1. jvaracikitsitādhyāyaḥ

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

śrīgaṇēśāya namaḥ| śrīsarasvatyai namaḥ| śrīgurubhyō namaḥ| athēdānīṁ cikitsitasthānasyārambhaḥ| tasya cāyaṁ sambandhaḥ| rōgaparīkṣā nidānasthānē gaditā| sāmprataṁ cikitsā vaktuṁ yuktā| tathā ca muniḥ (ca. sū. a.20/20)- "rōgamādau parīkṣēta tatō'nantaramōṣadham|" iti| tasmāccikitsitasthānārambhō nyāyyaḥ| tatra yathōddēśō vyādhīnāṁ nidānasthānē, tēnaiva kramēṇāsya sthānasya viracanā yuktēti jvaracikitsitamēva vivakṣurāha-

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-iti ha smāhurātrēyādayō maharṣaya ityanēnāgamaśaraṇatvamātmanaḥ pratipādayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha cikitsāsthānamārabhyatē, nidānasthānānantaratvāt| tatrādau jvaracikitsā[māha]-athāta iti| vyākhyā pūrvavat| cikitsitaṁ-vyādhipratīkāraḥ, taṁ vyākhyāsyāma iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-āmāśayasthō dōṣō vahniṁ hatvā| sahāmēna vartata iti sāmaḥ| tatha, mārgān pidhāya-strōtāṁsi sthagayitvā, yatyasmāddhētōḥ, jvaraṁ vidadhāti, tasmātkāraṇāllaṅanaṁ kurvīta| laṅghanamatrōpavāsaḥ| tathā cōktam| "laṅghanasyāviśēṣōktāvupavāsaṁ prakalpayēt|" iti| ata ēvāyamapi vakṣyati (ślō. 10)- "tasmādādōṣapacanājjvaritānupavāsayēt|" iti| kadā laṅghanaṁ kurvīta ? ityāha-prāgūpēṣu-pūrvalakṣaṇēṣūtpannamātrēṣvēva, jvarādau vā-utpannamātrē jvarē sati| kiṁ kurvan laṅghanaṁ kurvīta ? ityāha-balaṁ yatnēna pālayan,- prāṇāṁstātparyēṇa rakṣan, tadavirōdhēnētyarthaḥ| nanu, kuta ēvaṁ vidhīyatē ? ityāha-balādhiṣṭhānamityādi| yasmādārōgyaṁ-svāsthyaṁ, balādhiṣṭhānam| balamadhiṣṭhānaṁ-āśrayō, yasya tadēvam| tathā, kriyākrama ārōgyārthaḥ-svāsthyaprayōjanaḥ|gh

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-laṅghanē vihitē sati yatsyāt tadāha-laṅghanamāha-āmāśayastha iti| āmāśayasthatvādicatuṣṭayaṁ laṅghanasādhyatvē hētuḥ| prāgūpajñānadinē laṅghanaṁ kāryam| tadatikramē [jvarādau] rūpajñānadinē|| laṅghanasyārōgyārthatvāt, ārōgyasya balādhīnatvāt, yāvanna balakṣayastāvat [laṅghanaṁ] kāryam| vaṅgasēnē tu (jvarādhikārē ślō.141)-"jvarasya pūrvarūpēṣu vartamānēṣu buddhimān| pāyayētsarpiracchaṁ tu tataḥ sa labhatē sukham|| vidhirmārutajēṣvēṣa paittikēṣu virēcanam| mr̥du pracchardanaṁ tadvat kaphajēṣu vidhīyatē|| sarvaṁ tridōṣajēṣūktaṁ yathādōṣaṁ vikalpayēt|" iti| ētacca prakr̥tidēśakālādibhirdōṣasya jñānē sati jñēyam, pūrvarūpēṇājñānāt| tatra ca laṅghanamēvāniṣiddham|gh

