്പടം യുക്തം ശുണ്ഠ്യാ ദുഃസ്പര്ശയാऽപി വാ||൪൫|| പാക്യം ശീതകഷായം വാ പാഠോശീരം സവാലകമ്| പിബേത്തദ്വ്ച്ഛഭൂനിമ്ബഗുഡൂചീമുസ്തനാഗരമ്||൪൬||
| मुस्तया पर्पटं युक्तं शुण्ठ्या दुःस्पर्शयाऽपि वा||४५|| पाक्यं शीतकषायं वा पाठोशीरं सवालकम्| पिबेत्तद्व्च्छभूनिम्बगुडूचीमुस्तनागरम्||४६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-മുസ്തയാ സഹ പര്പടം യുക്തമഥവാ ശുണ്ഠ്യാ ധന്വയാസേന യുക്തം പാക്യം-ശൃതം, ശീതകഷായം-ശീതകല്പനാകല്പിതം, വാ കൃത്വാ പിബേദിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| പാഠാ ചോശീരം ച പാഠോശീരം വാലകേന സഹ ശൃതം ശീതം വാ പിബേത്| സ്വരസകല്കഫാണ്ടാഖ്യകല്പനാഭ്യഃ ശൃതശീതാഖ്യകല്പനാദ്വയകല്പിതസ്യാസ്യ തഥാ സാമര്ഥ്യസ്യ ദൃഷ്ടത്വാദേതത്കല്പനായുഗലമുപന്യസ്തവാന്| വാ സമുച്ഛയേ ഭിന്നക്രമേ| തദ്വദിത്യാദി| ന കേവലം മുസ്താപര്പടകം പിബേത്, തഥാ പാഠോശീരം സവാലകം പിബേത്, യാവദ്ഭൂനിമ്ബഗുഡൂചീമുസ്തനാഗരമപി പിബേദിതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-ഔഷധമാഹ-മുസ്തയാ പര്പടം യുക്തിമിതി| തച്ച പഞ്ചധാ,- മുസ്താപര്പടമ്, ശുണ്ഠീപര്പടമ്, ദുരാലഭാപര്പടമ്, പാഠാദിത്രയമ് ഭൂനിമ്ബാദിചതുഷ്ടയം ച| തച്ച പാക്യം ശീതകഷായം വാ കൃത്വാ പിബേത്| പാക്യഃ-ക്വാഥഃ|
Adhikarana ഉക്തൌഷധാനാം വിഷയം വിഭാഗം ഫലം ച (൪൭) · Śloka ൪൭
യഥായോഗമിമേ യോജ്യാഃ കഷായാ ദോഷപാചനാഃ| ജ്വരാരോചകതൃഷ്ണാസ്യവൈരസ്യാപക്തിനാശനാഃ||൪൭||
यथायोगमिमे योज्याः कषाया दोषपाचनाः| ज्वरारोचकतृष्णास्यवैरस्यापक्तिनाशनाः||४७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ഇമേ-പൂര്വോക്താ മുസ്താപര്പടകാദയഃ കഷായാഃ, യഥായോഗംയോഗാനതിക്രമേണ, യോ യഃ കഷായോ യസ്മിന് ജ്വരേ ദാതും യുക്തഃ സ തത്ര യോജ്യ ഇതി യഥായോഗം യോജ്യാഃ| കിംക്രിയാ ഏതേ സ്യുഃ ? ഇത്യാഹ-ദോഷപാചനാഃ, ദോഷസ്യ-ആമാഖ്യസ്യ പക്വപ്രായസ്യ, പാചനാഃ| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"പ്രയുക്തം പാചയേദാമം യതത്പാചന മുച്യതേ| പിത്താദിജിന്നിരാമസ്യ യത്സ്യാത്തചമനം മതമ്||" ഇതി| അത്ര മുസ്താപര്പടസ്യ പൂര്വമുപന്യാസോ ജ്വരനാശനേഭ്യോऽന്യേഭ്യോऽസ്യ മുസ്താപര്പടസ്യ പ്രാധാന്യപ്രദര്ശനാര്ഥഃ| തഥാ ചാചാര്യോऽഗ്ന്യാണാം മധ്യേ "മുസ്താപര്പടക ജ്വരേ" (ഹൃ. ഉ. അ. ൪൦/൪൮) ഇതി നിര്ദേക്ഷ്യതേ| തസ്മാന്മുസ്താപര്പടസ്യൈവ ജ്വരനാശനേ ജ്യായസ്ത്വമിത്യവേഹി, വ്യാധിപ്രതിപക്ഷത്വാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉക്താനാമൌഷധാനാം വിഷയം വിഭാഗം ഫലം ചാഹ-യഥായോഗമിതി| യഥായോഗം-യോ യത്ര ദേശേ കാലേ വാ ലഭ്യഃ, യത്ര ജ്വരേ വാ ദ്രവ്യശക്തിപര്യാലോചനയാ യോഗ്യഃ, സ തത്ര യോജ്യഃ, സ തത്ര യോജ്യഃ| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൮൨)- "നാഗരം ദേവകാഷ്ഠം ച ധാന്യകം ബൃഅഹ്തീദ്വയമ്| ദദ്യാത്പാചനകം പൂര്വം ജ്വരിതായ ജ്വരാപഹമ്||" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൧)-"പാഠേന്ദ്രയവഭൂനിമ്ബമുസ്തപര്പടകാമൃതാഃ| ജയന്ത്യാമമതീസാരം ജ്വരം ച സമഹൌഷധാഃ|| ഇതി|
Adhikarana സന്തതാദീനാം വിഷമജ്വരാനാം ശമനാഃ പഞ്ച കഷായാഃ (൪൮-൫൧) · Śloka ൫൧
| കലിങ്ഗകാഃ പടോലസ്യ പത്രം കടുകരോഹിണീ||൪൮|| പടോലം സാരിവാ മുസ്താ പാഠാ കടുകരോഹിണീ| പടോലനിമ്ബത്രിഫലാമൃദ്വീകാമുസ്തവത്സകാഃ||൪൯|| കിരാതതിക്തമമൃതാ ചന്ദനം വിശ്വഭേഷജമ്| ധാത്രീമുസ്താമൃതാക്ഷൌദ്രമര്ധശ്ലോകസമാപനാണ്||൫൦|| പഞ്ചതേ സന്തതാദീനാം പഞ്ചാനാം ശമനാ മതാഃ| |൫൧|
| कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी||४८|| पटोलं सारिवा मुस्ता पाठा कटुकरोहिणी| पटोलनिम्बत्रिफलामृद्वीकामुस्तवत्सकाः||४९|| किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम्| धात्रीमुस्तामृताक्षौद्रमर्धश्लोकसमापनाण्||५०|| पञ्चते सन्ततादीनां पञ्चानां शमना मताः| |५१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കലിങ്ഗകാദയോऽര്ധശോകൈഃ സമാപനം യേഷാം തേऽര്ധശ്ലോകസമാപനാഃ പഞ്ചൈതേ പഞ്ചാനാം സന്തതാദീനാം യഥാസങ്ഖ്യം ശമനാ മതാഃ മുനീനാമിതി ശേഷഃ|
Adhikarana വാതജ്വരസ്യ ഔഷധമ് (൫൧-൫൨) · Śloka ൫൨
| ദുരാലഭാമൃതാമുസ്താനാഗരം വാതജേ ജ്വരേ||൫൧|| അഥവാ പിപ്പലീമൂലഗുഡൂചീവിശ്വഭേഷജമ്| കനീയഃ പഞ്ചമൂലം ച|൫൨|
| दुरालभामृतामुस्तानागरं वातजे ज्वरे||५१|| अथवा पिप्पलीमूलगुडूचीविश्वभेषजम्| कनीयः पञ्चमूलं च|५२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദുരാലഭാദി പാചനം വാതജേ ജ്വരേ, അഥവാ പിപ്പല്യാദികം വാതജേ ജ്വരേ, കനീയോ-ബൃഹത്യാദികം, പഞ്ചമൂലം ച വാതജേ ജ്വരേ, ഇതി യോജ്യമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സാമാന്യപാചനാന്യുക്ത്വാ വിശേഷപാചനാനി കഥയതി| തത്ര വാതജ്വരസ്യാഹ-ദുരാലഭാമൃതാമുസ്താനാഗരമിതി| ദുരാലഭാദിചതുഷ്കഃ പിപ്പലീമൂലാദ്യഷ്ടകോ വാ|
Adhikarana പിത്തജ്വരസ്യ ഔഷധമ് (൫൨-൫൩) · Śloka ൫൩
| പിത്തേ ശക്രയവാഘനമ്||൫൨|| കടുകാ ചേതി സക്ഷൌദ്രം മുസ്താപര്പടകം തഥാ| സധന്വയാസഭൂനിമ്ബം|൫൩|
| पित्ते शक्रयवाघनम्||५२|| कटुका चेति सक्षौद्रं मुस्तापर्पटकं तथा| सधन्वयासभूनिम्बं|५३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തേ-പിത്തജേജ്വരേ, ശക്രയവാദയഃ സമാക്ഷികാ മതാഃ| പിത്തജേऽപി മുസ്താപര്പടകം ധന്വയാസകിരാതതിക്താഭ്യാം സഹിത ഹിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പിത്തജ്വരസ്യാഹ-പിത്തേ ശക്രയവാഘനമിതി| ഇന്ദ്രയവാദിത്രികോ മുസ്താദിചതുഷ്കോ വാ|
Adhikarana കഫജ്വരസ്യ ഔഷധമ് (൫൩-൫൪) · Śloka ൫൪
| വത്സകാദ്യോ ഗണഃ കഫേ||൫൩|| അഥവാ വൃഷഗാങ്ഗേയീശൃങ്ഗബേരദുരാലഭാഃ| |൫൪|
| वत्सकाद्यो गणः कफे||५३|| अथवा वृषगाङ्गेयीशृङ्गबेरदुरालभाः| |५४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-"വത്സകമൂര്വീഭാര്ങ്ഗീ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫/൩൩) ഇത്യാദിഃ കഫേ മതഃ| അഥവാ വൃഷാദിഃ| ഗാങ്ഗേയീ-മുസ്താ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കഫജ്വരസ്യാഹ-വത്സകാദ്യോ ഗണ ഇതി| "വത്സകമൂര്വാഭാര്ങ്ഗീ" ഇത്യാദിഗണഃ, വൃഷാദിചതുഷ്കോ വാ| ഗാങ്ഗേയീമുസ്താ| ശൃങ്ഗബേരം-ശുണ്ഠീ|
Adhikarana സശൂലവിബിന്ധസ്യ കഫവാത ജ്വരസ്യ ഔഷധമ് വാതപിത്തജ്വരസ്യ ഔഷധമ് പിത്തജ്വരസ്യ ഔഷധമ് കഫജ്വരസ്യ ഔഷധമ് സശൂലവിബന്ധസ്യ കഫവാത ജ്വരസ്യ ഔഷധമ് (൫൪-൫൫) · Śloka ൫൫
| രുഗ്വിബന്ധാനിലശ്ലേഷ്മയുക്തേ ദീപനപാചനമ്||൫൪|| അഭയാപിപ്പലീമൂലശമ്യാകകടുകാഘനമ്| |൫൫|
| रुग्विबन्धानिलश्लेष्मयुक्ते दीपनपाचनम्||५४|| अभयापिप्पलीमूलशम्याककटुकाघनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രുഗ്വിബന്ധാദിയുക്തേ ജ്വരേऽഭയാദിഘനാവസാനം ദീപനപാചനമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സശൂലവിബന്ധസ്യ കഫവാതജ്വരസ്യാഹ-രുഗ്വിബന്ധാനിലശ്ലേഷ്മയുക്ത ഇതി| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൮൮)- "ബില്വാദിപഞ്ചമൂലാമ്ബു പാചനം വാതജേ ജ്വരേ|| കലിങ്ഗം കട്ഫലം മുസ്തം പാഠാ തിക്തകരോഹിണീ| പക്വം സശര്കരം പീതം പാചനം പൈത്തികേ ജ്വരേ|| മാതുലിങ്ഗശിഫാവിശ്വകായസ്ഥാഗ്രന്ഥികോദ്ഭവമ്| കഫജ്വരേശു സക്ഷാരം പാചനം വാ കണാദികമ്|| സമ്സൃഷ്ടദോഷേഷു ഹിതം സംസൃഷ്ടമഥ സംസൃഷ്ടമഥ പാചനമ്|" ഇതി| അഥ ശമനാനി| തത്ര സങ്ഗ്രഹേ (ചി.അ. ൧)-"സഗുഡാഃ സാരിവാദ്രാക്ഷാശതാഹ്വാകണരേണുകാഃ| കാശ്മര്യസാരിവാദ്രാക്ഷാത്രായമാണാമൃതാഗുഡാഃ|| ശതപുഷ്പാവചാകുഷ്ഠദേവദാരുഹരേണുകാഃ| ശര്കരാമധുസംയുക്താഃ സമാംസീമുസ്തധാന്യകാഃ|| കൃഷ്ണാപുനര്നവാദ്രാക്ഷാശതാഹ്വാഗുഡസാരിവാഃ| ശാലിപര്ണീബലാദ്രാക്ഷാസാരിവാച്ഛിന്നസമ്ഭവാഃ|| ആരഗ്വധോ ബലാ രാസ്നാ കാശ്മര്യം മധുകം ഗുഡഃ| ശതാവരീഛിന്നരുഹാസ്വരസോ വാ ഗുഡാന്വിതഃ|| സകൃഷ്ണജീരകസിതാനാഗരശ്ചാമൃതാരസഃ| വാതജ്വരം ജയത്യാശു കേവലോ വാऽമൃതാരസഃ|| ഭാര്ഗീസരലഗാങ്ഗേയീദാരുകുഷ്ഠൈലവാലുകമ്| കോഷ്ണം ഗുഡഘൃതോപേതം പിബേദ്വാ വാതജേജ്വരേ||' ഇതി| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ.൮൯)- "കിരാതാബ്ദാമൃതോദീച്യബൃഹതീദ്വയഗോക്ഷുരൈഃ| സസ്ഥിരാകലശീവിശ്വൈഃ ക്വാഥോ വാതജ്വരാപഹഃ||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൨൨൭)-"പഞ്ചമൂലീബലാരാസ്നാകുലത്ഥൈഃ സഹ പൌഷ്കരൈഃ| പര്വഭേദം ശിരഃകമ്പം നിഹന്തി പവനജ്വരമ്|| ദര്ഭം ബലാം ഗോക്ഷുരകം പാചയേത്പാദശേഷിതമ്| ശര്കരാഘൃതസംയുക്തം പിബേദ്വാതജ്വരാപഹമ്||" ഇതി| ഇതി വാതജ്വരഃ| അഥ പിത്തജ്വരഃ| തത്ര സങ്ഗ്രഹേ (ചി.അ. ൧)-"പടോലാദിഗുഡൂച്യാദീ സൂത്രോക്തൌ പിത്തജേ ജ്വരേ| അഞ്ജനാദിഃ സകാശ്മര്യഃ സാരിവാദിഃ സശകരഃ|| സിതാമധുകകാശ്മര്യശീതോശീരപരൂഷകമ്| ഗുഡൂചീസാരിത്രഃരോധ്രകമലോത്പലശകരാഃ| ദ്രാക്ഷാഭയാതിക്തഘനശമ്യാകഫലപപടമ്| ശ്യാമാപര്പടദുഃസ്പര്ശാതിക്താതിക്ത ബൃഷാസിതാഃ|| ശ്യാമാ-പ്രിയങ്ഗുഃ| ശര്കരാതിക്തകടുകാത്രായമാണാബിഭീരകമ്| ഗുഡൂച്യാമലകൈര്യുക്തഃ കേവലോ വാऽപി പര്പടഃ|| കഷായോ വാ ഹിമസ്തിക്തദ്രാക്ഷാമധുകനിമ്ബജഃ| പിത്തജ്വരഘ്നീതിക്താ വാ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാ സശര്കരാ||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൨൪൧)-"പടോലയവധാന്യാകമധുകം മധുസംയുതമ്| ഹന്തി പിത്തജ്വര ദാഹം തൃഷ്ണാം ചാതിപ്രമാഥിനീമ്|| ദ്രാക്ഷാരഗ്വധയോശ്ചാപി കാശ്മര്യസ്യാഥവാ ജലമ്| പടോലാഭയനിഷ്ക്വാഥോ മധുനാ മധുരീകൃതഃ| തീവ്രപിത്തജ്വരാമര്ദീ പാനാത്തൃട്ദാഹനാശനഃ|| ഏകഃ പര്പടകഃ ശ്രേഷ്ഠഃ പിത്തജ്വരധിനാശനഃ കിം പുനര്യദി യുജ്യേത ചന്ദനോദീച്യനാഗരൈഃ|| ഗുഡൂചീമുസ്തധാന്യാകമധുക കടുരോഹിണീ| തൃഷ്ണാശൂലാരുചിച്ഛര്ദിപിത്തജ്വരഹരോ ഗണഃ| കിരാതാമൃതധാന്യാബ്ദചന്ദനോശീരപര്പടൈഃ| സപദ്മകൈഃ കൃതഃ ക്വാഥോ ഹന്തി പിത്തഭവം ജ്വരമ്| ദാഹഹൃല്ലാസമരുചിമുത്ക്ലേശവമഥുക്ലമാന്|| സസിതോ നിശി പര്യുഷിതഃ പ്രാതര്ധാന്യാകതണ്ഡുലക്വാഥഃ| പീതഃ ശമയത്യചിരാദന്തര്ദാഹം ജ്വരം ഘോരമ്|| ചന്ദനം മധുകം ദ്രാക്ഷാ കടുകാ സദുരാലഭാ| ചന്ദനാദിഗണഃ പ്രോക്തോ ഹന്യാദ്ദാഹജ്വരാരുചീഃ|| മുദ്ഗാനാമഞ്ജലീചൂര്ണം യഷ്ടീമധുകമാധിതമ്| പാക്യം ശീതകഷായം വാ പിബേത്പിത്തജ്വരാപഹമ്|| ഹ്നീബേരം മുസ്തകം ധാന്യം ചന്ദനം യഷ്ടികാऽമൃതാ| വൃഷോശീരയുതഃ ക്വാഥഃ ശര്കരാമധുസംയുതഃ| രക്തപിത്ത ജയത്യുഗ്രം തൃഷ്ണാദാഹജ്വരാപഹഃ|| ഭൂനിമ്ബാതിവിഷാരോധ്രം മുസ്തകേന്ദ്രയവാമൃതമ്| വാസക നാഗരം ബില്വം കഷായോ മാക്ഷികാന്വിതഃ| സശ്വാസകാസവിഡ്ഭേദരക്തപിത്തജ്വരാപഹഃ|| പഥ്യാതൈലഘ്രുതക്ഷൌദ്രൈലേഹോ ദാഹജ്വരാപഹഃ| കാസാസൃക്പിത്തവീസര്പശ്വാസാന് ഹന്തി വമീരപി||" ഇതി| ഇതി പിത്തജ്വരഃ| അഥ കഫജ്വരഃ| തത്ര സങ്ഗ്രഹേ (ചി. അ. ൧)-"കഫജേऽതിവിഷോശീരപടോലമരിചക്ഷപാഃ| സമൂര്വേന്ദ്രയവദ്വീപികുഷ്ഠനിമ്ബവചാഗുഡാഃ|| ക്ഷപാ-ഹരിദ്രാ| സപ്തച്ഛദാമൃതാനിമ്ബസ്ഫൂര്ജാതം മാക്ഷികാന്വിതമ്| സ്പൂര്ജാതഃ-തിന്ദുകഃ| നിശാ ത്രികടുകം തിക്താ നാഗപുഷ്പം കലിങ്ഗകാഃ|| സാരിവാതിവിഷാകുഷ്ഠദുഃസ്പര്ശാമുസ്തഗുഗ്ഗുലു| പരൂഷ ത്രിഫലാ തിക്താ ബീജം വൃക്ഷകജം ഘനഃ|| നാഗരത്രിഫലാമുസ്താമൂര്വാപാഠാഃ സമാക്ഷികാഃ|" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൨൬൪)- "ത്രിഫലാത്രിവൃതാമുസ്തം കടുകം സകലിങ്ഗകമ്| പടോലാരഗ്വധ ചൈവ രോഹിണീ ചിത്രകം സമമ്| ക്വാഥഃ ക്ഷൌദ്രയുതഃ ശ്ലേഷ്മജ്വരകാസഗലാമയേ|| നിമ്ബവിശ്വാമൃതാഭീരുശഠീഭൂനിമ്ബപൌഷ്കരമ്| പിപ്പലീ ബൃഹതീ ചേതി ക്വാഥോ ഹന്തി കഫജ്വരമ്|| ത്രിഫലാപടോലവാസാഛിന്നരുഹാതിക്തരോഹിണീഷഡ്ഗ്രന്ഥാ| മധുനാ ശ്ലേഷ്മസമുത്ഥേ ദശമൂലീവാസക്രസ്യ വാ ക്വാഥഃ|| ആമലക്യഭയാ കൃഷ്ണാ ചിത്രകശ്ചേത്യയം ഗണഃ| സര്വജ്വരകഫാതങ്കേ ഭേദീ ദീപനപാചനഃ|| സിന്ധുവാരദലക്വാഥം കണാഢ്യം കഫജേ ജ്വരേ| ജങ്ഘയോശ്ച ബലേ ക്ഷീണേ കര്ണേ ച പിഹിതേ പിബേത്|| കട്ഫലം പുഷ്കരം കൃഷ്ണാ ശൃങ്ഗീ ച മധുനാ സഹ| കാസശ്വാസജ്വരഹരഃ ശ്രേഷ്ഠോ ലേഹഃ കഫാന്തകൃത്|| കഫജ്വരാര്തസ്ത്രിഫലാം പിപ്പലീം ച സമാക്ഷികാമ്| കാസേ ശ്വാസേ ച മധുനാ സര്പിഷാ ച സുഖീ ഭവേത്|| കട്ഫലം പുഷ്കരം ശൃങ്ഗീ മുസ്തകം കടുകം ശഠീ| സമസ്താന്യേകശോ വാऽപി ശ്ലക്ഷ്ണചുര്ണാനി കാരയേത്|| സാര്ദ്രകസ്വരസക്ഷാദ്രം ലിഹ്യാത്കഫവിനാശനമ്| ശൂലാനിലാരുചിച്ഛര്ദികാസശ്വാസക്ഷയാപഹമ്|| ക്ഷൌദ്രോപകുല്യാസംയോഗഃ കാസശ്വാസജ്വരാപഹഃ| പ്ലീഹാനം ഹന്തി ഹിക്കാം ച ബാലാനാം ച പ്രശസ്യതേ|" ഇതി| ഇതി കഫജ്വരഃ| അഥ സംസര്ഗജാഃ| തത്ര സങ്ഗ്രഹേ (ചി.അ. ൧)- സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു മിശ്രാനേതാന്വികല്പയേത്|" ഇതി|
Adhikarana വാതപിത്തജ്വരസ്യ ഔഷധമ് (൫൫-൫൮) · Śloka ൫൮
| ദ്രാക്ഷാമധൂകമധുകതോധ്രാകാശ്മര്യസാരിവാഃ||൫൫|| മുസ്താമലകഹ്രീബേരപദ്മകേസരപദ്മകമ്| മൃണാലചന്ദനോശീരനീലോത്പലപരൂഷകമ്||൫൬|| ഫാണ്ടോ ഹിമോ വാ ദ്രാക്ഷാദിര്ജാതീകുസുമവാസിതഃ| യുക്തോ മധുസിതാലാജൈര്ജയത്യനിലപിത്തജമ്||൫൭|| ജ്വരം മദാത്യയം ഛര്ദിം മൂര്ച്ഛാം ദാഹം ശ്രമം ഭ്രമമ്| ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം ച പിപാസാം കാമലാമപി||൫൮||
| द्राक्षामधूकमधुकतोध्राकाश्मर्यसारिवाः||५५|| मुस्तामलकह्रीबेरपद्मकेसरपद्मकम्| मृणालचन्दनोशीरनीलोत्पलपरूषकम्||५६|| फाण्टो हिमो वा द्राक्षादिर्जातीकुसुमवासितः| युक्तो मधुसितालाजैर्जयत्यनिलपित्तजम्||५७|| ज्वरं मदात्ययं छर्दिं मूर्च्छां दाहं श्रमं भ्रमम्| ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं च पिपासां कामलामपि||५८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദ്രാക്ഷാദിരയം ഗണഃ ഫാണ്ടഃ-"സദ്യോऽഭിഷുതപൂതഃ" (ഹൃ. ക. അ. ൬/൧൧) ഇത്യേവംലക്ഷണഃ, തഥാ ഹിമഃ-ശീതോ വാ, "രാത്രിംദ്രവേ സ്ഥിതഃ" (ഹൃ. ക. അ. ൬/൧൦) ഇത്യേവംലക്ഷണഃ| തഥാ ജാതീകുസുമൈഃ സുഗന്ധീകൃതോ മധുസിതാലാജൈര്യുക്തോ വാതപിത്തജം ജ്വരം ജയതി, മദാത്യയാദിംശ്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വാതപിത്തജ്വരേ ശമനമാഹ-ദ്രാക്ഷാമധൂകേതി| മൃണാലം-ബിസമ്| ചൂര്ണപലോപേതമുഷ്ണോദകചതുഷ്പലം ശീതം വസ്ത്രപൂതം-ഫാണ്ടഃ| ഹിമഃ-ശീതകഷായഃ| മധുസിതാലാജാനാം മിഥഃ സമാനാം പേയത്വാനുപഘാതേന പ്രക്ഷേപഃ|
Adhikarana വാതപിത്തജ്വരസ്യ അന്യത് ഔഷധമ് (൫൯) · Śloka ൫൯
പാചയേത്കടുകാം പിഷ്ട്വാ കര്പരേऽഭിനവേ ശുചൌ| നിഷ്പീഡിതോ ഘൃതയുതസ്തദ്ഗസോ ജ്വരദാഹജിത്||൫൯||
पाचयेत्कटुकां पिष्ट्वा कर्परेऽभिनवे शुचौ| निष्पीडितो ग़ृतयुतस्तद्गसो ज्वरदाहजित्||५९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കടുകാം പാനീയേന പിഷ്ട്വാ കര്പരേ-മൃദ്ഭൃഷ്ടഖണ്ഡേ, അഭിനവേ തഥാ ശുചൌ പാചയേത്| തസ്യാ രസോ നിഷ്പീഡിതഃ സര്പിര്യുക്തോ ജ്വരദാഹൌ ജയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശമനാന്തരമാഹ-പാചയേത്കടുകാമിതി| പാകോऽത്ര പുടകാവിധിനാ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൧)-"ഗോകണ്ടകബലാദര്ഭാഃ സസിതാ വാതപിത്തജേ| ദ്രാക്ഷാമലകഭൂനിമ്ബാഃ സഗുഡൂചീശഠീഗുഡാഃ|| ത്രായാന്തീസാരിവാദ്രാക്ഷാകാശ്മര്യച്ഛിന്നജാഗുഡാഃ| ദ്രാക്ഷാമസൂരത്രായന്തീഗുഡൂചീസാരിവാബലാഃ||" ഇതി| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ.൧൧൬)-"ത്രിഫലാശാല്മലീരാസ്നാരാജവൃക്ഷാടാരൂഷകൈഃ| ശൃതമമ്ബു ഹരേത്തൂര്ണം വാതപിത്തോദ്ഭവം ജ്വരമ്|| [വിശ്വാമൃതാബ്ദഭൂനിമ്ബൈഃ പഞ്ചമൂലീസമന്വിതൈഃ| കൃതഃ കഷായോ ഹന്ത്യാശു വാതപിത്തോദ്ഭവം ജ്വരമ്||] പഞ്ചമൂലീഹൃസ്വാ| നിദിഗ്ധികാമൃതാരാസ്നാത്രായമാണാബലാന്വിതൈഃ| മസൂരവിദലൈഃ ക്വാഥോ വാതപിത്തജ്വരം ജയേത്|| വിദലാഃ-യന്ത്രദലനജാ അവയവാഃ| ഗുഡൂചീ പര്പടം മുസ്തം കിരാതം വിശ്വഭേഷജമ്| വാതപിത്തജ്വരേ ദേയം പഞ്ചഭദ്രമിദം ശുഭമ്||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൨൯൨)- "ബലാഭാര്ഗ്യമൃതൈരണ്ഡചന്ദനോശീരപര്പടൈഃ| ഉപകുല്യാബ്ദഹ്രീബേരൈഃ കഷായം ച പിബേത്തതഃ| പര്വഭേദം ശിരഃകമ്പം വാതപിത്തജ്വരം ജയേത്|| നീലോത്പലമുശീരം ച ബലാ പദ്മകമേവ ച| കാശ്മരീ മധുകം ദ്രാക്ഷാ മധൂകാനി പരൂഷകമ്| പേയഃ ശീതകഷായോऽയം വാതപിത്തജ്വരാപഹഃ|| ആരഗ്വധഫലം മുസ്തം യഷ്ടീമധുകമേവ ച| ഉശീരമഭയാ ചൈവ ഹരിദ്രാദാരുസാഹ്വയാ|| പടോലം പിചുമന്ദശ്ച തഥാ കടുകരോഹിണീ|ഏഷ സിദ്ധഃ കഷായഃ സ്യാദ്വാതപിത്തഭവേ ജ്വരേ ഇതി| ഇതി വാതപിത്തജ്വരഃ |
Adhikarana കഫവാതജ്വരസ്യ ഔഷധമ് (൬൦) · Śloka ൬൦
കഫവാതേ വചാതിക്താപാഠാരഗ്വധവത്സകാഃ| പിപ്പലീചൂര്ണയുക്തോ വാ ക്വാഥശ്ച്ഛിന്നോദ്ഭവോദ്ഭവഃ||൬൦||
कफवाते वचातिक्तापाठारग्वधवत्सकाः| पिप्पलीचूर्णयुक्तो वा क्वाथश्च्छिन्नोद्भवोद्भवः||६०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-വാതശ്ലേഷ്മണി കഷായകല്പനയാ കല്പിതാ വചാദയോ മതാഃ| അഥവാ, ഗുഡൂചീസമ്ഭവഃ ക്വാഥഃ പിപ്പലീചൂര്ണയുതോ മതഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ വാതകഫജ്വരഃ| തത്ര ശമനമാഹ-കഫവാത ഇതി| ശമനാന്തരമാഹ-പിപ്പലീചൂര്ണയുക്തോ വേതി|
Adhikarana കഫവാത അന്യത് ഔഷധമ് (൬൧-൬൩) · Śloka ൬൩
വ്യാഘ്രീശുണ്ഠ്യമൃതാക്വാഥഃ പിപ്പലീചൂര്ണസംയുതഃ| വാതശ്ലേഷ്മജ്വരശ്വാസകാസപീനസശൂലജിത്||൬൧|| പഥ്യാകുസ്തുമ്ബരീമുസ്താശുണ്ഠീകട്തൃണപര്പടമ്| സകട്ഫലവചാഭാര്ങ്ഗീദേവാഹ്വം മധുഹിങ്ഗുമത്||൬൨|| കഫവാതജ്വരഷ്ഠീവകുക്ഷിഹൃത്പാര്ശ്വവേദനാഃ| കണ്ഠാമയാസ്യശ്വയഥുകാസശ്വാസാന്നിയച്ഛതി||൬൩||
व्याघ्रीशुण्ठ्यमृताक्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः| वातश्लेष्मज्वरश्वासकासपीनसशूलजित्||६१|| पथ्याकुस्तुम्बरीमुस्ताशुण्ठीकट्तृणपर्पटम्| सकट्फलवचाभार्ङ्गीदेवाह्वं मधुहिङ्गुमत्||६२|| कफवातज्वरष्ठीवकुक्षिहृत्पार्श्ववेदनाः| कण्ठामयास्यश्वयथुकासश्वासान्नियच्छति||६३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വ്യാഘ്ര്യാദിക്വാഥഃ കണാചൂര്ണസംയുക്തോ വാതശ്ലേഷ്മജ്വരാദിജിത്| സ൦-പഥ്യാദി പാചനം സിദ്ധചൂര്ണം മധുഹിങ്ഗുഭ്യാം സംയുതം കഫവാതജ്വരാദീന് പരാകരോതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശമനാന്തരമാഹ-വ്യാഘ്രീശുണ്ഠ്യമൃതാക്വാഥ ഇതി| ആ൦ ര൦-ശമനാന്തരമാഹ-പഥ്യാകുസ്തുമ്ബരീതി| സിദ്ധയോഗേ (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൧൩൪)- "പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകനാഗരൈഃ| ദീപനീയഃ സ്മൃതോ വര്ഗഃ കഫാനിലഗദാപഹഃ|| പിപ്പലീഭിഃ ശൃതം തോയമനഭിഷ്യന്ദി ദീപനമ്| വാതശ്ലേഷ്മവികാരഘ്നം പ്ലീഹഘ്നം ജ്വരനാശനമ്|| മുസ്തപര്പടദുഃസ്പര്ശാഗുഡൂചീവിശ്വജം ജലമ്| കഫവാതാരുചിച്ഛര്ദിദാഹശോഫജ്വരാപഹമ്|| ദശമൂലീരസഃ പേയഃ കണായുക്തഃ കഫാനിലേ| അവിപാകേऽതിനിദ്രായാം പാര്ശ്വരുക്ശ്വാസകാസകേ||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൩൩൫)-"സഭൂനിമ്ബാമൃതാദാരു കട്ഫലം കടുകാ വചാ| കഷായം പായയേദാശു വാതശ്ലേഷ്മജ്വരാപഹമ്| പര്വഭേദശിര ശൂലകാസാരോചകപീഡിതമ്|| തൃഷ്ണാന്വിതേ വാതകഫജ്വരാര്തേ സശ്വാസകാസാരുചിവിഡ്വിബന്ധേ| ഹിതം ജലം പാചനദീപനം ച പടോലശുണ്ഠീയവപിപ്പലീനാമ്||" ഇതി| ഇതി വാതകാഫജ്വരഃ|
