૩. કાસચિકિત્સિતાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

રક્તપિત્તચિકિત્સિતાદનન્તરં કાસચિકિત્સિતસ્યારમ્ભઃ| તસ્ય ચ સમ્બન્ધો નિદાને સ્વયં ગ્રન્થકૃતૈવોક્તઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કેવલાનિલજં કાસં-દોષાન્તરાસંસૃષ્ટં, સ્નેહૈઃ-વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ, આદાવુપાચરેત્| નનુ,શુદ્ધસ્ય વાતસ્ય સ્નેહૈરેવ પ્રધાનોપક્રમ આદિમધ્યાવસાનેષુ, ન પુનરન્ય ઉપક્રમઃ, તસ્માદાદાવિર્યનેન નાર્થઃ| અત્રોચ્યતે| વાતઃ કેવલો દોષાન્તરાવૃતમાર્ગઃ કાસસ્ય કારણમ્, ન ત્વનાવૃતમાર્ગઃ| તથા ચ કાસસમ્પ્રાપ્તાવુક્તમ્ (હૃ. નિ. અ. ૩૧૧૯)-તત્રાધો વિહતોઽનિલઃ| ઊર્ધ્વંપ્રવૃત્તઃ" ઇત્યાદિ| એવં વાતસ્ય વિહતૌ યો દોષઃ કારણં કફાદિઃ, તસ્ય રૂક્ષાદ્યુપક્રમેણૈવ શમં કૃત્વાઽનન્તરં કાસેન સહોપક્રમમસ્ય ભિષજઃ કુર્યુરિતિ તેષાં ભ્રાન્તિનિરસા્થમાદાવિત્યુક્તમ્| તથા, પેયાદિભિરુપાચરેત્| તથા, બદ્ધૌ વિડ્વાતૌ યસ્મિન્કાસે તં બસ્તિભિરુપાચરેત્| સપિત્તં ચ વાતકાસમૂર્ધ્વભક્તિકૈઃ-ભક્તસમનન્તરં પીયમાનૈર્ઘૃતૈર્ભોજયેત્ ક્ષીરૈશ્ચ| ઊર્ધ્વભક્તિકૈરિતિ ઊર્ધ્વભક્તાદિભિઃ| મયુરવ્યંસકાદિત્વાત્ સમાસઃ, અધ્યાત્માદિગ્વાઠ્ઠઞ્| તથા, વાતઘ્નસિદ્ધૈરિત્યેષ્વપિ યોજ્યમ્| તથા, સકફં વાતકાસં સ્નેહવિરેચનૈરુપાચરેત્| અથ સ્નેહાનાહ

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ કાસચિકિત્સિતમ્| તત્ર શુદ્ધવાતચિકિત્સામાહ-કેવલાનિલજં કાસમિતિ| આદૌગ્રહણં જિતેઽપિ વાતે કાસાનુવૃત્તૌ રૂક્ષોપચારાર્થમ્| સ્નિગ્ધૈરિતિ પેયાદિબસ્ત્યન્તાનાં વિશેષણમ્| આદિશબ્દાત્ બલકાન્તિ દેયત (?) બસ્તિભિર્બદ્ધવિડાતમિતિ વચનાત્ પૂર્વૈર્બદ્ધવિડ્વાતેમ દ્વાતં ચ (?)| પિત્તાનુબદ્ધવાતકાસચિકિત્સામાહ-સપિત્તં ત્વિતિ| ઊર્ધ્વભક્તિકૈઃ-ઊર્ધ્વં ભોજનાત્ પ્રયુક્તૈઃ| કફાનુબદ્ધવાતકાસચિકિત્સામાહ-સકફમિતિ| સ્નેહાઃ-એરણ્ડતૈલાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુડૂચ્યાઃ કણ્ટકાર્યાશ્ચ પૃથક્-પ્રત્યેકં, ત્રિંત્શલ્પલં તસ્માદ્યો રસસ્તસ્મિન્ ઘૃતાત્ પ્રસ્થઃ સિદ્ધો વાતકાસાદિજિત્| તિસ્રોઽપિ પઞ્ચમ્ય એતા અપેક્ષિતક્રિયેઽપાદાને બોધ્યાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્નેહૈરિત્યુક્તમ્| તાનેવ સ્નેહાનાહ| તત્ર ઘૃતમાહ-ગુડૂચીકણ્ટકારીભ્યામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષારાદિભિઃ પઞ્ચકોલયુતૈર્દ્વિશાણમાત્રૈઃ કલ્કૈર્દશમૂલક્વાથે સર્પિષઃ પ્રસ્થં પચેત્| સ ચ-સર્પિઃપ્રસ્થો, મણ્ડાનુપાયિના પીતઃ કાસાદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ-ક્ષારરાસ્નેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રાસ્નાદીનિ પલોન્મિતાનિ કુલત્થબદરયવાન્ દ્વિકુડવોન્મિતાન્ આજમાંસસ્ય ચ પઞ્ચાશત્પલાનિ જલદ્રોણે પાચયેત્| તેન ક્વાથેન ઘૃતાઢકં સાધ્યં તુલ્યક્ષીરં પાલિકૈર્જીવનીયૈઃ-જીવન્તીકાકોલ્યાદિભિઃ (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૮), તદ્ધૃતં સમીક્ષ્ય દેશકાલાદીનાલોચ્ય, પાનાદિભિઃ પ્રયુક્તં પઞ્ચકાસાદીન્ જયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ રં૦ ઘૃતાન્તરમાહ-દ્રોણેઽપામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિદાર્યાદિગણસ્ય ક્વાથકલ્કાભ્યાં ચ સિદ્ધં સર્પિઃ કાસજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ-વિદાર્યાદિગણેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૪) "કાશ્મર્થત્રિફલાવ્યોષશઠીદ્રાક્ષાપરૂષકમ્| દ્વે પાઠે દેવદાર્વર્દ્ધિસ્વગુત્પાગ્નિકગોક્ષુરાઃ|| વ્યાઘ્રી તામલકી મેદા કાકનાસા શતવરી| વિદારી ચ ઘૃતપ્રસ્થઃ કર્ષાંશૈસ્તૈર્વિપચિતઃ| ક્ષીરેણ ચ જયત્યાશુ જ્વરકાસહલી મકાન્| ગુલ્મારુચિયકૃતપ્લીહશિરોહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ|| કામલાર્શોનિલાષ્ઠીલાક્ષતશોષક્ષયાંશ્ચ સઃ||" ઇતિ| અગ્નિ[ક]ઃ- ચિત્રકઃ| વઙ્ગસેને તુ (કાસાધિકારે શ્લો.૧૬)- " દશમૂલિકષાયેણ ભાર્ગીકલ્કં ઘૃતં પચેત્| દક્ષતિત્તિરિનિર્યૂહે તત્પરં વાતકાસનુત્|| ભાર્ઙ્ગીકલ્કં ઘૃતં ચાથ પચેદ્દન્ધિ ચતુ ર્ગુણે| ભાર્ગીરસં દ્વિગુણિતં વાતકાસહરં પરમ્|| ઘૃતં વ્યાદ્રીકષાયેણ વ્યાઘ્રીકલ્કં વિપાચયેત્|| ચતુર્ગુણેન દધ્ના ચ તત્પરંવાતકાસજિત્||" ઇતિ| ઇતિ સ્નેહાઃ|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અશોકબીજાદિભિર્વિડસહિતૈર્ઘૃતં સિદ્ધં કાસજિત્| તેષાં વા-અશોકબીજાદીનાં, ચૂર્ણં ઘૃતપ્લુતં લિહ્યાત્| અનુ પશ્ચાચ્ચ, છાગં ક્ષીરં કાસેનાતિપીડિતઃ પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- લેહૈરિત્યુક્તમ્| તાનેવ લેહાનાહ| તત્રાશોકબીજાદિલેહમાહ-અશોકબીજેતિ| ચૂર્ણસિદ્ધં ઘૃતં સ્ત્યાનીભૂતં લિહ્યાત્| ચૂર્ણં વા ઘૃતાન્વિતં લિહ્યાત્| ઉભયત્રાજાપયોઽનુપાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા વિડઙ્ગાદિચૂર્ણં ઘૃતસ્ય માત્રયા-યથાયોગં હ્ર્સ્વમધ્યોત્તમયા, પિબેત્ વાતજે સકફે કાસે શ્વાસાદિષુ ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિડઙ્ગાદિલેહમાહ-વિડઙ્ગમિતિ| પિબેદ્વેતિલેહાયોગ્યસ્ય પાનવિધિઃ| "ઘૃતં તુ પિત્તેઽવ્યધિકે લિહ્યાદ્વાતેઽધિકે પિબેત્| લીઢં નિર્વાપયેત્પિત્તમલ્પત્વાદ્ધન્તિ નાનલમ્|| આક્રમત્યનિલં પીતમૂષ્માણં નિરુણદ્ધિ ચ|" (શ્લો.૧૧૦) ઇતિ લેહપાનયોગ્યતાવિવેકઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દુરાલભાદીન્ કર્કટાશૃઙ્ગી ચ વાતજે કાસે તૈલેન લિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દુરાલભાદિલેહમાહ-દુરાલભામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દુઃસ્પર્શાદીનિ ચૂર્ણિતાનિ વાતજે કાસે પુરાણગુડતૈલાભ્યામવેલહયેત્| તથૈવ પિપ્પલીસહિતાં શુણ્ઠીં પુરાણગુડતૈલાભ્યાં લિહ્યાત્| તદ્વચ્ચ પુરાણતૈલાભ્યાં ભાર્ઙ્ગીંસહિતાં શુણ્ઠીં લેહયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દુઃસ્પર્શાદિલેહમાહ-દુઃસ્પર્શામિતિ| લેહદ્વયમાહ-તદ્વત્સકૃષ્ણામિતિ| તદ્વત્-પુરાણગુડતૈલાભ્યામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિપ્પલીં કદુષ્ણેન જલેન સૈન્ધવસહિતાં પિબેત્| મસ્તુના સશર્કરાં શુણ્ઠીં વા પિબેત્| અથવા દધ્ના યુક્તાં પિપ્પલીરેણુકાં પિબેત્| અથવા બદરમજ્જ્ઞો મદિરાદિભિઃ પિબેત્| બહુવચનોપાદાનાચ્ચ મદિરયા અથવા દધ્ના મસ્તુના વેત્યેવં દ્રષ્ટવ્યમ્, ન તુ દધ્નો મસ્તિવતિ| પિપ્લીકલ્કં વા ઘૃતભૃષ્ટં સૈન્ધવયુક્તં મદિરાદિભિઃ પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તલેહતુલ્યગુણં પાનપઞ્ચકાહ| પિબેત્કૃષ્ણાંચેતિ| કણા ચ રેણુકા ચ કણરેણુકમ્| મજ્જ્ઞઃ-અસ્થ્યન્તર્ગતબીજાનિ| પિપ્પલીકલ્કે જલમેવ દ્રવમ્, "પેષણાલોડને વારિ" (હૃ. ક. અ. ૬/૨૩) ઇતિ પરિભાષબલાત્| હારીતાત્-"દુરાલભા શઠી ક્undefined્ષ્ણા મધૂકં સિતાશર્કરા| લીઢં નિહન્તિ વતોત્થં કાસં ક્ષૌદ્રેણ યોજિતમ્|| ઉભે મેદેતુગાક્ષીરી પિપ્પલી સિતશર્કરા| લિહ્યાત્તૈલં ઘૃતક્ષૌદ્રૈર્વાતકાસનિવારણમ્|| પદ્મકં ત્રિફલા વ્યોષં વિડઙ્ગં સુરદારુ ચ| બલા રાસ્ના ચ તુલ્યાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્|| સમં ચૂર્ણૈસ્ત્વિમૈઃ સર્વૈઃ પૃથક્ ક્ષૌદ્રં ઘૃતં સિતામ્| લિહ્યાલ્લેહં વિમથ્યૈતત્સર્વકાસહરં શિવમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાસી પીનસી ચ સ્નૈહિકં ધૂમં વિધિના પિબેત્| ક્ષીરમાંસરસાશનો હિધ્મોક્તાન્ શ્વાસોક્તાંશ્ચ ધૂમાન્ પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ધૂમૈરીત્યુક્તમ્| તાનેવ ધૂમાનાહ| તત્ર સપીનસે કાસે ધૂમમાહ-કાસી સપીનસ ઇતિ| વિધિના-ધૂમપાનોક્તેન "શરાવસમ્પુટચ્છિદ્રે નાડીં ન્યસ્ય દશાઙ્ગુલામ્| અષ્ટાઙ્ગુલાં વા વક્રેણ કાસવાન્ ધૂમમાપિબેત્||" (હૃ. સૂ.