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-laṅghanaiḥ-upavāsaiḥ, dōṣē-pūrvōktē, kṣapitē-kṣayaṁ nītē, tathā'gnau dīptē-samiddhē sati, tathā lāghavē'ṅgānāṁ sati, svāsthyādi jāyatē| svāsthyaṁ-yathāprakr̥titvam| ruciḥ-annābhilāṣaḥ| paktiḥ-pāka āmasya| balaṁ-utsāhaḥ| ōjaḥ-paraṁ dhātutējaḥ| kṣapidhāturanuktō~pi dhātugaṇē śiṣṭaprayōgatavaśādaṅgīkr̥taḥ| laṅghanairiti jātau bahuvacanam(?)| tēna kadācidēkēnaiva laṅghanēna kadācidanēkairdōṣakṣayō jāyata iti jñēyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-laṅghanaphalamāha-laṅghanairiti| laṅghanāni dvādaśa vamana virēcanabastinasyaraktaxsrāvadīpanapācanānnavarjanōdakavarjanavyāyāmātapamārutabhēdādbhavanti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-tasminmalē, utkr̥ṣṭē-svajanmaguṇakarmalakṣaṇatō'dhikē| tathā, kaphaprāyē-kaphabahulē vātākhyē pittākhyē vēti sāmarthyādgamyatē| samutkliṣṭē-svasthānāccalitē bahirēniryātē| tathā, calē-śithilē, utkliṣṭē'pi hi kadācit sthānāvaṣṭambhādacalaḥ syāt| ētadēva kaphōtkliṣṭādikaṁ darśayati-sahr̥llāsēsyādi| hr̥llāsādīnāṁ dvandvaḥ| saha tairvartatē yastasmin| hr̥llāsaḥ-udvamanamivānubhavaḥ| udvamanaṁ-hr̥dayasya| prasēkaḥ-pānīyasyēva niṣṭhīvanam| sadyōbhuktasyētyādi| īdr̥śō malē sati sadyaḥ kr̥tāhārasya jvarē sañjātē viśēṣēṇa sāmē jvarē vamanārhasya vamanaṁ śastam| vamanārhāḥ-vamanavirēcanavidhau prōktāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jvaraviśēṣē vamanamāha-tatrōtkr̥ṣṭa iti| utkr̥ṣṭadōṣādiṣvēkādaśēṣu jvarēṣu vamanaṁ śastam| tathā'pi sāmē viśēṣēṇa| utkr̥ṣṭaḥ-atiprabhūtaḥ| samutkliṣṭō-bahirnirjigamiṣuḥ| kaphaprāyaḥ-ślēṣmabahulaḥ| calaḥ-cañcalaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anyathā-uktavidhiviparyayēṇa, tat-vamanaṁ kr̥taṁ, śvāsādīn kuryāt| tathā,-anutkliṣṭaḥ kaphapradhānaḥ sthirō hr̥llāsādirahitō-viparītaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vamanadravyāṇyāha-anyathāvamanē dōṣamāha-kuryāttaditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-gālō-madanaphalam, asya nirapāyatvācchrēṣṭhatvāccapipppalyādidravyēbhyō'nēna sahōpayōgibhyō bahūpayōgitayā pradhāvavibhaktyā prāgupanyāsaḥ| anyathā "kalpayētsadr̥śān bhāgān pramāṇaṁ yatra nōditam|" (hr̥. ka. a. 6/24) iti madanaphalēna pippalyādīnāṁ ca tulyaṁ pramāṇaṁ prāpnuyāt| pippalībhiryutān gālānathavā śakrayavairyutānathavā madhuyaṣṭikayā vā yutānathavōṣṇāmbunā mākṣikayutēna vā saha pibēt| athavā paṭōlādīnāṁ patrōdakēna vā saha pibēt| athavā tarpaṇādibhiḥ pibēt| athavā kalpōditāni-vamanakalpōktāni vamanāniyōgyāni prayuñjīta| balakālavibhāgaviditi asyāṁ dēhabalāvasthāyāṁ tathā vyādhibalāvasthāyāṁ cēdaṁ vamanaṁ dātuṁ yōgyamiti yō vibhāgaṁ vētti sa balakālavibhāgavit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vamanayōgānāha-pippalībhiryutāniti| pippalīndrayavayaṣṭīmadhuyuktairmadanaphalaistrayaḥ| samadhūṣṇōdakasalava ṇōdakapaṭōlādyudakamadē(nthē)kṣurasamadyairālōḍanārthē pratyēkam| kalpōditāni vā-yathālābhaṁ yathāsātmyaṁ yathādōṣaṁ ca prayōgārthamanēkadhōpadēśāt| ata ēvōktaṁ balakālavibhāgavit| ēvaṁ sarvatra jñēyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vamanē yōgyō yō jvarī sa kr̥tē vamanē, aparastu vamanē'yōgyaḥ sō'kr̥tē vamanē, viśōṣaṇaṁ-upavāsalakṣaṇaṁ, kuryāt| ēvaṁ kr̥tavamanō'kr̥tavamanō vā jvarī sarvathā laṅghanaṁ kuryāt| kimartham ? ityāha-dōṣāṇāṁ-vātādīnāṁ, samudīrṇānāṁ-samantātsamutthānāṁ, pācanāya-paktyarthaṁ, śamāya-śāntyarthaṁ ca| niramāṇāṁ punaḥ samudīrṇānaṁ śāntyarthamēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-annavarjanamāha-kr̥tē'kr̥tē vēti| kr̥tē vamanē vamanayōgyatvābhāvādakr̥tē vā| apakvānāṁ pācanāya, pakvānāṁ śamanāya|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dōṣēṇa-āmākhyēna vātādinā vā sahaikalōlībhūtēna, agnau channē-cchāditē, annamāmāśayasthaṁ na vipacyatē bhasmanēva| yathā bāhyō'gnau sthagitē tōyataṇḍulādikaṁ sthālīsthaṁ na vipacyatē, tathaivāmāśayasthamannamāmēna channē'gau na vipacyatē| yataścaivaṁ tasmāddhētōrāmadōṣasya-pūrvōktasya, pacanaṁ-pākamavadhiṁ kr̥tvā, jvaritānnarānupavāsayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-viśēṣēṇa yuktimāha-āmēna bhasmanēvēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-[ tr̥ṣṇak- ] tr̥ṣṇāvānnaraḥ, alpālpaṁ-stōkaṁ stōkaṁ, vātakaphajvarē uṣṇāmbu pibēt| tr̥ṣṇagiti " svapitr̥ṣōrnajiṅ" iti najiṅ| alpālpamiti "prakārē guṇavacanasya" iti dvitvam| tat-uṣṇāmbu pītaṁ, kaphaṁ-vātastyānaṁ, vilayaṁ nītvā-vilīnavigrahatāmāpādya, tr̥ṣṇāmāśu nivartayēt, tarpaṇa svabhāvatvāt| tathā, agnimudīrya-samiddhaṁ kr̥tvā, srōtāṁsi viśōdhayēt| kiṁ kr̥tvā ? mr̥dūkr̥tya,-tēṣāṁ srōtasāṁ mārdavamutpādya| tathā, līnāni-apravr̥ttasvarūpāṇi cha, tāni pittānilasvēdaśakr̥nmūtrāṇi ca, tēṣāmanulōmanaṁ-pravartanam| tathā, prāṇānāṁ-jīvitākhyānāṁ, avalambanam| taduṣṇaṁ jalamāśritya tathā prāṇāḥ pravartanta ityarthaḥ| anēna cōṣṇāmbukarmakathanavyājēna vātakaphajvarasvarūpamapi kiñcit