Adhikarana പിത്തകഫജ്വരസ്യ ഔഷധമ് പിത്തകഫ അന്യത് ഔഷധമ് (൬൪-൬൫) · Śloka ൬൫
ആരഗ്വധാദിഃ സക്ഷൌദ്ഗഃ കഫപിത്തജ്വരം ജയേത്| തഥാ തിക്താവൃഷോശീരത്രായന്തീത്രിഫലാമൃതാഃ||൬൪|| പടോലാതിവിഷാനിമ്ബമൂര്വാധന്വയവാസകാഃ| |൬൫|
आरग्वधादिः सक्षौद्गः कफपित्तज्वरं जयेत्| तथा तिक्तावृषोशीरत्रायन्तीत्रिफलामृताः||६४|| पटोलातिविषानिम्बमूर्वाधन्वयवासकाः| |६५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-"ആരഗ്വധേന്ദ്രയവാദിഭിഃ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫/൧൭) മാക്ഷികസഹിതഃ കഫപിത്തജ്വരം ജയതി| തഥാ തിക്താദയഃ കഫപിത്തജ്വരം ഘ്നന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ പിത്തകഫജ്വരഃ| തത്ര ശമനമാഹ-ആരഗ്വധാദിരിതി| ശമനാന്തരമാഹ-തഥേതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൧)- "വൃഷപുഷ്പച്ഛദരസഃ ശര്കരാമാക്ഷികാന്വിതഃ| പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരം ഹന്തി സാസൃക് പിത്തം സകാമലമ്|| അനന്താവിശ്വഭൈഷജ്യകടുകാതോയതോയദാഃ| ജ്വരതൃട്ഭ്രമസമ്മോഹധൂമകാമ്ലകനാശനാഃ||" ഇതി| അനന്താ-ദുരാലഭാ| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൧൨൨)-"കണ്ടകാര്യമൃതാഭാര്ഗീനാഗരേന്ദ്രയവാസകമ്| ഭൂനിമ്ബം ചന്ദനം മുസ്തം പടോലം കടുരോഹിണീ|| കഷായം പായയേദേനം പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരാപഹമ്| ദാഹതൃഷ്ണാരുചിച്ഛര്ദികാസഹൃത്പാര്ശ്വശൂലനുത്|| [ഗുഡൂചീനിമ്ബധാന്യാകം പദ്മകം ചന്ദനാന്വിതമ്|] ഏഷ സര്വജ്വരാന് ഹന്തി ഗുഡൂച്യാദിസ്തു ദീപനഃ| ഹൃല്ലാസാരോചകച്ഛര്ദിപിപാസാദാഹനാശനഃ|| സശര്കരാമക്ഷമാത്രാം കടുകാമുഷ്ണവാരിണാ| പീത്വാ ജ്വരം ജയേജ്ജന്തുഃ കഫപിത്തസമുദ്ഭവമ്|| പടോലം പിചുമന്ദം ച ത്രിഫലാ മധുകം വലാ| സാധിതോऽയം കഷായഃ സ്യാത്പിത്തശ്ലേഷ്മഭവേ ജ്വരേ|| ദീപനം കഫവിച്ഛേദി പിത്തവാതാനുലോമനമ്| ജ്വരഘ്നം പാചനം ഭേദി ശൃതം ധാന്യപടോലയോഃ||" ഇതി| ഇതി പിത്തകഫജ്വരഃ|
Adhikarana സന്നിപാതജ്വരസ്യ ഔഷധമ് (൬൫-൬൬) · Śloka ൬൬
| സന്നിപാതജ്വരേ വ്യാഘ്രീദേവദാരുനിശാഘനമ്||൬൫|| പടോലപത്രനിമ്ബത്വക്ത്രിഫലാകടുകായുതമ്| |൬൬|
| सन्निपातज्वरे व्याघ्रीदेवदारुनिशाग़नम्||६५|| पटोलपत्रनिम्बत्वक्त्रिफलाकटुकायुतम्| |६६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സന്നിപാതജ്വരേ വ്യാഘ്ര്യാദികടുകാന്തം പാചനമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ സന്നിപാതജ്വരഃ| തത്ര ശമനമാഹ-സന്നിപാതജ്വര ഇതി|
Adhikarana വാതശ്ലേഷ്മോത്തരസ്യ ഔഷധമ് (൬൬-൬൭) · Śloka ൬൭
| നാഗരം പൌഷ്കരം മൂലം ഗുഡൂചീ കണ്ടകാരികാ||൬൬|| സകാസശ്വാസപാര്ശ്വാര്തൌ വാതശ്ലേഷ്മോത്തരേ ജ്വരേ| |൬൭|
| नागरं पौष्करं मूलं गुडूची कण्टकारिका||६६|| सकासश्वासपार्श्वार्तौ वातश्लेष्मोत्तरे ज्वरे| |६७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നാഗരാദിപാചനം വാതശ്ലേഷ്മാധികേ ജ്വരേ കാസാദീന്നിഹന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശമനാന്തരമാഹ-നാഗരമിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ.൧)-"മുസ്താ പര്പടകം പഥ്യാ മൃദ്വീകാ കടുരോഹിണീ| ത്രായന്തീകണതന്മൂലദ്രാക്ഷാപഥ്യാമധൂലികാഃ|| മധൂലികാ-ജലജയഷ്ടീമധുഃ| ത്രിഫലോശീരഷഡ്ഗ്രന്ഥായഷ്ടീമധുഗനാബലാഃ||" ഇതി| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വരാ. ശ്ലോ. ൧൬൬)-"പഞ്ചമൂലീ കിരാതാദിര്ഗണോ യോജ്യസ്ത്രിദോഷജേ| പിത്തോത്കടേ ച മധുനാ കണയാ വാ കഫോത്കടേ|| വാതപിത്തജ്വരോക്തോऽയം നവാങ്ഗഃ| ഉഭയം ദശമൂലം തു സന്നിപാതജ്വരാപഹമ്| കാസേ ശ്വാസേ ച തന്ദ്രായാം പാര്ശ്വശൂലേ ച ശസ്യതേ| പിപ്പലീചൂര്ണസംയുക്തം കണ്ഠഹൃദ്ഗ്രഹനാശനമ്|| ഉഭയം-ദ്വിപഞ്ചമൂലാത്മകമ്| ചിരജ്വരേ വാതകഫോല്ബണേ വാ ത്രിദോഷജേ വാ ദശമൂലമിശ്രഃ| കിരാരതിക്താദിഗണഃ പ്രയോജ്യഃ ശുദ്ധാര്ഥിനേ വാ ത്രിവൃതാവിമിശ്രഃ|| ആദിശബ്ദാത് ഗുഡൂചീമുസ്താശുണ്ഠ്യഃ| ദശമൂലമിശ്രസ്യൈവ ത്രിവൃതാമിശ്രവമ്| ദശമൂലീ ശഠീ ശൃങ്ഗീ പൌഷ്കരം സദുരാലഭമ്| ഭാര്ഗീ കുടജബീജം ച പടോലം കടുരോഹിണീ|| അഷ്ടാദശാങ്ഗ ഇത്യേഷ സന്നിപാതജ്വരാപഹഃ| കാസഹൃദ്ഗ്രഹപാര്ശ്വാര്തിശ്വാസഹിക്കാവമീഹരഃ|| ഭൂനിമ്ബദാരുദശമൂലമഹൌഷധാബ്ദതിക്തേന്ദ്രബീജധനികേഭകണാകഷായഃ| തന്ദ്രാപ്രലാപകസനാരുചിദാഹമോഹശ്വാസാദിയുക്തമഖിലം ജ്വരമാശു ഹന്തി|| മുക്താപര്പടകോശീരദേവദാരുമഹൌഷധമ്| ത്രിഫലാ ധന്വയാസശ്ച നീലീ കമ്പില്ലകം ത്രിവൃത്|| കിരാതതിക്തകം പാഠാ ബലാ കടുകരോഹിണീ| മധുകം പിപ്പലീമൂലം മുസ്താദ്യോ ഗണ ഉച്യതേ|| അഷ്ടാദശാങ്ഗമുദിതമേതദ്വാ സന്നിപാതനുത്| പിത്തോത്തരേ സന്നിപാതേ ഹിതം ചോക്തം മനീഷിഭിഃ| മന്യാസ്തമ്ഭ ഉരോഘാത ഉരഃപാര്ശ്വശിരോഗ്രഹേ|| ബൃഹത്ത്യൌ പൌഷ്കരം ഭാര്ഗീ ശഠീ ശൃങ്ഗീ ദുരാലഭാ| വത്സകസ്യ ച ബീജാനി പടോലം കടുരോഹിണീ| ബൃഹത്യാദിര്ഗണഃ പ്രോക്തഃ സന്നിപാതജ്വരാപഹഃ| കാസാദിഷു ച സര്വേഷു ഹിതഃ സോപദ്രവേഷു ച|| ശഠീ പുഷ്കരമൂലം ച വ്യാഘ്രീ ശൃങ്ഗീ ദുരാലഭാ| ഗുഡൂചീ നാഗരം പാഠാ കിരാതം കടുരോഹിണീ|| ഏഷ ശഠ്യാദികോ വര്ഗഃ സന്നിപാതജ്വരാപഹഃ| കാസഹൃദ്ഗ്രഹപാര്ശ്വാര്തിശ്വാസേ തന്ദ്ര്യാം ച ശസ്യതേ||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാ. ശ്ലോ. ൪൪൩)- "ദശമൂലസ്യ നിക്വാഥഃ കട്ഫലാദിരജോയുതഃ| തുല്യാര്ദ്രകരസഃ പീതോ മൃത്യുകല്പം ജ്വരം ജയേത്|| ദശമൂലീകഷായം തു സപൌഷ്കരകണാന്വിതമ്| സന്നിപാതജ്വരേ ദേയം ശ്വാസകാസതൃഷാന്വിതേ|| അമൃതാദശമൂലാഭ്യാം സാധിതം വിധിവജ്ജലമ്| സന്നിപാതജ്വരം ഹന്യാന്ത്രയോദശവിധം നൃണാമ്|| വിശ്വശഠീദശമൂലീഛിന്നാപാഠേഭപിപ്പലീന്ദ്രയവാഃ| സകിരാതതിക്തവാസാഃ ശമയന്തി ഹൃതൌജസം സദ്യഃ|| ത്ര്യൂഷണദശമൂലശഠീഭാര്ഗീഛിന്നോദ്ഭവാക്വാഥഃ| പീതഃ ശമയതി സഹസാ ജ്വരമുഗ്രം സന്നിപാതാഖ്യമ്|| ദ്വിപഞ്ചമൂലീഷഡ്ഗ്രന്ഥാവിശ്വഗൃധ്രനഖീദ്വയാത്| ഗൃധ്രനഖീദ്വയം-കന്ഥാരികാദ്വയമ്| കഫവാതഹരഃ ക്വാഥഃ സന്നിപാതഹരഃ പരഃ|| സിംഹാസ്യപര്പടാരിഷ്ടം യഷ്ടീധാന്യാകനാഗരമ്| ദാരുഗ്രഗന്ധേന്ദ്രയവാഃ ശ്വദംഷ്ട്രാ ഗ്രന്ഥികം തഥാ|| ഏഷാം കഷായമാഹൃത്യ സന്നിപാതജ്വരീ പിബേത്| ശ്വാസാതിസാരകാസഘ്നം ശൂലാരുചിഹരം പരമ്|| കട്ഫലം ത്രിഫലാ ദാരു ചന്ദനം സപരൂഷകമ്| കടുകാപദ്മകോശീരം വിപചേത്കാര്ഷികം ജലമ്|| തത്സന്നിപാതദാഹഘ്നം പീതമാത്രേയപൂജിതമ്| ദീര്ഘാകാലപ്രയുക്താനാം ജ്വരിണാമമൃതോപമമ്|| വ്യോഷാബ്ദത്രിഫലാരിഷ്ടപടോലീതിക്തവത്സകൈഃ| സഭൂനിമ്ബാമൃതാപാഠൈസ്ത്രിദോഷജ്വരജിജ്ജലമ്|| തില്വകം ത്രിവൃതാ ദന്തീ സമുലം ചതുരങ്ഗുലമ്| പക്വം കഷായം വിസ്രാവ്യ നീലിനീചൂര്ണമിശ്രിതമ്| സസര്പിഷ്കം പിബേത്തൂര്ണമ് സന്നിപാതേ വിരേചനമ്|| (ശ്ലോ. ൩൯൨)-വര്ധനൈര്വാऽപി ഹീനസ്യ ഹാപനൈരുച്ഛ്രിതസ്യ വാ| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ സന്നിപാതജ്വരേ ക്രിയാ|| ഹീനസ്യ വര്ധനാദ്ധാനിര്വൃദ്ധയോരിതി നിശ്ചയഃ| ഹാപനാദതിവ്രുദ്ധസ്യ ഹീനയോര്വൃദ്ധിസമ്ഭവഃ|| തതഃ സമത്വം ദോഷാണാമുരഃ സ്ഥാനം കഫസ്യ തു| തത്രസ്ഥാനാം ക്രിയാ തദ്വദിതി ജ്വരവിനിര്ജയഃ|| യഥാദോഷോച്ഛ്രയം ചൈവ ജ്വരാന് ശേഷാനുപക്രമേത്| നിര്ഹരേത്പിത്തമേവാദൌ ജ്വരേഷു സമവായിഷു| ദുര്നിവാരതരം തദ്ധി ജ്വരാര്തേഷു വിശേഷതഃ|| സന്നിപാതേ ക്ഷുധാര്തം യോ ഭോജയേത്പിശിതൌദനമ്| സ കഥം ഭിഷഗാഖ്യാതിം ലഭേന്മൂഢോ നരാധമഃ|| സന്നിപാതേ തു ദാഹാര്തം യഃ സിഞ്ചിച്ഛീതവാരിണാ| ആതുരഃ സ കഥം ജീവേദ്ഭിഷഗ്വാ സ കഥം ഭവേത്|| സന്നിപാതേ ച കമ്പന്തം വിലപന്തം ച യോ ഘൃതമ്| പായയേദ്ഭോജയേദ്വാऽപി തൌ ച സ്യാതാമു(താം ശു)ഭൌ കഥമ്|| സന്നിപാതേന തൃഷ്യന്തം പാര്ശ്വരുക്താലുശോഷിണമ്| യഃ പായയേജ്ജലം ശീതം സ മൃത്യുര്നരവിഗ്രഹഃ|| സമുദ്രതരണം ഹ്യേതദ്വദന്തി ഭിഷഗീശ്വരാഃ| മൃത്യുനാ സഹ യോദ്ധവ്യം സന്നിപാതം ചികിത്സിതാ|| സന്നിപാതാര്ണവേ മഗ്നം യോऽഭ്യുദ്ധരതി മാനവമ്|| കസ്തേന ന കൃതോ ധര്മഃ കാം ച പൂജാം ന സോऽര്ഹതി|| ശ്ലേഷ്മനിഗ്രഹമേവാദൌ കുര്യാവ്ദ്യാധൌ ത്രിദോഷജേ| നിരസ്തേ ശ്ലേഷ്മണി ഹ്യസ്യ സ്രോതഃസൂദ്ധാടിതേഷു ച| ലാഘവം ജായതേ സദ്യസ്തൃഷ്ണാ ചൈവോപശാമ്യതി|| ലങ്ഗനം വാലുകാസ്വേദോ നസ്യം നിഷ്ഠീവനം തഥാ| അവലേഹോऽഞ്ജനം ചൈവ പ്രാക് പ്രയോജ്യം ത്രിദോഷജേ|| സുരസാര്ജകനിര്യാസഃ സമധുവ്യോഷസൈന്ധവഃ| മഹാശ്ലേഷ്മാനിലോദ്രേകസംജ്ഞാനാശവിമോക്ഷണഃ||" [ഇതി| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വ. ശ്ലോ. ൧൫൩) ]-"മധൂകസാരസിന്ധൂത്ഥവചോഷണകണാഃ സമാഃ| ശ്ലക്ഷ്ണം പിഷ്ട്വാऽമ്ഭസാ നസ്യം കുര്യാത്സംജ്ഞാപ്രബോധനമ്|| (ശ്ലോ. ൧൫൧)-മാതുലിങ്ഗാര്ദ്രകരസം കോഷ്ണം ത്രില്വണാന്വിതമ്| അന്യദ്വാ സിദ്ധിവിഹിതം നസ്യം തീക്ഷ്ണം പ്രയോജയേത്|| തേന പ്രഭിദ്യതേ ശ്ലേഷ്മാ പ്രഭിന്നശ്ച പ്രസിച്യതേ| ശിരോഹൃദയകണ്ഠാസ്യപാര്ശ്വരുക് ചോപശാമ്യതി|| (ശ്ലോ. ൧൪൭)-ആര്ദ്രകസ്വരസോപേതം സൈന്ധവം കടുകത്രയമ്| ആകണ്ഠം ധാരയേദാസ്യേ നിഷ്ഠീവേച്ച പുനഃപുനഃ|| തേനാസ്യ ഹൃദയേ ശ്ലേഷ്മാ മന്യാപാര്ശ്വശിരോഗലാത്| ലീനോऽപ്യാകൃഷ്യതേ ശുഷ്കോ ലാഘവം ചാസ്യ ജായതേ|| പര്വഭേദോ ജ്വരോ മൂര്ച്ഛാ നിദ്രാകാസഗലാമയാഃ| മൂഖാക്ഷിഗൌരവം ജാഡ്യമുത്ക്ലേശശ്ചോപശാമ്യതി|| സകൃദ്ദ്വിത്രിചതുഃ കുര്യാദ്ദൃഷ്ട്വാ ദോഷബലാബലമ്| ഏതദ്ധി പരമം പ്രാഹുര്ഭേഷജം സന്നിപാതിനാമ്|| സ്വിന്നമാമലകം പിഷ്ട്വാ ദ്രാക്ഷാഭിഃ സഹ സംസൃജേത്| വിശ്വഭേഷജസംയുക്തം മധുനാ സഹ ലേഹയേത്|| തേനാസ്യ ശാമ്യതേ മൂര്ച്ഛാ കാസഃ ശ്വാസസ്തഥൈവ ച|| കട്ഫലം പൌഷ്കരം ശൃങ്ഗീ വ്യോഷം യാസശ്ച കാരവീ| ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണീകൃതം ചൈതന്മധുനാ സഹ ലേഹയേത്|| ഏഷാऽവലേഹികാ ഹന്തി സന്നിപാതം സുദാരുണമ്| ഹിക്കാം ശ്വാസം ച കാസം ച കണ്ഠരോധം നിയച്ഛതി| ഏതദ്യോജ്യം കഫോദ്രേകേ ചൂര്ണമാര്ദ്രകജൈ രസൈഃ|| സര്വേഷു സന്നിപാതേഷു ന ക്ഷൌദ്രമവചാരയേത്| ശീതോപചാരി ക്ഷൌദ്രം സ്യാര്ച്ഛിതം ചാത്ര വിരുധ്യതേ|| ക്രിയാഭിസ്തുല്യരൂപാഭിഃ ക്രിയാസങ്കര്യമിഷ്യതേ| ഭിന്നരൂപതയാ താസ്തു ന തു കുര്വന്തി ദൂഷണമ്|| (ശ്ലോ. ൧൫൪)-ശിരീഷബീജഗോമൂത്രകൃഷ്ണാമരിചസൈന്ധവൈഃ| അഞ്ജനം സ്യാത്പ്രബോധായ സരസോനശിലാവചൈഃ|| യദാ തുല്യാനിലകഫൌ താലുക്ലോമഗലാശ്രിതൌ| കുര്യാത്താവധികം ശോഷം ജിഹ്വായാഃ ഖരതാം തഥാ|| തഥാ താം സ്ഫുടിതാം ജിഹ്വാം സംശുഷ്കാം മധുപിഷ്ടയാ| ദ്രാക്ഷയാ സഘൃതം ചാസ്യ ലേപയേത്സന്നിപാതിനഃ|| സ്വേദോദ്ഗമേ ഭൃഷ്ടകുലിത്ഥ ചൂര്ണനിപാതനം ശസ്തമിതി ബ്രുവന്തി|" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വ.ശ്ലോ. ൫൦൩)-"ദുര്ഗേऽമ്ഭസി യഥാ മജ്ജദ്ഭാജനം ത്വരയാ ബുധഃ| ഗൃഹ്ണീയാത്തലമപ്രാപ്തം തഥാऽഭിന്യാസപീഡിതമ്|| കാരവീപുഷ്കരൈരണ്ഡത്രായന്തീനാഗരാമൃതാഃ| ദശമൂലീശഠീശൃങ്ഗീവാസാഭാര്ഗീപുനര്നവാഃ|| തുല്യാ മൂത്രേണ നിഷ്ക്വാഥ്യ പീതാഃ സ്രോതോവിശോധനാഃ| അഭിന്യാസജ്വരായാസമാശു ഘ്നന്തി സമുദ്ധതമ്|| മാതുലുങ്ഗാശ്മഭിദ്ബില്വവ്യാഘ്രീപാഠോരുബൂകജഃ| ക്വാഥോ ലവണമൂത്രാദ്യോऽഭിന്യാസാനാഹശൂലനുത്|| വ്യാഘ്രീദുരാലഭാഭാര്ഗീശഠീശൃങ്ഗി സപൌഷ്കരമ്| പക്വാമ്ബു ശ്ലേഷ്മഹൃത്പേയമഭിന്യാസപ്രശാന്തയേ|| ഭാര്ഗീ പുഷ്കരമൂലം ച രാസ്നാ ബില്വം സമുസ്തകമ്| നാഗരം ദശമൂലം ച പിപ്പല്യാസു ച സാധിതമ്| ഹിങ്ഗ്വാര്ദ്രകരസോപേതം പിപ്പലീചൂര്ണസംയുതമ്|| സന്നിപാതജ്വരം ഘോരമഭിന്യാസം ച ദാരുണമ്| ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലമാനാഹം സദ്യഃപീതം നിയച്ഛതി|| ബീജപൂരകബില്ബാശ്മഭേദകം ബൃഹതീദ്വയമ്| സകേശീകം തഥൈരണ്ഡം ജലേ ചാഷ്ടഗുണേ ശൃതമ്|| പക്വഗോമൂത്രസംയുക്തം ബിഡസൌവര്ചലാന്വിതമ്| ഹൃദ്ബസ്തിശൂലേ സാനാഹേऽപ്യഭിന്യാസജ്വരേ ഹിതമ്|| ദന്തീം ദ്രവന്തീം ബൃഹതീം സൈരണ്ഡം [ ബീജപൂരകമ്| ശ്യാമാം വ്യാഘ്രീം ച നിഷ്ക്വാഥ്യാഭിന്യാസേ ബഹുവര്ചസി|| സിംഹീ വ്യാഘ്ര്യമൃതാ ദ്രാക്ഷാ അജാജീ സകടുത്രികമ്| ശൃങ്ഗീവിഡങ്ഗ ച സമം പക്ത്വാ വിസ്രാവ്യ സാധയേത്|| ഘൃതാക്തൈസ്തണ്ഡുലൈര്ഭൃഷ്ടൈഃ പേയാമുഷ്ണാം ജ്വരീ പിബേത്| ഹിക്കീ ശ്വാസീ ച കാസീ ച തഥാऽഭിന്യാസപീഡിതഃ| വിബദ്ധവാതവിണ്മൂത്രേ പാനമസ്യ പ്രയോജയേത്|| ബൃഹതീ പൌഷ്കരം ഭാര്ഗീ ശഠീ ശൃങ്ഗീ ദുരാലഭാ| പക്ത്വാ പാനം പ്രശംസന്തി ശ്ലേഷ്മാ തേനാസ്യ ശാമ്യതി|| ത്രിവൃദ്ധിശാലാത്രിഫലാകടുകാരഗ്വധൈഃ കൃതഃ| സക്ഷാരോ ഭേദനഃ ക്വാഥഃ പേയഃ സര്വജ്വരാപഹഃ|| തിക്താऽഭയാ ത്രിവൃത്തീര്ണാ ത്രായന്തീ രാജവൃക്ഷകഃ| ക്ഷാരാഢ്യഃ സൈന്ധവോപേതഃ ക്വാഥോ ഭേദീ ജ്വരാപഹഃ|| ശിരീഷബീജം മരിചം ബസ്തമൂത്രേണ തത്സമമ്| അഞ്ജനം തദഭിന്യാസേ സംജ്ഞാബോധനമിഷ്യതേ|| മാതുലുങ്ഗരസം തസ്യ ഹിങ്ഗുശുണ്ഠീയുതം മുഖേ| ദദ്യാത്പ്രബോധനം തീക്ഷ്ണം കടുതിക്തോപസംഹിതമ്|| ത്വഗേലാപത്രസുഷവീബൃഹതീകണ്ടകാരികാഃ| മരീചം പിപ്പലീ ബില്വം ചിരിബില്വം സചിത്രകമ്|| കരഞ്ജബീജം മഞ്ജിഷ്ഠാ ത്രായന്തീ വിശ്വഭേഷജമ്| ഗലപ്രബോധനം ശ്രേഷ്ഠമഭിന്യാസജ്വരാപഹമ്|| കരഞ്ജവഹ്നിമഞ്ജിഷ്ഠാത്രായന്തീവിശ്വകൂലകമ്| കൂലകം-പടോലമ്| ബൃഹത്യൌ സുഷവീ വ്യോഷം ക്വാഥഃ സ്യാദ്ഗലശോധനഃ|| ഇത്യഭിന്യസ ഉദ്ദിഷ്ടഃ സരൂപഃ സചികിത്സിതഃ| ചികിത്സിതേ കൃതേऽപ്യേവം [യസ്യ സംജ്ഞാ ന ജായതേ| ലലാടേ പാദയോര്വാऽപി ] തസ്യ ദാഹഃ പ്രശസ്യതേ|| (ശ്ലോ. ൪൯൦)-ജ്യോതിഷ്മത്യാസ്തഥാ തൈലം മൂലം പിണ്ഡാലുകസ്യ ച| തന്ദ്രീവിനാശനം ശ്രേഷ്ഠം നസ്യ കര്മണി യോജിതമ്|| സൈന്ധവം ശ്വേതമരിചം സര്ഷപം കുഷ്ഠമേവ ച| ബസ്തമൂത്രേണ പിഷ്ടാനി നസ്യം തന്ദ്രീനിവാരണമ്|| അസുരാഹ്നപതങ്ഗസ്യ വിട് ചൂര്ണം മധുസംയുതമ്| അഞ്ജനാദ്ബോധയേന്മുഗ്ധം തന്ദ്രിതം സന്നിപാതിനമ്|| ജാതീപുഷ്പം പ്രവാലം ച രോഹിണീ മരിചം വചാ| സൈന്ധവം ബസ്തമൂത്രേണ തന്ദ്രീനാശനമുത്തമമ്|| അയോരജഃ ശ്വേതരോധ്രമഞ്ജനം മരിചം തഥാ| ഗോപിത്തേന സമായുക്തം തന്ദ്രീനാശനമുത്തമമ്||" ഇതി| ഇതി സന്നിപാതജ്വരഃ|
Adhikarana സര്വജ്വരസ്യ ഔഷധമ് (൬൭-൬൯) · Śloka ൬൯
| മധൂകപുഷ്പമൃദ്വീകാത്രായമാണാപരൂഷകമ്||൬൭|| സോശീരതിക്താത്രിഫലാകാശ്മര്യം കല്പയേദ്ധിമമ്| കഷായം തം പിബന് കാലേ ജ്വരാന് സര്വാനപോഹതി||൬൮|| ജാത്യാമലകമുസ്താനി തദ്വദ്ധന്വയവാസകമ്| |൬൯|
| मधूकपुष्पमृद्वीकात्रायमाणापरूषकम्||६७|| सोशीरतिक्तात्रिफलाकाश्मर्यं कल्पयेद्धिमम्| कषायं तं पिबन् काले ज्वरान् सर्वानपोहति||६८|| जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्| |६९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മധൂകപുഷ്പാദികം കാലേ-ശാസ്ത്രോക്തേ, ശീതകഷായം പിബന് ജ്വരാന് സര്വാന്-ഏകദോഷദ്വിദോഷജാന്, അപോഹതി| "ഉപസര്ഗാദസ്യത്യൂഹ്യോര്വേതി വാച്യമ്" ഇതി പരസ്മൈപദമ്| ജാതിപല്ലവാ ആമലകാനി മുസ്തം ധന്വയാസകം തദ്വത്-പൂര്വവച്ഛിതകഷായം കല്പയിത്വാ പിബന് സര്വാന് ജ്വരാന് ഹന്തി| ധന്വയവാസകം ചേതി ചശബ്ദോऽത്ര ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| തദേതൈശ്ചതുര്ഭിര്ദ്രവ്യൈരേതത് പാചനമ്| കേചിത്തു ധന്വയവാസകം പൃഥഗേവേച്ഛന്തി| തസ്മാദേതത്കൃതോऽപി കഷായഃ പൂര്വവദ്വോധ്യഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ ജ്വരസാമാന്യമ്| തത്ര ശമനമാഹ-മധൂകപുഷ്പേതി| തച്ച ത്രിധാ-മധുകപുഷ്പാദിദശകം ജാത്യാദിത്രികം ധന്വയാസകം ചേതി| ത്രയോऽപി ശീതകഷായാഃ |
Adhikarana ബദ്ധവിട്കസ്യ ഔഷധമ് (൬൯) · Śloka ൬൯
| ബദ്ധവിട് കടുകാദ്രാക്ഷാത്രായന്തീത്രിഫലാഗുഡമ്||൬൯||
| बद्धविट् कटुकाद्राक्षात्रायन्तीत्रिफलागुडम्||६९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തഥാ ച ബദ്ധവിട് പുരുഷഃ കടുകാദികം കഷായം പിബേദിതി വര്തതേ, ന തു ഹിമമിതി| ശീതസ്യ മലസ്തമ്ഭഹേതുത്വാദസ്യ ചൌഷധസ്യ ശോധനരൂപത്വാത്| ഗുഡാ-സുധാ, ഗുഡ ഇത്യന്യേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ബദ്ധവിട്കസ്യ ശോധനമാഹ-ബദ്ധവിഡിതി| ശീതകഷായേ ഗുഡപ്രക്ഷേപഃ| ഇതി ജ്വരൌഷധാനി|
Adhikarana പേയാദ്യമന്നമ് ഔഷധമ് (൭൦) · Śloka ൭൦
ജീര്ണൌഷധോऽന്നം പേയാദ്യമാചരേത്| |൭൦|
जीर्णौषधोऽन्नं पेयाद्यमाचरेत्| |७०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജീര്ണം-പരിണതം, ഔഷധം യസ്യ സ ജീര്ണൌഷധഃ സന്, പേയാദ്യമേവ പൂര്വോക്തമന്നം ഭുഞ്ജീത| അദ്യത ഇത്യന്നമ്, ഇതി കൃത്വാ പേയാദേരപ്യന്നത്വമ്| ആദിശബ്ദേന യൂഷാദിപരിഗ്രഹഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ ജ്വരൌഷധാനന്തരം പഥ്യാനി| തത്ര പേയാദ്യം പഥ്യമാഹ-ജീര്ണൌഷധോऽന്നമിതി| തച്ച ലങ്ഘനാനന്തരൌഷധദാനവിഷയമ്| പേയാദ്യനന്തരൌഷധദാനേ രസൌദനപര്യന്തപഥ്യസേവാനിഷ്പത്തേഃ പുനഃ പേയാദിക്രമസ്യാനുചിതത്വാത്| ആദ്യശബ്ദാദ്യൂഷൌദനാദയഃ| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വ.ശ്ലോ. ൮൪)-"അനുലോമോऽനിലഃ സ്വാസ്ഥ്യം ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ സുമനസ്കതാ| ലഘുത്വമിന്ദ്രിയോദ്ഗാരശുദ്ധിര്ജീര്ണൌഷധാകൃതിഃ| ക്ലമോ ദാഹോऽങ്ഗസദനം ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ ശിരോരുജാ| അരതിര്ബലഹാനിശ്ച സാവശേഷൌഷധാകൃതിഃ|| ഔഷധശേഷേ ഭുക്തം പീതം ച തഥൌഷധം ച ശേഷേऽന്നേ| ന കരോതി ഗദോപശമം പ്രകോപയത്യന്യരോഗാംശ്ച||" ഇതി|ന ച സര്വഃ കശ്ചിത്പേയാദിക്രമാചരേദിത്യാഹ|
Adhikarana ശ്ലേഷ്മജ്വരേ പേയാനിഷേധഃപേയാനിഷേധേ യുക്തിഃ (൭൦) · Śloka ൭൦
ശ്ലേഷ്മവാന്ന തു| പേയാ കഫം വര്ധയതി പങ്കം പാംസുഷു വൃഷ്ടിവത്||൭൦||
श्लेष्मवान्न तु| पेया कफं वर्धयति पङ्कं पांसुषु वृष्टिवत्||७०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശ്ലേഷ്മവാന്ന തു-ജീര്ണൌഷധോऽപി ശ്ലേഷ്മവാന്നരഃ പേയാദികം നാ ശ്നീയാത്| കിമ് ? ഇത്യാഹ-പേയേത്യാദി| യതഃ പേയാ കഫം വര്ധയതി--വിലീനരുപസ്യ കഫസ്യ സ്ത്യാനഭാവതാമുത്പാദയന്തീ സംസ്ഥാനവിശേഷമുപര്യുപരിഭാവതയോപചയമുത്പാദയതി, ന തു സാ കഫം സാക്ഷാദ്വര്ധയതി, ഇതി വര്ധയതേരര്ഥഃ, അനേകാര്ഥത്വാദ്ധാതൂനാമിതി, ഏഷചാര്ഥോऽനുരൂപതന്ത്രകാരദൃഷ്ടാന്തദര്ശനാദവഗമ്യതേ| തഥാ ചാഹപങ്കം പാംസുഷു വൃഷ്ടിവദിതി| യഥാ,-പാംസുഷു വൃഷ്ടിഃ പതിതാ ന തു പങ്കം വര്ധയതി-ശിഥിലരൂപതാം പാംസൂനാമപാസ്യ നിബിഡരൂപതാമിവ തേഷാമുത്പാദയതി| ന പാംസൂന് വൃഷ്ടിര്വര്ധയതി-ആധിക്യം നയതി, ന വര്ധയതേऽത്രാ(ത്യേത്യ)ര്ഥഃ| തന്ത്രകാരസ്യാര്ഥ ഏവം വിവക്ഷിതോ ഭവിഷ്യത് തദാനീമത്രൈവം സ്പഷ്ടമേവ ദൃഷ്ടന്തമദര്ശയിഷ്യത്| യഥാ-"പേയാ കഫം വര്ധയതി യഥാ വൃഷ്ടിര്നദീജലമ്|" ഇതി| തച്ച തന്ത്രകാരോऽമുനൈവാനുസാരേണാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശ്ലേഷ്മജ്വരേ പേയാം നിഷേധയതി-ശ്ലേഷ്മവാന്ന ത്വിതി| പേയാനിഷേധേ യുക്തിമാഹ-പേയാ കഫം വര്ധയതി പങ്കം പാംസുഷു വൃഷ്ടിവത്| ശ്ലേഷ്മാഭിഷവദേഹാനാമിതി| യഥാ പാംസുഷു പതിതാ വൃഷ്ടിഃ പങ്കം വര്ദ്ധായതി തഥാ ശ്ലേഷ്മാഭിഷവേ-കഫക്ലിന്നേ ദേഹേ, പതിതാ പേയാ കഫം വര്ദ്ധയതി|