અ. ૨૧/૨૧) ઇતિ| ક્ષીરેણ માંસરસેન વા ધૂમે પીયમાને ભોજનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગ્રામ્યાદિજૈર્માસરસૈરથવા માષાત્મગુપ્તાનાં યૂષૈઃ શાલ્યાદીન્ હિતાનાશયેત્| હિતાનિતિ દેશકાલાદિસાત્મ્યવશાત્ યવા (શાલ્યા) દ્યન્યતમં યત્ પથ્યં તદ્ભુઞ્જીતેતિ પ્રતિપાદયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પેયાયૂષરસાદિભિરિત્યુક્તમ્| તાનાહ| તત્ર રસયૂષાનાહ-ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈરિતિ| ગ્રામ્યાઃ-સુશ્રુતોક્તાઃ "અશ્વાશ્વતરગોખરોષ્ટ્રબસ્તોરભ્રમેદઃપુચ્છકપ્રભૃતયો ગ્રામ્યાઃ| " (સૂ. અ. ૪૬/૮૫) ઇતિ| આનૂપાઃ-મહામૃગાઃ| ઔદકાઃ જલચરાઃ પક્ષિણો મત્સ્યાશ્ચ| તેષામાનૂપત્વેઽપિ પૃથગ્ગ્રહણમતિશયાર્થમ્| ગ્રામ્યાદીનાં માંસરસૈઃ શાલ્યાદીન્ ભોજયેત્, માષયૂષૈરાત્મગુપ્તાયૂષૈર્વા| હિતાનિતિ વચનાદ્યેન રસેન યૂષેણવા યદ્ધાન્યં પ્રકૃત્યાદિવશાદ્યસ્ય હિતં તત્તસ્ય દેયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યવાન્યાદિભિઃ સિદ્ધાં સ્નિગ્ધામમ્લલવણાં પેયાં વાતજેકાસે પિબેત્| કિમ્ભૂતામ્ ? કટ્યાદ્યાર્તિશ્વાસહિધ્માપ્રણાશનીમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ત્યવાન્યાદિપેયામાહ-યવાનીપિપ્પલીતિ| બિલ્વફલસ્ય મધ્યં-અન્તર્ગતો ભાગઃ| યવાન્યાદીનાં ક્વાથેન પેયાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તદ્વત્-પૂર્વોક્તગુણામ્, દશમૂલક્વાથે સિદ્ધાં પઞ્ચકોલગુડયુતાં પેયાં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પેયાન્તરમાહ=દશમૂલરસ ઇતિ| રસઃ-ક્વાથઃ| પઞ્ચકોલચૂર્ણેન ગુડેન ચ પાનકાલે યોગઃ| તદ્વત્-સ્નિગ્ધામ્લલવણાં તદ્ગુણાં ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષૈરેયીં-ક્ષીરસંસ્કૃતાં વા પેયાં, વાતજે કાસે પિબેત્| કિમ્ભૂતામ્ ? સમતિલાં,-તિલસહિતાં| તથા, સસૈન્ધવામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પેયાન્તરમાહ-સમતિલામિતિ| તણ્ડુલસમાસ્તિલાઃ| ક્ષીરેણ સિદ્ધા-ક્ષૈરેયી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા માત્સ્યાદ્યૈર્માંસૈઃ સાધિતાં સઘૃતસૈન્ધવાં પેયાં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પેયાન્તરમાહ માત્સ્યકૌક્કુટવારાહૈરિતિ| માંસૈઃ-માંસરસૈઃ, માંસગ્રહણં પ્રાચુર્યાર્થમ્, અલ્પેનોદકેન રસોગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ| હારીતે તુ-"રસં કર્કટકાનાં વા ઘૃતભૃષ્ટં સનાગરમ્| શ્વાસકાસપ્રશમનં શૃઙ્ગીમત્સ્યસ્ય વા પુનઃ||" ઇતિ|કર્કટકઃ-કુલીરઃ| શૃઙ્ગીમત્સ્યઃ-શૃઙ્ગવાન્ મત્સ્યઃ| રસ એવાયં સનાગરઃ પેયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાસ્તુકાદયઃ શાકવિશેષાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શાકાન્યાહ-વાસ્તુક ઇતિ| વાયસી-કાકમાચી| કાસઘ્નઃ-કાસમર્દઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૈલાદયઃ સ્નેહાઃ| સં-ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરાદિસમ્બન્ધિનો હિતાઃ| ક્ષીરં ચેક્ષુરસશ્ચ ગુડશ્ચ, તેષામિમે ક્ષીરેક્ષુરસગૌડિકાઃ| "દ્વન્દ્વાન્તે પદં યચ્છ્રૂયતે તત્સર્વૈઃ સમ્બધ્યતે " ઇતિ ભાષ્યકારવચનાત્ સર્વૈરપ્યત્ર સમ્બન્ધઃ| તેન ક્ષીરસમ્બન્ધિન ઇક્ષુરસસમ્બન્ધિનો ગુડસમ્બન્ધિનશ્ચ ભક્ષ્યા હિતા ઇત્યવતિષ્ઠતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્નેહાનાહ-સ્નેહસ્તૈલાદય ઇતિ|ભક્ષ્યાનાહ-ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરેક્ષુરસગૌડિકા ઇતિ| ક્ષીરેન ઇક્ષુરસેન ગુડેન વા કૃતાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, દધિમસ્ત્વાદીનિ પિબેત્| ઇતિ વાતજે કાસે પ્રાયેણોપયોગ્યન્નપાનમુદ્દિષ્ટમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પાનાન્યાહ-દધિમસ્ત્વિતિ| અમ્લાનાં ફલાનામમ્બુ| ઇતિ વાતકાસચિકિત્સા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તજે કાસે, કિમ્ભૂતે ? સકફે-કફયુક્તે, તુ સર્પિષા વમનં હિતમ્| અત એવ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૨૭)-"પિત્તકાસે તનુકફે ત્રિવૃતાં" ઇતિ| તસ્માદત્રાર્થાત્ બહુકફત્વં બોધ્યમ્| ન કેવલં સર્પિષા વમનં હિતમ્| યાવન્મદનાદિભિઃ ક્વથિતૈર્જલૈર્વમનમવસ્થાવશાદ્ધિતમ્, અથવા મદનફલમધુકકલ્કૈર્વિદાર્યાદિરસાપ્લુતૈર્વમનં હિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ પિત્તકાસચિકિત્સા| તત્ર સકફે પિત્તકાસે વમનમાહ-પિત્તકાસે ત્વિતિ| મદનાદિક્વાથેન સસર્પિષ્કેણ વમનમ્| ફલયષ્ટ્યાહ્વચૂર્ણેન વા વિદારીક્ષુરસકલ્કિતેન વમનાન્તરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તજે કાસે તનુકફે-ઘનશ્લેષ્મણિ, ત્રિવૃતાં મધુરૈર્યુતાં વિરેકાય યુઞ્જ્યાત્| ઘને તુ કફે તિક્તકૈઃ સહ ત્રિવૃતાં યુઞ્જ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિરેચનમાહ-પિત્તકાસે તનુકફ ઇતિ| તચ્ચ તનૌ કફે મધુરૈર્યુક્ત્યા ત્રિવૃત્યા, ઘને તિક્તૈઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હૃતદોષો નરો હિમં મધુરં સ્નિગ્ધં સંસર્જનં-વિરેકાદનન્તરં પેયાદિક્રમં, ભજેત્| ઘને તુ કફે શીતં તથા રૂક્ષં તિક્તયુતં સંસર્જનં ભજેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સંસર્જનમાહ-હૃતદોષ ઇતિ| તચ્ચ તનૌ કફે શીતસ્વાદુસ્નિગ્ધમ્, ઘને શીતતિક્તરૂક્ષમ્| શુદ્ધસ્ય શુદ્ધયોગ્યસ્ય વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તકાસે સિતાદિભિર્લેહો હિતઃ| સકફે પિત્તે સાબ્દ મરિચો લેહો હિતઃ| સાનિલે પિત્તે સઘૃતો લેહો હિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- લેહમાહ-લેહઃ પિત્ત ઇતિ| સ ચ કેવલે પિત્તે સિતાદિભિઃ, સકફે સમુસ્તમરિચૈઃ, સવાતે સઘૃતૈઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૪)- "પિપ્પલીમુસ્તયષ્ટ્યાહ્વદ્રાક્ષામૂર્વામહૌષધમ્| લાજામૃત્ફલાદ્રાક્ષાત્વક્ક્ષીરીપિપ્પલીસિતાઃ|| અમૃતફલાધાત્રી| દુઃસ્પર્શા કર્કટી શુણ્ઠી શઠી દ્રાક્ષા બલા સિતા| નિદિગ્ધિકામૂલફલં વટબીજં રસાઞ્જનમ્|| ખર્જૂરં પિપ્પલી વાંશી શ્વદંષ્ટ્રા ચેતિ પઞ્ચ તે| ઘૃતક્ષૌદ્રયુતા લેહાઃ શ્લોકાર્ધૈઃ પિત્તકાસિનામ્|| પયોનુપાનાં શૃઙ્ગી વા લિહ્યાત્ સાજ્યસિતામધુમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, મૃદ્વીકાગુલિકાઃ પઞ્ચાશત્ ત્રિંશત્પિપ્પલીઃ શર્કરાપલં ચ મધુના લેહયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- લેહાન્તરમાહ-મૃદ્વીકાર્ધશતમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગોર્વા વત્સસ્ય ક્ષીરપસ્ય-ક્ષીરવૃત્તેઃ, શકૃદ્રસં મધુના લેહયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- લેહાન્તરમાહ-ગોર્વેતિ| ક્ષીરપસ્ય ગોઃ-ક્ષીરમાત્રાહારસ્ય વત્સસ્ય, શકૃદ્રસં મધુના સહ મર્દિતં લેહયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્વગેલાદિભિર્લેહો હૃદ્રોગકાસહા ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- "પિપ્પલ્યામલકદ્રાક્ષાલાજાલાક્ષાસિતોપલાઃ| સઞ્ચૂર્ણ્ય પક્વાઃ પયસા લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રાષ્ટભાગિકાઃ|| વિદરીક્ષુમૃણાલાનાંરસાન્ ક્ષીરં સિતોપલામ્| પિબેત્ ક્ષૌદ્રેણ સંયોજ્ય પિત્તકાસમપોહતિ|" ઇતિ| યોગરત્ને તુ-"વ્યાઘ્રીબલાભ્યાં ચ જલં સાધિતં પિત્તકાસનુત્| તૈરેવ સાધિતં ક્ષીરમનુપાનં પ્રશસ્યતે|| પિપ્પલ્યામલકદ્રાક્ષા વ્યાઘ્રી યષ્ટી શતાવરી| પિપ્પલી ચેતિ તુલ્યાનિ શર્કરા ચ ચતુર્ગુણા|| ત્વક્ક્ષીરીં દ્વિગુણાં દત્વા લેહયેન્મધુસર્પિષા| ક્ષતકાસં જયત્યેષ લેહઃ પિત્તોલ્બણં તથા|| ચૂર્ણં તુ પદ્મબીજાનાં મધુના સમ્પ્રયોજયેત્|| પિત્તકાસાર્દિતો લિહ્યાત્ સ્વસ્થતાં લભતે ક્ષણાત્|| વાસાકષાયકલ્કાભ્યાં ઘૃતં સમધુશર્કરમ્| સિદ્ધં તત્પિત્તકાસઘ્નં સર્વપિત્તવિકારનુત્||" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (કાસાધિકારે શ્લો. ૩૦)- "બલાદ્વિબૃહતીદ્રાક્ષાવાસાભિઃ ક્વથિતં જલમ્| પિત્તકાસાપહં પેયં શર્કરામધુયોજિતમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઘનશ્લેષ્મણિ પિત્તકાસે જાઙ્ગલૈ રસૈર્મધુરૈસ્તથા મુદ્ગકુલત્થાદિયૂષૈસ્તથા તિક્તૈઃ શાકૈશ્ચ સહ યવાદયો માત્રયા-પરિમિતાઃ, હિતાઃ| ઘનશ્લેષ્મણિ લેહાશ્ચ તિક્તદ્રવ્યયુક્તાઃ| તનુકફે પિત્તે શાલયઃ ષષ્ટિકાશ્ચ રસાદિભિર્હિતાઃ સ્યુઃ-ભવેયુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અન્નપાનમાહ-મધુરૈરિતિ| તચ્ચ ઘને શ્લેષ્મણિ યવાદિના શાલ્યાદિ| લેહાઃ-લેહ્યખલાઃ| તે ચ તિક્તદ્રવ્યકૃતા મધુમધુરાશ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનુપાનાર્થં શર્કરામ્ભો હિતમ્, દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસાઃ પયશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અનુપાનાન્યાહ-શર્કરામ્ભ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાકોલ્યાદિભિર્માંસરસાદીન્ પિત્તકાસે પ્રકલ્પયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તરસાદિસાધનદ્રવ્યાણ્યાહ-કાકોલીતિ| દ્વયશબ્દસ્ત્રિભિર્યોજ્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તકાસે તથા દ્રાક્ષાદીન્ ચતુર્ગુણે જલે પચેત્| તેન પાદાવશિષ્ટેન દ્રાક્ષાદીનાં ક્વાથેન, સમં ક્ષીરં ક્વથિતં [ શીતં ] મધુશર્કરાયુતં પિબેત્| તેન વા-જલેન, સાધિતાં પેયાં સુશીતાં માક્ષિકયુતાં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્ષીરાન્તરમાહ-દ્રાક્ષાં કણામિતિ| પેયાન્તરમાહ-સાધિતામિતિ| તેન-દ્રાક્ષાદિક્વાથેન|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શઠ્યાદીન્ જલે પિષ્ટ્વા વસ્ત્રેણ પૂતં રસં ઘૃતમિશ્રિતં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પાનકમાહ-શઠીતિ| પિષ્ટ્વા-જલોષ્ણેન ચતુર્ગુણેન, ફાણ્ટત્વાત્| મૂર્ચ્છિતં-ભૃષ્ટમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શર્કરાદીન્ કલ્કીકૃત્યાષ્ટગુણેન ક્ષીરેણ સર્પિઃ પચેત્| તચ્ચ સર્પિઃ પાનાદિષુ યુક્તં પિત્તકાસજિત્| એતેષાં વા-શર્કરાદીનાં, ચૂર્ણં લિહ્યાત્| અથવૈષામેવ કષાયં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતચૂર્ણક્વાથાનાહ મેદાં વિદારીમિતિ| લિહ્યાન્મધુના| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૪)- " મહિષ્યજાવીગોક્ષીરધાત્રી ફલરસૈઃ સમૈઃ| સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેત્તદ્વન્મધુરેણ ગણેન વા| ક્વાથીકૃતેનેક્ષુરસે ક્ષીરયુક્તેન સાધિતમ્| સશર્કરં પિબેર્ત્પ્રાતર્લિહ્યાદ્વા માક્ષિકાન્વિતમ્| મધુરેણ-જીવનીયેન| ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરક્વાથે પક્વં ક્ષીરસમં ઘૃતમ્| પાયયેત્પિત્તકાસાર્તં મધુના વાઽવલેહયેત્||" ઇતિ| ઇતિ પિત્તકાસચિકિત્સા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફકાસી પૂર્વં સુરકાષ્ઠાત્ પ્રદીપિતાત્ યઃ સ્રુતઃ સ્નેહસ્તં વ્યોષયવક્ષારાવચૂર્ણિતં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કફકાસચિકિત્સા| તત્ર સ્નેહનમાહકફકાસીતિ| પરિસ્ત્રુતં-પાતાલયન્ત્રેણ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નિગ્ધં ચ સન્તમનન્તરં વિરેચયેત્ ઊર્ધ્વમધો મૂર્ધ્નિ ચ| યુક્તિતો-યથાબલહાનિર્ન સ્યાદિતિ ભાવઃ| કૈર્વિરેચયેત્ ? તીક્ષ્ણૈર્વિરેકૈઃ| કિમ્ભૂતમાતુરમ્ ? બલવન્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વમનવિરેકનસ્યાન્યાહ-સ્નિગ્ધમિતિ| વિરેકૈઃ-વમનવિરેચનાનામૌષધૈઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સંસર્ગી ચ-પેયાદિપરિપાટીં ચ, અસ્ય યોજયેત્| યવાદિભિર્યથાયોગમુષ્ણરૂક્ષૈસ્તથા કટૂત્કટૈઃ-પ્રભૂતકટુકૈઃ, કાસમર્દકાદિયુક્તૈઃ| ધન્વનિ ભવા ધાન્વાઃ-જાઙ્ગલાઃ, બિલેષુ ભવા બૈલાઃ-બિલેશયાઃ, તેષાં રસાસ્તૈર્માસરસૈઃ સહેત્યર્થઃ| તથા, સ્નેહૈસ્તિલદિજૈઃ સહ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શુદ્ધ્યનન્તરં સંસર્જનમાહ-સંસર્ગી ચેતિ| યવાનાં પેયા વિલેપી ચ| મુદ્ગાનાં કુલિત્થાનાં વા યૂષઃ| જાઙ્ગલાનાં બિલેશયાનાં વા રસઃ| સ ચ કાસમર્દાદ્યન્વિતઃ| ક્ષારો-યવક્ષારઃ| તિલાદિજૈઃ સ્નેહૈર્યૂષરસયોઃ કૃતકત્વમ્| વઙ્ગસેને તુ (કાસા. શ્લો. ૪૦)- "મુદ્ગામલાભ્યાં યવદાડીમાભ્યાં કર્કન્ધુના મૂલકશુણ્ઠકેન| શુણ્ઠીકણાભ્યાં સકુલત્થકેન યૂષો નવાઙ્ગઃ કફરોગહન્તા||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દશમૂલામ્બ્વાદીન્(નિ) પિબેત્| અથવા, મૂલૈઃ પૌષ્કરાદિભિર્નિશાં સંસ્થિતં-રાત્રિસ્થિતં, વારિ ક્ષૌદ્રેણ સહ પ્રાતઃ પિબેત્| અથવા, અન્નસ્ય ત્રિષુ કાલેષુ-આદિમધ્યાવસાનલક્ષણેષુ, પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તૃષિતસ્ય પાનાન્યાહ-દશમૂલામ્બ્વિતિ| ઘર્મામ્બુ-ઉષ્ણોદકમ્| પાનાનન્તરમુષ્ણો (ષિતો) દકમાહ-મૂલૈરિતિ| પુષ્કરાદીનાં મૂલૈઃ, નિશામન્વિતં-શીતકષાયીકૃતમ્| ત્રિષુ કાલેષુ-અન્નાદૌ અન્નમધ્યે અન્નાન્તે વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિપ્પલ્યાદયસ્ત્રયો લેહાઃ શ્લોકાર્ધૈર્યોજિતા મધુના સહ કફકાસહરા ભવન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- લેહત્રયમાહ-પિપ્પલીતિ| સઙ્ગ્રહે તુ સપ્ત (ચિ. અ. ૪)-"દેવદાર્વભયા મુસ્તં પિપ્પલી વિશ્વમેષજમ્| ગુડૂચી પિપ્પલી ભાર્ઙ્ગી શૃઙ્ગી કર્કટકસ્ય ચ|| વ્યોષદાહવિડઙ્ગાનિ ત્રિફલાશર્કરાબલાઃ| નિદિગ્ધિકાયા મૂલત્વક્ મરીચૈઃ સહ યોજિતા||" ઇતિ| [એભિઃ] ચતુર્ભિઃ સહ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા કફકાસે મધુના મરિચં લિહ્યાત્| માક્ષીકેણૈવા ગુરું લિહ્યાત્| વ્યાઘ્ર્યાદીનામ્ રસાન્ પૃથક્પૃથક્ મધુના લિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ત્લેહાષ્ટકમાહ-મધુના મરિચમિતિ| જોઙ્ગકં અગરુઃ| વ્યાઘ્ર્યાદીનાં ષણ્ણાં રસાઃ| કાસઘ્નઃ-કાસમર્દઃ| અસિતઃ સુરસઃ-કૃષ્ણતુલસી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દેવદાર્વાદયો મધુતૈલયુતા લેહાસ્ત્રયઃ-શ્લોકાર્ધગદિતાઃ, વાતાનુગે કફે સ્યુઃ| અત્ર શૃઙ્ગીધાત્રીફલોદ્ભવેતિ કેચિદ્વિશિષ્ટમામલકમાહુઃ| અન્યે તુ શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગીતિ વ્યાચક્ષતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વાતાનુગે કફે લેહત્રયમાહ-દેવદારુશઠીતિ| ધાત્રીફલોદ્ભવા શૃઙ્ગી-શૃઙ્ગાકારા શુષ્કામલકત્વક્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દાડિમસ્ય પલે દ્વે તુ ગુડાદષ્ટૌ ત્રિકટુકાત્ પલત્રયમિત્યેતદ્દાડિમાદ્યં ચૂર્ણં રોચનાદિગુણં પીનસાદિજિત્| સં-ગુડાદિકં ક્રમેણ પલદ્વયમર્ધકર્ષં કર્ષં અર્ધકર્ષં પલપ્રમાણં પૂર્વોક્તગુણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગુટિકામાહ-દ્વે પલે ઇતિ| આ૦ ર૦- ગુટિકાન્તરમાહ-ગુડક્ષારોષણકણાદાડિમાદિતિ| પલદ્વયં ગુડસ્ય| અર્ધાક્ષઃ ક્ષારસ્ય| કર્ષો મરીચસ્ય| અર્ધાક્ષઃ કણાયાઃ| પલં દાડિમસ્ય| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૪)- " વિડઙ્ગં સૈન્ધવં કુષ્ઠં વ્યોષં હિઙ્ગુ મનઃ શિલામ્| કાસે શ્વાસે ચ હિધ્માયાં લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રઘૃતાપ્લુતમ્|| પાઠાશુણ્ઠીશઠીમૂર્વાગવાક્ષિપિપ્પલીઘનમ્| પિષ્ટ્વા ઘર્મામ્બુના હિઙ્ગુસૈન્ધવાભ્યાં યુતં પિબેત્|| તદ્વન્મુસ્તાશઠીશૃઙ્ગીનાગરાતિવિષાભયાઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા જ્વરચિકિત્સિતોક્તં (શ્લો. ૬૨)- "પથ્યાકુસ્તુમ્બરી" ઇત્યાદિકં પાચનં કર્કટશૃઙ્ગીસહિતં પિબેત્ પૂર્વગુણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પાચનમાહ-પિબેજ્જ્વરોક્તમિતિ| પથ્યાદિ-પથ્યાકુસ્તુમ્બરીમુસ્તેત્યાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દીપ્યકાદિકં ગોમૂત્રે ક્વથિતં જલેઽથવા ક્વથિતં પિપ્પલીસહિતં કફકાસી પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પાચનાન્તરમાહ-અથવેતિ| તચ્ચમૂત્રે જલે[વા]ક્વથિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિપ્પલીકલ્કકર્ષં સશર્કરં તૈલેન પક્વં કુલત્થસલિલાપ્લુતં કફકાસઘ્નં પાયયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શમનમાહ-તૈલભૃષ્ટં ચેતિ| વૈદેહી-પિપ્પલીકલ્કો-દ્ગવપિષ્ટપિણ્ડમ્| અક્ષં-કર્ષમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૪)- "સૌવર્ચલાભયાધાત્રીપિપ્પલીક્ષારનાગરમ્| ચૂર્ણિતં સર્પિષા વાતકફકાસહરં પિબેત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દશમૂલક્વાથાઢકે ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં પુષ્કરમૂલાદિભિઃ પ્રત્યેકં કર્ષપ્રમાણૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ પચેત્| તત્ પેયાનુપાનં સર્વવાતકફામયઘ્નમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતમાહ દશમૂલાઢકે ઇતિ| આઢકે ક્વાથસ્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિર્ગુણ્ડીપત્રસ્વરસસાધિતં ઘૃતં કાસજિત્સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ-નિર્ગુણ્ડીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિડઙ્ગાનાં રસે વ્યોષગર્ભં ચ સાધિતં ઘૃતં પૂર્વોક્તગુણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- [ઘૃતાન્તરમાહ-ઘૃતમિતિ|]

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પુનર્નવાદિરસૈઃ પયસા યુતૈસ્ત્રિકટુના કલ્કેન ચ સિદ્ધં ઘૃતમુપયુજ્ય-પીત્વા, કાસાદિભ્યો ભયં ન જાયતે| "વસુગ્રહયુતા જસૌ જસયલાશ્ચ પૃથ્વી ગુરુઃ|" અત્ર પુનર્નવાદિરસો ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણઃ ક્ષીરં ઘૃતસમં ઘૃતં વ્યોષાચ્ચતુર્ગુણમિતિ પાકક્રમઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરામાહ-પુનર્નવેતિ| શિવાટિકા-દ્વિતીયઃ પુનર્નવા| ત્રિકટુના કલ્કેન|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કણ્ટકાર્યાઃ સમૂલફલપત્રાયા રસાઢકે બલાદિભિઃ કલ્કૈઘૃતાચ્ચતુર્થાંશપ્રમાણૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| તચ્ચ સર્પિઃ સર્વકાસાધિષ્વિષ્યતે-અભિહિતમ્| ઇદં ચ કણ્ટાકારીઘૃતં કફવ્યાધિવિનાશનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ-સમૂલફલશાખાયા ઇતિ| મૂલંપિપ્પલીમૂલમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૪)- "કણ્ટકાર્યાસ્તુલાં ક્ષુણ્ણાં પક્ત્વા દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્| તેનાઢકેન ક્વાથસ્ય ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ|| રાસ્નાદુઃ સ્પર્શષઙ્ગ્રન્થાપિપ્પલીદ્વયચિત્રકૈઃ| સૌવર્ચલયવક્ષારકૃષ્ણામૂલૈશ્ચ તજ્જયેત્|| કાસશ્વાસકફષ્ઠીવહિધ્મારોચકપીનસાન્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્યાઘ્ર્યાસ્તુલાં ક્ષુણ્ણાં-મર્દિતાં, જલસ્ય વહે-ચતુર્દ્રોણે, પચેત્| આઢકસ્થિતે જલે સઞ્ચૂર્ણ્ય વ્યોષાદીનિ અર્ધપલપ્રમાણાનિ પ્રત્યેકં ક્ષિપેત્| અગ્નિરેવાગ્નિકઃ-ચિત્રકઃ| ઘૃતસ્ય ચ ષોડશ પલાનિ, મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ,-વિમલાયાઃ, ચત્વારિંશત્પલાનિ, ભૂયશ્ચ તત્સર્વં પચેત્| દર્વી લિમ્પતીતિ દર્વીલેપી તસ્મિન્ દર્વીલેપિનિ, અવલેહે શીતે સતિ પ્રત્યેકં દ્વિકુડવપ્રમાણં પિપ્પલ્યાદિ ક્ષિપેત્| અયં લેહો ગુલ્માદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વ્યાઘ્રીલેહમાહ-પચેદ્વ્યાઘ્રીતુલામિતિ| વહેદ્રોણચતુષ્કે| ગ્રન્થિ-પિપ્પલીમૂલમ્| મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ-શર્કરાયાઃ| અનવસ્ય-જીર્ણસ્ય| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૪)- "ત્રિફલા