prakāśayati| yathā,-vātaśōṣitēna kaphēna styānībhūtēnātra tr̥ṣṇā jāyatē, tathā'dhikamagnimāndyam, srōtasāmaśuddhatvam, tathā līnāni pittādīnyatra syuḥ, iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-udakavarjanamāha-tr̥ṣṇagalpālpamiti| tacca na sarvathā, kiñcālpālpamuṣṇāmbu ṣaḍaṅgādiśr̥taṁ vā| tatrādyaṁ vātakaphajvarē, dvitīyaṁ pittajvarādau| tr̥ṣṇak-tr̥ṣāvān| uṣṇāmbuguṇānāha-tatkaphaṁ vilayaṁ nītvēti| līnānāṁ pittādīnāmanulōmanam| śītāmbudōṣānāha-viparītamataḥ śītamiti| dōṣasaṅghātaḥ-āmapittaślēṣmarasādisaṅghātaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēvaṁguṇamapyuṣṇāmbu ēkāntapittalē-kēvalapittalē jvariṇi, vā, na yuñjyāditi| tathā, udriktaṁ-adhikaṁ, pittaṁ yasmiṁstasmiṁśca na yuñjyāt| tatha, taduṣṇāmbu davathvādimati narē na yuñjyāt| cakṣurādibhyō yastīvra ūṣmā pravartatē sa davathuḥ| sarvāṅgīṇastīvra ūṣmā-dāhaḥ| mōhō-bhramaḥ| tathā, viṣamadyābhyāmutthitē-jātē jvarē| tathā, grīṣmakālē| tathā, kṣataśca kṣīṇaśca kṣatakṣīṇaḥ, kṣataḥ-uraḥkṣataḥ, kṣīṇō-dhātvapacayavān, tasmiṁstathābhūtē narē na yuñjyāt| tathā,asrapittani-raktapittavati [ narē, na yuñjayāt ]|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uṣṇāmbu jvaraviśēṣē niṣēdhati-uṣṇamēvaṁguṇatvē'pīti| ēkāntapittalē-pittajvarē| udriktapittē-saṁsargajē sannipātajē vā| davathuḥ-indriyasannipādyaḥ (?)|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tēbhyaḥ-udriktapittādibhyaḥ pipāsitēbhyō,ghanādisādhitaṁ śītaṁ tōyaṁ hitam| pānīyasādhanē ca tantrāntarē vidhiruktō yathā-"karṣaṁ gr̥hītvā dravyasya tōyasya prasthamāvapēt| ardhāvaśēṣaṁ tadbhāhyaṁ tōyapānē tvayaṁ vidhiḥ||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-niṣēddhō [ṣṇō] dakānāṁ śītōdakamāha ghanacandanētyādi| [candanaśabdēna raktacandanaṁ grāhyam, ] "candanē raktacandanam" iti vacanāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittaṁ vinā ūṣmā na vidyatē, jvaraścōṣmaṇā vinā nāsti, santāpalakṣaṇatvāt jvarasya| yataścaivaṁ tasmādyāni pittasya viruddhānyāhāravihārādīni tāni sarvasmin jvarē tyajēt| pittādhikē punaradhikaṁ kr̥tvā-atiśayēna, tyajēt| pittādhika ityatrādhikagrahaṇēnēdaṁ pratipādayati,-sarvō jvarastridōṣajō bhūyasā tu vyapadēśa iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ūṣmā-santāpaḥ| sarvasmin jvarē niṣēdhaḥ, pittādhikē tvadhikam| rāgaprāptasyāyaṁ niṣēdhō na vidhiprāptasyōktō(ṣṇō)dakādēḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-na kēvalaṁ jvarē