Adhikarana പേയസ്ഥാനേ യൂഷഃ (൭൧-൭൨) · Śloka ൭൨
ശ്ലേഷ്മാഭിഷ്യണ്ണദേഹാനാമതഃ പ്രാഗപി യോജയേത്| യൂഷാന് കുലത്ഥചണകകലായാദികൃതാന് ലഘൂന്||൭൧|| രൂക്ഷാംസ്തിക്തരസോപേതാന് ഹൃദ്യാന് രുചികരാന് പടൂന്| |൭൨|
श्लेष्माभिष्यण्णदेहानामतः प्रागपि योजयेत्| यूषान् कुलत्थचणककलायादिकृतान् लघून्||७१|| रूक्षांस्तिक्तरसोपेतान् हृद्यान् रुचिकरान् पटून्| |७२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആഭിഷ്യണ്ണ ഇതി, അഭിപൂര്വാത്സ്യന്ദേഃ സ്രവണാര്ഥോ വ്യുത്പാദിതഃ| ശ്ലേഷ്മണാ-സ്രുതിരൂപേണൈവ, അഭിഷ്യണ്ണഃ-ക്ലിന്ന ഇവ, ദേഹോ യേഷാം തേ ശ്ലേഷ്മാഭിഷ്യണ്ണദേഹാഃ, തേഷാമ്, അതോ ജ്വരിണാം പ്രാഗപി പ്രഥമപഥ്യാവസരേऽപി, യൂഷാന് യോജയേത്| കിമുത ശ്ലേഷ്മവതഃ പുംസോ ജീര്ണൌഷധസ്യ യൂഷാന്ന യോജയേത് ? ഇത്യപിശബ്ദസ്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതാന് ? കുലത്ഥാദികൃതാന്| തഥാ, ലഘൂന്| നനു, കുലത്ഥാദീനാം ലഘുത്വാത്തത്കൃതാ യൂഷാ ലഘവ ഏവ ഭവിഷ്യന്തി| തത്കിം ലഘൂനിത്യനേന ? അത്രോച്യതേ| ശമ്ബീധാന്യാനാം മധ്യേ ഗുരവോऽപി രാജമാഷമാഷാദയഃ സന്തി, തന്നിവൃത്ത്യര്ഥമേതത്| അപി ച, ലഘൂനിത്യനേന യൂഷപ്രകൃതിദ്രവ്യൈരല്പപരിമാണൈഃ കൃതാനിതി ദ്യോതയതി| യതോऽല്പപരിമാണൈഃ കുലത്ഥാദിഭിഃ കൃതാ ലഘുതരാഃ സ്യുഃ, തസ്മാല്ലഘൂനിതി യുക്തമ്| തഥാ, രൂക്ഷാന്-ഘൃതഭര്ജനകാദിരഹിതാന്| തഥാ, തിക്തരസയുക്താന്| തഥാ, ഹൃദ്യാന്-ഇഷ്ടരസഗന്ധവര്ണസ്പര്ശയുക്തത്വാച്ചേതസ ആഹ്ലാദകരാന്| തഥാ, രുചികരാന്-ജ്വരിണോऽന്യസ്യ വാ രോചിഷ്ണൂന്| തഥാ, പടൂന്-സലവണാന്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പേയാസ്ഥാനേ യൂഷമാഹ-അതഃ പ്രാഗപീതി| പ്രാഗപി-"യുക്തം ലങ്ഘിതലിങ്ഗൈസ്തു തം പേയാഭിരുപാചരേത്|" (ശ്ലോ. ൨൪) ഇത്യത്രാപി| ലഘൂന്-സമ്യക്പാകേന| രൂക്ഷാന്-അകൃതത്വേന ധാന്യസ്യാനവത്വേന [ ച ]| പടൂന്-സൈന്ധവയോഗേന|
Adhikarana പഥ്യയോഗ്യം ധാന്യമ് (൭൨-൭൩) · Śloka ൭൩
| രക്താദ്യാഃ ശാലയോ ജീര്ണാഃ ഷഷ്ടികാശ്ച ജ്വരേ ഹിതാഃ||൭൨|| ശ്ലേഷ്മോത്തരേ വീതതുഷാസ്തഥാ വാടീകൃതാ യവാഃ| |൭൩|
| रक्ताद्याः शालयो जीर्णाः षष्टिकाश्च ज्वरे हिताः||७२|| श्लेष्मोत्तरे वीततुषास्तथा वाटीकृता यवाः| |७३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രക്താദ്യാഃ-"രക്തോ മഹാന് സകലമഃ" (ഹൃ.സൂ.അ.൬/൯) ഇത്യാദയഃ| തഥാ, ഷഷ്ടികാ വ്രീഹ്യാദയോऽപി, ജീര്ണാഃ-പുരാണാഃ, ഹിതാഃ-പഥ്യാഃ| ശ്ലേഷ്മോത്തരേ-പ്രഭൂതശ്ലേഷമണി ജ്വരേ, വീതതുഷാഃ-അപനീതത്വചോ, യവാശ്ച പഥ്യാഃ| കീദൃശാഃ ? വാടീകൃതാഃ-ഭൃഷ്ടവിദലീകൃതാ ഇത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പഥ്യയോഗ്യം ധാന്യമാഹ-രക്താദ്യാ ഇതി| വാടീകൃതാഃ-ബാധത്വം നീതാഃ| ബാധത്വം-ഭൃഷ്ടസ്യ ശകലീകരണമ്|
Adhikarana ഓദനവിധിഃ (൭൩-൭൪) · Śloka ൭൪
| ഓദനസ്തൈഃ സ്രുതോ ദ്വിസ്ത്രിഃ പ്രയോക്തവ്യോ യഥായഥമ്||൭൩|| ദോഷദൂഷ്യാദിബലതോ ജ്വരഘ്നക്വാഥസാധിതഃ| |൭൪|
| ओदनस्तैः स्रुतो द्विस्त्रिः प्रयोक्तव्यो यथायथम्||७३|| दोषदूष्यादिबलतो ज्वरघ्नक्वाथसाधितः| |७४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഓദനസ്തൈഃ-രക്താശാല്യാദിഭിഃ പൂര്വോക്തൈശ്ച, കൃതോ ജ്വരിണോ യഥായഥം യോ യസ്യ ദാനേ യോഗ്യഃ സ തസ്യ പ്രയോക്തവ്യഃ| കിമ്ഭൂതഃ ? ദ്വിസ്ത്രിഃ സ്രുതോ-ദ്വൌ വാരൌ ത്രീന് വാരാന് വാ ജലം ദത്ത്വാ ധാതഃ| കഥം പ്രയോജ്യഃ ? ദോഷദൂഷ്യാദിബലേന| ജ്വരഘ്നൈഃ-ജ്വരാപഹൈര്ദ്രവ്യൈഃ, ക്വാഥം കൃത്വാ, തേന ക്വാഥേന സാധിതഃ| ദോഷസ്യ-വാതാദേര്ബലം തഥാ ദൂഷ്യസ്യ രസാദേര്ബലമപേക്ഷ്യ, ആദിഗ്രഹണാദ്ദേശകാലവയഃ സത്ത്വസാത്മ്യശരീരാഹാരബലം ഗൃഹ്യതേ| ഏകാഹാദികാനാം ജ്വരിണാമകൃതപേയാനാമേവ കുലത്ഥമുദ്ഗചണകാദിയൂഷാ ഉക്താഃ| സമ്പ്രതി സാമാന്യേന ജ്വരിണാം കൃതപേയാനാം യൂഷാദീനാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഓദനവിധിമാഹ-ഓദനസ്തൈരിതി| തൈഃ-രക്തശാല്യാദിഭിഃ, ദ്വിസ്ത്രിര്വാ സ്രുതോ-യൂളിതഃ(?), ഉദകാന്തരപ്രക്ഷേപേണ|
Adhikarana യൂഷദ്രവ്യാണി (൭൪) · Śloka ൭൪
| മുദ്ഗാദ്യൈര്ലഘുഭിര്യൂഷാഃ കുലത്ഥൈശ്ച ജ്വരാപഹാഃ||൭൪||
| मुद्गाद्यैर्लघुभिर्यूषाः कुलत्थैश्च ज्वरापहाः||७४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മുദ്ഗാദ്യൈഃ-ശിമ്ബീധാന്യൈഃ, ലഘുഭിഃ കൃതാ യൂഷാസ്തഥാ കുലത്ഥൈഃ കൃതാ യൂഷാ ജ്വരഘ്നാഃ| മുദ്ഗാദ്യൈരിത്യാദിഃ പ്രകാരേ| തേന സുജരാ മുദ്ഗചണകകുലത്ഥമകുഷ്ടമസൂരാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| മുദ്ഗശബ്ദസ്യാദൌ നിര്ദേശ ഇദം ബോധയതി,-യൂഷസാധ്യേ വ്യാധൌ ബാഹുല്യേന മുദ്ഗയൂഷഃ കാര്യഃ, മുദ്ഗാനാം പഥ്യതമത്വാത്| തഥാ ചോവാച മുനിഃ (ഛ.സൂ.അ.൨൫/൩൮)- "മുദ്ഗഃ ശിമ്ബീധാന്യാനാം പഥ്യത്വേ ശ്രേഷ്ഠതമഃ|" ഇതി| നനു, മുദ്ഗാദ്യൈരിത്യാദിശബ്ദേനൈവ കുലത്ഥാ ഗൃഹിതാ ഏവ, കിം പൃഥങ്നിര്ദേശേന ? ബ്രൂമഹേ| കുലത്ഥയൂഷസ്യ ജ്വരവിഷയേ വിരലഃ പ്രയോഗഃ കാര്യ ഇതി സൂഛയിതും പൃഥക്കൃതോ നിര്ദേശ ഇതി| തഥാ ഛ കുലത്ഥാ ഏവംഗുണാഃ (ഹൃ.സൂ.അ.൬/൧൯)- "ഉഷ്ണാഃ കുലത്ഥാഃ പാകേऽമ്ലാഃ ശുക്രാശ്മശ്വാസപീനസാന്| കാസാര്ശഃ കഫവാതാംശ്ച ഘ്നാന്തി പിത്താസ്രദാഃ പരമ്|| ഇതി| ഏവമുഷ്ണത്വാദമ്ലവിപാകിത്വാദതിപിത്താസ്രകാരിത്വാത് കുലത്ഥാനാം യൂഷോ ബഹുദ്രവ്യപരിമാണോ ബഹുമാത്രോപയുക്തോ ജ്വരസ്യ ന ശാന്തയേ സമ്പദ്യതേ, പ്രത്യുത വൃദ്ധയേ സ്യാദിതി സമ്ഭാവ്യതേ, പിത്തവിരുദ്ധത്വാത്| തസ്മാദല്പപരിമാണദ്രവ്യസാധിതോऽല്പമാത്രയാ കുലത്ഥയൂഷഃ ശ്ലേഷ്മാദ്യുപശമകൃദ്യാവന്മാത്രഃ സ്യാത്താവാനേവ പ്രയോജ്യത ഇതി സ്ഥിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-യൂഷദ്രവ്യാണ്യാഹ-മുദ്ഗാദ്യൈരിതി|
Adhikarana ഖലദ്രവ്യാണി രസദ്രവ്യാണി യൂഷാദീനമുപകരണദ്രവ്യാണി (൭൫-൭൭) · Śloka ൭൭
കാരവേല്ലകകര്കോടബാലമൂലകപര്പടൈഃ| വാര്താകനിമ്ബകുസുമപടോലഫലപല്ലവൈഃ||൭൫|| അത്യന്തലഘുഭിര്മാംസൈര്ജാങ്ഗലൈശ്ച ഹിതാ രസാഃ| വ്യാഘ്രീപരൂഷതര്കാരീദ്ഗാക്ഷാമലകദാഡിമൈഃ||൭൬|| സംസ്കൃതാഃ പിപ്പലീശുണ്ഠീധാന്യജീരകസൈന്ധവൈഃ| സിതാമധുഭ്യാം പ്രായേണ സംയുതാ വാ കൃതാകൃതാഃ||൭൭||
कारवेल्लककर्कोटबालमूलकपर्पटैः| वार्ताकनिम्बकुसुमपटोलफलपल्लवैः||७५|| अत्यन्तलग़ुभिर्मांसैर्जाङ्गलैश्च हिता रसाः| व्याघ्रीपरूषतर्कारीद्गाक्षामलकदाडिमैः||७६|| संस्कृताः पिप्पलीशुण्ठीधान्यजीरकसैन्धवैः| सितामधुभ्यां प्रायेण संयुता वा कृताकृताः||७७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കാരവേല്ലകാദിഭീ രസാ ജ്വരേ ഹിതാഃ| മുനിസ്തു കാരവേല്ലകാദീനാം ശാകത്വമേവേച്ഛതി (ച.ചി.അ.൩൧൧൮൭)| ഖരണാദേऽപ്യുക്തമ്-"പടോലം സഫലം നിമ്ബം കര്കോടകകഠില്ലകമ്| ശാകം പര്പടകം ച സ്യാത്" ഇതി| തഥാ ജാങ്ഗലൈഃ-ജാങ്ഗലദേശപ്രാണിജൈസ്തദഭാവാത്തത്തുല്യൈരന്യദേശപ്രാണിജൈരപി, മംസൈര്ഹിതാ രസാ വ്യാഘ്ര്യാദിഭിഃ സംസ്കൃതാസ്തഥാ പിപ്പല്യാദിഭിഃ സംയുതാ ഇതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| സംസ്കാരമാത്രയോഗഭാജഃ പിപ്പല്യാദയോऽത്ര യോജ്യ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രായേണ കേചിദേവ സിതാമധുഭ്യാം യുക്താ അവസ്ഥാവശാത്, ന തു സര്വ ഏവ| കിമ്ഭൂതാ രസാ യൂഷാശ്ചൈവംവിധാഃ കാര്യാഃ ? കൃതാകൃതാഃ| പാനകദാഡിമാജാജീശുണ്ഠ്യാദ്യൈരപി സംസ്കൃതാ യൂഷാ രസാശ്ച-കൃതാഃ| വിപരീതാസ്ത്വതഃ-അകൃതാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഖലദ്രവ്യാണ്യാഹ-കാരവേല്ലകേതി| നിമ്ബസ്യ കുസുമമ്| പടോലസ്യ ഫലം പല്ലവശ്ച| രസാ ഇതി വക്ഷ്യമാണമത്രയോജ്യമ്| ഖലത്വം തു ധാന്യമാംസേതരകൃതത്വാത്|| രസദ്രവ്യാണ്യാഹ-അത്യന്തലഘുഭിരിതി| യൂഷാദീനാമുപകരണദ്രവ്യാണ്യാഹ-വ്യാഘ്രീപരൂഷേതി| താനി ച വ്യാഘ്ര്യാദീനി ത്രയോദശ| പ്രയേണൈതാന്യന്യാന്യപ്യവസ്ഥാവശാത് പ്രയോജ്യാനി| തേ തു യൂഷാദയഃ സംസ്കൃതാഃ സംയുതാ വാ കാര്യാഃ| പ്രക്ഷേപ്യാപനയനേന സംസ്കൃതത്വമ്, അനപനയനേന സംയുതത്വമ്| പ്രക്ഷേപശ്ച യഥായോഗം ക്വഥനകാലേ ക്വഥനാനന്തരം വാ| സ്നേഹേന വിശിഷ്ടാഃ-കൃതാഃ, അവിശിഷ്ടാഃ-അകൃതാഃ, കടുപട്വമ്ലാനാമുക്തത്വാത്|
Adhikarana വ്യഞ്ജനവിധിഃ (൭൮) · Śloka ൭൮
അനമ്ലതക്രസിദ്ധാനി രുച്യാനി വ്യഞ്ജനാനി ച| അച്ഛാന്യനലസമ്പന്നാനി|൭൮|
अनम्लतक्रसिद्धानि रुच्यानि व्यञ्जनानि च| अच्छान्यनलसम्पन्नानि|७८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അനമ്ലേന തക്രേണ സിദ്ധാനി| തഥാ, രുച്യാനി-അഭ്യവഹര്തുമഭിലഷിതാനി| തഥാ, അച്ഛാനി-തനൂനി ന ഘനാനി| തഥാ, അനലസമ്പന്നാനി-വഹ്നിപക്വാനി| കേചിദ്ധി തക്രമപക്വമേവാച്ഛീകൃത്യ സംസ്കൃത്യ ച ശുണ്ഠീജീരകാദിനാऽഭ്യവഹരന്തി തന്നിഷേധായൈതദുക്തമ്| ഏവംവിധാനി വ്യഞ്ജനാനി-തേമനാനി രസകഷായാണീ, ഓദനേന സഹാഭ്യവഹര്തവ്യാനി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വ്യഞ്ജനവിധിമാഹ-അനമ്ലതക്രസിദ്ധാനീതി| വ്യഞ്ജനാനി-ശാകാനി| അച്ഛാനി-ഘനാനി| അനലസമ്പന്നാനി-സുപക്വാനി|
Adhikarana അനുപാനാനി (൭൮-൭൯) · Śloka ൭൯
| അനുപാനേऽപി യോജയേത്||൭൮|| താനി ക്വഥിതശീതം ച വാതി മദ്യം ച സാത്മ്യതഃ| |൭൯|
| अनुपानेऽपि योजयेत्||७८|| तानि क्वथितशीतं च वाति मद्यं च सात्म्यतः| |७९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അനുപാനേऽപി-ആതുരസ്യ പശ്ചാത്പാനേऽപി, താനി യോജയേത്| തഥാ ക്വഥിതശീതം ച വാരി മദ്യം ച, സാത്മ്യതഃ-സാത്മ്യവശാത്, അനുപാനേऽപി യോജയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അനുപാനാന്യാഹ-അനുപാനേऽപീതി| താനി-വ്യഞ്ജനാനി പാനയോഗ്യാനി കൃതാനി|
Adhikarana അന്നഗ്രഹണകാലഃ (൭൯-൮൦) · Śloka ൮൦
| സജ്വരം ജ്വരമുക്തം വാ ദിനാന്തേ ഭോജയേല്ലഘു||൭൯|| ശ്ലേഷ്മക്ഷയവിവൃദ്ധോഷ്മാ ബലവാനനലസ്തദാ| |൮൦|
| सज्वरं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल्लघु||७९|| श्लेष्मक्षयविवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा| |८०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സജ്വരം നരം ദിനാന്തേ ഭോജയേത്,-അഥവാ ജ്വരമുക്തം-അചിരകാലജ്വരത്യക്തമ്| കിമ്ഭുതം ഭോജനം ഭോജയേത് ? ലഘു,-മാത്രയാ സ്വഭാവാത് (ച) ഉഭയഥാ യല്ലഘു| കിമിത്യേതസ്മിന് കാലേ ലഘു ഭോജയേത് ? ഇത്യാഹ-ശ്ലേഷ്മേത്യാദി| തദാ-തസ്മിന്ദിനാന്താഖ്യേ കാലേ, ശ്ലേഷ്മക്ഷയോ യസ്തേന വിവൃദ്ധ ഊഷ്മാ-സ്വസ്വഭവോ, യസ്യാനലസ്യ ജാഠരാഗ്രേരസൌ ശ്ലേഷ്മക്ഷയവിവൃദ്ധോഷ്മാऽനലഃ| അത ഏവ ബലവാന് തദാ പക്തും ശക്തഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പഥ്യഗ്രഹണകാലമാഹ-സജ്വരം ജ്വരമുക്തം വേതി| ജ്വരമുക്തം തു-ആബലലാഭാത്| ദിനാന്തേ-പഞ്ചദശേ മുഹൂര്തേ| ലഘു-അല്പമാത്രമ്| തദാ-ദിനാന്തേ|
Adhikarana ദിനാന്തരസ്യാപവാദഃ (൮൦) · Śloka ൮൦
| യഥോചിതേऽഥവാ കാലേ ദേശസാത്മ്യാനുരോധതഃ||൮൦||
| यथोचितेऽथवा काले देशसात्म्यानुरोधतः||८०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഥവാ യഥോചിതേ കാലേ സജ്വരം ജ്വരമുക്തം വാऽऽതുരം ഭോജയേത്| യസ്യ യസ്യ യ ഉചിതഃ-സാത്മ്യഃ, ആഹാരകാലസ്തസ്മിന് ഭോജയേത്| യഥോചിതേ ഹി കാലേ പ്രായഃ ക്ഷുദുപഗമോ ജായതേ| കഥം ഭോജയേത് ? ഇത്യാഹ-ദേശേത്യാദി| ദേശസാത്മ്യവശാത് തം ഭോജയേത്, നൈവമേവ| നനു, ഏവം യസ്യ പൂര്വാഹ്ണേ കാലേ ഭോജനമുചിതം തദാ തസ്യ ഭോജനേ ദീയമാനേ കോ ഗുണഃ സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദിനാന്തസ്യാപവാദമാഹ-യഥോചിതേऽഥവേതി| ദേശോ-ഭൂമിര്ദേഹശ്ച|
Adhikarana അപവാദാപവാദഃ (൮൧) · Śloka ൮൧
പ്രാഗല്പവഹ്നിര്ഭുഞ്ജാനോ ന ഹ്യജീര്ണേന പീഡ്യതേ| |൮൧|
प्रागल्पवह्निर्भुञ्जानो न ह्यजीर्णेन पीड्यते| |८१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യസ്മാദല്പവഹ്നിഃ-മന്ദാഗ്നിഃ, പൂര്വാഹ്ണേ ഭുഞ്ജാനോऽജീര്ണേന ന പിഡ്യതേ-ന ബാധ്യതേ| അധുനാ സര്പിഃപാനകാലം നിരൂപയതി-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അപവാദാപവാദമാഹ-പ്രാഗല്പവഹ്നിരിതി| യോऽല്പവഹ്നിഃ പ്രാക്-ദിനാന്തേ, ഭുഞ്ജാനോ ഹി-സ്ഫുടം, അജീര്ണേന ന ബാധ്യതേ, അന്യഥാ ബാധ്യതേ, തസ്മാദ്ദിനാന്ത ഏവ ഭുഞ്ജീത| അമന്ദവഹ്നിം പ്രതി പൂര്വോऽപവാദഃ|
Adhikarana ഘൃതദാനകാലഃ അകാലേ തത് വിഷോപമമ് (൮൧-൮൩) · Śloka ൮൩
| കഷായപാനപഥ്യാന്നൈര്ദശാഹ ഇതി ലങ്ഘിതേ||൮൧|| സര്പിര്ദദ്യാത്കഫേ മന്ദേ വാതപിത്തോത്തരേ ജ്വരേ| പക്വേഷു ദോഷേഷ്വമൃതം തദ്വിഷോപമമന്യഥാ||൮൨|| ദശാഹേ സ്യാദതീതേऽപി ജ്വരോപദ്രവവൃദ്ധികൃത്| ലങ്ഘനാദിക്രമം തത്ര കുര്യാദാകഫസങ്ക്ഷ്യാത്||൮൩||
| कषायपानपथ्यान्नैर्दशाह इति लङ्घिते||८१|| सर्पिर्दद्यात्कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे| पक्वेषु दोषेष्वमृतं तद्विषोपममन्यथा||८२|| दशाहे स्यादतीतेऽपि ज्वरोपद्रववृद्धिकृत्| लङ्घनादिक्रमं तत्र कुर्यादाकफसङ्क्ष्यात्||८३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഷായസ്യ-മുസ്താപര്പടകാദേഃ, പാനം കഷായപാനമ്, തേന| തഥാ, പഥ്യാന്നൈഃ-പേയായൂഷാദിഭിഃ, ദശാഹ ഇതി-അനേന പ്രകാരേണ, ലങ്ഘിതേ-അതിക്രാന്തേ| തഥേതി പ്രായേണ ക്ഷീണഃ കഫഃ സമ്ഭാവ്യതേऽതോ ദശാഹേ ലങ്ഘിത ഇത്യുക്തമ്| ആമജ്വരസംജ്ഞാനിവൃത്തിസ്തു ഷഡഹാദൂര്ധ്വം സപ്തമേऽഹ്ന്യഷ്ടമേ വാऽഹനി ജ്വരസ്യ ജായതേ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൩/൨൭൨)- "സപ്താഹേന ഹി പഛ്\യന്തേ സപ്തധാതുഗതാ മലാഃ| നിരാമശ്ചാപ്യതഃ പ്രോക്തോ ജ്വരഃ പ്രായോऽഷ്ടമേऽഹനി||" ഇതി| തസ്മാത് കഷായപാനപഥ്യാന്നൈരിത്യാദിതോ ദശാഹേ ലങ്ഘിതേ കഫേ മന്ദേ-ക്ഷീണപ്രായേ, സര്പിദദ്യാത്| കിമ്ഭൂതേ ജ്വരേ ? വാതപിത്തോത്തരേ,- വാതപിത്താധികേ| അസ്യാമവസ്ഥായാം പക്വേഷു-നിരാമേഷു വാതാദിദോഷേഷു, സര്പിര്ദദ്യാത്| പക്വേഷു സര്പിര്ദത്തമമൃതം-മഹാഗുണമിത്യര്ഥഃ| അന്യഥാ പുനഃ അപക്വേഷു ദോഷേഷു കഫോത്തരേ, തത്സര്പിര്ദത്തം വിഷോപമം-വിഷതുല്യം, ദശാഹേऽതിക്രാന്തേऽപി സ്യാത്| അതോऽസ്യാമവസ്ഥായാം സര്പിര്ദത്തം ജ്വരസ്യ തദുപദ്രവാണാം ച വൃദ്ധിം കരോതി, തസ്മാദസ്യാമവസ്ഥായാം സര്പിഃപാനമയുക്തമ്| തത്ര-കഫോത്തരേ ജ്വരേ സതി, ലങ്ഘനാദിക്രമം കുര്യാത്| കിയന്തം കാലമ് ? ആകഫസങ്ക്ഷ്യാത്,- യാവത്കഫസ്യ-ജ്വരകാരിണോऽധികസ്യ, സങ്ക്ഷ്യഃ-സമ്യക് ക്ഷയഃ, ന ധാതുക്ഷയോऽപി യാവത്| യതഃ കഫജ്വരേऽപി വിഡങ്ഗാദിസര്പിര്വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൯൩)| അഥ ജീര്ണജ്വരചികിത്സാമാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അസര്പിഷ്കസ്യ ഭോജനസ്യാവധിമാഹ-കഷായപാനപഥ്യാന്നൈരിതി| പക്വേഷു ദോഷേഷു ദശാഹേऽനതീതേऽപ്യമൃതോപമം സര്പിഃ| അപക്വേഷ്വതീതേऽപി വിഷോപമമ്, ജ്വരോപദ്രവവര്ധനാത്| തത്ര-തഥാവിധേ ചിരപാകജ്വരേ, ലങ്ഘനാദിക്രമമേവ കുര്യാത്, ന സസര്പിഷ്കഭോജനാദിഷ്ടം [ബൃം]ഹണക്രമമ്| സിദ്ധയോഗേ തു പഥ്യേ വിശേഷ ഉക്തഃ (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൪൨)- "ശ്രമോപവാസാനിലജേ ഹിതോ നിത്യം രസൌദനഃ|| മുദ്ഗയൂഷൌദനശ്ചാപി ദേയഃ കഫസമുത്ഥിതേ| സ ഏവ സിതയാ യുക്തഃ ശീതഃ പിത്തജ്വരേ ഹിതഃ|| മുദ്ഗാമലകയൂഷസ്തു വാതപിത്താത്മകേ ഹിതഃ| മുദ്ഗാമലകയൂഷസ്തു ഗാഢവിട്കേ വിധീയതേ|| ശുഷ്കമൂലകയൂഷസ്തു കഫവാതാത്മകേ ഹിതഃ| നിമ്ബകൂലകയൂഷസ്തു ഹിതഃ പിത്തകഫാത്മകേ|| കൂലകഃ-പടോലമ്| ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന പിപ്പല്യാ സഹ ധാന്യയാ| മഹത്യാ പഞ്ചമൂല്യാ തു വ്യാഘ്രീദുഃസ്പര്ശഗോക്ഷുരൈഃ|| സിദ്ധാനി ഭിഷഗന്നാനി പ്രയുഞ്ജീത യഥാക്രമമ്| വാതപിത്തേ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ കഫവാതേ ത്രിദോഷജേ|| (ശ്ലോ. ൧൬൪)-യവകോലകുലത്ഥാനാം മുദ്ഗമൂലകശുണ്ഠയോഃ| ഏകൈകം മുഷ്ടിമാഹൃത്യ പചേദഷ്ടഗുണേ ജലേ|| പഞ്ചമുഷ്ടിക ഇത്യേഷ വാതപിത്തകഫാപഹഃ| ശസ്യതേ ഗുല്മശൂലേ ച ശ്വാസേ കാസേ ക്ഷയേ ജ്വരേ|| മൂലകശുണ്ഠഃ-ശുഷ്കമൂലകമ്| പഞ്ചമുഷ്ടികയൂഷേണ ത്രികണ്ടകകൃതേന വാ| ആദോഷശമനാത്പഥ്യം ത്രികണ്ടേനൈവ സാധയേത്|| മഹാദാഹോ വിധാതവ്യോ യൂഷശ്ചണകസമ്ഭവഃ| മുസ്താപര്പടകൈരാതോ നിര്യൂഹേന പ്രസാധിതഃ|| കഫപിത്തജ്വരഹരോ യൂഷോ ധാന്യപടോലയോഃ| (വങ്ഗസേനേ ജ്വരാ. ശ്ലോ. ൪൧൬)-യവകോളകുലത്ഥൈസ്തു മുദ്ഗമൂലകശുണ്ഠകൈഃ|| ധാന്യാകവിശ്വൈഃ സംയുക്തൈര്യൂഷോ വാതകഫാപഹഃ| സപ്തമുഷ്ടിക ഇത്യേഷ സന്നിപാതജ്വരാപഹഃ|| കഫവാതാമദോഷഘ്നഃ കണ്ഠഹൃദ്വക്ത്രോശോധനഃ||" ഇതി| ഇതി നവജ്വരഃ|
Adhikarana ജീര്ണജ്വരാനുവൃത്തൌ ഹേതുഃ (൮൪) · Śloka ൮൪
ദേഹധാത്വബലത്വാച്ച ജ്വരോ ജീര്ണോऽനുവര്തതേ| |൮൪|
देहधात्वबलत्वाच्च ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते| |८४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജീര്ണഃ-പുരാണോ ജ്വരഃ, അനുവര്തതേ-അനുബധ്നാതി| കുതഃ ? ദേഹധാത്വബലത്വാത്| ദേഹധാതവഃ-തദാരമ്ഭകാ രസരുധിരാദയഃ, ദേഹഗ്രഹണാദ്വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോऽപി ധാരണാദ്ധാതവ ഉച്യന്തേ| ദേഹധാതൂനാമബലത്വം-സ്വല്പത്വമ്| തസ്മാച്ച ജീര്ണോ ജ്വരോऽനുബധ്നാതി, ന സ്വഭാവമാത്രാദേവ, ഇതി ചശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| ജീര്ണജ്വരസ്യ ശാന്ത്യര്ഥം ദേഹബലാധാനാര്ഥം ച സര്പിഃപാനം ഹിതമിതി പ്രതിപാദയന്നാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ ജീര്നജ്വരഃ| തത്ര ജീര്ണജ്വരാനുവൃത്തൌ ഹേതുമാഹ-ദേഹധാത്വബലത്വാച്ചേതി| ദേഹസ്യാബലവത്ത്വം-സ്രോതസാമദൃഢത്വമ്| ധാതൂനാമബലത്വം-സ്വസ്രോതോഭിസഞ്ചരണാശക്തിഃ|
Adhikarana സര്പിഃ ക്വാഥൈഃ പ്രയോഗേ യുക്തിഃ (൮൪-൮൬) · Śloka ൮൬
| രൂക്ഷം ഹി തേജോ ജ്വരകൃത്തേജസാ രൂക്ഷിതസ്യ ച||൮൪|| വമനസ്വേദകാലാമ്ബുകഷായലഘുഭോജനൈഃ| യഃ സ്യാദതിബലോ ധാതുഃ സഹചാരീ സദാഗതിഃ||൮൫|| തസ്യ സംശമനം സര്പിര്ദീപ്തസ്യേവാമ്ബു വേശ്മനഃ| |൮൬|
| रूक्षं हि तेजो ज्वरकृत्तेजसा रूक्षितस्य च||८४|| वमनस्वेदकालाम्बुकषायलग़ुभोजनैः| यः स्यादतिबलो धातुः सहचारी सदागतिः||८५|| तस्य संशमनं सर्पिर्दीप्तस्येवाम्बु वेश्मनः| |८६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രൂക്ഷം യത്തേജസ്തജ്ജ്വരകൃത്| രൂക്ഷമിതി വചനാദ്ദേഹോഷ്മാ ജാഠരോऽനലോ ഗൃഹ്യതേ, തസ്യൈവ ജ്വരകൃത്ത്വാത്| തഥോക്തമ് (ഹൃംഇ.അ.൨/൩)- "മലാസ്തത്ര സ്വൈഃസ്വൈര്ദുഷ്ടാഃ" ഇത്യാദി യാവത്| "ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി തേ|" ഇത്യാദി ജാഠരാനലസ്യൈവ ജ്വരകൃതത്വമ്| തേന ജ്വരകൃതാ രൂക്ഷേണ തേജസാ രൂക്ഷിതസ്യ ച പുംസഃ സര്പിഃ സംശമനമ്| ചശബ്ദാച്ചാന്യസ്യാപി| അത ഏവാഹ-വമനേത്യാദി| വമനാദിഭീ രൌക്ഷ്യകൃദ്ഭിഃ കൃതൈസ്തദാനീം യഃ സ്യാത്-ഭവേത്, അതിബലഃ-പ്രവൃദ്ധത്വാദതിസമര്ഥോ ധാതുഃ| കോ ധാതുഃ ? സഹചാരീ,-യഃ സഹ ചരതി തച്ഛീലോ വാതാഖ്യോ ധാതുരഗ്നിനാ സഹ ചരതി| നനു, ഏവം പരസ്പരസഹചരഭാവത്വേऽഗ്നിരപി വായുനാ സഹ ചരതി, തതോऽഗ്നിസ്വഭാവത്വാത് പിത്താഖ്യോऽപി ധാതുരിഹ സഹചാരീ പ്രാപ്തഃ, തന്നിവൃത്ത്യര്ഥം സദാഗതിരിത്യാഹ| സദാഗതിത്വം വായോരേവാന്വര്ഥത്വേനോപപദ്യത ഇതി പിത്തസ്യാഗ്രഹണമ്| കിം കസ്യ യഥാ സംശമനമ് ? അമ്ബു വേശ്മനോ-ഗൃഹസ്യ, ദീപ്തസ്യ-ജ്വലിതസ്യ, ജലം യഥാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സര്പിഃപ്രയോഗേ യുക്തിമാഹ-രൂക്ഷമിത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, ജീര്ണാവസ്ഥായാം നിരാമം തേജോ ജ്വരം കരോതി| തേന ച തേജസാ രൂക്ഷിതസ്യ ജ്വരിണഃ, തഥാ വമനാദിഭിര്നവജ്വരോപക്രമൈ രൂക്ഷിതസ്യ, സഹചാരീ-സഖാ, പുനസ്തദേവ വര്ധയതി| തതോ ധാതൂന് നയതി| തസ്യ-തഥാനുവൃത്തസ്യ ജീര്ണജ്വരസ്യാനുവൃത്തൌ പ്രധാനഭൂതസ്യ വായോഃ, സര്പിഃ സംശമനമ്|