પિપ્પલી પાઠા સારિવા બૃહતીદ્વયમ્| મરીચં પદ્મકં મુસ્તમુષીરં ચાક્ષસમ્મિતમ્|| પક્ત્વા જલાઢકે પાદશેષેક્ષારપલાષ્ટકમ્| દત્વા ગુડસ્ય ચ પલં પચેદાદર્વિલેપનાત્|| લેહઃ કફોલ્બણં કાસં સર્વમેષ નિયચ્છતિ| સાધિતં ક્ષીરમેભિર્વા તૈલક્ષોદ્રયુતં પિબેત્||" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (કાસાધિકારે)- "કુષ્ઠં તામલકી ભાર્ઙ્ગી શઠીક્ષારો હરીતકી| કોલં ચોષ્ણામ્ભસા ચીર્ણં લેહો વા મધુસંયુતઃ|| કોલં-મરિચમ્| (શ્લો. ૪૭) વ્યોષપુષ્કરમૃદ્વીકાત્રિફલાશઠિચિત્રકૈઃ| મધુતૈલયુતો લેહઃ શ્લેષ્મકાસનિબર્હણઃ|| વ્યોષાજમોદચિત્રકષઙ્ગ્રન્થાચવ્યકલ્કિતં સર્પિઃ| કફકાસશ્વાસહરં વાસકરસસાધિતં સમધુ||" ઇતિ| યોગરત્ને તુ-"વિડઙ્ગં સૈન્ધવં રાસ્ના શઠી ક્ષારો મહૌષધમ્| શ્લેષ્મકાસે હિતં ચૂર્ણં લેહો વા મધુસંયુતઃ|| બિભીતકં ઘૃતાભ્યક્તં ગોશકૃત્પરિવેષ્ટિતમ્| સ્વિન્નમગ્નૌ હરેત્કાસં ધ્રુવમાસ્યે વિધારિતમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા કફકાસે શમનં ધૂમં પિબેત્| ઘનશ્લેષ્મણિ શોધનં ધૂમં પિબેત્| ઘનશ્લેષ્મણિ શોધનં ધૂમં પિબેત્| અથ તમેવ ધૂમમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ધૂમમાહ-શમનં ચેતિ| શમનં ધૂમં પિબેત્| યસ્ય તુ બહલઃ કફઃ [સ] શોધનં ધૂમં પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એતેષાં સમ્બન્ધિનં ધૂમં કાસઘ્નવિધિના-સૂત્રોદિતેન, પીત્વાઽનુ-પશ્ચાત્, નિષ્ઠ્યૂતાન્તે કોષ્ણં ક્ષીરં ગુડાન્વિતં પિબેત્| સ ધૂમઃ પીતો વાતશ્લેષ્મોત્તરાન્ કાસાંશ્ચિરન્તનાન્ આશ્વેવ હન્તિ| ચિરન્તનાનિતિ "સાયં ચિરં" ઇત્યાદિના ઠ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ધૂમાન્તરમાહ મનઃશિલેતિ| અલં-હરિતાલમ્| ઇઙ્ગુદી-તાપસદ્રુમઃ| ત્વક્તાજિ (?) ચૂર્ણીકૃત્વા તેષાં ધૂમં પિબેદિત્યર્થઃ| કાસઘ્નવિધિના-ધૂમપાનોક્તેન| ધૂમોત્ક્લિષ્ટકફનિષ્ઠાનામક્ષીરં પિબેત્| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૪)- " પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં શાર્ઙેષ્ટાઽલં મનઃ શિલામ્| મરીચં પિપ્પલીં દ્રાક્ષામેલાં સુરસમઞ્જરીમ્|| કૃત્વા વાર્તૈ પિબેદ્ધૂમં ક્ષૌમચૈલાનુવાર્તિનીમ્| ઘૃતાક્તામનુ ચ ક્ષીરં પિબેત્તદ્વદ્ગુડામ્બુ વા|| શાર્ઙ્ગેષ્ટા-ઉત્તુણ્ડુકી| સુરસઃ-તુલસી| તદ્વત્-નિષ્ઠ્યાતાન્તે| નેપાલિતાલમરિચલાક્ષાનતકુટન્નટૈઃ| ઉશીરરોહિષફલદ્રવિડીવંશલેખનૈઃ|| પૂર્વકલ્પેન ધૂમોઽયં સાનુપાનો વિધીયતે| નેપાલી-મનઃશિલા તાલં-હરિતાલમ્| દ્રવિડી-એલા| વંશલેખનં-વંશત્વક્| કાર્પાસાસ્થ્યશ્વગન્ધા ચ ધૂમઃ કાસવિનાશનઃ| કોશાતકીફલાન્મધ્યૈઃ પિબેદ્વા સમનઃશિલૈઃ||" ઇતિ| યોગરત્ને તુ-"તાપ્યમાનસકાસેન નાસાભઙ્ગે સ્વરેજડે| ક્ષવથૌ ઘ્રાણનાસે ચ ધૂમનાડીં પ્રયોજયેત્|| ક્ષૌમગર્ભાં પિબેદ્વર્તિ હરિતાલં મનઃ શિલામ્| તાલીસપત્રં કૈડર્યં ગુડાન્નં ચૈવ ભોજયેત્|| કૈડર્યં-કટ્ફલમ્| ધૂમવર્તિર્બલાવ્યોષં હરિતાલં મનઃ શિલા| અનુપાનં શૃતં વાઽપિ પ્રશસ્તં કાઞ્જિકૌદનમ્|| મધુકં ચાજમોદશ્ચ જીવન્ત્યગુરુસર્જજૌ| સ્વૈરણ્ડમૂલા કાસઘ્ની ધૂમવર્તિરિયં શુભા|| સર્જજો-રાલા| ક્ષૌમં હિઙ્ગુવચાભૂર્જગ્રન્થિશ્ચૈષ ઘૃતાન્વિતઃ| ધૂમકાસહરઃ પીતઃ સર્વગન્ધમયોઽપિ વા|| મનઃ શિલા સમાલિદરૈઃ પરિશોધિતૈઃ| ત્ર્યહં પત્રૈઃ કૃતં ધૂમં પિબેત્કાસનિવારણમ્|| જાતેરુત્તરશિફાધૂમં શિલાગુગ્ગુલમિશ્રિતમ્| ગાત્રસ્ય બદરાઙ્ગારૈઃ કારયેત્કાસશાન્તયે|| જાતેરુત્તરદિઙ્મૂલં શિલૈલાગુગ્ગુલું સમમ્| અજામૂત્રેન પિષ્ટોઽયં ધૂપઃ કાસહરઃ પરઃ| મૂલેન શરપુઙ્ખાયા ધૂપઃ કાસહરઃ પરઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફકાસે યદિ તમકઃ પિત્તાનુબન્ધજઃ સ્યાત્| તત્રતમકે, પિત્તકાસક્રિયામવસ્થાવશાત્ પ્રયોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તમકોપદ્રવે પ્રતીકારમાહ-તમક ઇતિ| તમકઃ-પ્રતમકઃ, "જ્વરમૂર્ચ્છાયુતઃ શીતૈઃ શામ્યેત્ પ્રતમકસ્તુ સઃ|" (હૃ. નિ. અ. ૪/૧૧) ઇતિ વચનાત્પિત્તજત્વાચ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પવને કફાનુબન્ધે સતિ કફકાસહરાં ક્રિયાં કુર્યાત્| પિત્તાનુબન્ધયોર્વાતકફયોઃ પિત્તકાસનાશિનીં ક્રિયાં વિદધ્યાત્| વાતશ્લેષ્માત્મકે શુષ્કે કાસે સ્નિગ્ધં કર્મ| આર્દ્રે તુ કાસે વિરૂક્ષણં કર્મ| કફજે તુ કાસે સપિત્તે તિક્તસંયુતં વિરૂક્ષણં કર્મ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અનુબન્ધભેદાચ્ચિકિત્સામાહ-કફનુબન્ધ ઇતિ| શુષ્કે-શ્લેષ્મનિષ્ઠીવનહીને,આર્દ્રે-યુક્તે| સપિત્તે કફજે તુ શુષ્કે તિક્તયુતં સ્નિગ્ધમ્, આર્દ્રે રૂક્ષમ્| ઇતિ કફકાસચિકિત્સા

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્તઃક્ષત ઉરસિ સતિ સદ્યઃ-શીઘ્રમેવ, લાક્ષાં માક્ષિકયુક્તાં ક્ષીરેણ પિબેત્| ઉરઃસન્ધાનજનેન લાક્ષાયાઃ પ્રાધાન્યાત્| તથા ચાગ્ર્યં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૧૩)-"લાક્ષા સદ્યઃક્ષતઘ્નાનામ્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ ક્ષતકાસચિકિત્સા| તત્ર ક્ષતસ્યૌષધમાહ-ઉરસ્યન્તઃક્ષત ઇતિ| સદ્યઃ-ઉત્પન્નમાત્રે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીર્ણે-પરિણતે તસ્મિન્નૌષધે, ક્ષીરેણૈવ સહ શાલિમ(લીન) દ્યાત્ સશર્કરમ્(રાન્)|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અત્રૌષધભોજનમાહ-શાલીનિતિ| જીર્ણે-ઔષધે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાર્શ્વબસ્ત્યાદિરુગલ્પાગ્નિશ્ચ તાં-લાક્ષાં, સુરાયુતાં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ-પાર્શ્વબસ્તિસરુગિતિ પાર્શ્વયોર્બસ્તૌ ચ સરુક્-સશૂલઃ| તાં-લાક્ષામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભિન્નપુરીષો નરો મુસ્તાતિવિષાપાઠાવત્સકાન્વિતાં લાક્ષાં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ-ભિન્નવિટ્ક ઇતિ| મુસ્તાદિભિશ્ચતુર્ભિર્યુતાં લાક્ષાં શીતોદકેન પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લાક્ષાદીનિ હિ ક્ષીરે પક્ત્વા તત્ ક્ષીરં દીપ્તાગ્નિઃ પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહા-લાક્ષાં સર્પિરિતિ| સમિત્-ગોધમચૂર્ણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇક્ષ્વારિકાદિભિઃ શૃતં ક્ષીરં મધુયુતં સન્ધાનાર્થમુરસિ ક્ષતઃ પુમાન્ પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ-ઇક્ષ્વારિકેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યવાનામામાનાં ચૂર્ણં ક્ષીરે સિદ્ધં ઘૃતયુતં જ્વરદાહે પિબેત્| અથવા, શર્કરામાક્ષિકયુતાન્ સક્તૂન્ પયસા પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ-યવાનાં ચૂર્ણમિતિ| આમાનાં-ઉલમ્બિકાયોગ્યાનામ્| ઔષધાન્તરમાહ-સિતાક્ષૌદ્રસક્તૂન્વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાસવાંશ્ચ મધુરૌષધૈઃ સાધિતં સર્પિઃ પિબેત્| અથવા, ગુડોદકં ક્વથિતં સક્ષૌદ્રમરિચં શીતં પિબેત્| આમલકાનાં વા ચૂર્ણં ક્ષીરે સિદ્ધં સર્પિર્યુક્તં પિબેત્| રસાયનોક્તવિધિના વા પિપ્પલીઃ પ્રયોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ-કાસવાંસ્ત્વિતિ| મધુરાણિજીવન્ત્યાદીનિ| ઔષધાન્તરમાહ-ગુડોદકં વેતિ| ક્વથિતં-ક્વાથવિધિના| ઔષધાન્તરમાહ-ચૂર્ણમામલકાનાં વેતિ| ઔષધાન્તરમાહ-રસાયનવિધાનેનેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાસી પર્વાસ્થિશૂલવાંશ્ચ સઘૃતમાક્ષિકા મધૂકાદીર્લિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ-કાસી પર્વાસ્થિશૂલીતિ| વઙ્ગસેને તુ (કાસાધિકારે શ્લો. ૯૩)- "ચૂર્ણં કકુભસમુત્થં વાસકરસભાવિતં બહૂન્ વારાન્| મધુઘૃતસિતોપલાભિર્લેહ્યં ક્ષતકાસરક્તપિત્તહરમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિજાતકમર્ધકર્ષપ્રમાણં કણા કર્ષદ્વયમાત્રા સિતાદિકં પ્રત્યેકં પલાંશં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતં મધુના કૃતા ગુટિકા વૃષ્યાઃ પિત્ત શોણિતાદીન્ ઘ્નન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- એલાદિગુટિકામાહ-ત્રિજાતમર્ધકર્ષાંશમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પુનર્નવાદિચૂર્ણં દ્રાક્ષારસપયોઘૃતૈઃ સિદ્ધં રક્તષ્ઠીવી પિબેત્| અથવા, મધૂકાદિભિઃ સિદ્ધં તણ્ડુલીયકં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ-વર્ષાભૂશર્કરેતિ| ઔષધાન્તરમાહ-મધૂકમધુકક્ષીરસિદ્ધમિતિ| મધૂકમધુકાભ્યાં સિદ્ધેન ક્ષીરેણ સિદ્ધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માર્ગેણ-મુખાદિના, વિસૃતે રક્તે યથાયથં રક્તપિત્ત ચિકિત્સિતોક્તમૌષધં કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રક્તપિત્તૌષધમતિદિશતિ-યથાસ્વમિતિ| યોગરત્ને તુ-""ગઙ્ગગોદાવરીક્ષિપ્રાકાલિન્દીનર્મદોદ્ભવામ્| આહૃત્યસિકતાં શ્વેતાં સુસૂક્ષ્માં પ્રસૃતોન્મિતામ્|| તુલ્યાં તૈલઘૃતક્ષૌદ્રૈઃ સવસામઞ્જિભિસ્તથા| સાગારધૂમૈસ્ત્રિફલારસેન ચ વિમિશ્રિતામ્|| સપ્તભિઃ પ્રસૃતૈઃ સાર્ધં ખજેન મથિતાં પિબેત્|રક્તષ્ઠીવી ક્ષતોરસ્કઃ સિદ્ધયોગં સમાચરેત્| રક્તે પ્રવૃત્તે દક્ષાણ્ડં