pittaviruddhāni tyajēt| yāvat snānādīṁśca tyajēt| snānādīnāṁ pittaharatvāśaṅkayā sēvyatvē prāptē'cintyaprabhāvatvāt jvarē viruddhānīti tatsēvanaṁ niṣēdhati| pradēhaḥ candanādyanulēpaḥ| pariśēṣaṁ ca laṅghanaṁ tyajēt, yallaṅghanamupayuktamupavāsalakṣaṇaṁ tatō yadanyattat pariśēṣam,-śudhdyādyēkādaśaprakāraṁ ca, tattyajēt| upavāsalakṣaṇaṁ tu laṅghanaṁ navajvarē kartavyamēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-snānādīni jvarē niṣēdhati-snānābhyaṅgapradēhāṁ ścēti| pradēhaḥ-anulēpanam| pariśēṣaṁ laṅghanaṁ-dīpanapācanādi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yathā'jīrṇē sāmē tīvrarujyapi śūlaghnamauṣadhaṁ na pibēt, pratyavāyabhayāt| tathaiva sāmē jvarē dāruṇapīḍāvati tadānīmāmapaktyartha mustāparpaṭakādyauṣadhaṁ kvāthādikalpanākalpitaṁ na pibēt| hi-yasmāt, tat-auṣadhaṁ pītaṁ, asyāmavasthāyāmāmābhibhūta kōṣṭhasya prayuktaṁ bhūya ēvāmamāvahēt| atra ca sāma ityuktē bahvāma iti gamyatē| alpē hyajīrṇē bhēṣajamanujñātamēva| tathā cōvāca tantrakāraḥ (hr̥.sū.a.8/19)-"jīrṇāśanē tu bhaiṣajyaṁ yuñjyātstabdhagurudarē| dōṣaśēṣasya pākārthamagnēḥ sandhukṣaṇāya ca||" iti| tasmātsāmō bahvāma iti bōdhyam| athātra dr̥ṣṭāntamāhakṣīraṁ viṣamahēriva| yathā kṣīraṁ viṣaghnamapyabhihitamahīnāṁ tadēva viṣaṁ kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-niṣēdhē yuktimāha-ajīrṇa iva śūlaghnamiti| yathā viṣaghnamapi kṣīraṁ viṣābhibhūtakōṣṭhē viṣavardhanam, ēva māmaghnamapyauṣadhaṁ āmābhibhūtakōṣṭhē āmavardhanam| vaṅgasēnē tu(?)-"vaiyātyādyadhikō'pyatra bhēdaḥ kartumihēcchati| kadā tēnaiva kartavyō mēdō naivānyathā bhavēt|| kaṣāyaṁ pippalīmūlatrivr̥ccūrṇāvacūrṇikam| sāmajvarē kaphōraskē ētatsraṁsanamucyatē|| yavakṣārānvitō yadvā kvāthō dhānyapaṭōlayōḥ|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-udardādayaḥ prāguktāḥ| udardaśca pīnasaśca śvāsaśca taiḥ saha vartatē yō jvarastasmin| tathā, jaṅghē, ca parvāṇi cāsthīni cha, tatra śūlaṁ, tadvidyatē yasya tasmiṁśca| tathā, vātaślēṣmātmakē vātakaphōdbhavē svēdaḥ praśastō-hitaḥ| sa ācaritaḥ svēdādīn pravartayēt| agnēśca pāṭavaṁ-dīptataratvaṁ, vidadhyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jvaraviśēṣē svēdamāha-sōdardapīnasaśvāsa iti| "udarda uktō vakṣōbhiṣyandō'nyaiḥ śītavēpathuḥ| śītāmbusparśajaḥ śōthō rāgakaṇḍūyutō'paraiḥ||" ityāyurvēdaprakāśōktastrividhō'pyudardaḥ| svēdaguṇānāha-sa pravartayēt| svēdamutrēti| svēdaḥ svēdādīn pravartayēt| siddhayōgē tu (jvarādhikārē ślō. 