Adhikarana സര്പിര്ദാനമ് (൮൬-൮൭) · Śloka ൮൭
| വാതപിത്തജിതാംഗ്ര്യം സംസ്കാരം ചാനുരുധ്യതേ||൮൬|| സുതരാം തദ്ധ്യതോ ദദ്യാദ്യഥാസ്വൌഷധസാധിതമ്| |൮൭|
| वातपित्तजितांग्र्यं संस्कारं चानुरुध्यते||८६|| सुतरां तद्ध्यतो दद्याद्यथास्वौषधसाधितम्| |८७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യസ്മാദ്ധൃതം സര്വേഷാം വാതപിത്തജിതാമഗ്ര്യം യഥാ ന തഥാऽന്യാന്യൌഷധാനി വാതപിത്തജിന്തീതി| അത ഏവ പ്രാഗഭ്യധാത് (ശ്ലോ. ൮൨)- "സര്പിര്ദദ്യാത്കഫേ മന്ദേ വാതപിത്തോത്തരേ ജ്വരേ|" ഇത്യാദി| യസ്മാച്ഛ ഘൃതം സംസ്കാരമനുരുധ്യതേ-അനുവര്തതേ| ഗുണാന്തരാധാനം-സംസ്കാരഃ| തം ച യസ്മാദ്ധൃതം സുഷ്ട്വതിശയവൈലക്ഷണ്യാദനുരുധ്യതേ-ആത്മസാത്കരോതി| തൈലാദിരപി സ്നേഹഃ സംസ്കാരമനുവര്തതേ| ന തു യഥാ ഘൃതം സ്വശൈത്യമജഹദേവ സംസ്കാരമനുവര്തത ഇതി| ഏതച്ഛ സ്നേഹവിധൌ പ്രതിപാദിതമേവ| അമുമേവ ഛ ന്യായമങ്ഗീകൃത്യ മുനിരപ്യവോചത് (ചംഇ.അ.൧/൪൦)-"നാന്യഃ സ്നേഹസ്തഥാ കശ്ചിത് സംസ്കാരമനുവര്തതേ| യഥാ സര്പിരതഃ സര്പിഃ സര്വസ്നേഹോത്തമം മതമ്||" ഇതി| ഹി-യസ്മാത്, സുതരാം സംസ്കാരമനുരുധ്യതേ ഘൃതമ്, തസ്മാദ്ധൃതം ജീര്ണേ വാതപിത്തോത്തരേ നിര്വികല്പം ദദ്യാത്| കീദൃശമ് ? യഥാസ്വൌഷധസാധിതമ്,-യഥായഥം വ്യാധിപ്രതിപക്ഷൈരൌഷധൈഃ പക്വമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സര്പിര്ദാനം വിധത്തേ-വാതപിത്തജിതാമഗ്ന്യമിതി| യത ഏവം അതസ്തത്സര്പിര്ദദ്യാത്| സര്പിര്പോऽപി തൈലം വാതഹരമിതി ചേത്തത്രാഹ-വാതപിത്തജിതാമഗ്ന്യം പിത്തസംസൃഷ്ടശ്ശ(വാ)തായു(?)| ജീര്ണജ്വരേ തൈലമപ്യൌഷധസാധിതം തഥേതി ചേത്തത്രാഹ-സംസ്കാരം ചാനുരുധ്യതേ സുതരാമ്| അത ഏവ യഥാസ്വൌഷധസാധിതമിത്യുക്തമ്|
Adhikarana സര്പിഷോ ഹേതുവ്യാധിവിപരീതത്വമ് (൮൭-൮൮) · Śloka ൮൮
| വിപരീതം ജ്വരോഷ്മാണം ജയേത്പിത്തം ച ശൈത്യതഃ||൮൭|| സ്നേഹാദ്വാതം ഘൃതം തുല്യം യോഗസംസ്കാരതഃ കഫമ്| |൮൮|
| विपरीतं ज्वरोष्माणं जयेत्पित्तं च शैत्यतः||८७|| स्नेहाद्वातं घृतं तुल्यं योगसंस्कारतः कफम्| |८८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഘൃതം വിപരീതം ജ്വരോഷ്മാണം ജയേത്| ജ്വരനിര്വര്തക ഊഷ്മാജാഠരോऽനലോ, രൂക്ഷതീക്ഷ്ണാദിഗുണഃ സ പക്തിസ്ഥാനാന്നിരസ്തോ ജ്വരനിര്വര്തകോ ഘൃതസ്യ സ്നിഗ്ധശീതത്വാദിഗുണയോഗാദ്വിപരീതഃ, ഏവം വിപരീതം ജ്വരോഷ്മാണം ഘൃതം ജയേത്| പിത്തം ച ശൈത്യതഃ-ശൈത്യാദ്ധൃതം ജയേത്, ന സ്നേഹാത്, "പിത്തം സസ്നേഹ" (ഹൃ.സൂ.അ.൧/൧൧) ഇതി വചനാത്| സ്നേഹാത്-സ്നിഗ്ധത്വാത്, ഋതം വാതം ജയേത് ന തു ശൈത്യാത്, "ശീതോऽനിലഃ" (ഹൃ.സൂ.അ.൧/൧൧) ഇതി വഛനാത്| കഫം സ്നിഗ്ധശീതത്വാദിനാ തുല്യം യോഗസംസ്കാരാഭ്യാം ജയേത്| യോഗോ-യുക്തിഃ കഫജ്വരഹരൈര്ദ്രവ്യൈഃ സഹ യോജനാ, സംസ്കാരോ-ഗുണാധാനമ്, യോഗശ്ച സംസ്കാരശ്ഛ യോഗസംസ്കാരൌ, താഭ്യാം ഘൃതം കഫം ജയേത്| നനു, വിപരീതം ജ്വരോഷ്മാണം ഘൃതം ജയേദിതി ന ഘടതേ, ഘൃതസ്യാഗ്നിവൃദ്ധിഹേതുത്വാത്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ.ഛി.അ.൧൦/൬൮)-"സ്നേഹമേവ പരം വിദ്യാദ്ദുര്ബലാനലദീപനമ്| നാലം സ്നേഹസമിദ്ധിസ്യ ശമായാന്നം സുഗുര്വപി||" ഇതി| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| ഘൃതം സ്നേഹനത്വദീപനത്വാഭ്യാം വാതശമനം കുര്വഞ്ജ്വരോഷ്മാക്ഷേപത്വം വാതസ്യ വിനിര്വായ ജ്വരോഷ്മണോऽപി രൌക്ഷ്യതൈക്ഷ്ണ്യാദിയുതസ്യ ഘൃതം വിപരീതഗുണത്വാച്ഛമം കരോതി, ന വൃദ്ധിമ്| നനു, യഥാ സ്നേഹാദ്വാതം ശമയതി തഥാ തത ഏവ സ്നേഹാത്കിമിതി ഘൃതം സമാനഗുണത്വാത് പിത്തം ശമയതി ? ബൃൗമഃ| ജീര്ണജ്വരേ ലങ്ഘനാദിഭിരതിരൂക്ഷേണ ജ്വരോഷ്മണാ പിത്തം രൂക്ഷ്മേവ സമ്പന്നം സ്നേഹഭാഗപരിക്ഷയാന്ന സസ്നേഹമ്, അതഃ കഥം കൃത്വാ ജ്വരയതു ?| തച്ച ഘൃതം പിത്തമേവ ശമയതി, ന വാതം കോപയതി, ദ്രവ്യപ്രഭാവത്വാത്സസ്നേഹനത്വാച്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സര്പിഷോ വ്യാധിവിപരീതത്വം ഹേതുവിപരീതത്വം ചാഹ-വിപരീതം ജ്വരോഷ്മാണമിതി| വിപരീതം-ഉഷ്ണമ്| ജ്വരം വാതമപി വിപരീതമ്| കഫസ്തു ശീതത്വാത് സ്നിഗ്ധത്വാച്ച തുല്യഃ, തമപ്യുഷ്ണരൂക്ഷയോഗസംസ്കാരാജ്ജയേത്|
Adhikarana ഉക്തിഃ ക്വാഥൈഃ സര്പിഃ പാനമ് (൮൮) · Śloka ൮൮
| പൂര്വേ കഷായാഃ സഘൃതാഃ സര്വേ യോജ്യാ യഥാമലമ്||൮൮||
| पूर्वे कषायाः सघृताः सर्वे योज्या यथामलम्||८८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പൂര്വേ കഷായാഃ-പ്രാഗുക്താനി പാചനാനി, സഹ ഘൃതേന പ്രയുഞ്ജ്യാത്| കഥമ് ? യഥാമലം-ദോഷാനതിക്രമേണ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉക്തൈഃ ക്വാഥൈഃ സര്പിഃപാനമാഹ-പൂര്വേ കഷായാ ഇതി| യഥാമലം-യഥാദോഷമ്, വാതജ്വരേ വാതജ്വരഘ്നാ ഇത്യാദി| യേ തു പ്രാഗേവ സസര്പിഷ്കാ ഉക്താഃ, തേ ന ജ്വരേ ദാനാര്ഥമ്, തത്ര ച ന സര്പിഃ പ്രധാനം ചൂര്ണാദ്യാ വാ, ഏതത്പ്രയോഗാത്| ഇഹ തു പ്രധാനമ്, അത ഏവ സമേന ക്വാഥേന പേയമ്, ഭാഗാനുക്തൌ സമത്വാത്|
Adhikarana കാസോപദ്രവകേ ജ്വരേ സര്പിഃ പ്രയോഗഃ (൮൯) · Śloka ൮൯
ത്രിഫലാപിചുമന്ദത്വങ്മാധുകം ബൃഹതീദ്വയമ്| സമസൂരദലം ക്വാഥഃ സഘൃതോ ജ്വരകാസഹാ||൮൯||
त्रिफलापिचुमन्दत्वङ्माधुकं बृहतीद्वयम्| समसूरदलं क्वाथः सघृतो ज्वरकासहा||८९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ത്രിപലാദീനി മസൂരദലാനി ചൈഷ ക്വാഥോ ഘൃതേന സഹോപയോജിതോ ജ്വരകാസഹാ സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കാസോപദ്രവകേ ജ്വരേ സര്പിഃപ്രയോഗമാഹ-ത്രിഫലേതി| മസൂരദലാന്താനി ക്വാഥ്യാനി|
Adhikarana പിപ്പല്യാദിസിദ്ധം ഘൃതമ് (൯൦-൯൧) · Śloka ൯൧
പിപ്പലീന്ദ്രയവധാവനിതിക്താ- സാരിവാമലകതാമലകീഭിഃ| ബില്വമുസ്തഹിമപാലനിസേവ്യൈ- ര്ദ്രാക്ഷയാऽതിവിഷയാ സ്ഥിരയാ ച||൯൦|| ഘൃതമാശു നിഹന്തി സാധിതം ജ്വരമഗ്നിം വിഷമം ഹലീമകമ്| അരുചിം ഭൃശതാപമംസയോ- ര്വമഥും പാര്ശ്വശിരോരുജം ക്ഷയമ്||൯൧||
पिप्पलीन्द्रयवधावनितिक्ता- सारिवामलकतामलकीभिः| बिल्वमुस्तहिमपालनिसेव्यै- र्द्राक्षयाऽतिविषया स्थिरया च||९०|| घृतमाशु निहन्ति साधितं ज्वरमग्निं विषमं हलीमकम्| अरुचिं भृशतापमंसयो- र्वमथुं पार्श्वशिरोरुजं क्षयम्||९१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിപ്പലീത്യാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ കല്കീകൃതൈര്ഘൃതചതുര്ഥാംശൈസ്തോയേന ചതുര്ഗുണേന ഘൃതാപേക്ഷയാ സാധിതം ഘൃതമാശു ജ്വരം ഹന്തി, വിഷമാ ഗ്ന്യാദീംശ്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പിപ്പല്യാദിസിദ്ധംഘൃതമാഹ-പിപ്പലീതി| ധാവനീ-കണ്ടകാരീ| താമലകീ-ഭൂമ്യാമലകീ| ഹിമം-ചന്ദനമ്| പാലനീ-ത്രായമാണാ| സേവ്യം-ഉശീരം| അത്ര ഘൃതേ ദ്രവമുദകമ്, പിപ്പല്യാദീനാം കല്കഃ|
Adhikarana തൈല്വകാദിഘൃതാനി (൯൨) · Śloka ൯൨
തൈല്വകം പവനജന്മനി ജ്വരേ യോജയേത്രിവൃതയാ വിയോജിതമ്| തിക്തകം വൃഷഘൃതം ച പൈത്തികേ യച്ച പാലനികയാ ശൃതം ഹവിഃ||൯൨||
तैल्वकं पवनजन्मनि ज्वरे योजयेत्रिवृतया वियोजितम्| तिक्तकं वृषघृतं च पैत्तिके यच्च पालनिकया शृतं हविः||९२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തൈല്വകം ഘൃതം-വാതവ്യാധിചികിത്സിതോക്തം (അ.൨൧/൩൨), ത്രിവൃതയാ രഹിത [ വാതികേ ജ്വരേ ] പിബേത്| പൈത്തികേ ജ്വരേ തിക്തകം കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്തം (അ.൧൯/൨), തഥാ വൃഷഘൃതം-രക്തപിത്തചികിത്സിതോക്തം (അ.൨/൪൦), അത്രൈവ വാ വക്ഷ്യമാണം (ശ്ലോ.൯൪), യോജയേത്| പാലനികയാ-ത്രായന്ത്യാ, യദ്ധൃതം പക്വം തച്ച പിത്തജ്വരേ യോജയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-തൈലവകാദിഘൃതാന്യതിദിശതി-തൈല്വകമിതി| തൈല്വകം-വാതവ്യാധിചികിത്സിതോക്തം "പലാഷ്ടകം തില്വകതോ വരായാഃ" (അ. ൨൧/൩൨) ഇത്യാദി| തത്ര ച ത്രിവൃദുക്താ, സാ പ്രത്യാഖ്യാതാ| തിക്തകാദീനി ത്രീണി പിത്തജ്വരേ| തച്ച തിക്തകം-കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്തം "പടോലനിമ്ബകടുകാ" (അ. ൧൯/൨) ഇത്യാദി| വൃഷഘൃതം-രക്തപിത്തചികിത്സിതോക്തം "സമൂലമുസ്തകം ക്ഷുണ്ണം" (അ. ൨/൪൦) ഇത്യാദി| പാലനികാഘൃതം-വിദ്രധിചികിത്സിതോക്തം "കുഡവം ത്രായമാണായാഃ" (അ. ൧൩/൧൩) ഇത്യാദി|
Adhikarana ജീര്ണകഫജ്വരഘ്നം ഘൃതമ് (൯൩) · Śloka ൯൩
വിഡങ്ഗസൌവര്ചലചവ്യപാഠാ- വ്യോഷാഗ്നിസിന്ധൂദ്ഭവയാവശൂകൈഃ| പലാംശകൈഃ ക്ഷീരസമം ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥം പചേജ്ജീര്ണകഫജ്വരഘ്നമ്||൯൩||
विडङ्गसौवर्चलचव्यपाठा- व्योषाग्निसिन्धूद्भवयावशूकैः| पलांशकैः क्षीरसमं घृतस्य प्रस्थं पचेज्जीर्णकफज्वरघ्नम्||९३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിഡങ്ഗാദിഭിഃ പലപ്രമാണൌര്ഘൃതപ്രസ്ഥം ക്ഷീരതുല്യം ചതുര്ഗുണജലം പചേത്| തച്ചോപയുക്തം ജീര്ണോ യഃ കഫജ്വരസ്തം ഹന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കഫജ്വരഘ്നം ഘൃതമാഹ-വിഡങ്ഗസൌവര്ചലേതി| വിഡങ്ഗാദീനാം ദശാനാം കല്കീകൃതാനാം പ്രത്യേകം പലമ്| ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥം-ദ്വാത്രിംശത്പലാനി|
Adhikarana ഗുഡൂചീഘൃതാദിപഞ്ചകമ് (൯൪) · Śloka ൯൪
ഗുഡൂച്യാ രസകല്കാഭ്യാം ത്രിഫലായാ വൃഷസ്യ ച| മൃദ്വീകായാ ബലായാശ്ച സ്നേഹാഃ സിദ്ധാ ജ്വരച്ഛിദഃ||൯൪||
गुडूच्या रसकल्काभ्यां त्रिफलाया वृषस्य च| मृद्वीकाया बलायाश्च स्नेहाः सिद्धा ज्वरच्छिदः||९४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗുഡൂച്യാദീനാം പഞ്ചാനാം പൃഥ്ക്പൃഥഗ്രസകല്കാഭ്യാം സിദ്ധാഃ പഞ്ച സ്നേഹാഃ ജ്വരച്ഛിദോ-ജീര്ണജ്വരഘ്നാഃ സ്യുരിത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഗുഡൂചീഘൃതാദിപഞ്ചകമാഹ-ഗുഡൂച്യാ രസകല്കാഭ്യാമിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൨)-"വാസാഗുഡൂചീത്രിഫലാത്രായമാണായവാസകാത്| ക്വാഥേ ക്ഷീരേ ച വിപചേജ്ജ്വരഘ്നം കല്കിതൈര്ഘൃതമ്|| പിപ്പലീമുസ്തമൃദ്വീകാചന്ദനോത്പലനാഗരൈഃ| ബലാദുരാലഭാമുസ്താത്രായന്തീനിമ്ബപര്പടമ്|| പഞ്ചമൂലം കനീയശ്ച ക്വാഥയിത്വാ ഘ്രുതം പചേത്| സക്ഷീരം കല്കിതൈര്ദ്രാക്ഷാമേദാമലകഷൌഷ്കരൈഃ|| ശഠീതാമലകീയുക്തൈസ്തച്ച ജ്വരഹരം പരമ്| ക്ഷയകാസശിരഃപാര്ശ്വഹൃച്ഛൂലാംസാഭിതാപനുത്|| കുലത്ഥകോലത്രിഫലാദശമൂലയവാന് പചേത്| ദ്വിപലാന് സലിലദ്രോണേ പൂതേ പിഷ്ട്വാऽക്ഷികാന് ക്ഷിപേത്|| പഞ്ചകോലകസപ്താഹ്വവയസ്ഥാനിമ്ബതുമ്ബരൂന്| ശഠീപുഷ്കരമൂലാര്കമൂലപ്രതിവിഷാവചാഃ|| കിരാതതിക്തകം മുസ്തം കര്കടാഖ്യാം ദുരാലഭാമ്| നക്തമാലമുഭേ പാഠേ കടുകാശിഗ്രുതേജിനീഃ|| സോമവല്കദ്വിരജനീകണ്ടകീകണ്ടകാരികാഃ| പടോലീഹിങ്ഗുഗോജിഹ്വാകേമ്ബുകം മദനാജ്ജടാമ്|| ലവണാനി പലാംശാനി ക്ഷാരാനര്ദ്ധപലോന്മിതാന്| പ്രസ്ഥം ചാജ്യസ്യ തത്സിദ്ധം ദീപനം കഫവാതജിത്|| ഹൃത്പ്ലീഹഗ്രഹണീഗുല്മശ്വാസകാസാര്ശസം ഹിതമ്| ദീര്ഘജ്വരാഭിഭൂതാനാം ജ്വരിണാമമൃതോപമമ്|| വയസ്ഥാ-ഗുഡൂചീ| തേജിനീ-മൂര്വാ| സോമവല്കഃ-കട്ഫലഃ| കണ്ടകീവികങ്കതഃ| മദനോ-രാഠഃ| ക്ഷാരാന്-യവക്ഷാരസ്വര്ജികാക്ഷാരടങ്കണക്ഷാരാന്| മഞ്ജിഷ്ഠാതിവിഷാപഥ്യാവചാനാഗരരോഹിണീഃ| ദേവദാരു ഹരിദ്രാം ച ദ്രോണേऽപാം പാലികാന് പചേത്|| ക്വാഥേऽസ്മിന് സാധയേത്പിഷ്ടൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം പിചൂന്മിതൈഃ| ശൃങ്ഗവേരകണാഹിങ്ഗുദ്വിക്ഷാരപടുപഞ്ചകൈഃ|| തത്കഫാവൃതസര്വോത്ഥജ്വരിണാമമൃതോപമമ്| വര്ധ്മഹിധ്മാരുചിശ്വാസകാസപാണ്ഡുവികാരിണാമ്|| ഗലഗ്രഹപ്രമേഹാര്ശഃപ്ലീഹാപസ്മാരശോഷിണാമ്| ഉദാവര്തപരീതാനാം മന്ദാഗ്നിക്രിമികോഷ്ഠിനാമ്||" ഇതി| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൨൫൩)- "ദശമൂലീരസേ സര്പിഃ സക്ഷീരേ പഞ്ചകോലകൈഃ| സക്ഷാരൈര്ഹന്തി തത്സിദ്ധം ജ്വരകാസാഗ്നിമന്ദതാമ്| വാതപിത്തകഫവ്യാധീന് പ്ലീഹാനം ചപി പാണ്ഡുതാമ്|| അസ്യ ഷട്പലേന ദത്വാ(?)സര്പിഃ പ്രസ്ഥമ്, ഷട്പലഃ കല്കഃ, ക്ഷീരം സമമ്, അര്ഥാദ്ദശമൂലീരസസ്ത്രിഗുണഃ| പഞ്ചകോലൈഃ സസിന്ധൂത്ഥൈഃ പാലികൈഃ പയസാ സമമ്| സര്പിഃപ്രസ്ഥം ശൃതം പ്ലീഹവിഷമജ്വരഗുല്മനുത്||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ.൭൩൧)- "കല്യാണകം ഷട്പലം വാ ഘൃതം ജീര്ണജ്വരേ പിബേത്|| കുക്കുടം തരുണം സദ്യഃ ശകൃത്പാദാസ്യവര്ജിതമ്| തസ്യ മാംസസ്യ കുര്വീത ശൃതം പലശതം ഭിഷക്|| ബൃഹതീ കണ്ടകാരീ ച ശൃങ്ഗീ കര്കടകസ്യ ച| ബദരാണി കുലിത്ഥാശ്ച ഭാര്ഗീ ഹ്യാമലകം തഥാ|| ശകടീ പുഷ്കരം മൂലം പഞ്ചമൂലം മഹത്തഥാ| ഏതത്തുലാം ച സങ്ഗൃഹ്യ തദ്ദ്വിദ്രോണേऽമ്ഭസഃ പചേത്|| പാദശേഷം പരിസ്രാവ്യ കഷായം ഗ്രാഹയേദ്ഭിഷക്| ഷഡ്ഗുണം ക്ഷീരമാഹൃത്യ വിപചേത്തു ഘൃതാഢകമ്|| തത്ര കല്കീകൃതം ദദ്യാദാശ്വത്ഥം പഞ്ചമൂലകമ്| തത്സാധുസിദ്ധം വിജ്ഞായ ശുഭേ ഭാണ്ഡേ നിധാപയേത്|| തസ്യ കാലേ പിബേന്മാത്രാം ബലം ദോഷമവേക്ഷ്യ ച| ജീര്ണേ തസ്മിംസ്തു ഭുഞ്ജീത രക്തശാല്യോദനം മൃദു|| ജീര്ണജ്വരോപസൃഷ്ടാനാം ശുഷ്യതാം ശ്വാസകാസിനാമ്| പ്രയോജ്യം കൌക്കുടം സര്പൈര്യക്ഷ്മിണാം വിഷമജ്വരേ| ലേഖനം ബൃംഹണീയം ച ബലവര്ണാഗ്നിവര്ധനമ്|| പഞ്ചമൂലകം-പഞ്ചാങ്ഗമ്| വാസാരിഷ്ടാമൃതാഭാര്ഗീപഞ്ചമൂലഫലത്രികൈഃ| സയാസമധുകദ്രാക്ഷാകാശ്മര്യൈരക്ഷസമ്മിതൈഃ|| ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപക്തവ്യമേഭിര്മാത്രാമതഃ പിബേത്| വൃദ്ധവാസാഘൃതം പ്രോക്തമേതത്സര്വജ്വരാപഹമ്|| മാഗധീചൂര്ണകുഡവം തസ്മാദഷ്ടഗുണം ഹവിഃ| ജലേ ചതുര്ഗുണേ സിദ്ധം ജ്വരഘ്നം പ്ലീഹനാശനമ്||" ഇതി|
Adhikarana ജീര്ണൈ ഘൃതേ മാംസരസാശനമ് (൯൫) · Śloka ൯൫
ജീര്ണേ ഘൃതേ ച ഭുഞ്ജീത മൃദുമാംസരസൌദനമ്| ബലം ഹ്യലം ദോഷഹരം പരം തച്ച ബലപ്രദമ്||൯൫||
जीर्णे घृते च भुञ्जीत मृदुमांसरसौदनम्| बलं ह्यलं दोषहरं परं तच्च बलप्रदम्||९५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഘൃതേ ച പരിണതേ സതി മൃദു-അതീക്ഷ്ണം മാംസരസാശനം ഭുഞ്ജീത| ഹി-യസ്മാത്, അലം ബലം ജാതം ദോഷഹരം ഭവതി| തച്ചരസാശനം അതിശയേന ബലകരം സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഘൃതാനന്തരം പഥ്യമാഹ-ജീര്ണേ ഘൃതേ ചേതി| ഹിയസ്മാത്, ബലമത്യര്ഥം ദോഷഹരമ്| തച്ച-മാംസം, അത്യര്ഥം ബലപ്രദമ്|
Adhikarana വാതോത്തരേ ജീര്ണജ്വരേ യൂഷഖലയോര്നിഷേധഃ (൯൬-൯൭) · Śloka ൯൭
കഫപിത്തഹരാ മുദ്ഗകാരവേല്ലാദിജാ രസാഃ| പ്രായേണ തസ്മാന്ന ഹിതാ ജീര്ണേ വാതോത്തരേ ജ്വരേ||൯൬|| ശൂലോദാവര്തവിഷ്ടമ്ഭജനനാ ജ്വരവര്ധനാഃ| |൯൭|
कफपित्तहरा मुद्गकारवेल्लादिजा रसाः| प्रायेण तस्मान्न हिता जीर्णे वातोत्तरे ज्वरे||९६|| शूलोदावर्तविष्टम्भजनना ज्वरवर्धनाः| |९७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അത ഏവ തസ്മാത്കാരണാത് മുദ്ഗകാരവേല്ലാദിജാ രസാഃ കഫപിത്തഹരാ ജീര്ണജ്വരേ വാതോത്തരേ പ്രായേണ ന ഹിതാഃ| തേ ഹ്യുപയുക്താഃ ശൂലാദികൃതോ ജ്വരവര്ധനാശ്ച സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-യൂഷഖലയോര്നിഷേധമാഹ-കഫപിത്തഹരാ ഇതി| മുദ്ഗാദിരസാഃ-യൂഷഃ| കാരവേല്ലാദിരസാശ്ച-ഖലഃ| ഇതി ജീര്ണജ്വരഘൃതാനി|
Adhikarana ജീര്ണജ്വരേ ശോധനകാലഃ (൯൭-൯൮) · Śloka ൯൮
| ന ശാമ്യത്യേവമപി ചേജ്ജ്വരഃ കുര്വീത ശോധനമ്||൯൭|| ശോധനാര്ഹസ്യ, വമനം പ്രാഗുക്തം തസ്യ യോജയേത്| ആമാശയഗതേ ദോഷേ ബലിനഃ പാലയന്ബലമ്||൯൮||
| न शाम्यत्येवमपि चेज्ज्वरः कुर्वीत शोधनम्||९७|| शोधनार्हस्य, वमनं प्रागुक्तं तस्य योजयेत्| आमाशयगते दोषे बलिनः पालयन्बलम्||९८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏവമപി കൃതേ സതി യദി ജ്വരോ ന ശാമ്യതി തദാ ശോധനാര്ഹസ്യ നരസ്യ പ്രാഗുക്തം-"പിപ്പലീഭിര്യുതാന് ഗാലാന്" (ശ്ലോ.൬) ഇത്യാദികം, വമനം യോജയേത്| കദാ ? ദോഷേ ആമാശയഗതേ സതി, ബലവതഃ പുംസോ വമനം യോജയേത്, ബലം പാലയന്-രക്ഷയന്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ ജീര്ണജ്വരശോധനാനി| തത്ര ശോധനകാലമാഹ-ന ശാമ്യതീതി| വമനമാഹ-വമനം പ്രാഗുക്തമിതി| പ്രാഗുക്തം-"പിപ്പലീഭിര്യുതാന് ഗാലാന്" ഇത്യാദി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൨) "സന്തര്പണോത്ഥേ വമനം പിപ്പലീലവണാമ്ബുനാ| ശര്കരാമാക്ഷികാമ്ഭോഭിര്ദാഹതൃഷ്ണോല്ബണേ ജ്വരേ||" ഇതി|
Adhikarana വിരേചനമൌഷധാനി (൯൯-൧൦൧) · Śloka ൧൦൧
പക്വേ തു ശിഥിലേ ദോഷേ ജ്വരേ വാ വിഷമദ്യജേ| മോദകം ത്രിഫലാശ്യാമാത്രിവൃത്പിപ്പലികേസരൈഃ||൯൯|| സസിതാമധുഭിര്ദദ്യാഹ്യോഷാദ്യം വാ വിരേചനമ്| (ലിഹ്യാദ്വാ ത്രൈവൃതം സംയുക്തം മധുസര്പിഷാ| ) ദ്രാക്ഷാധാത്രീരസം തദ്വത്സദ്രാക്ഷാം വാ ഹരീതകീമ്||൧൦൦|| ആരഗ്വധം വാ പയസാ മൃദ്വീകാനാം രസേന വാ| ത്രിഫലാം ത്രായമാണാം വാ പയസാ ജ്വരിതഃപിബേത്||൧൦൧||
पक्वे तु शिथिले दोषे ज्वरे वा विषमद्यजे| मोदकं त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिकेसरैः||९९|| ससितामधुभिर्दद्याह्योषाद्यं वा विरेचनम्| (लिह्याद्वा त्रैवृतं संयुक्तं मधुसर्पिषा| ) द्राक्षाधात्रीरसं तद्वत्सद्राक्षां वा हरीतकीम्||१००|| आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा| त्रिफलां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितःपिबेत्||१०१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പക്വേ പുനര്ദോഷേ തഥാ ശിഥിലേ-അവിഷ്ടബ്ധേ, അഥവാ വിഷജേമദ്യോത്ഥേ വാ ജ്വരേ, മോദകം ത്രിഫലാദിഭിര്വിരേചനം ദദ്യാത്| വ്യോഷാദ്യം വാ-"വ്യോഷത്രിജാതകാമ്ഭോദകൃമിഘ്നാമലകൈസ്ത്രിവൃത്| സര്വൈഃ സമാ സമസിതാ ക്ഷൌദ്രേണ ഗുടികാഃ കൃതാഃ||" (ഹൃ.ക.അ. ൨/൨൧) ഇതി വാ, ദദ്യാത്| അഥവാ പയസാ-ക്ഷീരേണ, മൃദ്വീകാനാം രസേന വാ, ആരഗ്വധം വിരേചനം ദദ്യാത്| ത്രിഫലാം ത്രായന്തീ വാ പയസാ ജ്വരീ പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦_വിരേചനമാഹ-പക്വേ ത്വിതി| ശ്യാമാ-ശ്യാമമൂലാ ത്രിവൃത്| ത്രിവൃത്-അരുണമൂലാ| കേസരം-നാഗകേസരമ്| സിതയാ മോദകം കൃത്വാ മധുനാ ലിഹ്യാത്| വ്യോഷാദ്യം വിരേചനമതിദിശതി-വ്യോഷാദ്യം വേതി| തച്ച വിരേചനകല്പോക്തം "വ്യോഷത്രിജാതകാമ്ഭോദ" ഇത്യാദി| വിരേചനഷട്കമാഹ-ദ്രാക്ഷാധാത്രീരസം തദ്വചിതി| തത്ര ത്രീണി ധാത്രീഹരീതക്യാരഗ്വധൈര്ദ്രാക്ഷായുക്തൈഃ| ത്രീണ്യാരഗ്വധത്രിഫലാത്രായമാണാഭിഃ പയോയുക്താഭിഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൨)-"രസമാമലകാനാം വാ ഘൃതഭൃഷ്ടം ജ്വരാപഹമ്| ലിഹ്യാദ്വാ ത്രിവൃതശ്ചൂര്ണം കൃഷ്ണാത്രിഫലയോസ്തഥാ|| സര്പിര്മധുഭ്യാം ത്രിഫലാം പിബേദ്ദ്രാക്ഷാരസേന വാ| സഘൃതം ത്രിഫലാക്വാഥം സര്പിഷാ വാ വിനാ ഘൃതമ്|| പയോനുപാനമുഷ്ണം വാ മൃദ്വീകാസ്വരസം പിബേത്|" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൭൨൭)- "മധുകാരഗ്വധദ്രാക്ഷാതിക്തായാസഫലത്രികൈഃ| സപടോലൈര്ജലം ഭേദി ജ്വരം ഹന്തി ത്രിദോഷജമ്|| അരോചകേ ഗാത്രസാദേ വൈവര്ണ്യേऽങ്ഗമലാദിഷു| ശാന്തജ്വരോऽപി ശോധ്യഃ സ്യാദനുബന്ധഭയാന്നരഃ||" ഇതി|