યૂષૈસ્તોયેન વા પિબેત્|| ચટકાણ્ડરસં વાઽપિ રક્તં વા છાગજાઙ્ગલમ્||" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૫)- "રક્તેઽતિવૃત્તે છાગં વા જાઙ્ગલં વા પિબેદસૃક્|" તથા-"પિપ્પલીમધુકં પિષ્ટં કાર્ષિકં સસિતોપલમ્| પ્રાસ્થિકં ગવ્યમાજં ચ ક્ષીરમિક્ષુરસસ્તથા|| યવગોધૂમમૃદ્વીકાચૂર્ણમામલકાદ્રસઃ| તૈલં ચ પ્રસૃતાંશાનિ તત્સર્વં મ્રુદુનાઽગ્નિના|| પચેલ્લેહં ઘૃતંક્ષૌદ્રયુતઃ સ ક્ષતકાસનુત્| કાસહૃદ્રોગકાર્શ્યઘ્નો હિતો વૃદ્ધાલ્પરેતસામ્||" ઇતિ| યવચૂર્ણાદીનિ પ્રસૃતાંશાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૂઢવાતસ્તુ પુરુષોઽજાયા મેદઃ સુરયા ભૃષ્ટમીષત્સૈન્ધવસહિતમદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતોરસ્કો મન્દનિદ્રો દીપ્તાગ્નિઃ શૃતક્ષીરસ્ય સમ્બન્ધિના સરેણ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમજામેદોઽદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ-ક્ષામઃ ક્ષીણ ઇતિ| અજામેદ ઇત્યુનષઙ્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા ક્ષીણઃ ક્ષતઃ કૃશો વા શર્કરાદિકં લિહ્યાત્| કથમ્ ? શૃતક્ષીરાનુપાનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ ચ-ક્ષીણાદિઃ, ક્રવ્યાત્પિશિતસ્ય નિર્યૂહં ઘૃતેન ભૃષ્ટં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? પિપ્પલીક્ષૌદ્રાન્વિતમ્| તચ્ચ માંસશોણિતવર્ધનં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ-ક્રવ્યાત્પિશિતનિર્યૂહમિતિ| સઃ-ક્ષીણઃ ક્ષતકાસી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ન્યગ્રોધાદિભિઃ શૃતાત્ક્ષીરાત્ સમુદ્ભૂતેન સર્પિષા શાલ્યોદનં ક્ષતોરસ્કઃ ક્ષીણશુક્રાદિશ્ચ નરોઽદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ-ન્યગ્રોધોદુમ્બરેતિ| તાલમસ્તકો-અગ્ર. . મજ્જા| ન્યગ્રોધાદિભિઃ શૃતં યત્ ક્ષીરં, તતો જાતં યત્સર્પિઃ, તેન શાલ્યોદનમદ્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતપિત્તપીડિતે ગાત્રમેદે વાઽભ્યઙ્ગોઘૃતૈર્મતઃ| માતરિશ્વના-વાતેન, પીડિતે સતિ તૈલૈર્વાતરોગઘ્નૈરભ્યઙ્ગો મતઃ| ચશબ્દાદ્ધૃતૈરપીતિ દ્યોતયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાભ્યઙ્ગમાહ વાતપિતાર્દિત્ ઇતિ| તૈલાભ્યઙ્ગમાહ-તૈલૈશ્ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હૃત્પાર્શ્વપીડાસુ જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ પાનં સ્યાત્| ઇતિ સમ્ભાવનાયાં લિઙ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહ્ હૃત્પાર્શ્વાર્તૌ ત્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હૃત્પાર્શ્વપીડાસુ જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ પાનં સ્યાત્| ઇતિ સમ્ભાવનાયાં લિઙ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વાતવ્યાધ્યુક્તમતિદિષતિ કુર્યાદ્વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યષ્ટ્યાહ્વયસ્ય નાગબલાયાશ્ચ ક્વાથે ક્ષીરતુલ્યે પયસ્યાદિકલ્કૈઃ સિદ્ધં ઘૃતં ક્ષતકાસેહિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધાન્તરમાહયષ્ટ્યાહ્વનાગબલયોરિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૫)- "શૃતં વાઽષ્ટગુણે ક્ષીરે કોલલા ક્ષારસાન્વિતમ્| કલ્કૈઃ કટ્વઙ્ગદાર્વીત્વમ્રત્સકત્વગ્વત્સકત્વક્ફલૈર્ઘૃતમ્ ||" ઇતિ| કટ્વઙ્ગઃ-ટુણ્ટુકઃ| ફલં-વત્સકસ્યૈવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવનીયો ગણસ્તથા શુણ્ઠ્યાદયસ્તૈર્જીવનીયાદિગણાદિભિઃ કર્ષાંશૈઃ સૂક્ષ્મચૂર્ણિતૈઃ ક્ષીરધાત્ર્યાદિરસયુક્તં ઘૃતસ્ય પ્રસ્થંદ્વાત્રિશત્પલાનિ પચેત્| દ્રાક્ષાક્ષોડાદીન્ય(ત્ય)ત્રાદિશબ્દેન નારિકેલનિકોચાદિપરિગ્રહઃ| શીતે ઘૃતે માક્ષિકસ્ય ષોડશપલાનિ, શર્કરાચૂર્ણપલાનિ પઞ્ચાશત્, મરિચાદીનિ દ્વિકાર્ષિકાણિ ચૂર્ણિતાનિ પ્રક્ષિપ્ય તસ્માન્માત્રાં યથાબલં લિહ્યાત્| અમૃતપ્રાશમેતત્સંજ્ઞં ઘૃતં નરાણામમૃતતુલ્યમ્, મહાગુણત્વાત્| યથા નાગાનાં સુધા દેવાનામમૃતમ્| અત એવૈતત્ સુધામૃતરસમ્| પ્રાશ્યં-ભોજ્યં, ક્ષીરમાંસરસાશિના| એતચ્ચ ઘૃતં નષ્ટશુક્રાદીન્ બૃંહયેત્| કાસાદિનુત્| પુત્રદમ્| છર્દ્યાદિઘ્નમ્| અત્ર ચ મધુરસ્નિગ્ધબૃંહણાનાં દ્રાક્ષાદીનામપિ યથાલાભં કર્ષપ્રમાણમધિકં વા યોજ્યમ્| યથા સામાન્યપરિભાષોક્તા કર્ષમાત્રા પરિપૂર્ણા સ્યાદિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અમૃતપ્રાશમાહ જીવનીયો ગણ ઇતિ| વીરાવિદારી| પયસ્યા-દુગ્ધિકા| મધુરાદિગુણં ફલં-તચ્ચ દ્રાક્ષાક્ષોડાદિ પ્રસિદ્ધં ગ્રાહ્યમિત્યર્થઃ| વિનીય-નિક્ષિપ્ય| સુધાપાતાલે, અમૃતં-સ્વર્ગે, તાભ્યાં તુલ્યરસમિદં ઘૃતં નરાણામમૃતમ્| અત એવામૃતપ્રાશાખ્યમ્| " રસાયનમિવર્ષીણામમરાણામિવામૃતમ્| સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમસ્તુ તે||" (હૃ. સૂ. અ. ૧૮/૧૭) ઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્વદંષ્ટ્રાદીનિ પાલિકાનિ, તેષાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે સ્વગુપ્તાદિભિઃ કલ્કૈર્ઘૃતાત્ પ્રસ્થઃ સિદ્ધો વાતપિત્તહૃદ્રોગશૂલનુત્| મૂત્રકૃચ્છ્રાદિઘ્નિઃ| તથા, ધનુરાદિખિન્નાનાં બલમાંસદઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ શ્વદંષ્ટ્રોશીરેતિ| શ્વદંષ્ટ્રયા ષોડશગુણે જલે ચતુર્થાંશાવશિષ્ટં પાકાનન્તરં યોરસઃ| યસ્માચ્ચતુર્ગુણં ક્ષીરં| અકરુણા એવ હૃતહૃદયતા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મધુયષ્ટ્યા અષ્ટૌ પલાનિ, દ્રાક્ષાયાઃ ષોડશ, એતત્ક્વાથે પિપ્પલ્યષ્ટપલેઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| ઘૃતે ચ સિદ્ધે સુશીતે સતિ ક્ષૌદ્રશર્કરયોઃ પૃથગષ્ટપલં વિમિશ્રયેત્| એતચ્ચ ઘૃતં સમસક્તુ ક્ષત ક્ષીણે રક્તગુલ્મે ચ હિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ મધુકાષ્ટપલેતિ| તન્ત્રિપટાં સમસક્તુ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધાત્ર્યાદિરસસ્ય પૃથક્ પ્રસ્થં ગવ્યાજયોઃ ક્ષીરયોઃ પ્રસ્થૌ ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં ચ વિપાચયેત્| સિદ્ધપૂતે ચ તતસ્તસ્મિન્ ઘૃતે શર્કરાક્ષૌદ્રયોઃ પ્રસ્થૌ દ્વૌ વિનયેત્-ક્ષિપેત્| તત ઇતિ "અવ્યયાદિત્વાત્" તસિઃ| એતચ્ચ ઘૃતં યક્ષ્માદિહરં તથા વયઃસ્થાપનાદિગુણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ ધાત્રીફલેતિ| ધાત્રીફલરસાદીનાં નવાનાં નવપ્રસ્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તેઽભ્યધિકે ઘૃતં લિહ્યાત્| વાતેઽધિકે ઘૃતં પિબેત્| લીઢં તુ ઘૃતં નિર્વાપયેત્-સંશમયેત્| અનલં ચ ન હન્તિ લીઢં ઘૃતમ્| કુતઃ ? અલ્પત્વાત્| અત્રાયં સદ્ભાવાર્થઃ,-કિલ પીતેનાધિકેન દ્રવતયા વહ્નેર્માન્દ્યેનાવશ્યં ભવિતવ્યમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ.ચિ.અ.૧૦/૩૨)-"અગ્નેર્નિર્વાપકં પિત્તં રેકેણ વમનેન વા|" ઇતિ| તચ્ચાભ્યધિકં પિત્તં લીઢં ઘૃતં સંશમયતિ| અલ્પત્વાચ્ચ હેતોરગ્નિં ન હન્તિ-મન્દસ્યાગ્નેરધિકં માન્દ્યં ન જનયતિ| પીતં સદ્ધૃતમનિલમાક્રામતિ-પ્રસહ્ય જયતિ| ઊષ્માણં-જાઠરં વહ્નિં જાજ્વલ્યમાનં, રુણદ્ધિ-આશ્વેવ સ્થગયતિ, શમં કિઞ્ચિન્નયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતલેહપાનયોર્વિષયભેદમાહઘૃતં ત્વિતિ| નિર્વાપયેત્-શમયેત્, શીતત્વાત્| લેહ્યં શીતસ્પર્શં ભવતિ| અલ્પત્વાત્-વહ્નેરનાવરકત્વાત્, અસૃતાવયવત્વાત્| અલ્પદેશે વ્યાપિત્વં હ્યલ્પત્વમ્| ઊષ્માણં-અગ્નિમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષામાણાં ક્ષીણાનાં કૃશાઙ્ગાનાં ચ નૃણામેતાન્યેવ પૂર્વોક્તાનિ ઘૃતાનિ સ્ત્યાનાનિ ત્વકક્ષીરીશર્કરાલાજચૂર્ણૈઃ સહ યોજયેત્| સર્પિર્મિશ્રાન્ ગુડાન્ સમધ્વંશાન્ કૃત્વા ચ દદ્યાત્| શર્કરાયાઃ પલાનિ પઞ્ચાશત્ મધુનઃ પલાનિ ષોડશાત્ર દેયાનિ| મુનિના હ્યેવમુક્તમ્ (ચ.ચિ.અ.