131)-"kharparabhr̥ṣṭa [paṭasthitakāñjikasiktō hi vālukāsvēdaḥ| śamayati vātakaphāmayamastakaśūlāṅgabhaṅgādīn||"] iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā, snēhōktaṁ-snēhavidhyadhyāyē kathitaṁ,cācāravidhiṁ ca sarvaśō'nupālayēt, kuryādityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-snēhavidhyuktaṁ niyamamatidiśati-snēhōktamiti| snēhōktamācāravidhimiti uṣṇōdakōpacārīti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa-malānāṁ-sāmānāṁ vātādīnāṁ pr̥thaksthitānāṁ saṁsargasthitānāṁ sannipātasthitānāṁ ca, samarthyāllaṅghanādayastiktarasāvasānāḥ pācanāni syuḥ| yathāvasthaṁ-avasthānatikramēṇa| kasyāñcijjvarāvasthāyāṁ laṅghanaṁ-upavāsalakṣaṇaṁ, malānāṁ pācanaṁ syāt| kasyāñcit svēdanaṁ syāt| [kasyāñcit ] kālaḥ ṣaḍahākhyaḥ| kasyāñcidyavāgvaḥ-pēyāḥ| kasyāñcittiktakō rasaḥ-tiktarasāgjrātadravyōpayōgaḥ| ēvamavasthāvaśāt laṅghanādayastiktarasāntā malānāmēkaikaśaḥ pācanāni syuḥ| athavā kramēṇaiva pācanāni syuḥ, yathā-laṅghanaṁ svēdanaṁ ca kr̥tvā ṣaḍahādūrdhvaṁ yavāgvastiktakō rasaḥ pācanānyavipakvānāṁ malānāṁ taruṇē jvarē syuḥ| tatra "āmāśayasthaḥ" (ślō.1) ityādinā granthēna nirdiṣṭā laṅghanayōgyāvasthā, "sōdardapīnasa" (ślō. 19) ityādinā ca svēdanayōgyāvasthā, "ityayaṁ ṣaḍahō nēyaḥ" (ślō. 38) ityādinā ca nirdiṣṭā kālayōgyāvasthā, "yuktaṁ laṅghitaliṅgaistutaṁ" (ślō. 24) ityādinā pēyāyōgyāvasthā, "udriktapittē" (ślō. 14) ityādinā ca tiktarasōpayōgayōgyāvasthā, iti yathāvasthaṁ draṣṭavyam| kramastu yathā,-vātaślēṣmakē sāmē jvarē prathamaṁ laṅghanaṁ kurvannēva svēdanaṁ dvitrādidinalakṣaṇaṁ ca kālaṁ laṅghitalakṣaṇayuktasya yavāgvādipēyādyannabhuktasyānantaraṁ mustāparpaṭakāditiktarasōpayōgaḥ, iti kramārthaḥ| asyaviśiṣṭaviṣayē'pavādamāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-laṅhanādīnāṁ prayōgakālamāha-laṅghanaṁ svēdanamiti| laṅghanaṁ-vamanam, kṣuttr̥ṣō kālaśabdēna grahaṇāt| yathāvasthamiti utkr̥ṣṭadōṣādyavasthāyāṁ vamanam, sōdardatvādyavasthāyāṁ svēdnam, sāmatvamātrāvasthāyāṁ kālaḥ, kṣudbōdhāvasthāyāṁ yavāgūḥ, mr̥dujvaratvādyavasthāyāṁ tiktakō rasaḥ| anutpannaitadavasthē tu jvarē kramēṇa laṅghanādīni kuryāt|jvarē "laṅghanaṁ kurvīta" ityuktam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śuddhēna vātēna-āmadōṣādyaduṣṭēna, yō jvaraḥ sa śuddhavātajvaraḥ| kṣayēṇa-dhātvapacayādilakṣaṇēna, yō jvaraḥ sa kṣayajvaraḥ| yaśca bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamudbhavaḥ sa āgantujvaraḥ| tathā, ataruṇō