Adhikarana വിരേചാനാനന്തരം സംസര്ഗീക്രമഃ (൧൦൨) · Śloka ൧൦൨
വിരിക്താനാം ച സംസര്ഗീ മണ്ഡപൂര്വാ യഥാക്രമമ്| |൧൦൨|
विरिक्तानां च संसर्गी मण्डपूर्वा यथाक्रमम्| |१०२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിരിക്താനാം ജ്വരിണാം ചശബ്ദാദ്വമിതാനാം ച യഥാക്രമംക്രമാനതിക്രമേണ, സംസര്ഗീ കര്തവ്യേത്യധ്യാഹാര്യമ്| മണ്ഡഃ പൂര്വഃ-പ്രഥമോ, യസ്യാം സൈവമ്| മണ്ഡം പ്രഥമം ദത്ത്വാऽനന്തരം പേയാവിലേപ്യാദയോ യഥാക്രമം ദേയാഃ| കൃതവമനവിരേചനാനന്തരം യഃ പേയാദ്യവചാരണാക്രമഃ സ സംസര്ഗീത്യുച്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വിരേചനാനന്തരം പഥ്യമാഹ-വിരിക്താനാം ചേതി| സംസര്ഗീ-പേയാദിക്രമഃ, "പേയാം വിലേപീം (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൮/൨൯) ഇത്യാദികഃ|
Adhikarana സ്വയംപ്രവൃത്തേഃ സ്തമ്ഭനനിഷേധഃ (൧൦൨-൧൦൩) · Śloka ൧൦൩
| ച്യവമാനം ജ്വരോത്ക്ലിഷ്ടമുപേക്ഷേത മലം സദാ||൧൦൨|| പക്വോऽപി ഹി വികുര്വീത ദോഷഃ കോഷ്ഠേ കൃതാസ്പദഃ| |൧൦൩|
| च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा||१०२|| पक्वोऽपि हि विकुर्वीत दोषः कोष्ठे कृतास्पदः| |१०३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജ്വരേണോത്ക്ലിഷ്ടം-ഉത്ക്ലേശിതം ജ്വരോത്ക്ലിഷ്ടം, മലം-പുരീഷാഖ്യം, ച്യവമാനം-പതന്തം, സദാ ഉപേക്ഷേത-ന തദ്വിധാരണേ പ്രയത്നം കുര്യാത്| നനു, ഔഷധാനി (ധേന) കിമിത്യസൌ ന വിധ്നീയതേ ? ഇത്യാഹ-പക്വോऽപീത്യാദി| ദോഷഃ-പുരീഷാഖ്യോ, യതഃ പക്വഃ| അപിശബ്ദാത്കിമുതാപക്വഃ ? കോഷ്ഠേ-ആമപക്വാശയാശ്രയാഖ്യേ, കൃതം-ഗൃഹീതം, ആസ്പദം-അവസ്ഥിതിഃ, യേന സ ഏവംഭൂതോ വികുര്വീത-വികാരം കുര്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സ്വയംപ്രവൃത്തേഃ സ്തമ്ഭനം നിഷേധയതി-ച്യവമാനമിതി|
Adhikarana അതിപ്രവൃത്തൌ പാചനപൂര്വകം സ്തമ്ഭനം കാര്യമ് (൧൦൩-൧൦൪) · Śloka ൧൦൪
| അതിപ്രവര്തമാനം വാ പാചയന് സങ്ഗ്രഹം നയേത്||൧൦൩|| ആമസങ്ഗ്രഹണേ ദോഷാ ദോഷോപക്രമ ഈരിതാഃ| |൧൦൪|
| अतिप्रवर्तमानं वा पाचयन् सङ्ग्रहं नयेत्||१०३|| आमसङ्ग्रहणे दोषा दोषोपक्रम ईरिताः| |१०४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അതിപ്രവര്തമാനം വാ തം മലം അപക്വം പാചയന് സങ്ഗ്രഹം നയേത്- ന ത്വാമ ഏവ സങ്ഗൃഹീതവ്യ ഇത്യാഹ-ആമസങ്ഗ്രഹണ ഇത്യാദി| ആമശബ്ദഃ പുരീഷാഖ്യസ്യ ദോഷസ്യ പച്യമാനാവസ്ഥോപലക്ഷണാര്ഥഃ| ആമസ്യ-അപക്വസ്യ ദോഷസ്യ, സങ്ഗ്രഹണമാമസങ്ഗ്രഹണം തസ്മിന്നാമ സങ്ഗ്രഹണേ യേ ദോഷാ ഭവന്തി തേ ദോഷോക്രമേ-ദോഷോപക്രമണീയേऽധ്യായേ, ഈരിതാഃ-ഉക്താഃ| തഥാ ച തത്രോക്തമ് (ഹൃ.സൂ.അ.൧൩/൩൧)- "ഉത്ക്ലിഷ്ടനധ ഊര്ധ്വം വാ ന ചാമാന് വഹതഃ സ്വയമ്| ധാരയേദൌഷധൈര്ദോഷാന് വിധൃതാസ്തേ ഹി രോഗദാഃ||" ഇതി| തസ്മാദാമസങ്ഗ്രഹണാര്ഥമൌഷധം ന ദേയമ്| തഥാ, ആമജ്വരേऽപ്യാമനിര്ഹരണാര്ഥമൌഷധം ന ദേയമ്, ഇതിപ്രതിപാദയന്നാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-[ അതി ] പ്രവൃത്തൌ പാചനപൂര്വകം സ്തമ്ഭനം കാര്യമിത്യാഹ-അതിപ്രവര്തമാനം വേതി|
Adhikarana ആമജ്വരേ ശോധനനിഷേധഃ (൧൦൪-൧൦൫) · Śloka ൧൦൫
| പായയേദ്ദോഷഹരണം മോഹാദാമജ്വരേ തു യഃ||൧൦൪|| പ്രസുപ്തം കൃഷ്ണസര്പം സ കരാഗ്രേണ പരാമൃശേത്| |൧൦൫|
| पाययेद्दोषहरणं मोहादामज्वरे तु यः||१०४|| प्रसुप्तं कृष्णसर्पं स कराग्रेण परामृशेत्| |१०५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തുര്വ്യതിരേകേ ഭിന്നക്രമഃ| യസ്തു മോഹാത്-അജ്ഞാനാത്, ഭിഷക്പാപോ ദോഷഹരണമാമജ്വരേ പായയേത് സ സ്വയമനര്ഥകാരീ സുപ്തം കൃഷ്ണസര്പം കരസ്യാഗ്രേണ പരാമൃശേത്-സ്പൃശേത്| അതിപ്രത്യവായം പശ്യതൈവമുക്തം തന്ത്രേകൃതാ| തത്ര ച വാക്യേ രൂപകാഖ്യോऽലങ്കാരഃ| തസ്യ ഹ്യേതല്ലക്ഷണമ്-"തദപരമൌപമ്യേ സതി യസ്മിന് സ്യാദ്വാക്യയോര്യോഗഃ|" അസ്യോദാഹരണമ്-"യഃ സേവതേ കുനൃപതിം കുരുതേ ബധിരസ്യ കര്ണജാപം സഃ ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ആമജ്വരേ ശോധനം നിഷേധയതി-പായയേദ്ദോഷഹരണമിതി|
Adhikarana ജ്വരക്ഷീണസ്യ നിഷേധഃ (൧൦൫) · Śloka ൧൦൫
| ജ്വരക്ഷീണസ്യ ന ഹിതം വമനം ന വിരേചനമ്||൧൦൫||
| ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्||१०५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജ്വരേണ ക്ഷീണസ്യ പുംസോ ന വമനം ഹിതം ന ച വിരേചനം ഹിതമ്| തര്ഹി കഥം ദോഷനിര്ഹരണം തസ്യ ? ഇത്യാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ജ്വരക്ഷീണസ്യ ശോധനം നിഷേധയതി-ജ്വരക്ഷീണസ്യേതി|
Adhikarana തസ്യ പയസാ നിരൂഹൈര്വാ ശോധനമ് (൨) · Śloka ൨
കാമം തു പയസാ തസ്യ നിരുഹൈര്വാ ഹരേന്മലാന്| ||൨||
कामं तु पयसा तस्य निरुहैर्वा हरेन्मलान्| ||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തസ്യ കാമം-യഥേഷ്ടം കൃത്വാ, പയസാ നിരൂഹൈര്വാ മലാന് ഹരേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ജ്വരക്ഷീണസ്യ പയഃപാനം ബസ്തികര്മ ച ശോധനാര്ഥം വിധത്തേ-കാമം ത്വിതി|
Adhikarana പയഃ പാനേ അധികാരീ (൧൦൬-൧൦൭) · Śloka ൧൦൭
| ക്ഷീരോചിതസ്യ പ്രക്ഷീണശ്ലേഷ്മണോ ദാഹതൃങ്വതഃ||൧൦൬|| ക്ഷീരം പിത്താനിലാര്തസ്യ പഥ്യമപ്യതിസാരിണഃ| |൧൦൭|
| क्षीरोचितस्य प्रक्षीणश्लेष्मणो दाहतृङ्वतः||१०६|| क्षीरं पित्तानिलार्तस्य पथ्यमप्यतिसारिणः| |१०७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ക്ഷീരമുചിതം-സാത്മ്യം, യസ്യ തസ്യ ക്ഷീരോചിതസ്യ, തഥാ പ്രകര്ഷേണ ക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ യസ്യ തസ്യ പ്രക്ഷീണശ്ലേഷ്മണഃ, തഥാ ദാഹശ്ച തൃട് ച തേ വിദ്യേതേ യസ്യ തസ്യ ദാഹത്റ്ഡ്വതഃ, അത ഏവ പിത്താനിലാഭ്യാമാര്തസ്യ-പീഡിതസ്യ, ക്ഷീരം പഥ്യമ്| അതിസാരിണോऽപിപഥ്യമ്, കിം പുനഃ പ്രക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ യസ്യ തസ്യ ക്ഷീരോചിതസ്യ പൂര്വോക്തവിശേഷണവിശിഷ്ടസ്യ ക്ഷീരം ന പഥ്യമ് ? ഇത്യപി ശബ്ദാര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പയഃപാനേऽധികാരിണമാഹ-ക്ഷീരോചിതസ്യേതി| അതിസാരിണോऽപി-കിം പുനഃ ശോധ്യസ്യ|
Adhikarana ക്ഷീരഗുണാഃ (൧൦൭-൧൦൮) · Śloka ൧൦൮
| തദ്വപുര്ലങ്ഘനോത്തപ്തം പ്ലുഷ്ടം വനമിവാഗ്നിനാ||൧൦൭|| ദിവ്യാമ്ബു ജീവയേത്തസ്യ ജ്വരം ചാശു നിയച്ഛതി| |൧൦൮|
| तद्वपुर्लङ्घनोत्तप्तं प्लुष्टं वनमिवाग्निना||१०७|| दिव्याम्बु जीवयेत्तस्य ज्वरं चाशु नियच्छति| |१०८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തച്ച-ക്ഷീരം, ലങ്ഘനോത്തപ്തം വപുര്ജീവയേത്-കായസ്യ സപ്രാണതാമുത്പാദയേത്| കിം കിമിവ ? അഗ്നിനാ-ദാവേന, പ്ലുഷ്ടം വനം യഥാ ദിവ്യാമ്ബു ജീവയേത്-പ്രതോഹയേത്, തഥാ വപുഃ ക്ഷീരമിതി| ലങ്ഘനശബ്ദേനാത്ര സാമാന്യം ലങ്ഘനവാച്യം വസ്തു ഭണ്യതേ| "ശരീരലാഘവകരം യദ്ദ്രവ്യം കര്മ വാ പുനഃ| തല്ലങ്ഘനമിതി ജ്ഞേയമ്" ഇത്യേവംലക്ഷണമ്, ന തു വിശിഷ്ടമുപവാസലക്ഷണമ്, യോഗ്യതാവശാത്| തസ്യജ്വരിണഃ പുംസഃ, തത്-ക്ഷീരം, ആശു ജ്വരം ച നിയച്ഛതി| ന കേവലം വപുര്ജീവയേദിതി ചാര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ക്ഷീരഗുണാനാഹ-തദ്വപുരിതി| ദിവ്യാമ്ബു-വൃഷ്ട്യമ്ബു, യഥാ ദഗ്ധം വനം ജീവയേത് തഥാ ക്ഷീരം വപുര്ജീവയേത്|
Adhikarana ക്ഷീരവിശേഷേ നിയമഃ (൧൦൮-൧൦൯) · Śloka ൧൦൯
| സംസ്കൃതം ശീതമുഷ്ണം വാ തസ്മാദ്ധാരോഷ്ണമേവ വാ||൧൦൮|| വിഭജ്യ കാലേ യുഞ്ജീത ജ്വരിണം ഹന്ത്യതോऽന്യഥാ| |൧൦൯|
| संस्कृतं शीतमुष्णं वा तस्माद्धारोष्णमेव वा||१०८|| विभज्य काले युञ्जीत ज्वरिणं हन्त्यतोऽन्यथा| |१०९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യത ഏവം മഹാഗുണം ക്ഷീരം തസ്മാദ്ധേതോഃ സംസ്കൃതം-ദ്രവ്യാന്തരേണ, തഥാ ശീതമുഷ്ണം വേതി കൃത്വാ, അഥവാ ധാരോഷ്ണമേവ കാലേ വിഭജ്യ, യുഞ്ജീത-യഥാവിഷയം കാലേ പ്രയോജയേത്| അതഃ-യഥാനിരൂപിതാത് ക്ഷീരോപയോഗവിഷയാത്, അന്യഥാ-അന്യേന പ്രകാരേണ, പ്രയുക്തം ക്ഷീരം ജ്വരിണം ഹന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷീരവിശേഷേ നിയമമാഹ-സംസ്കൃതമിതി| സംസ്കൃതം-ഔഷധസിദ്ധമ്| തച്ച ശീതമുഷ്ണം വാ ദോഷവശാത്| ധാരോഷ്ണം തൂഷ്ണമേവ| തദ്വത്-സംസ്കൃതസമഫലമ്|
Adhikarana തൃഡാദിനാശനം ക്ഷീരമ് (൧൦൯-൧൧൦) · Śloka ൧൧൦
| പയഃ സശുണ്ഠീഖര്ജൂരമൃദ്വീകാശര്കരാഘൃതമ്||൧൦൯|| ശൃതശീതം മധുയുതം തുഡ്ദാഹജ്വരനാശനമ്| |൧൧൦|
| पयः सशुण्ठीखर्जूरमृद्वीकाशर्कराघृतम्||१०९|| शृतशीतं मधुयुतं तुड्दाहज्वरनाशनम्| |११०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ക്ഷീരം ശുണ്ഠ്യാദിയുതം ശൃതമനന്തരം ശീതം മധുയുതം തൃഡ്ദാഹജിദിത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സംസ്കൃതം ക്ഷീരമാഹ-പയ ഇതി| തസ്യ ശുണ്ഠ്യാദിഭിസ്ത്രിഭിഃ പാകഃ, ശര്കരാഘൃതയോഃ പക്വോഷ്ണേ പ്രക്ഷേപഃ, മധുനഃ പക്വശീതേ|
Adhikarana തൃഡാദിനാശനം അന്യത്ക്ഷീരത്രയമ് (൧൧൦-൧൧൧) · Śloka ൧൧൧
| തദ്വദ് ദ്രാക്ഷാബലായഷ്ടീസാരിവാകണചന്ദനൈഃ||൧൧൦|| ചതുര്ഗുണേനാമ്ഭസാ വാ പിപ്പല്യാ വാ ശൃതം പിബേത്| |൧൧൧|
| तद्वद् द्राक्षाबलायष्टीसारिवाकणचन्दनैः||११०|| चतुर्गुणेनाम्भसा वा पिप्पल्या वा शृतं पिबेत्| |१११|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തേനൈവ പൂര്വോക്തേന പയസാ തുല്യം-തദ്വത്| യഥാ പൂര്വോക്തം ശൃതശീതം തൃഡ്ദാഹജ്വരഹൃത് തഥാ ദ്രാക്ഷാദിഭിഃ ശൃതമനന്തരം ശീതം മധുയുതം തൃഡാദിജിദിത്യര്ഥഃ| അഥവാ ക്ഷീരം ചതുര്ഗുണേന ജലേന ശൃതം പിബേത്| അഥവാ പിപ്പല്യാ ശൃതം പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷീരാന്തരമാഹ-തദ്വദിതി| തദ്വത്-ശര്കരാദിയുതമ്| ക്ഷീരദ്വയമാഹ-ചതുര്ഗുണേനാമ്ഭസേതി|
Adhikarana കാസാദിജിത് ക്ഷീരമ് (൧൧൧-൧൧൨) · Śloka ൧൧൨
| കാസാച്ഛ്വാസാച്ഛിരഃശൂലാത്പാര്ശ്വശൂലാച്ചിരജ്വരാത്| മുച്യതേ ജ്വരിതഃ പീത്വാ||൧൧൧|| പഞ്ചമൂലീശൃതം പയഃ| |൧൧൨|
| कासाच्छ्वासाच्छिरःशूलात्पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात्| मुच्यते ज्वरितः पीत्वा||१११|| पञ्चमूलीशृतं पयः| |११२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പഞ്ചമൂലേന ശൃതം ക്ഷീരം പീത്വാ കാസാദിഭ്യോ മുച്യതേ| മുച്യത ഇതി കര്മകര്തരി തങ്| ചിരജ്വരോ-ദീര്ഘകാലാനുബന്ധീ ജ്വരഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷീരാന്തരമാഹ-കാസാച്ഛ്വാസാദിതി|
Adhikarana വിബദ്ധവാതാദിജിത് ക്ഷീരമ് (൧൧൨-൧൧൩) · Śloka ൧൧൩
| ശൃതമേരണ്ഡമൂലേന ബാലബില്വേന വാ ജ്വരാത്||൧൧൨|| ധാരോഷ്ണം വാ പയഃ പീത്വാ വിബദ്ധാനിലവര്ചസഃ| സരക്തപിച്ഛാതിസൃതേഃ സതൃട്ശൂലപ്രവാഹികാത്||൧൧൩||
| शृतमेरण्डमूलेन बालबिल्वेन वा ज्वरात्||११२|| धारोष्णं वा पयः पीत्वा विबद्धानिलवर्चसः| सरक्तपिच्छातिसृतेः सतृट्शूलप्रवाहिकात्||११३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏരണ്ഡമൂലേനാഥവാ ബാലബില്വേന ശൃതമഥവാ ധാരോഷ്ണം ക്ഷീരം പീത്വാ പുരുഷോ ജ്വരാദ്വിമുച്യതേ| കിമ്ഭൂതാജ്ജ്വരാത് ? വിബദ്ധാ നിലവര്ചസഃ| വിബദ്ധേ-വിശേഷേണ ബദ്ധേ, അസമ്യക്പ്രവര്തനാദനിലവര്ചസീ യസ്മിന് ജ്വരേ സ വിബദ്ധാനിലവര്ചാഃ, തസ്മാജ്ജ്വരാദ്വിമുച്യതേ| തഥാ, രക്തം ച പിച്ഛാ ച രക്തപിച്ഛേ, താഭ്യാമുപലക്ഷിതാ അതി സൃതിഃ-അതീസാരഃ, സഹ തയാ വര്തതേ യോ ജ്വരഃ, തസ്മാത്തഥാവിധാജ്ജ്വരാത് തഥാ സഹ തൃഷാ സഹ ശൂലേന തഥാ പ്രവാഹികയാ-നിസ്ഛാരികാപരസംജ്ഞയാ, വര്തതേ യസ്തമാത് തഥാവിധാജ്ജവരാത് പ്രമുച്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷീരത്രയമാഹ-ശൃതമേരണ്ഡമൂലേനേതി| അതിസൃതിഃ-അതിസാരഃ, സരക്തപിച്ഛയോഃ പിച്ഛാ അതസ്തൂദകവത്(?)|
Adhikarana ശോഫാദിജിത് ക്ഷീരമ് (൧൧൪) · Śloka ൧൧൪
സിദ്ധം ശുണ്ഠീബലാവ്യാഘ്രീഗോകണ്ടകഗുഡൈഃ പയഃ| ശോഫമൂത്രശകൃദ്വാതവിബന്ധജ്വരകാസജിത്||൧൧൪||
सिद्धं शुण्ठीबलाव्याघ्रीगोकण्टकगुडैः पयः| शोफमूत्रशकृद्वातविबन्धज्वरकासजित्||११४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശുണ്ഠ്യാദിഭിഃ സാധിതം പയഃ ശോഫാദിജിത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷീരാന്തരമാഹ-സിദ്ധമിതി| ഗുഡേന പക്വോഷ്ണപ്രക്ഷിപ്തേന സിദ്ധത്വമ്
Adhikarana ജ്വരശോഫനുത് ക്ഷീരമ് (൧൧൫) · Śloka ൧൧൫
വൃശ്ചീവബില്വവര്ഷാഭൂസാധിതം ജ്വരശോഫനുത്| |൧൧൫|
वृश्चीवबिल्ववर्षाभूसाधितं ज्वरशोफनुत्| |११५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വൃശ്ചീവാദിഭിഃ സാധിതം പയോ ജ്വരശോഫനുദിതി| വൃശ്ചീവഃ-സൂക്ഷ്മപുനര്നര്വഃ| സ്ഥൂലപുനര്നവസ്തു-വര്ഷാഭൂഃ| പുനര്നവദ്വയം ബില്വം ചാത്ര യോജ്യമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷീരാന്തരമാഹ-വൃശ്ചീവേതി| വൃശ്ചീവവര്ഷാഭ്വൌപുനര്നവേ|
Adhikarana ആശുജ്വരാപഹമ് ക്ഷീരമ് (൧൧൫) · Śloka ൧൧൫
| ശിംശിപാസാരസിദ്ധം ച ക്ഷീരമാശു ജ്വരാപഹമ്||൧൧൫||
| शिंशिपासारसिद्धं च क्षीरमाशु ज्वरापहम्||११५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശിംശിപാസാരേണ സിദ്ധം-ശൃതം ക്ഷീരമുപയുക്തം, ആശു-ന തു ച, ജ്വരഹൃത്| ക്ഷീരസ്യ ശ്രവണേ വിധിരതീസാരചികിത്സിതോക്തഃ (ഹൃ. ഛി. അ. ൯/൩൯)-"പയസ്യുത്ക്വാഥ്യ മുസ്താനാം വിംശതി" ഇത്യനുസാരേണാനുകല്പ്യഃ| തന്ത്രാന്തരേ ത്വേവമുക്തമ്-"ദ്രവ്യാദഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ക്ഷീരാവശേഷഃ കര്തവ്യഃ ക്ഷീരക്വാഥേ ത്വയം വിധിഃ||" ഇതി| നനു, കിം വാതപിത്തോത്തരേ ജ്വരേ ജ്വരേ ഘൃതം പ്രധാനമാ ശ്രീയതാം പൂര്വവചനപ്രാമാണ്യാത് ? അഥവാ ക്ഷീരം പ്രധാനമേതദ്വചനപ്രാമാണ്യാത് ? ഇത്യത്ര സംശയഃ| അത്രോച്യതേ| ഉഭയമപീദം ഘൃതം ക്ഷ്രീരം ഛ വാതപിത്തോത്തരേ ജ്വരേ പ്രധാനമ്, അവസ്ഥാവശാത് സാത്മ്യവശാഛ്ഛ ക്വചിത്കിഞ്ചിദുപയുജ്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷീരാന്തരമാഹ-ശിംശപാസാരസിദ്ധം ചേതി|
Adhikarana നിരൂഹഗുണാഃ ക്ഷീരമ് (൧൧൬-൧൧൭) · Śloka ൧൧൭
നിരുഹസ്തു ബലം വഹ്നിം വിജ്വരത്വം മുദം രുചിമ്| ദോഷേ യുക്തഃ കരോത്യാശു പക്വേ പക്വാശായം ഗതേ||൧൧൬|| പിത്തം വാ കഫപിത്തം വാ പക്വാശയഗതം ഹരേത്| സ്രംസനം ത്രീനപി മലാന് ബസ്തിഃ പക്വാശയാശ്രയാന്||൧൧൭||
निरुहस्तु बलं वह्निं विज्वरत्वं मुदं रुचिम्| दोषे युक्तः करोत्याशु पक्वे पक्वाशायं गते||११६|| पित्तं वा कफपित्तं वा पक्वाशयगतं हरेत्| स्रंसनं त्रीनपि मलान् बस्तिः पक्वाशयाश्रयान्||११७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നിരൂഹോ യുക്തോ ദോഷേ പക്വേ തഥാ പക്വാശയം ഗതേ സതി ബലാദീന് ദ്രാഗേവ കരോതി| പിത്തം കേവലം കഫപിത്തം വാ പക്വാശയാശ്രിതം സ്രംസനം-വിരേചനം, ഹരേത്| ബസ്തിഃ പ്രയോജിതസ്ത്രീനപി മലാന്വാതാദ്യാന് ഹരേത്| കീദൃശാന് ? പക്വാശയമാശ്രിതാന്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നിരൂഹഗുണാനാഹ-നിരൂഹസ്ത്വിതി| പക്വാശയാശ്രയാന്-പക്വാശയമാശ്രിത്യ, മലാംസ്തു-സര്വഗതാന്, ഹരേത്| അയം തു പക്വാശയഗതാനിത്യപകര്ഷ ഏവ, പക്വാശയാദൂര്ധ്വം ഹി പിത്താശയഃ|
Adhikarana അനുവാസനേ അധികരീ (൧൧൮) · Śloka ൧൧൮
പ്രക്ഷീണകഫപിത്തസ്യ ത്രികപൃഷ്ഠകടിഗ്രഹേ| ദീപ്താഗ്നേര്ബദ്ധശകൃതഃ പ്രയുഞ്ജീതാനുവാസനമ്||൧൧൮||
प्रक्षीणकफपित्तस्य त्रिकपृष्ठकटिग्रहे| दीप्ताग्नेर्बद्धशकृतः प्रयुञ्जीतानुवासनम्||११८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പ്രക്ഷീണേ കഫപിത്തേ യസ്യ പുംസസ്തഥാ ദീപ്താഗ്നേര്ബദ്ധവര്ചസ്സ്ത്രിക്പൃഷ്ഠകടിഗ്രഹേ സത്യനുവാസനം പ്രയുഞ്ജീത|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നിരൂഹാങ്ഗേऽനുവാസനേऽധികാരിണമാഹ-പ്രക്ഷീണകഫപിത്തസ്യേതി|
Adhikarana ജ്വരനാശകോ നിരൂഹഃ (൧൧൯-൧൨൧) · Śloka ൧൨൧
പടോലനിമ്ബച്ഛദനകടുകാചതുരങ്ഗുലൈഃ| സ്ഥിരാബലാഗോക്ഷുരകമദനോശീരവാലകൈഃ||൧൧൯|| പയസ്യര്ധോദകേ ക്വാഥം ക്ഷീരശേഷം വിമിശ്രിതമ്| കല്കിതൈര്മുസ്തമദനകൃഷ്ണാമധുകവത്സകൈഃ||൧൨൦|| ബസ്തി മധുഘൃതാഭ്യാം ച പീഡ്യേജ്ജ്വരനാശനമ്| ||൧൨൧||
पटोलनिम्बच्छदनकटुकाचतुरङ्गुलैः| स्थिराबलागोक्षुरकमदनोशीरवालकैः||११९|| पयस्यर्धोदके क्वाथं क्षीरशेषं विमिश्रितम्| कल्कितैर्मुस्तमदनकृष्णामधुकवत्सकैः||१२०|| बस्ति मधुघृताभ्यां च पीड्येज्ज्वरनाशनम्| ||१२१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പടോലാദിഭിഃ ക്വാഥം ക്ഷീരേऽര്ധോദകേ ക്ഷീരശേഷം തഥാമിശ്രിതം കല്കീകൃതൈര്ദ്രവ്യൈര്മുസ്താദിഭിര്മധുഘൃതാഭ്യാം ച യോജിതം ബസ്തിം ജ്വരനാശനം ദദ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നിരൂഹമാഹ-പടോലനിമ്ബേതി| പടോലനിമ്ബയോശ്ച്ഛദനം-പത്രമ്| പയസോ ദ്വൌ ഭാഗൌ പടോലാദിക്വഥിതസ്യോദകസ്യൈകോ ഭാഗ ഇത്യര്ധോദകത്വമ്| ന സ്യാപ്യു(ദു)ക്തരസാമിത്യാദിവചനാത്(?)സമത്വേ പ്രാപ്തേऽര്ധത്വവിധിഃ|
Adhikarana ജ്വരനാശകോ അന്യോ നിരൂഹഃ (൧൨൧-൧൨൨) · Śloka ൧൨൨
| ചതസ്രഃ പര്ണിനീര്യഷ്ടീഫലോശീരനൃപദ്രുമാന്||൧൨൧|| ക്വാഥയേത്കല്കയേദ്യശ്ടീഷതാഹ്വാഫലിനീഫലമ്| മുസ്തം ച ബസ്തിഃ സഗുഡക്ഷൌദ്രസര്പിര്ജ്വരാപഹഃ||൧൨൨||
| चतस्रः पर्णिनीर्यष्टीफलोशीरनृपद्रुमान्||१२१|| क्वाथयेत्कल्कयेद्यश्टीषताह्वाफलिनीफलम्| मुस्तं च बस्तिः सगुडक्षौद्रसर्पिर्ज्वरापहः||१२२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മുദ്ഗപര്ണീ മാഷപര്ണീ ശാലിപര്ണീ പൃശ്ര്നിപര്ണീത്യാദി(ചേതി)-ചസ്രഃ പര്ണീനീഃ യഷ്ടീഫലാദീംശ്ച ക്വാഥയേത്| ഫലം-മദനഫലമ്| തഥാ, യഷ്ട്യാദീന് കല്കയേത്, ഇത്യേഷ സഗുഡാദിര്ബസ്തിര്ജ്വരഹൃത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നിരൂഹാന്തരമാഹ-ചതസ്രഃ പര്ണിനീരിതി| ചതസ്രഃ പര്ണീനീഃ-മുദ്ഗമാഷശാലപൃശ്നിപൂര്വാഃ| ഫലം-മദനഫലമ്| നൃപദ്രുമഃ-ആരഗ്വധഃ| ഫലിനീ-പ്രിയങ്ഗുഃ| ഫലം-മദനഫലമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൨)-"ത്രായമാണാമൃതായഷ്ടീമദനാംശുമതീദ്വയൈഃ| സബലാചന്ദനവൃഷൈര്ജാങ്ഗലൈശ്ച മൃഗദ്വിജൈഃ|| ക്വാഥേ കൃതേ ക്ഷിപേത്പിഷ്ട്വാ ഫലയഷ്ടികണാഘനമ്| സ സദ്യോജ്വരഹാ ബസ്തിഃ സാജ്യക്ഷൌദ്രോऽല്പസൈന്ധവഃ|| ആമ്രാദീനാം ത്വചം ശങ്ഖം ചന്ദനം മധുകിത്പലമ്| സ്വര്ണഗൈരികമഞ്ജിഷ്ഠാമൃണാലാഞ്ജനപദ്മകമ്|| ക്ഷീരേണ കല്കിതം ബസ്തിം ശീതം സമധുശര്കരമ്| ദാഹജ്വരഹരം ദദ്യാത് സിദ്ധം തൈശ്ചാനുവാസനമ്||" ഇതി|