૧૧/૬૦)-ધાત્રીવિદારીક્ષુરસપ્રસ્થૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્પચેત્| શર્કરાર્ધતુલાં શીતે ક્ષૌદ્રાર્ધપ્રસ્થમેવ ચ|| ક્ષિપ્ત્વા સર્પિર્ગુડાન્ કુર્યાદ્ધિક્કાશ્વાસજ્વરાપહાન્|" ઇતિ| પય ઇત્યાદિ| અનન્તરં પયઃ પિબેત્| તૈઃ_સર્પિર્ગુડૈઃ, રેતોવીર્યાદીન્ શીઘ્રતરં પ્રાપ્નોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સર્પિર્ગુડાનાહક્ષામક્ષીણકૃશાઙ્ગાનામિતિ| ક્ષામઃ-શુક્રેણ હીનઃ| ક્ષીણે-બલવીર્યાભ્યામ્| કૃશો-માસાંદિભિઃ| સ્ત્યાનાનિ ઘૃતાનિ ચૂર્ણૈર્યોજયેત્| તૈઃ-મધુચતુર્થાંશયુક્તૈઃ| સર્પિર્ગુડાન્-ઘૃતમોદકાન્ કૃત્વા, રોગિણે દદ્યાત્| તદનુ દુગ્ધં દદ્યાત્| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૫)- "બલા વિદારી હસ્વં ચ પઞ્ચમૂલં પુનર્નવા| પઞ્ચાનાં ક્ષીરિવૃક્ષાણાં શુઙ્ગા મુષ્ટ્યંશિકાસ્તથા|| એષાં કષાયે દ્વિક્ષીરે વિદાર્યાજરસાંશિકે| જીવનીયૈઃ પચેત્પિષ્ટૈરક્ષમાત્રૈર્ઘૃતાઢકમ્|| સિતાપલાનિ પૂતે ચ ઇતિ દ્વાત્રિંશદાવપેત્| ગોધૂમપિપ્પલીવાંશીચૂર્ણં શૃઙ્ગાટકસ્ય ચ|| સમાક્ષિકં કૌડવિકં તત્સર્વં ખજમૂર્ચ્છિતમ્| સ્ત્યાનં સર્પિર્ગુડાન્કૃત્વા ભૂર્જપત્રેણ વેષ્ટયેત્|| તાન્ જગ્ધ્વા પાલિકાન્ ક્ષીરં મદ્યં ત્વનુ પિબેત્કફે| શોષે કાસે ક્ષતે ક્ષીણે શ્રમસ્ત્રીભારકર્ષિતે|| રક્તનિષ્ઠીવને તાપે પીનસે ચોરસિ સ્થિતે| શસ્તા પાર્શ્વશિરઃ શૂલે ભેદે ચ સ્વરવર્ણયોઃ|| શૃ(શુ)ઙ્ગાઃ-પલ્લવાઙ્કુરાઃ| મુષ્ટિઃ-પલમ્| દ્વિક્ષીરે-દ્વિગુણક્ષીરે| [વિદાર્યાજ] રસઃ, અંશિકઃ-સમભાગો, યસ્ય તસ્મિન્| ગોધૂમચૂર્ણાદિપઞ્ચકં પ્રત્યેકં કુડવાંશમ્| ભૂર્જપત્રવેષ્ટનં સ્થાપનાસૌકર્યાર્થમ્| 'મદ્યં તુ કફે' ઇતિ વચનાત્ વાતે પિત્તે ચ ક્ષીરમ્| શર્કરયા શૃતે ક્ષીર ઘૃતતૈલાઢકત્રયે| ચૂર્ણીકૃતાઃ ક્ષિપેત્પક્વસાન્દ્રે દશાપલાઃ પૃથક્|| દ્રાક્ષાત્મગુપ્તાવર્ષાભૂસમઙ્ગાભીરુપિપ્પલીઃ| તદ્વદ્વિદાર્યામલકે પ્રસ્થાર્ધં વિશ્વભેષજમ્|| યષ્ટ્યાહ્વસૌવર્ચલયોર્દ્વિપલં મરિચસ્ય ચ| ક્ષામઃ ક્ષીણઃ કૃશઃ શુષ્યંસ્તાન્ ખાદેત્પાલિકૈર્ગુડૈઃ|| તથા સદ્યો રસાદીનામ્ વૃદ્ધ્યાપુષ્ટિં સમશ્નુતે|| તદ્વત્-પૃથક્ દશપલે| પાલિકૈર્ગુડૈઃ-પાલિકાન્ ગુડન્ કૃત્વા| ગોક્ષારાદાઢકં સર્પિઃપ્રસ્થમિક્ષુરસાઢકમ્| રસાદ્વિદાર્યાઃ કુડવં રસાત્પ્રસ્થં ચ તૈત્તિરાત્|| દદ્યાત્ સિધ્યતિ તસ્મિંસ્તુ પિષ્ટાનિક્ષુરસૈરિમાન્| મધૂકપુષ્પકુડવં કુડવં ચ પ્રિયાલતઃ|| પલદ્વયં તવક્ષીર્યાઃ ખર્જૂરાણિ ચ વિંશતિમ્| પૃથગ્બિભીતકાન્મજ્જ્ઞઃ પિપ્પલ્યાશ્ચ ચતુર્થિકામ્|| ત્રિંશત્પલાનિ ખણ્ડચ્ચ મધૂકાત્પાણિમાનિકામ્| તથાઽર્ધપલિકાન્યત્ર જીવનીયાનિ દાપયેત્|| સિદ્ધે દ્વિકુડવં ક્ષૌદ્રાચ્છીતે દત્વા ચ મોદકાન્| કારયેન્મરિચાજાજીપલચૂર્ણાવચૂર્ણિતાન્|| વાતાસૃક્પિત્તરોગેષુ ક્ષતકાસક્ષયેષુ ચ| ક્ષીણૌજઃસ્વરશુક્રેષુ યોનિદોષેષુ સંસ્ત્રવે|| મૃતપ્રજાસુ વન્ધ્યાસુ હિતા ગર્ભસ્ય સ્ત્રુતૌ|" ઇતિ| ચતુર્થિકાં૦પલમ્| પાણિમાનિકાં-કર્ષમ્| મરિચાજાજ્યોઃ પૃથક્પલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વીતાનિ-અપાસિતાનિ, ત્વગસ્થીનિ યસ્માત્કૂષ્માણ્ડાત્ તસ્ય તુલાં સ્નિન્નાં સતીં પુનઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થે ઘટ્ટયન્ પચેત્| અત્ર ચ કૂષ્માણ્ડે માક્ષિકવર્ણે જાતે સતિ ખણ્ડાચ્છતં, ફણાશુણ્ઠ્યોર્દ્વિપલં, જીરકાચ્ચ પલદ્વયં, ત્રિજાતકાદિ પ્રત્યેકમર્ધપલાંશકં, ક્ષિપેત્| અવતારિતે શીતે ચાસ્મિન્ ક્ષૌદ્રસ્ય ષોડશ પલાનિ દત્વા, ખજેન-દર્વ્યા, આમથ્ય-વિલોડ્ય, પશ્ચાદ્ભાણ્ડે સ્થાપ્યમ્| એવં હ્યસ્ય સમ્યગ્ ઘૃતાદિસમયોગઃ સ્યાત્| ઉપયોજિતં ચ તત્ કાસાદીન્ હન્તિ| ઉરઃસન્ધાનં કરોતિ| મેધાદિપ્રદમ્| અશ્વિભ્યાં-દસ્રાભ્યાં, નિર્દિષ્ટં કૂષ્માણ્ડકાખ્યં રસાયનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કૂષ્માણ્ડકરસાયનામાહ-વીતત્વગસ્થિકૂષ્માણ્ડતુલામિતિ| સ્વિન્નાં ત્યક્તદ્રવાં શીતીકૃતાં પુનઃ પચેત્| ક્ષૌદ્રવર્ણે કૂષ્માણ્ડે| શતં-પલશતમ્| ખણ્ડપ્રક્ષેપસમયે સ્વેદનાન્નિર્ગતઃ કૂષ્માણ્ડરસઃ પ્રક્ષેપ્ય ઇતિ વૃદ્ધવૈદ્યાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાગબલામૂલસ્ય પલં ક્ષીરયુતં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? અર્ધકર્ષાદિવર્ધિતં માસં યાવત્| કિમ્ભૂતો નરઃ ? ક્ષીરવર્તનોઽનન્નાદઃ સન્| અયં પ્રયોગઃ સુષ્ઠુ પુષ્ટ્યાદિકરઃ| એવમેવ કલ્પો મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ યષ્ટ્યાઃ શુણ્ઠ્યાશ્ચ કાર્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- નાગબલારસાયનમાહ પિબેદિતિ| વર્ધિતં અર્ધકર્ષેણૈવ, અષ્ટભિર્દિનૈઃ પલં ભવતિ| અતઃ પલમેવ, યાવન્ માસઃ પૂર્યતે| અન્યદ્રસાયનમાહ-મણ્ડૂકપર્ણ્યા ઇતિ| અયં-નાગબલોક્તઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૫)- "પાદશેષં જલદ્રોણે પચેન્નાગબલા તુલામ્| તેન ક્વાથેન તુલ્યાંશં ઘૃતં ક્ષીરં ચ સાધયેત્|| પલાર્દ્ધિકૈશ્ચાતિબલાયષ્ટીપુનર્નવૈઃ| પ્રપૌણ્ડરીકકાશ્મર્યપ્રિયાલકપિકચ્છુભિઃ|| અશ્વાગન્ધાસિતાભીરુમેદાયુગ્મત્રિકણ્ટકૈઃ| કાકોલીક્ષીરકાકોલીક્ષીરશુક્લર્ધિજીવકૈઃ|| મૃણાલબિસખર્જૂરશૃઙ્ગાટકકસેરુકૈઃ| એતન્નાગબલાસર્પિઃ પિત્તં રક્તં ક્ષતં ક્ષયમ્|| જયેત્તૃડ્ભ્રમદાહાંશ્ચ બલપુષ્ટિકરં પરમ્| વર્ણ્યમાયુષ્યમોજસ્યં વલીપલિતનાશનમ્|| ઉપયુજ્ય ચ ષણ્માસં વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે| ક્ષીરશુક્લા-ક્ષીરવિદારી| મૃણાલબિસે-સૂક્ષ્મસ્થૂલપદ્મમૂલે| શર્કરાપિપ્પલીચૂર્ણૈઃ સર્પિષા માક્ષિકેણ ચ|| સંયુક્તં વા શૃતં ક્ષીરં પિબેત્કાસજ્વરાપહમ્| ફલામ્લં સર્પિષા ભૃષ્ટં વિદારીક્ષુરસે કૃતમ્|| સ્ત્રીષુ ક્ષીણઃ પિબેદ્યૂષં જીવનં બૃંહણં પરમ્| સક્તૂનાં વસ્ત્રપૂતાનાં મન્થં ક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતમ્| યવાન્નસાત્મ્યો દીપ્તાગ્નિઃ ક્ષતક્ષીણઃ| જીવનીયોપસિદ્ધં વા જાઙ્ગલં ઘૃતભર્જિતમ્|| રસં પ્રયોજેત્ ક્ષીણો વ્યઞ્જનાર્થં સશર્કરમ્|| વ્યઞ્જનાર્થં-શાકાર્થમ્| ગોમહિષ્યશ્વનાગાજૈઃ ક્ષીરૈર્માંસરસૈસ્તથા| યવાન્નં ભોજયેદ્યૂષૈઃ ફલામ્લૈર્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ||" ઇતિ|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાગબલાયાસ્તુલાં વારિદ્રોણે પાદશેષં યથા ભવતિ તથા પચેત્| તેન-નાગબલાક્વાથેન, તુલ્યાશં ઋતં તથા ક્ષીરં તથા પલાર્ધપ્રમાણૈરતિબલાદિભિઃ કલ્કૈશ્ચ સાધયેત્| એતન્નાગબલાસર્પિઃ પિત્તરક્તાદીન્ જયેત્| તથા, સુષ્ઠુ બલાદિકરમ્| તથા, વર્ણાય હિતમાયુષ્યમોજસ્યં વલીપલિતઘ્નં ચ| તથા, ષણ્માસા નુપયુજ્યેદં ઘૃતં વૃદ્ધોઽપિ તરુણ ઇવાચરતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દીપ્તે-સમિદ્ધે, અગ્નૌ સત્યેષ વિધિઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તસ્ય ક્ષતકાસોપચારસ્ય વિષમાહ-દીપ્તેઽગ્નાવિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મન્દેઽગ્નૌ દીપનપાચનઃ| યક્ષ્મોક્તો-રાજયક્ષ્મણ્યુક્તઃ, ક્ષતિનાં શસ્ત ઉપક્રમઃ| દ્રવે તુ શકૃતિ ગ્રાહી ઉપક્રમઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મન્દેઽગ્નાવુપચારાન્તરમાહ-મન્દ ઇતિ| યક્ષ્મોક્તઃ-રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતોક્તઃ| દ્રવમલસ્યોપચારાન્તરમાહ-ગ્રાહીતિ| ગ્રાહી-યક્ષ્મોક્ત એવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- દશમૂલાદિપુષ્કરાન્તં પૃથક્ દ્વિપલપ્રમાણમ્| યવાનામાઢકં-ચતુઃષષ્ટિપલાનિ| હરીતકીફલાનામેકં શતમ્| એતત્સર્વં જલસ્ય પઞ્ચાઢકે પચેત્| યવસ્વેદે ચ સતિ તં કષાયં પૂતંગાલિતં, તચ્ચ સ્વિન્નમભયાશતં ગુડતુલાં દત્ત્વા તથા ઘૃતતૈલપિપ્પલીચૂર્ણાનાં પ્રત્યેકં કુડવં દત્ત્વા પચેત્| સિદ્ધે શીતે ચ લેહે માક્ષિકકુડવં દત્ત્વા, અતો-લેહાખ્યાદ્રસાયનાત્, સત્રિભાગપલમાત્રં દ્વે ચ હરીતક્યૌ નિત્યં ખાદેત્| તચ્ચ ભુક્તં વલીપલિતં હન્યાત્| વર્ણાદિવર્ધનં તથા પઞ્ચકાસાદીન્ હન્તિ| અગસ્ત્યેન મહર્ષિણા નિર્મિતમેતદ્રસાયનં ધન્યં-શ્રેષ્ઠમેતત્| અત્ર ચ તૈલ ઘૃતમધૂનાં સમાંશાનામપ્યવિરોધઃ, પાકાચ્છક્તયન્તરોત્પત્તેઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અગસ્ત્યહરીતકીમાહ-દશમૂલમિતિ| યવસ્વેદે સતિ-યદા યવાઃ સ્વિન્નાસ્તદા કષાયઃ સિદ્ધો ભવતીત્યર્થઃ લેહં પલદ્વયમિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દશમૂલાદિ ઇક્ષુરકાન્તં પલપ્રમાણમ્| બોટઃ-અલમ્બુસા| સ્થવિરં-શૈલેયમ્| ચન્દ્રલેખા-બાકુચી| હરીતકીનામેકાદશશતાનિ યવાનામાઢકૌ દ્વૌ અષ્ટગુણે જલે પએત્| યવસ્વેદે સતિ ચાવતારયેત્| તસ્મિન્ ક્વાથે પૂતે પથ્યાસહિતાં પુરાણગુડાત્તુલાં તૈલાદીનાં પૃથક્પૃથક્ પ્રસ્થં ક્ષિપેત્| તતઃ-અનન્તરં, પુનઃ પચેત્| મૃદૌ વહ્નૌ દર્વીલેપે સત્યવતાર્ય શીતે સતિ પ્રસ્થદ્વયં ક્ષૌદ્રાત્ પિપ્પલીનાં ચતુષ્પલં ચૂર્ણિતં ત્રિજાતાચ્ચ ત્રિપલં ક્ષિપેત્| તતઃ-અનન્તરં, પુરાણકુમ્ભસ્થં-ઘૃતરૂઢભાણ્ડસ્થં, ધાન્યમધ્યે માસં નિખનેત્| માસાદૂર્ધ્વં પૂર્વવત્ ખાદેત્| એતદ્રસાયનં વસિષ્ઠેન કથિતમ્| અગસ્ત્યલેહાદ્ગુણૈરધિકં સ્વસ્થાનાં નિષ્પરીહારં સર્વર્તુષ્વિષ્યતે, તન્ત્રકૃદ્ભિરિતિ શેષઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વસિષ્ઠહરીતકીમાહ-દશમૂલં બલામિતિ| બોટસ્થવિરો-મુણ્ડી| ચન્દ્રલેખા-બાકુચી| સહાચરં-કુરણ્ટકઃ| ઇક્ષુરઃ-કોકિલાક્ષઃ| એતત્સર્વં પલાંશકં-પ્રત્યેકં પલમાત્રમ્| સપથ્યે-હરીતક્યેકાદશશતીયુક્તે| પૂર્વવત્લેહં દ્વે ચાપથ્યે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સૈન્ધવં-લવણં, પલપ્રમાણમ્| શુણ્ઠી પલપ્રમાણા| પાલિકમિતિ પલં પરિમાણમસ્યેતિ ઠક્| પાલિકં પાલિકી ચેતિ "નપુંસકમનપુંસકેન" ઇત્યેકશેષઃ| સૌવર્ચલલવણાચ્ચ દ્વે પલે| કુડવપ્રમાણાનિ વૃક્ષામ્લાદીનિ| આર્જકં-કુઠેરકમ્, તસ્માત્પત્રમ્| એકામેકાં મરિચાજાજ્યોશ્ચતુર્થિકાં-પલસંજ્ઞામ્, ધાન્યકાત્ દ્વે ચતુર્થિકે, શર્કરાપલાનિ ચ દ્વાદશાત્ર દેયાનિ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૧૧/૮૨)- "પાલિકં સૈન્ધવં શુણ્ઠી" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "શર્કરાયાઃ પલાન્યત્ર દશ દ્વે ચ પ્રદાપયેત્| કૃત્વા ચૂર્ણમતો માત્રા" ઇત્યાદિ| તસ્માદત્રાપ્યયં ગ્રન્થો નિર્દિષ્ટો બોધ્યઃ| પ્રમાદાચ્ચ કેચિન્ન પઠન્તિ| અયં ચાત્રૈવં વક્તિ-"રુચ્યં તદ્દીપનં" ઇત્યાદિ| શર્કરામન્તરેણ તુ રુચ્યત્વમસ્ય કથમિવોપપદ્યતે ? તસ્માદ્યુક્તોઽત્ર શર્કરાપ્રયોગ ઇતિ| એતચ્ચૂર્ણ કૃત્વા, અતઃ- અસ્માચ્ચૂર્ણાત્, માત્રાં યથોચિતામન્નપાનેષુ દાપયેત્, વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| એતચ્ચૂર્ણં રુચ્યં દીપનં બલ્યં પાર્શ્વાદ્યાર્તિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ષાડવં ચૂર્ણમાહ-પાલિકમિતિ| શુણ્ઠ્યપિ પાલિકી| આર્જકાત્-પર્ણાશાત્, પત્રમ્| અત્ર-પલવિંશતૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધાન્યકાદેકાં ષોડશિકાં-કર્ષસંજ્ઞામ્| અજાજીદીપ્યકાટ્ દ્વે દ્વે ષોડશિકે| તાભ્યાં-અજાજીદીપ્યકાભ્યાં મિશ્રિતાભ્યાં સકાશાત્, દાડીમવૃક્ષામ્લે દ્વિર્દ્વિઃ-પ્રત્યેકં ચતસ્રઃ ષોડશિકા ઇત્યર્થઃ| એવમષ્ટૌ કર્ષા દાડિમસ્ય, અષ્ટૌ વૃક્ષામ્લસ્ય| તથા સૌવર્ચલાત્ પલં, શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં, કપિત્થસ્ય મજ્જતઃ પઞ્ચ પલાનિ| તત્-એતત્, ચૂર્ણં શર્કરાયાઃ ષોડશપલૈઃ સમ્મેલયેત્| અયં ષોડવોઽન્નપાનેષુ પૂર્વવત્ પ્રદેયઃ સ્યાત્| અર્હાર્થે કૃત્યઃ| કેચિત્ ષોડશિકાં પલમિત્યાહુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ષાડવાન્તરમાહ-એકાં ષોડશિકામિતિ| ષોડશિકાં-કર્ષમ્| તાભ્યાં-મિલિતાભ્યાં પલમિતાભ્યામ્| દ્વિર્દ્વિદ્વિર્ભૂત્વા દ્વિઃ, પ્રત્યેકં ચતુઃ પલમિતે દાડિમવૃક્ષામ્લે| ષાડવઃ-ષડઙ્ગસંયોગાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષતે ચાવસ્થાવશાદ્યક્ષ્મણિ યો વિહિતો વિધિઃ સ હિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- યક્ષ્મચિકિત્સિતમતિદિશતિ-વિધિશ્ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષતદોષે ચ નિવૃત્તે-શાન્તે સતિ, કફે વૃદ્ધે યસ્ય કાસવતઃ પુંસ ઉરઃ શિરશ્ચ દાલ્યતે-પાટ્યત ઇવ, સઃ-કાસી, ધૂમાનિમાન્-દ્વિમેદાદીનાં, પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ધૂમપાનમાહ-નિવૃત્ત ઇતિ| દાલ્યતે-ભિદ્યતે ભિદ્યમાનમિવ વ્યથતે| ના-પુરુષઃ| ઇમાન્-વક્ષ્યમાણાન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્વિભેદાદિભિઃ કલ્કૈઃ ક્ષૌમે-સુભાવિતે વર્તિ કૃત્વા ધૂમં પિબેત્| જીવનીયાખ્યં ઘૃતમનુ-પશ્ચાત્, પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ધૂમમાહ-દ્વિમેદાદ્વિવચાયષ્ટીકલ્કૈરિતિ| સુભાવિતે-પુનઃપુનર્લિપ્તે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મનઃશિલાદિભિસ્તદ્વદેવ-દ્વિમેદાદિભિર્યથા ધૂમં પિબેત્| અનુ શર્કરોદકમિક્ષુરસં ગુડોદકં વા પિબેત્| ઉદકસાદૃશ્યાદિક્ષુરસોઽપીક્ષૂદકશબ્દેન ગૃહીતઃ| સ૦-મનઃ શિલામાર્દ્રયા વટશુઙ્ગયા તુલ્યાં પિષ્ટ્વા સહ સર્પિષા ધૂમં સતિત્તિરિપ્રતિભોજનં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ધૂમાન્તરમાહ મનઃશિલેતિ| તદ્વદેવ-કલ્કૈઃ ક્ષૌમે સુભાવિતે વર્તિ કૃત્વેતિ| શર્કરોદકાદ્યન્યતમમનુપાનમ્| આ૦ ર૦- ધૂમાન્તરમાહ પિષ્ટ્વેતિ| તિત્તિરિમાંસરસપ્રધાનં ભોજનં યત્ર ધૂમે તમ્| ઇતિ ક્ષતજાસચિકિત્સા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષયજે કાસે પૂર્વોક્તં બૃંહણં કુર્યાદગ્નિસન્દીપનં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તથક્ષયકાસચિકિત્સા| તત્ર પ્રથમોપચારમાહ-ક્ષયજે બૃંહણમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બહુદોષાય-પ્રભૂતાદોષાય ક્ષયકાસિને, સહ સ્નેહેન મૃદુ વિરેચનં દદ્યાત્| તદેવાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિરેચનમાહ બહુદોષાયેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શમ્યાકેન્-કર્ણિકારેણ, અથવા ત્રિવૃતયા દ્રાક્ષારસયુક્તયા તિલ્વકસ્ય કષાયેણ વિદારીસ્વરસેન ચ સર્પિઃ સિદ્ધં યુક્ત્યાદેશકાલાદિવલેન, ક્ષીણદેહો વિશોધનં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તદેવ વિરેચનત્રયમાહ શમ્યાકેનેતિ| શમ્યાકકલ્કેન સિદ્ધં સર્પિરેકમ્| ત્રિવૃત્કલ્કદ્રાક્ષારસારસાભ્યાં દ્વિતીયમ્| રોધ્રક્વાથવિદારીરસાભ્યાં તૃતીયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તે ક્ષીણે કફાદિષુ ચ ક્ષીણેષુ ક્ષયકાસી કર્કટક્યાદિપક્વં ઘૃતં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શમનં ઘૃતમાહ| પિત્તે કફ ઇતિ| કર્કટશૃઙ્ગીબલાતિબલાકલ્કેન ક્ષીરેણ ચ સાધિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિદારીભિરિતિ બહુવચનં ક્ષીરવિદાર્યાદિવ્યક્તિવિશેષાણાં ગ્રહણાર્થમ્| એવં કદમ્બૈરિત્યત્રાપિ ધારાકદમ્બાદિગ્રહણાર્થમ્| જાતૌ બહુવચનમિત્યન્યે| તાલસસ્યૈઃ-તાલફલૈર્વા, સાધિતં ઘૃતં પયો વા પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ વિદારીભિરિતિ| વાશબ્દઃ પૂર્વઘૃતાપેક્ષયા, ચશબ્દસ્ય સમુચ્ચયાર્થત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૂત્રસ્ય વૈવર્ણ્યે કૃછ્રનિર્ગમે સતિ તથા મેઢ્રે શૂને સવેદને પાયૌ શ્રોણ્યાં વઙ્ક્ષણે ચૈવંવિધે સતિ નરો લઘુના ઘૃતમણ્ડેનાનુવાસ્યઃ| મિશ્રિકેણ વા-ઘૃતતૈલેન, અનુવાસ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- [અનુવાસનમાહ-મૂત્રસ્યેતિ|] લઘુના-લઘુપઞ્ચમૂલસિદ્ધેન| [ઘૃતમણ્ડેન-]ચિરસ્થિતસ્ય ઘૃતસ્યાચ્છભાગેન| મિશ્રકેણ-વૃદ્ધિચિકિત્સિક્તેન સુકુમારકાખ્યેન "પચેત્પુનર્નવતુલાં" (હૃ. ચિ. અ. ૧૩/૪૧) ઇત્યાદિના|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનુવાસાનાન્તરં જાઙ્ગલૈર્માસૈઃ-હરિણૈણાજાદિભિઃ, તદભાવાત્તત્સદૃશૈરપિ| પ્રતિભુક્તસ્યાનન્તરં તથૈવ પિશિતાશિનઃ પ્રસહાઃ-દ્વીપિવ્યાઘ્રાદયઃ, પ્રયોજ્યાઃ| નાનુવાસિતમાત્રસ્ય જાઙ્ગલમાંસપ્રતિભુક્તસ્યૈવ પ્રસહાઃ પિશિતાશિનશ્ચ યોજ્યાઃ, અગ્નિમાન્દ્યભયાત્| તે પ્રસહાઃ પ્રમાથિભાવાત્ તથૌષ્ણ્યાત્ કફોપલિપ્તેભ્યઃ સ્રોતોભ્યઃ કફં ચ્યાવયન્તિ| પ્રમાથિદ્રવ્યલક્ષણં ચ ખારણદાદૌગદિતમ્| યથા-"સ્રોતાંસિ દોષલિપ્તાનિ પ્રમથ્ય યત્| પ્રવિશ્ય સૌક્ષ્મ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ તત્પ્રમાથીતિ સંજ્ઞિતમ્||" ઇતિ| તૈશ્ચ-સ્રોતોભિઃ,શુદ્ધૈઃ સમ્યગ્વહન્ રસઃ પુષ્ટિં કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનુવાસનશુદ્ધસ્ય માંસોપચારમાહજાઙ્ગલૈરિતિ| જાઙ્ગલૈઃ-મૃગાદિમાંસરસૈઃ| પ્રતિભુક્તસ્ય-શુધ્દ્યક્તેષ્ટદોષશાન્તિર્યથા ભવત્યેવં ભુક્તસ્ય| વર્તકાદ્યાઃ-વિષ્કિરાઃ| પિશિતાશિન ઇતિ સર્વેષાં વિશેષણમ્| પ્રથમ્ વિષ્કિરાસ્તતો બિલેશયાસ્તતઃ પ્રસહા ઇતિ ક્રમઃ| તદ્વત્-પ્રતિભોજનવત્, અગ્નિબલાપેક્ષયા માત્રાવૃદ્ધિરિત્યર્થઃ| પ્રમાથિભાવાત્-લીનમલોલ્લેખનસામર્થ્યાત્| તૈઃ-સ્રોતોભિઃ| રસો-રસધાતુઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચવિકાદિભિર્જલે શૃતૈર્નાગરાદિભિઃ પિષ્ટૈઃ સમૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્| સિદ્ધેઽસ્મિન્ ઘૃતે ક્ષારૌ દ્વૌ, પઞ્ચ-સૈધવાદીનિ લવણાનિ ચ, દત્ત્વા માત્રાં પ્રકૃતત્વાત્ ઘૃતસ્ય પિબેત્, કફકાસાર્તઃ પુરુષઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- માંસયોગ્યસ્ય ઘૃતમાહચવિકાત્રિફલેન્તિ| સમૈઃ-નાગરાદિભિઃ પઞ્ચભિરેકયા કર્કટશૃઙ્ગયા, અન્યથા સમૈરિતિ વ્યર્થં, પ્રત્યેકં સમસ્ય પરિભાષાપ્રાત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાસમર્દાદિભિરક્ષપ્રમાણૈઃ ક્ષીરદ્રાક્ષારસયોર્મિશ્રિતયોરાઢકે ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| શોષાદિહરં શિવં ચ-આરોગ્યકરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ કાસમર્દાભયેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વૃષાદીનાં પ્રત્યેકં પત્રમૂલફલાઙ્કુરાત્ રસકલ્કૈઃ પક્વં ઘૃતં કાસાદીન્ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહવૃષવ્યાઘ્રીગુડૂચીનામિતિ| પત્રાદીનાં ચતુર્ણાં રસૈસ્તેષામેવ કલ્કૈઃ| તે ચ વૃષાદીનાં પ્રત્યેકં ગ્રાહ્યાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા દાડિમસ્વરસે દ્વિગુણે વ્યોષકલ્કસંયુતં સિદ્ધં ઘૃતં ભુક્તસ્યાહારસ્યોપરિ યવક્ષારયુતં પિબેત્| પિપ્પલીગુડાભ્યાં વા ચતુર્ગુણે ઘૃતે ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણે જલે ઘૃતસમે છાગક્ષીર ઇતિ પક્વં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતાન્તરમાહ દ્વિગુણ ઇતિ| વ્યોષયુતં સાધનકાલે| યવક્ષારયુતં પાનકાલે| ઘૃતાન્તરમાહ-પિપ્પલીગુડસિદ્ધં વેતિ| પિપ્પલીગુડયોઃ કલ્કેન છાગક્ષીરેણ ચ સિદ્ધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એતાનિ પૂર્વોક્તાનિ ચવ્યાદિભિર્વિપક્વાનિ ઘૃતાન્યગ્નિવર્ધનાનિ ક્ષયકાસિનાં સ્યુઃ| દોષોપલિપ્તકણ્ઠોરઃસ્રોતસાં ચ વિશુદ્ધયે સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તાનાં ઘૃતાનાં દીપનત્વં સ્રોતઃ શોધનત્વં ચાહ એતનીતિ| વઙ્ગસેને તુ (કાસ. શ્લો. ૯૯)- "શુભદેશસમુદ્ભૂતં સમુદ્ભૃતં મૂલ [મશ્વ]ગન્ધાયાઃ| પુણ્યેઽહનિ સઙ્ક્ષુણ્ણં વિપચેદ્દ્રોણેઽમ્ભસસ્તુલામસ્માત્|| જ્ઞાત્વાઽષ્ટભાગશેષં ગૃણ્હીયાતદ્રસં સુપરિતૂતમ્| દ્વે ચૈવાત્ર પલશતે દદ્યાચ્છાગસ્ય શુદ્ધમાંસસ્ય|| સર્પિઃપ્રસ્થમથૈકં ગવ્યં ચ પયશ્ચતુર્ગુણે