Adhikarana ജ്വരനാശകമനുവാസനമ് (൧൨൩-൧൨൪) · Śloka ൧൨൪
ജീവന്തീം മദനം മേദാം പിപ്പ്പ്ലീം മധുകം വചാമ്| ഋദ്ധിം രാസ്രാം ബലാം ബില്വം ശതപുഷ്പാം ശതാവരീമ്||൧൨൩|| പിഷ്ട്വാ ക്ഷീരം ജലം സര്പിസ്തൈലം ചൈകത്ര സാധിതമ്| ജ്വരേऽനുവാസനം ദദ്യാദ്യഥാസ്നേഹം യഥാമലമ്||൧൨൪||
जीवन्तीं मदनं मेदां पिप्प्प्लीं मधुकं वचाम्| ऋद्धिं रास्रां बलां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्||१२३|| पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं चैकत्र साधितम्| ज्वरेऽनुवासनं दद्याद्यथास्नेहं यथामलम्||१२४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജീവന്ത്യാദീനി ദ്രവ്യാണി സ്നേഹസ്യ ചതുര്ഭാഗമാത്രാണി ജലേന പിഷ്ട്വാ ക്ഷീരം സ്നേഹസമം തൈലാത്സര്പിഷശ്ച ചതുര്ഗുണം ജലം ച തൈലസര്പിര്ദ്രവ്യാച്ചതുര്ഗുണമിത്യേകത്ര സാധിതം പക്വമേതത് ജ്വരേऽനുവാസനം ദദ്യാത്| യഥാസ്നേഹം യഥാമലം-യോ യസ്മിന് ജ്വരേ ദോഷേ-വാതാദൌ, യഃ സ്നേഹോ യോഗ്യസ്തത്ര തം, ദദ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അനുവാസനമാഹ-ജീവന്തീമിതി| ക്ഷീരസ്യ ചത്വാരോ ഭാഗാഃജലസ്യ ചത്വാരഃ, സര്പിഷ ഏകഃ, തൈലസ്യൈകഃ, കല്കസ്യ സാര്ധഃ, ഇത്യേകത്ര-മിലിതം, സാധയേത്| സ്നേഹഃ-ശരീരസ്നിഗ്ധത്വമ്, തദനുസാരേണ മലാനുസാരേണ ച കല്പനാ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൨)-"ചന്ദനാഗരുകാശ്മര്യപടോലമദനോത്പലൈഃ| പടോലാരിഷ്ടമദനഗുഡൂചീമധുകൈരപി||" ഇതി|
Adhikarana ജ്വരനാശകാഅന്യേ ബസ്തയഃ (൧൨൫) · Śloka ൧൨൫
യേ ച സിദ്ധിഷു വക്ഷ്യന്തേ ബസ്തയോ ജ്വരനാശനാഃ| |൧൨൫|
ये च सिद्धिषु वक्ष्यन्ते बस्तयो ज्वरनाशनाः| |१२५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യേ ച ബസ്തയഃ സിദ്ധിഷു-ബസ്തികല്പാധ്യായേ, വക്ഷ്യന്തേ ജ്വരനാശനാസ്തേ ച, 'ദേയാഃ' ഇതി ശേഷഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ബസ്ത്യന്തരമതിദിശതി-യേ ച സിദ്ധിഷ്വിതി| സിദ്ധിഷു-കല്പസ്ഥാനേ| തേ ച യോജ്യാ ഇതി ശേഷഃ| ഇതി ജീര്ണജ്വരഃ|
Adhikarana ശിരഃ ശൂലാദിഷു നസ്യമ് (൧൨൫-൧൨൬) · Śloka ൧൨൬
| ശിരോരുഗ്ഗൌരവശ്ലേഷ്മഹരമിന്ദ്രിയബോധനമ്||൧൨൫|| ജീര്ണജ്വരേ രുചികരം ദദ്യാന്നസ്യം വിരേചനമ്| സ്നൈഹികം ശൂന്യശിരസോ ദാഹാര്തേ പിത്തനാശനമ്||൧൨൬||
| शिरोरुग्गौरवश्लेष्महरमिन्द्रियबोधनम्||१२५|| जीर्णज्वरे रुचिकरं दद्यान्नस्यं विरेचनम्| स्नैहिकं शून्यशिरसो दाहार्ते पित्तनाशनम्||१२६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജീര്ണജ്വരേ വിരേചനാഖ്യം നസ്യം ദദ്യാത്| കീദൃശം തന്നസ്യം സ്യാത് ? ശിരസോ രുജം ഗൌരവം ച ശ്ലേഷ്മാണം ച ഹരതി തച്ഛീലം തത്| തഥാ, ഇന്ദ്രിയാണാം-വക്ഷുരാദീനാം, ച ബോധനമ്| തഥാ, രുചികൃത്| ശൂന്യശിരസഃ പുംസഃ സ്നേഹികം-സ്നേഹേന മിശ്രം സ്നിഗ്ധം, നസ്യം ദദ്യാത്| ദാഹാര്തേ ശിരസി പിത്തഹരം നസ്യം ദദ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ ജ്വരോപദ്ര്വാഃ| തത്ര ശിരഃശൂലാദിഷു നസ്യമാഹ-ശിരോരുഗ്ഗൌരവശ്ലേഷ്മഹരമിതി| വിരേചനം-ശോധനമ്| സ്നൈഹികം-ബൃംഹണമ്| പിത്തനാശനം-ശമനമ്|
Adhikarana പ്രതിശ്യായാദൌ ധൂമാദയഃ (൧൨൭) · Śloka ൧൨൭
ധൂമഗണ്ഡൂഷകവലാന് യഥാദോഷം ച കല്പയേത്| പ്രതിശ്യായാസ്യവൈരസ്യശിരഃ കണ്ഠാമയാപഹാന്||൧൨൭||
धूमगण्डूषकवलान् यथादोषं च कल्पयेत्| प्रतिश्यायास्यवैरस्यशिरः कण्ठामयापहान्||१२७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ധൂമാദീംശ്ച യഥാദോഷം കല്പയേത്| കിമ്ഭൂതാന് ? പ്രതിശ്യായാദിഘ്നാന്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പ്രതിശ്യായാദൌ ധൂമാദീനാഹ-ധൂമഗണ്ഡൂഷകവലാനിതി|
Adhikarana അരൂചൌ കല്കദ്വയമ് (൧൨൮) · Śloka ൧൨൮
അരുചൌ മാതുലുങ്ഗസ്യ കേസരം സാജ്യസൈന്ധവമ്| ധാത്രീദ്രാക്ഷാസിതാനാം വാ കല്കമാസ്യേന ധാരയേത്||൧൨൮||
अरुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्यसैन्धवम्| धात्रीद्राक्षासितानां वा कल्कमास्येन धारयेत्||१२८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അരുചൌ സത്യാം ബീജപൂരകസ്യ കേസരം സഘൃതസൈന്ധവമാസ്യേന ധാരയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| അഥവാ ധാത്ര്യാദീനാം കല്കം ധാരയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അരുചൌ കവല(കല്ക)ദ്വയമാഹ-അരുചാവിതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൨൩൧)-"ശര്കരാദാഡിമാഭ്യാം ച ദ്രാക്ഷാദാഡിമയോസ്തഥാ| വൈരസ്യേ ധാരയേത്കല്കം ഗണ്ഡൂഷം ച തഥാ ഘൃതമ്|| (ശ്ലോ. ൨൫൯)-ഹരീതകീ പ്രിയങ്ഗുശ്ച പിപ്പലീ ലോധ്രമേവ ച| ദാര്വീ ഹരിദ്രാ തേജോഹ്വാ സക്ഷൌദ്രം മുഖധാവനമ്|| ഏതേന കടുഭാവശ്ച മുഖരോഗശ്ച ശാമ്യതി| വക്ത്രം വിശദതാമേതി ഭക്തച്ഛന്ദശ്ച ജായതേ|| (ശ്ലോ. ൨൮൦)-അജാജീശര്കരായുക്തോദാഡിമസ്വരസേന തു| രുചിഷ്യോ മധുനാ യുക്തഃ കര്തവ്യഃ കവലഗ്രഹഃ||" ഇതി|
Adhikarana ത്വഗ്ഗതേ ജ്വരേ അഭ്യങ്ഗാദയഃ (൧൨൯-൧൩൦) · Śloka ൧൩൦
യഥോപശയസംസ്പര്ശാന് ശീതോഷ്ണദ്രവ്യകല്പിതാന്| അഭ്യങ്ഗാലേപസേകാദീന് ജ്വരേ ജീര്ണേ ത്വഗാശ്രിതേ||൧൨൯|| കുര്യാദഞ്ജനധൂമാംശ്ച തഥൈവാഗന്തുജേऽപി താന്| |൧൩൦|
यथोपशयसंस्पर्शान् शीतोष्णद्रव्यकल्पितान्| अभ्यङ्गालेपसेकादीन् ज्वरे जीर्णे त्वगाश्रिते||१२९|| कुर्यादञ्जनधूमांश्च तथैवागन्तुजेऽपि तान्| |१३०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ത്വഗാശ്രിതേ ജീര്ണജ്വരേऽഭ്യങ്ഗാദീന് കുര്യാത്| യഥോപശയം-യഥാസുഖാവഹം, സംസ്പര്ശോ യേഷാം, താന്, തഥാ ശീതവീര്യൈരുഷ്ണ വീര്യൈശ്ച ദ്രവ്യൈഃ കല്പിതാന്-യോജിതാന്| തഥാ, അഞ്ജനംധൂമാംശ്ച കുര്യാത്| അഞ്ജനധൂമാനാഗന്തുജേऽപി ജ്വരേ തഥൈവ കുര്യാത്| സദ്യോഗത്വാദാഗന്തുജേऽപ്യേതേऽനിഷിദ്ധാ ഏവ| താനിതി പുനഃ കൃതമതിശയാര്ഥമ്| വിശേഷേണാഗന്തുജേऽപി ജ്വരേ-ഭൂതവിഷാദ്യുദ്ഭവേ, താന് കുര്യാദിത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ത്വഗ്ഗതേ ജ്വരേऽഭ്യങ്ഗാദീനാഹ-യഥോപശയസംസ്പര്ശാനിതി| തേ ച ശീതാഭിലാഷിണഃ ശീതൈര്ദ്രവ്യൈഃ ശീതസ്പര്ശാഃ കല്പ്യാഃ, ഉഷ്ണാഭിലാഷിണ ഉഷ്ണൈരുഷ്ണസ്പര്ശാഃ| ആദിശബ്ദാദവഗാഹാദയഃ| അഞ്ജനധൂപാംശ്ച ത്വഗ്ഗതേ കുര്യാത്| പ്രസങ്ഗാദാഗന്തുജേ നസ്യാദീനാഹ-തഥൈവാഗന്തുജേऽപീതി| വങ്ഗസേനേ ത്വഭ്യങ്ഗതൈലാന്യുക്താനി (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൭൭൭)-"ലാജാമധുകമഞ്ജിഷ്ഠാമൂര്വാചന്ദനസാരിവാഃ| തൈലം ഷട്ചരണം നാമ ഹ്യഭ്യങ്ഗാജ്ജ്വരനാശനമ്|| ലാക്ഷാ നിശാ കുഷ്ഠശുണ്ഠീ മഞ്ജിഷ്ഠാ ച സുവര്ചികാ| മൂര്വാ ച ചന്ദനം സിദ്ധം തൈലം തക്രേऽഥ ഷഡ്ഗുണേ|| അഭ്യങ്ഗേന പ്രശമയേദ്ദാഹം ശീതജ്വരം നൃണാമ്| (ശ്ലോ. ൬൨൮)-ദധ്നഃ സസാരകസ്യാത്ര തക്രം കട്ടരമിഷ്യതേ|| (ശ്ലോ. ൭൧൯)- സ്വര്ജികാകുഷ്ഠമഞ്ജിഷ്ഠാ [ലാക്ഷാമൂര്വാമഹൌഷധൈഃ| സക്ഷീരൈഃ സാധിതം തൈലമഭ്യങ്ഗാദ്ദാഹശീതനുത്|| ബലാമധുകമഞ്ജിഷ്ഠാ ] പദ്മാപദ്മകചന്ദനൈഃ| സമുദ്രഫേനഹ്നീബേരരജനീസാരിവോത്പലൈഃ|| പിഷ്ടൈസ്തൈലം പചേദേതൈരജാക്ഷീരം ചതുര്ഗുണമ്| വാതപിത്തജ്വരാജ്ജീര്ണാത്തേനാഭ്യക്തോ വിമുച്യതേ||" ഇതി|
Adhikarana ദാഹേ സഹസ്ത്രധൌതഘൃതമ് (൧൩൦) · Śloka ൧൩൦
| ദാഹേ സഹസ്രധൌതേന സര്പിഷാऽഭ്യങ്ഗമാചരേത്||൧൩൦||
| दाहे सहस्रधौतेन सर्पिषाऽभ्यङ्गमाचरेत्||१३०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ദാഹേ സതി സര്പിഷാ സഹസ്രധൌതേനാഭ്യങ്ഗമാചരേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-ദാഹസ്യൌഷധാന്യാഹ-ദാഹേ സഹസ്രധൌതേനേതി| സഹസ്രധൌതേന-സഹസ്രകൃത്വോ ധൌതേന| യാവതി മജ്ജതി താവച്ഛീതോദകേ ഘൃതം പ്രക്ഷിപ്യ ഹസ്തേന മര്ദയേത്, തദുദകം സ്രാവയേത്, ഇത്യേകോ വാരഃ, ഏവം സഹസ്രമ്|
Adhikarana അഭ്യങ്ഗാര്ഥം തൈലമ് (൧൩൧-൧൩൩) · Śloka ൧൩൩
സൂത്രോക്തൈശ്ച ഗണൈസ്തൈസ്തൈര്മധുരാമ്ലകഷായകൈഃ| ദൂര്വാദിഭിര്വാ പിത്തഘ്നൈഃ ശോധനാദിഗണോദിതൈഃ||൧൩൧|| ശീതവീര്യൈര്ഹിമസ്പര്ശൈഃ ക്വാഥകല്കീകൃതൈഃ പചേത്| തൈലം സക്ഷീരമഭ്യങ്ഗാത്സദ്യോ ദാഹജ്വരാപഹമ്||൧൩൨|| ശിരോ ഗാത്രം ച തൈരേവ നാതിപിഷ്ടൈഃ പ്രലേപയേത്| തത്ക്വാഥേന പരീഷേകമവഗാഹം ച യോജയേത്||൧൩൩|| തഥാऽऽരനാലസലിലക്ഷീരശുക്തഘൃതാദിഭിഃ| ||൧൩൩||
सूत्रोक्तैश्च गणैस्तैस्तैर्मधुराम्लकषायकैः| दूर्वादिभिर्वा पित्तघ्नैः शोधनादिगणोदितैः||१३१|| शीतवीर्यैर्हिमस्पर्शैः क्वाथकल्कीकृतैः पचेत्| तैलं सक्षीरमभ्यङ्गात्सद्यो दाहज्वरापहम्||१३२|| शिरो गात्रं च तैरेव नातिपिष्टैः प्रलेपयेत्| तत्क्वाथेन परीषेकमवगाहं च योजयेत्||१३३|| तथाऽऽरनालसलिलक्षीरशुक्तघृतादिभिः| ||१३३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സൂത്രോക്തൈഃ-സൂത്രസ്ഥാനോദിതൈഃ, മധുരാമ്ലകഷായകൈര്ഗണൈഃ| തത്ര മധുരോ ഗണോ-"ഘൃതഹേമ" (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൦/൨൨) ഇത്യാദിഃ, അമ്ലോ ഗണോ-"ധാത്രീഫലാമ്ലീകാ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൦/൨൫) ഇത്യാദിഃ, കഷായോ ഗണഃ-"പഥ്യാऽക്ഷം" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൦/൩൧) ഇത്യാദിഃ, തത്ര ചൈതൈര്മധുരാമ്ലകഷായൈര്വര്ഗൈഃ| തത്ര ദൂര്വാദിദിഭിര്ഗണൈഃ- "ദൂര്വാऽനന്താ" (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൫/൬) ഇതി നിര്ദിഷ്ട ഏകഃ, "ന്യഗ്രോധാദിഃ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫/൪൨) ദ്വിതീയഃ, തൃതീയസ്തു "പദ്മകപുണ്ഡ്രൌ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫/൧൨) ഇത്യാദിഃ, ചതുര്ഥഃ "സാരിവോശീര" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫/൧൧) ഇത്യാദിഃ, ഏതൈ പൂര്വോക്തൈര്ഗണൈഃ പിത്തഘ്നൈഃ ശോധനാദിഗണസങ്ഗ്രഹോക്തൈഃ ശീതവീര്യൈര്ഹിമസ്പര്ശൈര്ഭേഷജൈസ്തഥാ സ്പര്ശതോ വീര്യതശ്ച ശീതഗുണൈഃ, അക്വാഥാഃ ക്വാഥാഃ കൃതാഃ, അകല്കാഃ കല്കാഃ കൃതാഃ, തൈഃ ക്വാഥകല്കീകൃതൈരേതൈര്ഗണൈസ്തൈലം ക്ഷീരേണ സഹ പചേത്| തച്ച പക്വമഭ്യങ്ഗാത്-മ്രക്ഷണാത്, സദ്യോ-ന ചിരേണ കാലേന, ദാഹജ്വരം ജയേത്| ന കേവലമേതൈര്ഗണൈസ്തൈലം പചേദ്ദാഹജ്വരശാന്ത്യൈ, യാവത്തൈരേവ ശിരോ-മൂര്ധാനം, ഗാത്രം ച നാതിപിഷ്ടൈഃ-കിഞ്ചിത്പിഷ്ടൈഃ, പ്രലേപയേത്| സുപിഷ്ടൈര്ഹ്യൈതൈഃ പ്രത്യുത ദാഹ ഉത്പദ്യതേ| തഥാ ചോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൭)- "ശ്ലക്ഷ്ണശുഷ്കഘനോ ലേപശ്ചന്ദനസ്യാപി ദാഹകൃത്| ത്വഗ്ഗതസ്യോഷ്മണോ രോധാച്ഛീകൃത്ത്വന്യഥാऽഗുരോഃ|| ഇതി| അനേനൈവാഭിപ്രായേണ ശീതജ്വരേ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൧൪൧)- "തൈഃ സുപിഷ്ടൈശ്ച ലേപയേത്|" ഇതി| ഗാത്രഗ്രഹണേനൈവ ശിരോഗ്രഹണേ ലബ്ധേ പുനഃ ശിരോഗ്രഹണം വിശേഷാര്ഥമ്| വിശേഷേണ ശിരോ ലേപയേത്, തസ്യ വിശേഷേണ ജ്വരാശ്രയത്വാത്| തഥാ ചോക്തമ്-"വിമുക്തസ്യാപി ഹി ശിരോ ജ്വരോ യസ്യ ന മുഞ്ചതി| അവിമുക്തഃ സ വിജ്ഞേയാ ജ്വരഃ പുനരുപൈതി തമ്||" ഇതി| തസ്മാച്ഛിരസോ വിശേഷേണ ലേപനാര്ഥം പൃഥഗുപാദാനമ്| തേഷാം ഗണാനാം ക്വാഥസ്തത്ക്വാഥഃ, തേന പരിഷേകമവഗാഹം ച ക്വാഥപൂര്ണായാം ദ്രോണ്യാം യോജയേത്| തഥാ, ആരനാലാദിഭിഃ പരിഷേകാദി യോജയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഭ്യങ്ഗാര്ഥം തൈലമാഹ-സൂത്രോക്തൈശ്ചേതി| തൈസ്തൈരിത്യഗണപഠിതൈരപി| തൈരേവ-തൈലദ്രവ്യൈഃ, തത്ക്വാഥേനാരനാലാദിഭിര്വാ പൃഥക് പരിഷേകോऽവഗാഹശ്ച|
Adhikarana ദാഹാദിഘ്നം ലേപത്രയമ് (൧൩൪-൧൩൫) · Śloka ൧൩൫
| കപിത്ഥമാതുലുങ്ഗാമ്ലവിദാരീരോധ്രദാഡിമൈഃ||൧൩൪|| ബദരീപല്ലവോത്ഥേന ഫേനേനാരിഷ്ടകസ്യ വാ| ലിപ്തേऽങ്ഗേ ദാഹരുങ്മോഹാശ്രച്ഛര്ദിസ്തൃഷ്ണാ ച ശാമ്യതി||൧൩൫||
| कपित्थमातुलुङ्गाम्लविदारीरोध्रदाडिमैः||१३४|| बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य वा| लिप्तेऽङ्गे दाहरुङ्मोहाश्रच्छर्दिस्तृष्णा च शाम्यति||१३५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കപിത്ഥാദിഭിര്ബദരീപല്ലവോദ്ഭവേന വാ ഫേനേന ലിപ്തേऽങ്ഗേ സതി ദാഹാദയഃ ശാമ്യന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദാഹഘ്നം ലേപത്രയമാഹ-കപിത്ഥേതി| മാതുലുങ്ഗസ്യാമ്ലം കേസരമ്| അരിഷ്ടകോ-രക്ഷാഫലഃ| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വരാ. ശ്ലോ. ൨൫൮)-"ജിഹ്വാതാലുഗലക്ലോമശോഷേ മൂര്ധ്നി തു ദാപയേത്| കേസരം മാതുലുങ്ഗസ്യ മധുസൈന്ധവസംയുതമ്||' ഇതി|
Adhikarana പിത്തഹരഃ ക്രമഃ (൧൩൬) · Śloka ൧൩൬
യോ വര്ണിതഃ പിത്തഹരോ ദോഷോപക്രമണേ ക്രമഃ| തം ച ശീലയതഃ ശീഘ്രം സദാഹോ നശ്യതി ജ്വരഃ||൧൩൬||
यो वर्णितः पित्तहरो दोषोपक्रमणे क्रमः| तं च शीलयतः शीघ्रं सदाहो नश्यति ज्वरः||१३६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യശ്ച ദോഷോപക്രമണീയാധ്യായേ പിത്തഹരഃ ക്രമോ വര്ണിതഃ-ഉക്തഃ, തം ച-ക്രമം, ശീലയതഃ-അഭ്യസതഃ, ജ്വരോ ദാഹേന സഹ നശ്യതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സൂത്രോക്തം പിത്തക്രമമതിദിശതി-യോ വര്ണിത ഇതി|
Adhikarana ശീതജ്വരേ തൈലലേപസ്വേദാദീന്യൌഷധാനി (൧൩൭-൧൪൭) · Śloka ൧൪൭
വീര്യോഷ്ണൈരുഷ്ണസംസ്പര്ശൈസ്തഗരാഗുരുകുങ്കുമൈഃ| കുഷ്ഠസ്ഥൌണേയശൈലേയസരലാമരദാരുഭിഃ||൧൩൭|| നഖരാസ്നാപുരവചാചണ്ഡൈലാദ്വയചോരകൈഃ| പൃഥ്വീകാശിഗ്രുസുരസാഹിംസ്രാധ്യാമകസര്ഷപൈഃ||൧൩൮|| ദശമൂലാമൃതൈരണ്ഡദ്വയപത്തൂരരോഹിഷൈഃ| തമാലപത്രഭൂതീകശല്ലകീധാന്യദീപ്യകൈഃ||൧൩൯|| മിശിമാഷകുലത്ഥാഗ്നിപ്രകീര്യാനാകുലീദ്വയൈഃ| അന്യൈശ്ച തദ്വിധൈര്ദ്രവ്യൈഃ ശീതേ തൈലം ജ്വരേ പചേത്||൧൪൦|| ക്വഥിതൈഃ കല്കിതൈര്യുക്തൈഃ സുരാസൌവീരകാദിഭിഃ| തേനാഭ്യഞ്ജയാത്സുഖോഷ്ണേന, തൈഃ സുപിഷ്ടൈശ്ച ലേപയേത്||൧൪൧|| കവോഷ്ണൈസ്തൈഃ പരീഷേകമവഗാഹം ച കല്പയേത്| കേവലൈരപി തദ്വച്ച സുക്തഗോമൂത്രമസ്തുഭിഃ||൧൪൨|| ആരഗ്വധാദിവര്ഗം ച പാനാഭ്യഞ്ജനലേപനേ| ധൂപാനഗരുജാന് യാംശ്ച വക്ഷ്യന്തേ വിഷമജ്വരേ||൧൪൩|| അഗ്ന്യനഗ്നികൃതാന് സ്വേദാന് സ്വേദി ഭേഷജഭോജനമ്| ഗര്ഭഭൂവേശ്മശയനം കുഥകമ്ബലരല്ലകാന്||൧൪൪|| നിര്ധൂമദീപ്തൈരങ്ഗാരൈര്ഹസന്തീശ്ച ഹസന്തികാഃ| മദ്യം സത്ര്യൂഷണം തക്രം കുലത്ഥവ്രീഹികോദ്ഗവാന്||൧൪൫|| സംശീലയേദ്വേപഥുമാന് യച്ചാന്യദപി പിത്തലമ്| ദയിതാഃ സ്തനശാലിന്യഃ പീനാ വിഭ്രമഭൂഷണാഃ||൧൪൬|| യൌവനാസവമത്താശ്ച തമാലിങ്ഗേയുരങ്ഗനാഃ| വീതശീതം ച വിജ്ഞായ താസ്തതോऽപനയേത്പുനഃ||൧൪൭||
वीर्योष्णैरुष्णसंस्पर्शैस्तगरागुरुकुङ्कुमैः| कुष्ठस्थौणेयशैलेयसरलामरदारुभिः||१३७|| नख़रास्नापुरवचाचण्डैलाद्वयचोरकैः| पृथ्वीकाशिग्रुसुरसाहिंस्राध्यामकसर्षपैः||१३८|| दशमूलामृतैरण्डद्वयपत्तूररोहिषैः| तमालपत्रभूतीकशल्लकीधान्यदीप्यकैः||१३९|| मिशिमाषकुलत्थाग्निप्रकीर्यानाकुलीद्वयैः| अन्यैश्च तद्विधैर्द्रव्यैः शीते तैलं ज्वरे पचेत्||१४०|| क्वथितैः कल्कितैर्युक्तैः सुरासौवीरकादिभिः| तेनाभ्यञ्जयात्सुख़ोष्णेन, तैः सुपिष्टैश्च लेपयेत्||१४१|| कवोष्णैस्तैः परीषेकमवगाहं च कल्पयेत्| केवलैरपि तद्वच्च सुक्तगोमूत्रमस्तुभिः||१४२|| आरग्वधादिवर्गं च पानाभ्यञ्जनलेपने| धूपानगरुजान् यांश्च वक्ष्यन्ते विषमज्वरे||१४३|| अग्न्यनग्निकृतान् स्वेदान् स्वेदि भेषजभोजनम्| गर्भभूवेश्मशयनं कुथकम्बलरल्लकान्||१४४|| निर्धूमदीप्तैरङ्गारैर्हसन्तीश्च हसन्तिकाः| मद्यं सत्र्यूषणं तक्रं कुलत्थव्रीहिकोद्गवान्||१४५|| संशीलयेद्वेपथुमान् यच्चान्यदपि पित्तलम्| दयिताः स्तनशालिन्यः पीना विभ्रमभूषणाः||१४६|| यौवनासवमत्ताश्च तमालिङ्गेयुरङ्गनाः| वीतशीतं च विज्ञाय तास्ततोऽपनयेत्पुनः||१४७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വീര്യോഷ്ണൈരുഷ്ണസംസ്പര്ശൈഃ-ഉഭയഥാ വീര്യതഃ സ്പര്ശതശ്ചോഷ്ണൈസ്തഗരാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ, [ അന്യൈശ്ച- ] അപരൈരപി, തദ്വിധൈഃ-ഉഷ്ണവീര്യൈഃ ഉഷ്ണസംസ്പര്ശൈശ്ച, ക്വാഥീകൃതൈഃ കല്കീകൃതൈശ്ച സുരാദിഭിഃ-അമ്ലപാകരസൈഃ, [ശീതേ-] ശീതജ്വരഏതദ്വിഷയേ, തൈലം പചേത്| തേന-തൈലേന, സുഖോഷ്ണേനാഭ്യഞ്ജയാത്-മ്രക്ഷയേത്| തൈശ്ച-പൂര്വോക്തൈര്ദ്രവ്യൈഃ, സുപിഷ്ടൈഃ-അതിശ്ലക്ഷ്ണൈഃ, ലേപയേത്| തൈശ്ച കിഞ്ചിദുഷ്ണൈഃ പരിഷേകമവഗാഹം ച കല്പയേത്-യോജയേത്| തദ്വച്ച-തഥൈവ, സുക്താദിഭിഃ കേവലൈശ്ച പരിഷേകാദികം കല്പയേത്| "ആരഗ്വധേന്ദ്ഗവ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫/൧൭) ഇത്യാദി ച പാനാഭ്യഞ്ജനലേപനേ കല്പയേത്| അഗരുജാമ് ധൂപാന് കല്പയേത്| യാംശ്ച ധൂപാന് വിഷമജ്വരേ വക്ഷ്യന്തേ താംശ്ച കല്പയേത്| തഥാ സ്വേദാന് ശീലയേത്| കിമ്ഭൂതാന് ? അഗ്നികൃതാനനഗ്നികൃതാംശ്ചസ്വേദവിദ്ധ്യുക്താന് | തഥാ-സ്വേദയതി സാധു സ്വേദി യദ്ഭേഷജം ഭോജനം ച തച്ച സംശീലയേത്| തഥാ ഗര്ഭേ-ഗര്ഭഗൃഹാഭ്യന്തരേ, യദ്ഭൂവേശ്മ-ഭൂമിഗൃഹം, തത്ര ശയനം-ശയ്യാമ്, തഥാ കുഥാദീനാവരണവിശേഷാന്, തഥാ ഹസന്തികാഃ-വഹ്നിശകടികാഃ, ശീലയേത്| കിമ്ഭൂതാഃ ? നിര്ധൂമദീപ്തൈരങ്ഗാരൈര്ഹസന്തീരിവ| തഥാ, മദ്യാദീംശ്ച ശീലയേത്| വേപഥുമന്തമങ്ഗനാ ആലിങ്ഗയേയുര്ദയിതാദിഗുണയുക്തഃ| ഗതശീതം ച വിദിത്വാ തതസ്താഃ-യോഷാഃ, പുനരപനയേത്| ഏതച്ച ബ്രുവംസ്താഭിഃ സമ്ഭോഗാഭിലാഷം നിവാരയതി| അധുനാ സന്നിപാതചികിത്സിതം ബ്രൂതേ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശീതസ്യൌഷധാന്യാഹ-വീര്യോശനൈരിതി| പുരോ-ഗുഗ്ഗുലുഃ| പൃഥ്വീകാ-ബാഹ്ലികാ| ധ്യാമകം-കത്തൃണമ്| തമാലപത്രം-പത്രകമ്| [ ഭൂതീകം-] ഭൂസ്തൃണമ്| പ്രകീര്യാ-കരഞ്ജഃ| ക്വഥിതൈഃ കല്കിതൈശ്ച തഗരാദിഭിഃ സുരാസൌവീരകാദ്യമ്ലദ്രവയുക്തൈഃ| തേന-തൈലേന| തൈഃ-തൈലദ്രവ്യൈഃ| കേവലൈഃ-ജലപിഷ്ടൈഃ| അപിശബ്ദാത് സുരാദിപിഷ്ടൈഃ ശുക്താദിഭിഃ, തദ്വത്-തഗരാദിയുക്തൈഃ കേവലൈരപി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൨)-"കുങ്കുമാഗരുകസ്തൂരീനഖൈലാസുരദാരുഭിഃ| ശൈലേയചണ്ഡാത്വഗ്വക്രരാസ്നാകപിപുരാമയൈഃ|| പൃഥക്പ്രദേഹാഃ സര്വൈര്വാ ശീതഘ്നാ ദൃഢകല്കിതാഃ| വക്രം-തഗരമ്| കപിഃ-സിഹ്ലകഃ| ആമയം-കുഷ്ഠമ്| യവചൂര്ണം ഘൃതാഭ്യക്തം പചേത് ക്ഷീരേ ചതുര്ഗുണേ| ദര്വീപ്രലേപിനം ലേപം തം ജ്വരാര്തസ്യ യോജയേത്||" ഇതി| വക്ഷ്യതേ ആചാര്യഃ| ഹസന്തീ-ഹാസ്യമിവ കുര്വന്തീ| ഹസന്തികാശകടികാ| സത്ര്യൂഷണം മദ്യാദിപഞ്ചകമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൨)-"അജാജ്യാഃ സഗുഡം കല്കം സഗുഡം വാऽമൃതാരസമ്| രസം വാര്താകഫലജം പിബേദ്വാ മധുസംയുതമ്|| മധുകാഗുരുകൌന്തീനാം കല്കോ വ്യാഘ്രനഖസ്യ ച| മദ്യേന പീതഃ സക്ഷൌദ്രസ്തീവ്രശീതജ്വരാപഹഃ|| ആനാഹേ കാലവിത്കുര്യാത്ക്രിയാമലസകോദിതാമ്| പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലയവാനീചവ്യസാധിതാമ്|| യവാഗൂം പായയേച്ചൈനമനിലസ്യാനുലോമനീമ്| സോപദ്രവോऽപി ചേദേവം ജ്വരഃ ശീതോ ന ശാമ്യതി|| അത്യുദീര്ണേऽനിലകഫേ സ്വേ സ്ഥാനേ പിത്തധാമ്നി വാ| തക്രാനുപാനം ത്രപുസം ഭക്ഷയിത്വാऽനലം ഭജേത്|| ആസ്വേദസമ്ഭവസ്തിഷ്ഠേത്പ്രാവൃതസ്തദ്വദാതപേ| തതോ വിമൃദിതഃ സ്നാതോ യുക്താശീ സ്യാദ്ഗതേ ജ്വരേ|| ശമം തൌ പിത്തവൃധ്ദ്യൈവ പ്രപദ്യേതേ സ്വധാമ ച| നിവര്തതേ തതഃ ശീഘ്രം വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവോ ജ്വരഃ||" ഇതി|