દદ્યાત્| કલ્કાનક્ષસમાંશાનૂર્ધ્વમતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ|| કાકોલોયુગમૃદ્ધી દ્વે મેદે જીવકં સ્વયંગુપ્તામ્| ઋષભકમેલાં મધુકં મૃદ્વીકાહસ્તિપિપ્પલ્યૌ|| જીવન્તીમુપકુલ્યાં બલાં વિદારીં શતાવરી ચાત્ર| દત્વા સમ્યગ્વિપચેત્સર્પિરથોદ્ધૃત્ય પૂત્વા ચ|| મધુશર્કરયોઃ કુડવં દત્વા ભાણ્ડે શુભે સ્થિતં મૃદિતમ્| લીઢ્વા તત્પાણિતલં યથેષ્ટમાહારમશ્નીયાત્|| ક્ષીણક્ષતશિશુવૃદ્ધાઃ ક્ષીણેન્દ્રિયવર્ણહીનમાંસાશ્ચ| પ્રાશ્ય પ્રાપુઃ સદ્યઃ પુષ્ટિબલારોગ્યતેજાંસિ|| ઉપયુજ્ય સર્પિરેતત્સત્પતિવર્ષો યુવેવ ભૂત્વાઽઽશુ| બહુશઃ સ્નિયોઽધિગચ્છતિ ન ચાત્ર શુક્રક્ષયં લભતે|| પુત્રર્થિની ચ નારી લભતે પુત્રાન્ વયસ્યતીતેઽપિ વન્ધ્યા લભતે પુત્રં સર્પિઃ પ્રાશ્યૈતદશ્વગન્ધાદ્યમ્|| ઉપયુક્તે યઃ પુરુષસ્નીન્ માસાન્ સાર્ધમાસં વા| નારીશતં સ ગચ્છનૈવ ભવેદ્યોષિતાં તૃત્પિઃ|| ખાલિત્યવલીપતૈર્ન ચાસ્યદેહોઽભિભૂતે ક્ષિપ્રમ્| વાતવ્યાધિભિરાર્તાસ્તથૈવ હૃદ્વ સ્તિરોગાર્તાઃ|| ભુઞ્જાના ભાજમાનાઃ સર્પિરરોગા ભવન્તીહ| એવં જગદ્ધિતાર્થં સર્પિરિદં વાજિગન્ધાયાઃ|| શ્રેષ્ઠં વાજીકરણં નિર્દિષ્ટં પૂર્વમશ્વિભ્યામ્|| (શો. ૯૫)- કિલીરશુક્તિંશ્ચ તકેણ લાવાન્નિઃક્વાથવર્ગૈર્મધુરૈસ્યથાઽન્યૈઃ| પચેદ્ઘૃતં તત્તુ નિષેવ્યમાણં હન્યાત્ક્ષાતોત્થં ક્ષતજં ચ કાસમ્||" ઇતિ| યોગરત્ને તુ-" ષોડશભિર્જપાત્રૈઃ મૃદ્વીકાયાઃ પલાનિ દશ ષટ્ ચ| અષ્ટૌ મધુયુક્તપચનિ (?)ચ્છાગં ઉલાર્ધં સ્યાત્|| અવશિષ્ટપાદતોયં પૂતં શીતં કષાયમવતાર્ય| દત્વા કષાયતુલ્યં પયો ઘનસર્પિષઃ પ્રસ્થમ્|| ૠષભકજીવકમેદાવિદારિવીરાત્મગુત્પાનામ્| ભવ્યાક્રોડનિકોચકશૃઙ્ગાટકપદ્મબીજાનામ્|| ભાગાનક્ષસમાંશાનાવપ્ય ચ સાધયેત્તુ મૃદ્વગ્નૌ| સમ્યક્સિદ્ધે તસ્મિન્ દદ્યાત્સિતશર્કરાપલાન્યષ્ટૌ|| મધુનશ્ચ પલાન્યષ્ટૌ ચત્વારિ પલાનિ પિપ્પલીચૂર્ણાત્| સમસક્તુકઘૃતમેતજ્જનકેશ્વરપૂજિતં સમુદ્દિષ્ટમ્| ક્ષીણે ક્ષતેઽલ્પશુક્રે તદ્ગુધિરે પૈત્તિકેષુરોગેષુ| સ્ત્રીકામેષુ ચ દેયં બલ્યં વૃષ્યં ચ ઘૃતમેતત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યવક્વાથે પ્રસ્થપ્રમાણે હરીતકીવિશતિં પચેત્| સ્વિન્નાસ્તાઃ-હરીતકીઃ, તસ્મિન્-યવક્વાથે, મૃદુત્વા પુરાણાદ્ ગુડાત્ ષટ્પલં, પિપ્પલ્યા દ્વિપલં, કર્ષં મનઃશિલાયાઃ, રસાઞ્જનાદર્ધકર્ષં દત્ત્વાઽસ્મિન્ક્વાથે પુનઃ પચેત્| સ લેહઃ શ્વાસકાસજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- હરીતકીલેહમાહ પ્રસ્થોન્મિત ઇતિ| તાઃ-હરીતકીઃ| તસ્મિન્-યવવ્કાથે| મૃદિત્વા-નિરસ્થીક્ર્ત્ય,મર્દનેન શ્લક્ષ્ણીકુર્યાદિત્યર્થઃ| યોગરત્ને તુ (વઙ્ગસેને કાસા શ્લો.૧૭૦)-" સમૂલપુષ્પચ્છદકણ્ટકાર્યાસ્તુલાં જલદ્રોણપરિપ્લુતાં ચ| હરીતકીનાં ચ શતં નિદધ્યાત્તથાઽત્ર પક્ત્વ ચરણાવશેષમ્|| ગુડસ્ય દત્વા શતમેતદગ્નૌ વોપક્વમુત્તાર્થ તતઃ સુશીતે| કટુત્રિકં ચ ત્રિપલપ્રમાણં પલાનિ ષટ્ પુષ્પરસસ્ય તત્ર||ક્ષિપેચ્ચતુર્જાતપલં યથાગ્નિ પ્રયુજ્યમાનો વિધિનાઽવલેહઃ| વાતાત્મકં પિત્તકફોદ્ભવં ચ દ્વિદોષજં કાસમપિ ત્રિદોષમ્|| ક્ષતોદ્ભવં ચ હન્યાત્સપીનસં શ્વાસમુરઃ ક્ષતં ચ| યક્ષ્માણમેકાદશરૂપમુગ્રં ભૃગૂપદિષ્ટં હિ રસાયનં સ્યાત્||" પુષ્પરસસ્ય-મધુનઃ| 'તુલામાદાય વાસાયાઃ પચેદષ્ટગુણે જલે|ંઅપાદાવશેષેણ પાચયેદભયાઢકમ્|| શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતં વિધાત્ખણ્ડાચ્છુદ્ધાત્તથા શતમ્| શીતીભૂતે નિદધ્યાચ્ચ ક્ષૌદ્રસ્યાષ્ટૌ પલાનિ તુ|| વંશોદ્ભવાયાશ્ચત્વારિ પિપ્પલ્યર્ધપલં તથા| ચતુર્જાતપલં ચૈવ ચૂર્ણિતં તત્ર દાપયેત્|| રક્તપિત્તં નિહન્ત્યેષા કાસં શ્વાસં તથા ક્ષયમ્| વિદ્રધિં જઠરં ગુલ્મં તૃષ્ણાહૃદ્રોગપીનસાન્|| પલાર્ધં ભક્ષયેદસ્યા યથેષ્ટં ચાત્ર ભોજનમ્|' ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્વાવિધાં સમ્બન્ધિભ્યઃ સુચયો દગ્ધા ઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાન્વિતાઃ શ્વાસકાસહરાઃ બર્હિણો-મયૂરસ્ય, વા પાદૌ દગ્ધૌ મધુસર્પિષા સહ શ્વાસકાસહરૌ| અથવા, એરણ્ડપત્રસ્ય ક્ષારંવ્યોષતૈલ્લગુડયુરં લેહયેત્| એવં-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, સુરસૈરણ્ડપત્રજં ક્ષારં વ્યોષતૈલગુડાન્વિતં લેહયેત્| અથવા ત્ર્યૂષણચૂર્ણં પુરાણૌડસર્પિષા લિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્ષારલેહમાહ શ્વાવિધામિતિ| સૂચયઃ-શલાકાઃ,યાભિસ્તે પક્ષિણઃ શ્વાનં વિધ્યન્તિ| ક્ષારલેહાન્તરમાહ-બર્હિપાદૌ વેતિ| બર્હિપાદૌ-મયૂરચરણૌ, મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢે તદ્વત્| ક્ષારલેહાન્તરમાહ-એરણ્ડપત્રક્ષારં વેતિ| ક્ષારલેહાન્તરમાહ-ક્ષારમેવં વેતિ| એવં-વ્યોષાદ્યન્વિતમ્| સુરસઃ-તુલસી| લેહાન્તરમાહ-લિહ્યાદિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૫)- "ચિત્રકત્રિફલાજાજીકર્કટાજ્યાકટુત્રિકમ્| દ્રક્ષાં ચ ક્ષૌદ્ર સર્પિર્ભ્યાં લિહ્યાદદ્યાઙ્ગુડેન વા|| પાઠામધુકજીવન્તીત્વક્ક્ષીરીત્રિફલાઘનમ્| શઠીદ્વિબૃહતીદ્રાક્ષાપિપ્પલ્યેલાવિતુન્નકમ્|| સારિવાપુષ્કરજટાકર્કખ્યા રસાઞ્જનમ્| પુનર્નવા લોહરજસ્ત્રાયમાણ યવાનિકા|| વૃદ્ધિસ્તામલકી ભાર્ઙ્ગી વિડઙ્ગં ધન્વયાસકમ્| ક્ષારચિત્રકચવ્યામ્લવેતસવ્યોષદારુ ચ|| સર્વકાસાઞ્જયેલ્લીઢં તચ્ચૂર્ણં મધુસપિંષા|" ઇતિ| પિપ્પલી-ગજપિપ્પલી, ઇતરસ્યા વ્યોષેણોક્તત્વાત્| વિતુન્નકં-ક્ષુદ્રમુસ્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પદ્મકાદીનાં સમસ્તં ચૂર્ણં સમશર્કરમ્| પદ્મકાદીનાં ચૂર્ણમેકતઃ, એકતઃ શર્કરાચૂર્ણમ્, તદુભયં સંયોજ્ય ખાદેત્ભક્ષયેત્| અથવા, સમશર્કરમેવ મધુઘૃતાભ્યાં મિશ્રયિત્વા લિહ્યાત્| તથૈવ મરિચચૂર્ણં ઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાયુતં લિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સમશર્કરં ચૂર્ણમાહ પદ્મકમિતિ| એકેન કેનચિત્ સમશર્કરા મા ભુદિતિ સમસ્તગ્રહણમ્| ખાદેન્મધુઘૃતાભ્યાં વિનૈવ| મરિચચૂર્ણમાહ-તદ્વદિતિ| લિહ્યાત્કાસહરં પરમિતિ તદ્વચ્છબ્દાર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પથ્યાશુણ્ઠીઘનગુડૈર્ગુટિકાં મુખે ધારયેત્ સર્વેષ્વેવ શ્વાસકાસેષુ| કેવલં વા બિભીતકં મુખે ધારયેદિતિ યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગુટિકામાહ પથ્યાશુણ્ઠીઘનગુડૈરિતિ| બિભીતકધારણમાહ-કેવલં વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પત્રકલ્કં તિલ્વકસ્ય ઘૃતે ભૃષ્ટં સશર્કરં છર્દિટૃડાદિજિત્| પેયા વા પત્રસ્ય કલ્કે સિદ્ધા તદ્વત્| અથવા, ઉત્કારિકા પત્રકલ્કકૃતા છર્દ્યાદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પેયામુત્કારિકાં ચાહ પત્રકલ્કમિતિ| તિલ્વકપત્રાણ્યાર્દ્રાણિ પિષ્ટ્વા કલ્કં કુર્યાત્| તં ઘૃતેન ભર્જયેત્| તત્સમેન તણ્ડુલપિષ્ટેન યોજયેત્, પેયાર્થમુત્કારિકાર્ધેન (ર્થં ચ)| ઉત્કારિકા-પૂપલિકા| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૫)- "ગૌરસર્ષપગણ્ડીરવિડઙ્ગવ્યોષચિત્રકાન્| સાભયાન્ સાધયેત્તોયે યવાગૂસ્તેન ચામ્ભસા|| સસર્પિર્લવણા ક્ષસે હિધ્માશ્વાસે સપીનસે| પાણ્ડ્વામયે ક્શયે શોષે કર્ણશૂલે ચ શસ્યતે||" ઇતિ| ગણ્ડીરં-સ્નુહીકાણ્ડમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કણ્ટકાર્યાઃ ક્વાથે મુદ્ગયૂષઃ સુસંસ્કૃતો-હિઙ્ગુસૈન્ધવાદિના, સગૌરામલકામ્લઃ સર્વકાસેષુ ભિષગ્જિતં-ઔષધમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- યૂષમાહ-કણ્ટકારી ઇતિ| સુસંસ્કૃતઃ-સ્નેહલવણાદિભિઃ| ગૌરામલકં-પીતવર્ણમામલકમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતઘ્નૌષધાનાં નિઃક્વાથે સિદ્ધં ક્ષીરમથવા યૂષાન્ રસાંશ્ચ વિષ્કિરમાંસજાન્ પ્રતુદજાન્ વા| તથા, બિલેષુ ભવા બૈલાઃ પ્રાણિનસ્તેષાં રસાન્ ક્ષયકાસિને વૈદ્યો દાપયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્ષીરયૂષરસનાહવાતધૌષધનિઃક્વાથ ઇતિ| બૈલાન્-બિલેશયકૃતાન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષતકાસે ચ યે ધૂમાઃ-દ્વિમેદેત્યાદયઃ, સાનુપાના ઉક્તાઃ, તે ચ ક્ષયકાસેઽપિ યોજ્યાઃ| તચ્ચ યક્ષ્મણિ વક્ષ્યતે બૃંહણમગ્નિદીપનં સ્રોતોવિશોધનં, તચ્ચ ક્ષયકાસિને યોજ્યમ્| તથા, ક્ષયકાસિભ્યો વ્યત્યાસેન સર્વં ચિકિત્સિતં બલ્યં પ્રશસ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્ષતકાસધૂમાનતિદિશતિ ક્ષતકાસે ચેતિ| યક્ષ્મોક્તમતિદિશતિ-વક્ષ્યતે યચ્ચેતિ| વ્યત્યાસાત્-પરિવર્તાત્| બૃંહણં ત્યક્ત્વા દીપનમિક્ત્વા (?) પુનર્બૃંહણમિત્યાદિ પરિવર્તઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સન્નિપાતોદ્ભવઃ ક્ષયકાસો ઘોરો-દારુણો, યતો ભવતિ, તસ્માદ્ યથાદોષબલં તસ્ય યત્સન્નિપાતે હિતં તદત્ર હિતમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને કાસચિકિત્સિતં નામ તૃતીયોઽ- ધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્ષયકાસે સર્વદોષાવિરોધિ કર્તવ્યમિત્યાહ સનીપાતોદ્ભવ ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયાયુર્વેદરસાયને| કાસપ્રકરણં નામ સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્||