Adhikarana സന്നിപാതചികിത്സാക്രമഃ (൧൪൮) · Śloka ൧൪൮
വര്ധനേനൈകദോഷസ്യ ക്ഷപണേനോച്ഛ്രിതസ്യ വാ| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ വാ തുല്യകക്ഷാഞ്ജയേന്മലാന്||൧൪൮||
वर्धनेनैकदोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा| कफस्थानानुपूर्व्या वा तुल्यकक्षाञ्जयेन्मलान्||१४८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹീനാധികഭാവത്വേന വിഷമദോഷജേ സന്നിപാതേ വര്ധനേനൈകദോഷസ്യാര്ഥാത് ക്ഷീണസ്യ ക്ഷീണയോര്വാ, ഉച്ഛ്രിതസ്യോച്ഛ്രിതയോര്വാ ക്ഷപണേന, ദേശകാലബലാന്മലാന് ജയേത്| കഥം വിഷമദോഷജേ സന്നിപാതേ വര്ധനേനൈകദോഷസ്യ സന്നിപാതജ്വരസ്യോപശാന്തി ? തസ്മാദ്വര്ധനമയുക്തമ്| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| സന്നിപാതസ്ഥേന ക്ഷീണേന ദോഷേണ സതാऽക്ഷീണൌ ദോഷൌ ജ്വരകാരിണൌ| ന തൌ സുഖേന ജേതും ശക്യേതേ, വിഷമാശ്രയത്വാത്| ക്ഷീണസ്യ തു ദോഷസ്യ വര്ധനേന ദോഷസാമ്യമുത്പാദ്യൈകരൂപയാ ക്രിയയാ സന്നിപാതഃ സുഖേന ജേതും ശക്യതേ| തസ്മാദ്വര്ധനേനൈകദോഷസ്യേതി വക്തും യുക്തമ്| തഥാ ച,-വാതാഖ്യേ യതോ ദോഷേ ശീതലഘുരൂക്ഷാദിരുപൈര്ദ്രവ്യൈര്വൃദ്ധിര്ഭവതി| വര്ധമാനേന ച തത്രസ്ഥൌ പിത്തകഫാവപ്യേവം പ്രായേണ കിഞ്ചിത് ക്ഷയം യാതഃ, തത്ക്ഷ്യാച്ചാസൌ ജ്വരോऽപ്യ മൃദുതാം ഗതഃ സുഖേന ശക്യതേ ജേതും ഇതി| ഏവം ദോഷത്രയസ്യാപി ജ്വരകാരണേ തഥാ യുക്ത്യാ പ്രതീകാരഃ കൃതോ ഭവതി| ഏവമുച്ഛ്രിതസ്യാപി ക്ഷപണൈരേ(ണേനൈ)കരൂപയാ ക്രിയയാ സുഖേന സന്നിപാതോ ജീയതേ| തദേവം വ്ദ്യുല്ബണൈകോല്ബണൈര്ദോഷൈര്ജനിതേ സന്നിപാതേ ചികിത്സാക്രമ ഉക്തഃ| സമ്പ്രതി സമദോഷജേ സന്നിപാതേ ചികിത്സാക്രമം ദര്ശയിതുമാഹ-കഫേത്യാദി| സ്ഥിതിഃ-സ്ഥാനമ്, കഫശ്ച സ്ഥാനം ച കഫസ്ഥാനേ, തയോരാനുപൂര്വീ-ക്രമഃ, തയാ ച തുല്യകക്ഷാന്-സമാന് സന്നിപാതാന്, ജ്വരേ മലാന് ജയേത്| തത്ര കഫഃ പ്രാഗ്ജേതവ്യസ്തതഃ പിത്തം തതോ വായുരിതി കഫാനുപൂര്വീത്യുച്യതേ| ഉക്തം ച (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൨൧)-"സ്ഥാനതഃ കേചിദിച്ഛന്തി പ്രാക് താവച്ഛ്ലേഷ്മണോ വധമ്| ശിരസ്യുരസി കണ്ഠേ ച പ്രലിപ്തേऽന്നരുചിഃ കുതഃ|| തദഭാവേ കഥം ഭോജ്യപാനദ്രവ്യാവചാരണമ്| അസത്യഭ്യവഹാരേ ച കുതോ ദോഷസ്യ നിഗ്രഹഃ|| തസ്മാദാദൌ കഫോ ധാത്യഃ കായദ്വാരാര്ഗലോ ഹി സഃ| മധ്യസ്ഥായി യതഃ പിത്തമാശുകാരി ച ചിന്ത്യതേ|| അതോ വാതസസ്വസ്യാസ്യ കുര്യാത്തദനു നിഗ്രഹമ്| അധഃസ്ഥായീ ച തദനു നിഗ്രാഹ്യഃ സ്യാത്സമീരണഃ||" ഇതി| സുശ്രുതസ്ത്വാഹ(?) (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ. ൨൧)-"[സുശ്രുതശ്ച ന സര്വത്ര മതമേതദ്ബ്രവീതി തു|] ജയേജ്വരേऽതിസാരേ ച ക്രമാത്പിത്തകഫാനിലാന്|| പ്രായേണ താപാത്മതയാ ജ്വരേ തേജോ വിശിഷ്യതേ| വിശശ്ച സരതാ പിത്താത്തഥാ ച മൃദുകോഷ്ഠതാ|| തസ്യ ചാനുബലഃ ശ്ലേഷ്മാ ഗൌരവാപക്തിജാഡ്യകൃത്| വായുശ്ച വര്ധതേऽവശ്യം യസ്ത്വഹഃസു തയോഃ ക്ഷയേ|| ജ്വരാതിസാരയോസ്തസ്മാദേഷ ദോഷജയേ ക്രമഃ| കഫപിത്താനിലാനന്യേ ക്രമാദാഹുസ്തയോരപി|| യസ്മാദാമാശയോത്ക്ലേശാദ്ഭൂയിഷ്ഠം തത്സമുദ്ഭവഃ| ക്രമേണാദ്യേന തത്രാപി പ്രവൃദ്ധാന് സ്വാശയേ സ്ഥിതാന്| സ്വാശയേഷു പ്രദുഷ്ടാനാംസ്ഥിതൈവ ഹ്യാശുകാരിതാ| വിജ്ഞായ കര്മഭിഃ സ്വൈഃ സ്വേര്ദോഷോദ്രേകം യഥാമലമ്| ഭേഷജം യോജയേത്തത്തു സ്വീകുര്യാന്ന ക്രമം ഭിഷക്|" ഇതി| അന്യേ ത്വാഹുഃ (സം.സൂ.അ. ൨൧)-"ക്രമാന്മരുത്പിത്തകഫാഃ സര്വത്ര സദൃശേ ബലേ| വാതാദീനാം യഥാപൂര്വം യതഃ സ്വാഭാവികം ബലമ്|| ഊചേ പരാശരോऽപ്യര്ഥമമുമേവ പ്രമാണയന്| യഥോപന്യാസതഃ പ്രാപ്തമാദൌ ദോഷഭിഷഗ്ജിതമ്| നേത്റഭങ്ഗേന ദൃഷ്ടൌ ഹി സമം സൈന്യപരാജയഃ||" ഇതി| സ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ വാ ദോഷാംസ്തുല്യകക്ഷാന് ജയേത്| സ്ഥാനം ച യദ്യപ്യവിശേഷേണൈവ സമ്ഭവതി തഥാऽപീഹ ജ്വരകാരിദോഷപ്രസ്താവാദാമാശയോ ഗൃഹ്യതേ| തേനാമാശയസ്ഥോ ദോഷഃ പ്രാഗ്ജേതവ്യസ്തതഃ പക്വാശയസ്ഥഃ, ഇതി സ്ഥാനാനുപൂര്വീ-സ്ഥാനമാഹാത്മ്യസ്യ ചികിത്സാക്രമഃ, കാര്യഃ| തഥാ ച പ്രാഗധ്യഗീഷ്ട (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൭/൧൩)-"ആമാശയഗതേവായൌ കഫേ പക്വാശയാശ്രിതേ| രൂക്ഷപൂര്വം തഥാ സ്നേഹപൂര്വം സ്ഥാനാനുരോധതഃ||" ഇതി| തദേവം കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ വാ തുല്യകക്ഷാന് മലാന് ജയേത്| അന്യേ ത്വേവം വ്യാഖ്യാനയന്തി,- കഫസ്യ സ്ഥാനംകഫസ്ഥാനമ്, കഫസ്ഥാനലക്ഷണാ ചാസാവാനുപൂര്വീ ച, തയാ കഫ സ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ വാ തുല്യകക്ഷാന് മലാന് ജയേത്| യദ്യപി കഫസ്ഥാനാനി കണ്ഠാദീന്യപി തഥാऽപീഹ ജ്വരകാരിദോഷപ്രസ്താവാദാമാശയോഗൃഹ്യതേ| തഥാ ചോക്തമ് (ശ്ലോ.൧)-"ആമശയസ്ഥോ ഹത്വാऽഗ്നിം സോമോ മാര്ഗാന് പിധായ യത്| വിദധാതി ജ്വരം ദോഷസ്തസ്മാത്കുര്വീത ലങ്ഘനമ്||" ഇതി| തദേവം രൂക്ഷോഷ്ണപാചനാദിഃ ക്രമോऽത്ര കാര്യ ഇത്യവതിഷ്ഠതേ| നനു, കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ വേത്യേതന്ന വാച്യമ്, യതസ്തുല്യകാലം ത്രിദോഷഹരൈര്ദ്രവ്യൈഃ സന്നിപാതസ്യ ക്രിയാ കാര്യാ| ദ്രവ്യാണി ദോഷഘ്നാനി| അത്രോച്യതേ| ജ്വരനാശനാനി ദ്രവ്യാണി ത്രിദോഷഘ്നാനി വിരലാനി| ഏകദോഷഘ്നാനി പുനര്ജ്വരഹന്തൃണി ത്രിദോഷഘ്നേഭ്യഃ സമര്ഥരാണി ബഹുതരാണീതി കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ വേത്യുക്തമ്| അപി ച ദോഷകാലാദിവശാച്ചികിത്സാപ്രകാരാന്തരോऽയമുപയുജ്യത ഇതി| സന്നിപാതചികിത്സാപ്രക്രമാദിദമപ്യാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദാഹശീതയോരേകജ്വരോപദ്രവയോരൌഷധമാഹ-വര്ധനേനേതി| യദാ ദാഹോऽല്പഃ ശീതമധികം തദാ ദാഹഹേതോര്വര്ധനേന ശീതഹേതോഃ ക്ഷപണേന വാ ശീതജയഃ, പശ്ചാദ്ദാഹജയഃ| യദാ ശീതമല്പം ദാഹോऽധികഃ തദാ ശീതഹേതോര്വര്ധനേന ദാഹഹേതോഃ ക്ഷപണേന വാ ദാഹജയഃ, പശ്ചാച്ഛീതജയഃ| യദാ ദാഹശീതേ തുല്യേ തദാ തുല്യകക്ഷാന് മലാന് കഫാനുപൂര്വ്യാ വാ സ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ജയേത്| കഫപിത്തവാതാനാം ക്രമാജ്ജയഃ-കഫാനുപൂര്വീ| ഉരഃകോഷ്ഠബസ്തീനാം ക്രമാജ്ജയഃ-സ്ഥാനാനുപൂര്വീ| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (ചി.അ. ൨)- "വമനൈശ്ച വിരേകൈശ്ച ബസ്തിഭിശ്ച യഥാക്രമമ്| ജ്വരാനുപചരേദ്ധീമാന് കഫപിത്താനിലോദ്ഭവാന്|| സംസൃഷ്ടൈഃ സന്നിപതിതൈരേകനൈകോല്ബണൈഃ സമൈഃ| ജ്വരാന് ദോഷൈഃ ക്രമാപേക്ഷീ യഥോക്തൈരൌഷധൈര്ജയേത്|| വര്ധനേനൈകദോഷസ്യ ക്ഷപ്ണേനോച്ഛ്രിതസ്യ വാ| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ വാ സന്നിപാതജ്വരം ജയേത്||" ഇതി| തഥാ (സം.ചി.അ. ൨)-"നിദ്രാനിവാരണോപായഃ സന്ന്യാസേऽഭിഹിതോ ഹിതഃ| സന്നിപാതേ വിശേഷേണ ദാരുണോऽയമുപദ്രവഃ|| കമ്പഃ പ്രലപനം യസ്യ സംജ്ഞാനാശശ്ച ദാരുണഃ| രസൈസ്തു ലാവവര്തീരകുലീരശശതൈത്തിരൈഃ|| തര്പയേത്പ്രാക് പുരാണേന സര്പിഷാऽയം ജയേദപി| ബലാരാസ്നാഗുഡൂച്യാദ്യൈസ്തൈലൈശ്ച പരിഷേചയേത്||" ഇതി|
Adhikarana സന്നിപാതാതോപദ്രവകര്ണമൂലമ് (൧൪൯) · Śloka ൧൪൯
സന്നിപാതജ്വരസ്യാന്തേ കര്ണമൂലേ സുദാരുണഃ| ശോഫഃ സഞ്ജായതേ യേന കശ്ചിദേവ വിമുച്യതേ||൧൪൯||
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः| शोफः सञ्जायते येन कश्चिदेव विमुच्यते||१४९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-സന്നിപാതജ്വരസ്യാവസാനേ കര്ണമൂലപ്രദേശേ സുഷ്ഠ ദാരുണഃ ശോഫഃ സഞ്ജായതേ| യേന-ശോഫേനോത്പന്നേന, കശ്ചിദേവ വിമുച്യതേ| കശ്ചിദേവേത്യമേനാസ്യ രോഗസ്യ നാവശ്യമസാധ്യതേതി ബ്രൂതേ| അത ഏവ ചികിത്സാമത്രാഹ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-കര്ണമൂലോപദ്രവമാഹ-സന്നിപാതജ്വരസ്യാന്ത ഇതി|
Adhikarana കര്ണമൂലചികിത്സാ (൧൫൦) · Śloka ൧൫൦
രക്താവസേചനൈഃ ശീഘ്രം സര്പിഃപാനൈശ്ച തം ജയേത്| പ്രദേഹൈഃ കഫപിത്തഘ്നൈര്നാവനൈഃ കവലഗ്രഹൈഃ||൧൫൦||
रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिःपानैश्च तं जयेत्| प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः||१५०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രക്താവസേചനാദിഭിഃ കവലഗ്രഹാന്തൈരാശു തം ജയേത്| പ്രദേഹഃ-പ്രലേപഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കര്ണമൂലൌഷധമാഹ-രക്താവസേചനൈരിതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വ. ശ്ലോ. ൫൩൨)-"ഗൈരികം പാംസുജം ശുണ്ഠീ വചാകട്ഫലകാഞ്ജികമ്| കര്ണശോഥഹരോ ലേപഃ സന്നിപാതജ്വരേ ഭൃശമ്||" ഇതി|
Adhikarana ശാഖാനുസാരീ ജ്വരഃ അസ്യ ചികിത്സാ ബാഹുശിരാമോക്ഷഃ (൧൫൧) · Śloka ൧൫൧
ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യൈര്ജ്വരോ യസ്യ ന ശാമ്യതി| ശാഖാനുസാരീ തസ്യാശു മുഞ്ചേദ്വാഹ്വോഃ ക്രമാച്ഛിരാമ്||൧൫൧||
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति| शाख़ानुसारी तस्याशु मुञ्चेद्वाह्वोः क्रमाच्छिराम्||१५१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആദിശബ്ദേന സ്തമ്ഭസ്വേദനാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ശീതോഷ്ണാദിഭിരുപക്രമൈര്യഥായഥം പൃഥഗ്വാതപിത്തശ്ലേഷ്മസംസര്ഗസന്നിപാതജ്വരപ്രശമനൈഃ സമ്യക് പ്രയോജിതൈര്ജ്വരോ യസ്യ നരസ്യ ശമം ന ഗച്ഛതി, തസ്യ ശാഖാനുസാരിത്വാദ്ധേതോര്ബാഹ്വോഃ ക്രമാത്-ഏകൈകസ്മിന് ന യുഗപദ് ദ്വയോര്ഭുജയോഃ, ശിരാം മുഞ്ചേത്| ശാഖാശബ്ദേനാത്ര കേവലം രക്തം വിവക്ഷിതമ്, ന മാംസാദയഃ| അത ഏവ രക്തസ്യൈവ ചികിത്സാനുവാച മുഞ്ചേച്ഛിരാമിതി| മാംസജാനാം ഹി ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മാദിചികിത്സാ| തസ്മാച്ഛാഖാശബ്ദേന രക്തസ്യൈവ ഗ്രഹണം യുക്തമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-രക്തസ്രാവസാധ്യം ജ്വരമാഹ-ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യൈരിതി| "ശാഖാ-രക്താദയസ്ത്വക്ച ബാഹ്യരോഗായനം ഹി സാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨/൪൪)|" തദനുസാരീ-തവ്ദ്യാപീ| അഥ വിഷമജ്വരഃ| തത്ര ശമനാന്യാഹ-കലിങ്ഗകാ ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ച.ചി.അ ൧)-"പടോലേന്ദ്രയവാരിഷ്ടഭദ്രമുസ്താമൃതാദ്വയമ്| സാരിവാദ്വിതയം പാഠാ ത്രായന്തീ കടുരോഹിണീ|| പടോലാരിഷ്ടമൃദ്വീകാശമ്യാകത്രിഫലാവൃഷാഃ| ചന്ദനോശീരധാന്യാബ്ദഗുഡൂചീവിശ്വഭേഷജമ്|| ദേവദാരു സ്ഥിരാ ശുണ്ഠീ വാസാ ധാത്രീ ഹരീതകീ| പഞ്ച പഞ്ച ജ്വരാന് ഘ്നന്തി യോഗാ മധുസിതോത്കടാഃ||" ഇതി| അരിഷ്ടോ-നിമ്ബഃ| അമൃതാദ്വയം-ഗുഡൂചീഹരീതക്യൌ|
Adhikarana വിഷമജ്വരേऽപ്യയമേവ വിധിഃ (൧൫൨) · Śloka ൧൫൨
അയമേവ വിധിഃ കാര്യോ വിഷമേऽപി യഥായഥമ്| ജ്വരേ വിഭജ്യ വാതാദീന് യശ്ചാനന്തരമുച്യതേ||൧൫൨||
अयमेव विधिः कार्यो विषमेऽपि यथायथम्| ज्वरे विभज्य वातादीन् यश्चानन्तरमुच्यते||१५२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അയമേവ-പൂര്വോക്തോ, വിധിര്വിഷമേऽപി-വിഷമജ്വരേ സതതകാദൌ, യഥാസ്വം വാതാദീന് വിഭജ്യ കാര്യഃ| അനന്തരമധുനൈവ ച യോ വിധിരുച്യതേ പടോലകടുകാദിഭിഃ, സോऽപി വിഷമജ്വരേ കാര്യഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അതിദേശമാഹ-അയമേവേതി| അയം-സന്തതജ്വരോക്തഃ|
Adhikarana വിഷമജ്വരേ ക്വാഥാഃ (൧൫൩) · Śloka ൧൫൩
പടോലകടുകാമുസ്താപ്രാണദാമധുകൈഃ കൃതാഃ| ത്രിചതുഃപഞ്ചശഃ ക്വാഥാ വിഷമജ്വരനാശനാഃ||൧൫൩||
पटोलकटुकामुस्ताप्राणदामधुकैः कृताः| त्रिचतुःपञ्चशः क्वाथा विषमज्वरनाशनाः||१५३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പടോലാദിഭിസ്ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ പഞ്ചഭിര്വാ കൃതാഃ ക്വാഥാ വിഷമജ്വരഘ്നാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്വാഥനാഹ-പടോലേതി|
Adhikarana വിഷമജ്വരേ ത്രിഫലാദിരസായനാനി (൧൫൪) · Śloka ൧൫൪
യോജയേത്രിഫലാം പഥ്യാം ഗുഡൂചീം പിപ്പലീം പൃഥക്| തൈസ്തൈര്വിധാനൈഃ സഗുഡം ഭല്ലാതകമഥാപി വാ||൧൫൪||
योजयेत्रिफलां पथ्यां गुडूचीं पिप्पलीं पृथक्| तैस्तैर्विधानैः सगुडं भल्लातकमथापि वा||१५४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ത്രിഫലാം വാ പഥ്യാം വാ ഗുഡൂചീം പിപ്പലീം വാ പൃഥക് പൃഥക് യോജയേത് സതതകാദികേ വിഷമജ്വരേ| അഥവാ തൈസ്തൈഃ-രസായനാദ്യുക്തൈര്വിധിഭിഃ, ഗുഡസഹിതം ഭല്ലാതകം വാ യോജയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-ത്രിഫലാദിരസായനാന്യാഹ-യോജയേന്ത്രിഫലാമിതി| തൈസ്തൈഃ-രസായനവിധ്യുക്തൈഃ| ഭല്ലാതകരസായനം തു സഗുഡമേവ|
Adhikarana ജ്വ്രരോത്പത്തിദിനേ ലങ്ഘനം ബൃംഹണം വാ (൧൫൫) · Śloka ൧൫൫
ലങ്ഘനം ബൃംഹണം വാऽऽദൌ ജ്വരാഗമനവാസരേ| |൧൫൫|
लङ्घनं बृंहणं वाऽऽदौ ज्वरागमनवासरे| |१५५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യദി വാ ജ്വരാഗമനദിവസേ ആദൌ-പ്രഥമം, ലങ്ഘനം ബൃംഹണം വാ യോജയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ജ്വരോത്പത്തിദേനേ അഭോജനം ഗുരുസ്നിഗ്ധമധുരഭോജനം വാ കാര്യമിത്യാഹ-ലങ്ഘനം ബൃംഹണം വേതി|
Adhikarana ജ്വരോത്പത്തിദിനേ പ്രാതഃ കാലേ ഓജനാദോയ് വാലശുന പുരാനധൃതദധിക്ഷീരതക്രണിഷട്രപലാദീനി ഘൃതാനി ച (൧൫൫-൧൫൬) · Śloka ൧൫൬
പ്രാതഃ സതൈലം ലശുനം പ്രാഗ്ഭക്രം വാ തഥാ ഘൃതമ്||൧൫൫|| ജീര്ണം തദ്വദ്ദധി പയസ്തക്രം സര്പിശ്ച ഷട്പലമ്| കല്യാണകം പഞ്ചഗവ്യം തിക്താഖ്യം വൃഷസാധിതമ്||൧൫൬||
प्रातः सतैलं लशुनं प्राग्भक्रं वा तथा ग़ृतम्||१५५|| जीर्णं तद्वद्दधि पयस्तक्रं सर्पिश्च षट्पलम्| कल्याणकं पञ्चगव्यं तिक्ताख़्यं वृषसाधितम्||१५६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിഷമജ്വരേ പ്രഗേ സഹതൈലേന ലശുനം യോജയേത്| പ്രാഗ്ഭക്തമിത്യാദി| ഭക്താത്പ്രഥമം പ്രാതര്വാഘൃതം ച ജീര്ണം-പുരാണം, യോജയേത്| തഥൈവ ദധി, തഥാ പയഃ, തഥാ തക്രം, ഷട്പലം ച സര്പിഃക്ഷയചികിത്സിതോക്തം (ഹൃ. ചി. അ. ൫/൨൮) , പ്രാതഃ പ്രാഗ്ഭക്തം വാ യോജയേദിത്യര്ഥഃ| കല്യാണകം-ഉന്മാദപ്രതിഷേധോക്തം (ഹൃ. ഉ. അ. ൬/൨൬) , പഞ്ചഗവ്യം-അപസ്മാരപ്രതിഷേധോക്തം (ഹൃ. ഉ. അ. ൭/൧൯), തിക്താഖ്യം-കുഷ്ടചികിത്സിതോക്തം (ഹൃ. ചി. അ. ൧൯/൨), തഥാ വൃഷസാധിതം-രക്തപിത്തചികിത്സിതോക്തം (ഹൃ. ചി. അ. ൨/൪൦), പ്രാതഃ പ്രാഗ്ഭക്തം വാ യോജയേത്| ഷട്പലാദീന്യതിദിശതി-സര്പിശ്ചേതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ലശുനപുരാണഘൃതദധിക്ഷീരതക്രാണി പൃഥക് സതൈലാനി പ്രാതഃകാലേ ഭോജനാദൌ വാ പ്രയോജ്യാനീത്യാഹ-പ്രാതഃ സതൈലമിതി| ഷട്ഫലാദീന്യതിദിശതി-സര്പിശ്ചേതി|
Adhikarana വിഷമജ്ജരജിത് ത്രിഫലാദി ഘൃതമ് (൧൫൭) · Śloka ൧൫൭
ത്രിഫലാകോലതര്കാരീക്വാഥേ ദധ്നാ ശൃതം ഘൃതമ്| തില്വകത്വക്കൃതാവാപ വിഷമജ്വരജിത്പരമ്||൧൫൭||
त्रिफलाकोलतर्कारीक्वाथे दध्ना शृतं घृतम्| तिल्वकत्वक्कृतावाप विषमज्वरजित्परम्||१५७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ത്രിഫലാദിക്വാഥേ ചതുര്ഗുണേ സര്പിര്ദധിസമം ശാവരരോഘ്നത്വക്കൃതാവാപമതിശയേന വിഷമജ്വരജിത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഘൃതാന്തരമാഹ-ത്രിഫലാകോലതര്കാരീക്വാഥ ഇതി|൦
Adhikarana വിഷമജ്വരേ പ്രയോഗാന്തരമ് (൧൫൮-൧൫൯) · Śloka ൧൫൯
സുരാം തീക്ഷ്ണം ച യന്മദ്യം ശിഖിതിത്തിരിദക്ഷജമ്| മാംസം മേദ്യോഷ്ണവീര്യം ച സഹാന്നേന പ്രകാമതഃ||൧൫൮|| സേവിത്വാ തദഹഃ സ്വപ്യാദഥവാ പുനരുല്ലിഖേത്| |൧൫൯|
सुरां तीक्ष्णं च यन्मद्यं शिख़ितित्तिरिदक्षजम्| मांसं मेद्योष्णवीर्यं च सहान्नेन प्रकामतः||१५८|| सेवित्वा तदहः स्वप्यादथवा पुनरुल्लिख़ेत्| |१५९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-സുരാം ച തീക്ഷ്ണം ച യന്മദ്യം ശിഖിതിരിദക്ഷജം ച മാംസം മേധ്യോ(ദ്യോ)ഷ്ണവീര്യമന്നേന സഹ ബഹു സേവിത്വാ തദഹഃ സ്വപ്യാത്| യസ്മിന് ദിനേ തദ്ഭുക്തം തം ദിവസം ശയീത| തദഹഃ സ്വപ്യാദിതി "കാലാധ്വനോരത്യന്തസംയോഗേ" ഇതി ദ്വിതീയാ| അഥവാ പൂര്വോക്തപീതഭുക്തഭക്തോ നരഃ പുനരുല്ലിഖേത്-ഉദ്വമേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-പ്രയോഗാന്തരമാഹ-സുരാമിതി| സുരാമന്യദ്വാ തീക്ഷ്ണം മദ്യം, ശി(ഖീതിതിരികുക്കുടാന്മാംസം,]... അന്യദ്വാ മേധ്യോ൯ദ്യോ) [ഷ്ണവീര്യം-അ](ഘീ)യോഷ്ണമാംസം, അന്നേന സഹ ജ്വരോത്പത്തിദിനേ സേവിത്വാ സ്വപ്യാത്| ന ജീര്യതി ചേദുല്ലിഖേത്-വമേത്|
Adhikarana വിഷമജ്വരേ സര്പിര്വമന്തരമ് (൧൫൯) · Śloka ൧൫൯
| സര്പിഷോ മഹതീമ് മാത്രാം പീത്വാ വാ ഛ്ഹര്ദയേത്പുനഃ||൧൫൯||
| सर्पिषो महतीम् मात्रां पीत्वा वा छ्हर्दयेत्पुनः||१५९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-സര്പിഷോ വാ മഹതീമ്-ഉത്തമാം, മാത്രാം പീത്വാ പുനശ്ഛ്ഹര്ദയേത് ഉദ്വമേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-സര്പിര്വമനമാഹ-സര്പിഷ ഇതി|
Adhikarana വിഷമജ്വരേ വിരേചനമ് (൧൬൦) · Śloka ൧൬൦
നീലിനീഭജഗന്ധാം ച ത്രിവൃതാം കടുരോഹിണീമ്| പിബേജ്ജ്വരസ്യാഗമനേ സ്നേഹസ്വേദോപപാദിതഃ||൧൬൦||
नीलिनीभजगन्धां च त्रिवृतां कटुरोहिणीम्| पिबेज्ज्वरस्यागमने स्नेहस्वेदोपपादितः||१६०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-നീലിന്യാദീന് പൃഥഗ്ജ്വരാഗമനവാസരേ കൃതസ്നേഹസ്വേദഃ പിബേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-വിരേചനമാഹ-നീലിനീമിതി| സദ്യഃസ്നേഹനം സ്വേദം ച കൃത്വാ നീലിന്യാദിചതുഷ്ടയം ജ്വരോത്പത്തിദിനേ പിബേത്|
Adhikarana വിഷമജ്വരേ അഞ്ജനമ് (൧൬൨) · Śloka ൧൬൨
മനോഹ്വാ സൈന്ധവം കൃഷ്ണാ തൈലേന നയനാഞ്ജനമ്| യോജ്യം|൧൬൨|
मनोह्वा सैन्धवं कृष्णा तैलेन नयनाञ्जनम्| योज्यं|१६२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-മനോഹ്വാദികം തൈലേന നയനാഞ്ജനം യോജ്യമ്| അഞ്ജനശബ്ദോ മ്രക്ഷണേऽപി ദൃശ്യത ഇതിനയനശബ്ദേऽത്ര പ്രയുക്തഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-അഞ്ജനമാഹ-മനോഹ്വേതി|
Adhikarana വിഷമജ്വരേ നസ്യത്രയമ് (൧൬൧-൧൬൨) · Śloka ൧൬൨
| ഹിങ്ഗുസമാ വ്യാഘ്രീവസാ നസ്യം സസൈന്ധവമ്||൧൬൧|| പുരാണസര്പിഃ സിംഹസ്യ വസാ തദ്വത്സസൈന്ധവാ| |൧൬൨|
| हिङ्गुसमा व्याघ्रीवसा नस्यं ससैन्धवम्||१६१|| पुराणसर्पिः सिंहस्य वसा तद्वत्ससैन्धवा| |१६२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹിങ്ഗുതുല്യാ വ്യാഘ്രീവസാ നസ്യം സസൈന്ധവം യോജ്യമ്| വ്യാഘ്രീതി സ്ത്രീലിങ്ഗനിര്ദേശഃ സ്ത്രിയാ ഗ്രഹണാര്ഥോऽചിന്ത്യത്വാത്പ്രഭാവസ്യ, അന്യഥാ പുംലിങ്ഗേനൈവ നിര്ദേശം കുര്യാത്| യഥാ വക്തി-"പുരാണസര്പിഃ സിംഹസ്യ വസാ തദ്വത്സസൈന്ധവാ|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നസ്യമാഹ-ഹിങ്ഗുസമാ വ്യാഘ്രീവസാ നസ്യമിതി| വ്യാഘ്രീ-വ്യാഘ്രജാതിസ്ത്രീ, തസ്യാഃ വസാ| നസ്യാന്തരമാഹ-സസൈന്ധവമ്| പുരാണസര്പിരിതി| നസ്യാന്തരമാഹ-സിംഹസ്യ വസാ തദ്വത് സസൈന്ധവേതി|
Adhikarana വിഷമജ്വരേ ധൂപദ്വയമ് (൧൬൨-൧൬൩) · Śloka ൧൬൩
| പലങ്കഷാ നിമ്ബപത്രം വചാ കുഷ്ഠം ഹരീതകീ||൧൬൨|| സര്ഷപാഃ സയവാഃ സര്പിര്ധൂപോ വിഡ്വാ ബിഡാലജാ| |൧൬൩|
| पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी||१६२|| सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपो विड्वा बिडालजा| |१६३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-പലങ്കഷാദിധൂമഃ സര്വേഷു ജ്വരേഷു കാര്യഃ| അഥവാ ബിഡാലാജ്ജാതാ വിഡാലജാ വിട്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-ധൂപമാഹ-പലങ്കഷേതി| പലങ്കഷാ-ഗുഗ്ഗുലുഃ| ധൂപാന്തരമാഹ-വിഡ്വാ ബിഡാലജേതി| വിഡാലജാ വിട്മാര്ജാരവിഷ്ഠാ|
Adhikarana സര്വജ്വരേऽപരാജിതോ ധൂപഃ (൧൬൩-൧൬൪) · Śloka ൧൬൪
| പുരധ്യാമവചാസര്ജനിമ്ബാര്കാഗരുദാരുഭിഃ||൧൬൩|| ധൂപോ ജ്വരേഷു സര്വേഷു കാര്യോऽയമപരാജിതഃ| |൧൬൪|
| पुरध्यामवचासर्जनिम्बार्कागरुदारुभिः||१६३|| धूपो ज्वरेषु सर्वेषु कार्योऽयमपराजितः| |१६४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-പുരാദിഭിഃ സഹാപരാജിതാഖ്യോऽയം ധൂപോ ജ്വരേഷു കാര്യഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-അപരാജിതം ധൂപമാഹ-പുരാധ്യാമേതി| പുരോഗുഗ്ഗുലുഃ| ധ്യാമകം-തൃണമ്| സര്ജോ-രാലാ|
Adhikarana ഉന്മാദാദിഷൂക്തോ ധൂപാദിഃ (൧൬൪) · Śloka ൧൬൪
| ധൂപനസ്യാഞ്ജനോസ്ത്രാസാ യേ ചോക്താശ്ചിത്തവൈകൃതേ||൧൬൪||
| धूपनस्याञ्जनोस्त्रासा ये चोक्ताश्चित्तवैकृते||१६४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-യേ ച ചിത്തവൈകൃതേ-ഉന്മാദാപസ്മാരേ, ധൂമാദയ ഉക്താസ്തേ ച വിഷമജ്വരേ യോജ്യാഃ| വികൃതമേവ വൈകൃതമ്| പ്രജ്ഞാദിത്വാത്സ്വാര്ഥേऽണ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-ഉന്മാദാദിഷൂക്താന് ധൂപാദീനതിദിശതി-ധൂപനസ്യാഞ്ജനോന്ത്രാസാ ഇതി| ഉന്ത്രാസഃ-അകസ്മാദ്ഭയോത്പാദനമ്| ചിത്തവൈകൃതം-ഉന്മാദോऽപസ്മാരശ്ച, തത്ര യേ ഉക്താസ്തേ കാര്യാഃ|
Adhikarana ദൈവവ്യപാശ്ര്യയമൌഷധമ് (൧൬൫) · Śloka ൧൬൫
ദൈവാശ്രയം ച ഭൈഷജ്യം ജ്വരാന് സര്വാന് വ്യപോഹതി| വിഷേഷാദ്വിഷമാന് പ്രായസ്തേ ഹ്യാഗന്ത്വനുബന്ധജാഃ||൧൬൫||
दैवाश्रयं च भैषज्यं ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति| विषेषाद्विषमान् प्रायस्ते ह्यागन्त्वनुबन्धजाः||१६५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ന കേവലം ധൂപാദയോ ജ്വരം നാശ്യന്തി| ദൈവാശ്രയം ചൌഷധം മണിമങ്ഗലബല്യുപഹാരപ്രായശ്ചിത്തജപദാനസ്വസ്ത്യയനഹോമാദികം സര്വാന് ജ്വരാന്-ആഗന്തൂന്നിജാംശ്ച, വ്യപോഹതി| "ഉപസര്ഗാദസ്യത്യൂഹ്യോര്വാ വചനമ് (ര്വേതി വാച്യമ്)" ഇതി തങഭാവഃ| വിശേഷേണ വിഷമാന് വ്യപോഹതി| യസ്മാത്തേ-വിഷമജ്വരാഃ, ആഗന്തുനാം-ഭൂതാദീനാം, അനുബന്ധജ്ജാതാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-ദൈവവ്യപാശ്രയമൌഷധമാഹ-ദൈവാശ്രയം ചേതി| ദൈഘാശ്രയം-ജപഹോമാദി| ഹി-യസ്മാത്, പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, തേ വിഷമാഃ, ആഗന്ത്വനുബന്ധജാഃ-ഗ്രഹാവേശാദിസമ്ഭവാഃ|
Adhikarana വിഷമജ്വരേ ശിരാവ്യധഃ (൧൬൬) · Śloka ൧൬൬
യഥാസ്വം ച സിരാം വിധ്യേദശാന്തൌ വിഷമജ്വരേ| |൧൬൬|
यथास्वं च सिरां विध्येदशान्तौ विषमज्वरे| |१६६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിഷമജ്വരാശാന്തൌ സത്യാം യഥാസ്വം-ദോഷാദ്യപേക്ഷയാ, സിരാം വിധ്യേത്| സങ്ഗ്രഹേ ച രസാദിധാതുസ്ഥേ ജ്വരേ ചികിത്സോക്താ| യഥാ (ചി.അ.൨)-"രസസംസ്ഥേ തു സര്വസ്മിന് കുര്യാദ്വമനലങ്ഘനേ| സേകസംശമനാലേപരക്തമോക്ഷമസൃകൂസ്ഥിതേ|| തീക്ഷ്ണം വിരേകം മാംസാസ്ഥേ, മേദോഘ്നം മേദസി സ്ഥിതേ| അസ്ഥിസ്ഥേ വാതശമനമഭ്യങ്ഗസ്വേദമര്ദനമ്|| ജ്വരേ വാതാര്തിശമനം വിശേഷാദ്ബൂസ്തികര്മ ച|" ഇതി| മജ്ജസ്ഥശുക്രസ്ഥയോര്ജ്വരയോരസാധ്യത്വാത്തത്ര ചികിത്സാ നോക്താ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശിരാവ്യധമാഹ-യഥാസ്വം ചേതി| "തൃതീയര്കേऽസയോര്മധ്യേ സ്കന്ധസ്യാധശ്ചതുര്ഥകേ|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൭/൧൩) ഇത്യാദി-യഥാസ്വമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൨)-"പഞ്ചഗവ്യസ്യ മഹതോ വിധിനാ പഞ്ചമാഹിഷമ്| പഞ്ചാജം ചതുരൈഷ്ട്രം വാ സിദ്ധം സിദ്ധം ഘൃതം തഥാ|| ചതുരൌഷ്ട്രം-പയോദധിമൂത്രഘൃതൈഃ| കടുരോഹിണിമഞ്ജിഷ്ഠാവൃഷഗ്രന്ഥികചിത്രകൈഃ| പാഠാസ്വഗുപ്താദ്വിനിശൈഃ പഞ്ചഗവ്യസ്യ പഞ്ചസു|| പ്രസ്ഥേഷു സംയുതൈഃ സേവ്യം വിഷമജ്വരജിത്പരമ്| വാക്സ്വരസ്മൃതിമേധാഗ്നിബലാരോഗ്യവൃഷത്വകൃത്|| ശൃതക്ഷീരഘൃതക്ഷൌദ്രസിതാകൃഷ്ണാഃ ഖജാഹതാഃ| വിഷമജ്വരഹൃദ്രോഗക്ഷതകാസക്ഷയാപഹാഃ|| ആസ്ഥാപനം വാ തദഹര്ദദ്യാത്സ്വിന്നസ്യ യാപനമ്| പയസാ വൃഷദംശസ്യ ശകൃത്ദ്വാ തദഹഃ പിബേത്|| മസ്തുനാ വാ വൃഷശകൃത് സുരയാ വാ സസൈന്ധവമ്|| സഹദേവാവചാഭദ്രാനാകുലീഭിഃ പ്രയോജയേത്| ധൂപനോദ്വര്തനാലേപാന് സര്വജ്വരനിബര്ഹണാന്||" ഇതി| സിദ്ധയോഗേ തു (ജ്വ. ശ്ലോ. ൨൩൦)- "മുസ്താമലകഗുഡൂചീവിശ്വൌഷധകണ്ടകാരികാക്വാഥഃ| പീതഃ സകണാചൂര്ണഃ സമധുര്വിഷമജ്വരം ഹന്തി|| അപാമാര്ഗജടാ കട്യാം ലോഹിതൈഃ സപ്തതന്തുഭിഃ| ബദ്ധാ വാരേ രവേസ്തൂര്ണം ജ്വരം ഹന്തി തൃതീയകമ്|| ഗങ്ഗായാ ഉത്തരേ കൂലേ അപുത്രസ്താപസോ മൃതഃ| തസ്മൈ തിലോദകം ദദ്യാന്മുഞ്ചത്വേകാഹികോ ജ്വരഃ|| അഗസ്ത്യന്പത്രസ്വരസേന നസ്യം നിഹന്തി ചാതുര്ഥകമുഗ്രവീര്യമ്|| സോമം സനുചരം ദേവം സമാതൃഗണമീശ്വരമ്| പൂജയന് പ്രയതഃ ശീഘ്രം മുച്യതേ വിഷമജ്വരാത്|| വിഷ്ണും സഹസ്രമൂര്ധാനം ചരാചരപതിം വിഭൂമ്| സ്തുവന്നാമസഹസ്രേണ ജ്വരാന്സര്വാന് വ്യപോഹതി|| മൂലം ഭൂമിജയന്ത്യാശ്ച സഹദേവോദ്ഭാവം തഥാ| തണ്ഡുലീയകമൂലം വാ ബദ്ധം മുര്ധ്നി ജ്വരാപഹമ്|| ശാന്തിം നയേന്ത്രിവൃദ്വാऽപി സക്ഷൌദ്രാ വിഷമജ്വരമ്| മധുനാ ചാഭയാ ലീഢാ ഹന്ത്യാശു വിഷമജ്വരമ്|| (ശ്ലോ. ൨൨൮) അജാജീ ഗുഡസംയുക്താ വിഷമജ്വര നാശിനീ| ഗുഡപ്രഗാഢാം ത്രിഫലാം ലിഹ്യാദ്വാ വിഷമജ്വരീ||" [ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വ. ശ്ലോ. ൫൭൩)-] "ശൈലൂഷമണ്ഡനരജഃ പുരുഷാനുരൂപം ശുഭ്രാങ്ഗവത്സസുരഭീപയസാ നിപീതമ്| ആദിത്യവാരഭവപാലിദിനേ നരേണ ചാതുര്ഥകം സുചിരജം ജയതി ക്ഷണേന|| ശൈലൂഷമണ്ഡനം-ഹരീതാലമ്| പുരുഷാനുരൂപം-പുരുഷാകൃതി| കല്കഃ ശിരീഷപുഷ്പസ്യ രജനീദ്വയസംയുതഃ| നസ്യം സര്പിഃ സമായോഗാജ്ജ്വരം ചാതുര്ഥകം ജയേത്|| സിതവര്ഷാഭൂമൂലം പയസ പീതം ച പൈത്തികം ജയതി| ചാതുര്ഥകം സുചിരജം താമ്ബൂലേനൈവ ഭക്ഷണാദഥവാ|| കൃഷ്ണാമലകീരാമഠദാര്വിവചാരാജസര്ഷപരസോനൈഃ| ഛാഗലമൂത്രനിപിഷ്ടൈര്നസ്യം ത്വേകാഹികാദിഹരമ്|| ക്ഷീരാവികാരജനിമര്ദകസത്രപാണാംമൂലം ജ്വരാപഹമവശ്യമിദം ശിഖായാമ്| ബദ്ധം ദിവാകരദിനേ യദി വാऽഷ്ടമീഷു രാത്രിജ്വരം ഹരതി രഞ്ജിതസൂത്രബദ്ധമ്||" ഇതി| ഇതി വിഷമജ്വരഃ|
Adhikarana അഭിഘാതജേ ആഗന്തുജ്വരേ ഔഷധമ് (൧൬൬-൧൬൭) · Śloka ൧൬൭
| കേവലാനിലവീസര്പവിസ്ഫോടാഭിഹതജ്വരേ||൧൬൬|| സര്പിഃപാനഹിമാലേപസേകമാംസരസാശനമ്| കുര്യാദ്യഥാസ്വമുക്തം ച രക്തമോക്ഷാദി സാധനമ്||൧൬൭||
| केवलानिलवीसर्पविस्फोटाभिहतज्वरे||१६६|| सर्पिःपानहिमालेपसेकमांसरसाशनम्| कुर्याद्यथास्वमुक्तं च रक्तमोक्षादि साधनम्||१६७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-കേവലാനിലാദിഭിര്ജ്വരേ സര്പിഃപാനാദികം കുര്യാത്| യച്ച രക്തമോക്ഷാദി സാധനം യഥാസ്വമുക്തം തച്ച കുര്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-അഥാഗന്തുജ്വരഃ| തത്രാഭിഘാതജന്മൌഷധമാഹ-കേവലാനിലേതി| കേവലനിലജോ വിസര്പജോ വിസ്ഫോടജശ്ച ജ്വരസ്തുല്യൌഷധത്വാദുക്തഃ| കിന്ത്വസാവാഗന്തുഃ| കിന്തു നിജഭേദഃ കേവലഃ-പിത്തകഫാമൈരസംസ്പൃ(സൃ)ഷ്ടഃ|
Adhikarana ഗ്രഹാവേശജേ ആഗന്തുജ്വരേ ഔഷധമ് (൧൬൮) · Śloka ൧൬൮
ഗ്രഹോത്ഥേഭൂതവിദ്യോക്തം ബലിമന്ത്രാദി സാധനമ്| |൧൬൮|
ग्रहोत्थेभूतविद्योक्तं बलिमन्त्रादि साधनम्| |१६८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ഗ്രഹോത്ഥേ ജ്വരേ ഭൂതവിദ്യോക്തം ബലിമന്ത്രാദി സാധനം ചികിത്സിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-ഗ്രഹാവേശജസ്യൌഷധമാഹ-ഗ്രഹോത്ഥ ഇതി| ഭൂതവിദ്യാ-ഉത്തരസ്ഥാനോക്തം ഗ്രഹപ്രകരണമ്|
Adhikarana ഔഷധിഗന്ധജേ ആഗന്തുജ്വരേ ഔഷധമ് (൧൬൮) · Śloka ൧൬൮
| ഓഷധീഗന്ധജേ പിത്തശമനം|൧൬൮|
| ओषधीगन्धजे पित्तशमनं|१६८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ഓഷധീഗന്ധജേ പിത്തശമനം ചികിത്സിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-ഔഷധീഗന്ധജസ്യൌഷധമാഹ-ഔഷധീഗന്ധജ ഇതി|
Adhikarana വിഷജേ ആഗന്തുജ്വരേ ഔഷധമ് (൧൬൮) · Śloka ൧൬൮
| വിഷജിദ്വിഷേ||൧൬൮||
| विषजिद्विषे||१६८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-വിഷേ-വിഷജേ ജ്വരേ, വിഷജിച്ചികിത്സിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-വിഷജസ്യൌഷധമാഹ-വിഷജദ്വിഷ ഇതി|
Adhikarana ക്രോധാദിജേ ആഗന്തുജ്വരേ ഔഷധമ് (൧൬൯-൧൭൦) · Śloka ൧൭൦
ഇഷ്ടൈരര്ഥൈര്മനോജ്ഞൈശ്ച യഥാദോഷശമേന ച| ഹിതാഹിതവിവേകൈശ്ച ജ്വരം ക്രോധാദിജം ജയേത്||൧൬൯|| ക്രോധജോ യാതി കാമേന ശാന്തിം ക്രോധേന കാമജഃ| ഭയോശോകോദ്ഭവൌ താഭ്യാം ഭീശോകാഭ്യം തഥേതരൌ||൧൭൦||
इष्टैरर्थैर्मनोज्ञैश्च यथादोषशमेन च| हिताहितविवेकैश्च ज्वरं क्रोधादिजं जयेत्||१६९|| क्रोधजो याति कामेन शान्तिं क्रोधेन कामजः| भयोशोकोद्भवौ ताभ्यां भीशोकाभ्यं तथेतरौ||१७०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ക്രോധാദിജം ജ്വരമിഷ്ടൈഃ-അഭിമതൈഃ, അര്ഥൈഃ-വിഷയൈഃ, തഥാ മനോജ്ഞൈഃ-രമ്യൈഃ, തഥാ യഥാദോഷം യഃ ശമഃ-ശമനം തേന, തഥാ ഹിതാഹിതവിവേകൈശ്ച ജയേത്| ആദിശബ്ദോऽത്ര ഭീശോകാദി പരിഗ്രഹാര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-ക്രോധാദിജസ്യൌഷധമാഹ-ഇഷ്ടൈര്ഥൈരിതി| ഇഷ്ടൈഃ-ഭോക്തുഗുണേന മനോജ്ഞൈഃ സ്വഗുണേന വാ|
Adhikarana ശാപജേऽഭിചാരജേ ച ആഗന്തുജ്വരേ ഔഷധമ് (൧൭൧-൧൭൨) · Śloka ൧൭൨
ശാപാഥര്വണമന്ത്രോത്ഥേ വിധിര്ദൈവവ്യപാശ്രയഃ| തേ ജ്വരാഃ കേവലാഃ പൂര്വം വ്യാപ്യന്തേऽനന്തരം മലൈഃ||൧൭൧|| തസ്മാദ്ദോഷാനുസാരേണ തേഷ്വാഹാരാദി കല്പയേത്| ന ഹി ജ്വരോऽനുബധ്നാതി മാരുതാദ്യൈര്വിനാ കൃതഃ||൧൭൨||
शापाथर्वणमन्त्रोत्थे विधिर्दैवव्यपाश्रयः| ते ज्वराः केवलाः पूर्वं व्याप्यन्तेऽनन्तरं मलैः||१७१|| तस्माद्दोषानुसारेण तेष्वाहारादि कल्पयेत्| न हि ज्वरोऽनुबध्नाति मारुताद्यैर्विना कृतः||१७२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശാപാദ്യുത്ഥേ ജ്വരേ ദൈവവ്യപാശ്രയോ വിധിഃ കാര്യഃ| ശാപോമുനിപിത്രാദിഭിഃ സക്രോര്ധൈര്ദത്തഃ| [തേ-] ഓഷധ്യാദ്യുത്ഥാ ജ്വരാഃ പൂര്വം കേവലാ ഭവന്തി| അനന്തരം മലൈഃ-വാതാദിഭിഃ, വ്യാപ്യന്തേ| തസ്മാദ്ധേതോസ്തേഷു-ജ്വരേഷു, ദോഷാനുസാരേണാഹാരാദി കല്പയേത്| നനു, ശാപാദ്യുത്ഥേഷു വാതാദികോപോ നാശങ്ക്യത ഏവ| തത്കിമിതി തേഷ്വാഹാരാദികം ദോഷാനുസാരേണ കല്പ്യതേ ? ഇത്യാഹ-ന ഹീത്യാദി| യസ്മാദ്വാതാദീനന്തരേണ വിനാ കൃതോ ജ്വരോ നാനുബധ്നാതി, തസ്മാദവശ്യം തേഷ്വപി വാതാദികോപഃ സമ്ഭാവ്യതേ| അത ഏവ ച തദനുസാരേണാഹാരദികല്പനമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശാപജാഭിചാരജയോരൌഷധമാഹ-ശാപാഥവര്ണമന്ത്രോത്ഥ ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (ജ്വര. ശ്ലോ. ൫൪൧)-"ഔഷധീഗന്ധ[വിഷജൌ വിഷപിത്തപ്രബാധനൈഃ| ജയേത്കഷായൈര്മതിമാന് സര്വഗന്ധകൃതൈര്ഭിഷക്|| ]" ഇതി| ഇത്യാഗന്തുജ്വരഃ| അഥ ധാതുജ്വരഃ| [ സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൨)-] "രസസംസ്ഥേ തു സര്വസ്മിന് കുര്യാദ്വമനലങ്ഘനേ| സേകസംശമനാലേപരക്തമോക്ഷാനസൃക്സ്ഥിതേ|| തീക്ഷ്ണാന് വിരേകാന് മാംസസ്ഥേ മേദോഘ്നം മേദസി സ്ഥിതേ| അസ്ഥിസ്ഥേ വാതശമനമഭ്യങ്ഗസ്വേദമര്ദനമ്|| ജ്വരേ വാതാര്തിശമന വിശേഷാദ്ബസ്തികര്മ ച|" ഇതി|
Adhikarana സര്വജ്വരേ മനോഹരവിഷയസേവനമ് (൧൭൩) · Śloka ൧൭൩
ജ്വരകാലസ്മൃതിം ചാസ്യ ഹാരിഭിര്വിഷയൈര്ഹരേത്| |൧൭൩|
ज्वरकालस्मृतिं चास्य हारिभिर्विषयैर्हरेत्| |१७३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ജ്വരകാലം ച വേഗം ച യശ്ചിന്തയന് ജ്വര്യതേ, അസ്യ ചജ്വരിണോ, ജ്വരകാലസ്മരണം ഹാരിഭിഃ-മനോഹരൈഃ, വിഷയൈഃ-ശബ്ദാദിഭിഃ, ഹരേത്-വിസ്മാരയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-അഥ സര്വജ്വരസാധാരണാനി| തത്ര മനോഹരസേവാമാഹ-ജ്വരകാലസ്മൃതിമിതി| ജ്വരകാലോ-ജ്വരവേഗകാലഃ, തസ്യ സ്മൃതിഃ-അസ്മിന്കാല ആധത്താ ഇതി സ്മരണമ്|
Adhikarana സര്വജ്വരേ മനസഃ ശുദ്ധത്വം കരൂണാദ്രത്വം ച (൧൭൩) · Śloka ൧൭൩
| കരുണാര്ദ്രം മനഃ ശുദ്ധം സര്വജ്വരവിനാശനമ്||൧൭൩||
| करुणार्द्रं मनः शुद्धं सर्वज्वरविनाशनम्||१७३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ശുദ്ധം-രാഗദ്വേഷാദ്യനുപഹതം, തഥാ കരുണയാऽऽദ്രം-കൃപാപരം, ചേതഃ സര്വജ്വരവിനാശനം സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-മനസഃ ശുദ്ധത്വം കരുണാര്ദ്രത്വം ചാഹ-കരുണാര്ദ്രമിതി|
Adhikarana സര്വജ്വരേ വ്യായാമാദിവര്ജനമ് (൧൭൪) · Śloka ൧൭൪
ത്യജേദാബലലാഭാച്ച വ്യായാമസ്നാനമൈഥുനമ്| ഗുര്വസാത്മ്യവിദാഹ്യന്നം യച്ചാന്യജ്ജവരകാരണമ്||൧൭൪||
त्यजेदाबललाभाच्च व्यायामस्नानमैथुनम्| गुर्वसात्म्यविदाह्यन्नं यच्चान्यज्जवरकारणम्||१७४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ബലലാഭാദാ-ബലലാഭമവധീകൃത്യ, വ്യായാമാദി ത്യജേത്-നാചരേത്| സ്നാനം ച യദ്യപി ദീപനാദിഗുണയുക്തം പ്രാഗധീതം, തഥാऽപി പ്രഭാവജ്ജവരം കരോതീതി തദ്വര്ജനമ്| ഏവം വ്യായാമാദിഷ്വപിചിന്ത്യമ്| [അന്യത്]-അപരമനുക്തമപീഹ യജ്ജ്വരകാരണം, തദപി ത്യജേത്| ഖാരണാദേऽപ്യ്ക്തമ്-"പിഷ്ടാന്നം ഹരിതം ശാകം മാംസം ശുഷ്കം തിലാന് ദധി| ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാജാവിഗവ്യസൂകരഭാഹിഷമ്|| മാംസം ശുഷ്കാണി ശാകാനി സര്വമേവ ത്യജേജ്ജവരീ|" തഥോക്തമ്-"ജ്വരിതൈ സ്ഥിത്തിരിക്രൌഞ്ചശിഖിവര്തകകുക്കുടാഃ| ഗുരുഷ്ണത്വാദ്വിവര്ജ്യാഃ സ്യുരത്ര സോപദ്രവേ ജ്വരേ||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-വ്യായാമാദിവര്ജനമാഹ-ത്യജേദിതി|
Adhikarana സര്വജ്വരേ സഹസാऽऽഹാരവൃദ്ദിനിഷേധഃനിഷേധാതിക്രമേ ദോഷഃ (൧൭൫) · Śloka ൧൭൫
ന വിജ്വരോऽപി സഹസാ സര്വാന്നീനോ ഭവേത്തഥാ| നിവൃത്തോऽപി ജ്വരഃ ശീഘ്രം വ്യാപാദയതി ദുര്ബലമ്||൧൭൫||
न विज्वरोऽपि सहसा सर्वान्नीनो भवेत्तथा| निवृत्तोऽपि ज्वरः शीग़्रं व्यापादयति दुर्बलम्||१७५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-തഥാ വിജ്ജ്വരോऽപി-പൂര്വാനുഭൂതജ്വരഃ, സഹസാ-അക്രമേണൈവ, സര്വാന്നഭക്ഷോ ന സ്യാത്| സര്വാന്നീന ഇത്യുപപദസര്വാന്നേത്യാദിനാ ഖഃ| യതോ നിവൃത്തോऽപി-അപഗതോऽപി, ജ്വരഃ ശീഘ്രമേവ ദുര്ബലം വ്യാപാദയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-സഹസാऽऽഹാരവൃദ്ദിം നിഷേധതി-ന വിജ്വരോऽപീതി| സര്വാന്നമതീതി സര്വാന്നീനഃ| നിഷേധാതിക്രമേ ദോഷമാഹ-നിവൃത്തോऽപീതി|
Adhikarana ജ്വരാവസ്ഥായാം സാവധാനതാ (൧൭൬) · Śloka ൧൭൬
സദ്യഃ പ്രാണഹരോ യസ്മാത്തസ്മാത്തസ്യ വിശേഷതഃ| തസ്യാം തസ്യാമവസ്ഥായാം തത്തത്കുര്യാദ്ഭീഷഗ്ജിതമ്||൧൭൬||
सद्यः प्राणहरो यस्मात्तस्मात्तस्य विशेषतः| तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तत्कुर्याद्भीषग्जितम्||१७६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-യസ്മാച്ച ജ്വരഃ സദ്യ ഏവ പ്രാണഹൃദ്ഭവതി, തസ്മാത്കാരണാത്തസ്യ-ജ്വരിണോ, വിശേഷേണാന്യരോഗേഭ്യഃ സകാശാത്തസ്യാം തസ്യാംസാമപച്യമാനപക്വാജീര്ണവിഷമചിരനിവൃത്തജ്വരാദ്യവസ്ഥായാം ച, തത്തത്-ലങ്ഘനസ്വേദനയവാഗൂപാചനക്ഷീരസര്പിഃപാനാദികം, ഭിഷഗ്ജിതം-ഔഷധം, കുര്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-ജ്വരചികിത്സായാമാദരം വിധത്തേ-സദ്യഃ പ്രാണഹര ഇതി|
Adhikarana ജ്വരേ സിദ്ധൌഷധാദിധാരണമ് (൧) · Śloka ൨
ഔഷധയോ മണയശ്ച സുമന്ത്രാഃ സാധുഗുരുദ്വിജദൈവതപൂജാഃ| പ്രീതികരാ മനസോ വിഷയാശ്ച ഘ്നന്ത്യപി വിഷ്ണുകൃതം ജ്വരമുഗ്രമ്||൧൭൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചിതിത്സിതസ്ഥാനേ ജ്വരചികിത്സിതം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧|| ഗ്||൨||
औषधयो मणयश्च सुमन्त्राः साधुगुरुद्विजदैवतपूजाः| प्रीतिकरा मनसो विषयाश्च घ्नन्त्यपि विष्णुकृतं ज्वरमुग्रम्||१७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चितित्सितस्थाने ज्वरचिकित्सितं नाम प्रथमोऽध्यायः||१|| ग्||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ഓഷധ്യാദയോ വിഷ്ണുകൃതമപ്യുഗ്രം ജ്വരം ഘ്നാന്തി| കിം പുനരപചാരാദികൃതം ജ്വരം ന ഘ്നാന്തി ? ഇത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ| ഭൌ തു ഭാഗാവിതി ദോധകമേതത്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ജ്വരചികിത്സിതം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-സിദ്ദൌഷധാദിധാരണമാഹ-ഔഷധയ ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൨)-"കൃത്യാ ത്രിവര്ഗസംയുക്താ രുഡ്നിദ്രാദിവിനോദിനീ| ശാസ്ത്രം വിചിത്രം ശൃണുയാന്ന പ്രേതവ്യാധിതാശ്രയമ്|| മനോഭിരാമവിഷയം വചനം ഹ്ലാദി ദക്ഷിണമ്| മാതരം പിതരം ദേവാന് വൈദ്യാന് വിപ്രാന് ഹരം ഹരിമ്|| പൂജയേച്ഛീലയേദ്ദാനദമസത്യദയാര്ജവാന്| ധാരയേച്ച ശുചിര്മൂര്ധ്നാ മണിരത്നമഹൌഷധീഃ|| ആര്യാവലോകിതം പര്ണശബരീമപരാജിതാമ്| പ്രണമേദാര്യതാരാം ച സര്വജ്വരനിവൃത്തയേ| ജപംസ്തഥാ ഗതോഷ്ണീഷം സര്വവ്യാധിചികിത്സിതമ്| ആഗന്തുദോഷസഹജൈഃ സര്വരോഗൈര്വിമുച്യതേ||" ഇതി|| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ജ്വരപ്രകരണം നാമ സമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൧||