jvaraḥ sa jīrṇajvaraḥ| tē vidyantē yēṣāṁ ta ēvaṁbhūtāḥ| tēṣu laṅghanaṁ nēṣyatē| tēṣu tarhi kiṁ kāryam ? ityāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jvaraviśēṣē laṅghanaṁ niṣēdhati-śuddhavātakṣayēti| śuddhavātaḥ-nirāmavāyuḥ| kṣayō-rājayakṣmā| āgantuḥ-abhighātādijaḥ| jīrṇaḥ-cirakālajaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hi-yasmāt, tēṣu-śuddhavātādijvarēṣu, śamanaṁ hitam| śamanasya santarpaṇāpatarpaṇarūpēṇa dvaividhyāt kiṁ tacchamanaṁ tēbhyō hitam ? ityāha-yanna karśanam, br̥ṁhaṇamityarthaḥ| yadyēvaṁ tatspaṣṭamēva br̥ṁhaṇamityētadēva kasmānna kr̥tam ? kiṁ śamanaṁ yanna karśanamiti padadvayōpādānēna ? brūmaḥ| arthāntaradyōtanārthamētaduktam| tathā cāyamarthō viśiṣṭa ubhayayōrupādānēna prakāśyatē| yathā-na sarvasarvikayā yadbr̥ṁhaṇaṁ śamanaṁ tattēbhyō hitam| kintarhi ? kiñcidbr̥haṇaṁ śamanaṁ tattēbhyō hitamiti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-hi-yasmāt, tēṣu śamanaṁ hitam| kiṁ laṅghanabhēdaḥ ? nētyāha-yanna karśanam,- br̥ṁhaṇabhēda ityarthaḥ| "br̥ṁhaṇaṁ śamanaṁ tvēva vāyōḥ pittānilasya ca|" (hr̥.sū.a. 1417) iti vacanāt| vaitrāśamyamātra(?)nivārakabr̥ṁhaṇalābhārthaṁ śamanaśabdōktiḥ| vaṅgasēnē tu (jvarādhikārē ślō.166)-"kāryaṁ na bālē vr̥ddhē vā|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-[ tatra- ] tēṣu jvarēṣu, madhyē, sāmajvarasyākr̥tyā lakṣaṇēna "jvarōpadravatīkṣṇatvaṁ" (hr̥. ni. a. 2/54) ityādinā, aviśōṣitaṁ-alaṅghitaṁ, vidyāt| laṅghanē-laṅghanalakṣaṇāpēkṣayā, dvividhōpakramajñānaṁ-dvividhōpakramaṇīyādhyāyōktalakṣaṇaṁ, cavēkṣēta| tallakṣaṇaṁ-ca-"vimalandriyatā sargō malānāṁ" (hr̥.sū.a.14/17) ityādi| "atikārśya" (hr̥,sū.a. 14/29) ityādibhirati laṅghitaṁ ca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-alaṅghitalakṣaṇamāha-tatra sāmajvarākr̥tyēti| "jvarōpadravatīkṣṇatvaṁ" ityādi sāmajvarākr̥tyā alaṅghitalakṣaṇē siddhē'pyalaṅghitalakṣaṇaṁ lakṣaṇasaṅkarē laṅghitō'bhūdityēvamarthaḥ| laṅghitalakṣaṇamāha dvividhōpakramē-"vimalēndriyatāsargaḥ" ityādi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-laṅghitaliṅgaiḥ-viśōṣitalakṣaṇaiḥ, yuktaṁ jvaritaṁ naraṁ jñātvā taṁ pēyābhirupācarēt| kimbhūtābhiḥ ? yathāsvauṣadhasiddhābhiḥ| yadyatsvaṁ yathāsvamiti vīpsāyāmavyayībhāvaḥ| yathāsvaṁ ca tadauṣadhaṁ ca yathāsvauṣadham| vātādēḥ pr̥thagrūpasya saṁsr̥ṣṭasya sannipatitasya yadyasya yōgyamauṣadhaṁ tēna siddhābhiḥ-vakṣyamāṇaiḥ pēyādidravyairyathāyathaṁ yōgyaiḥ kr̥tābhirityarthaḥ| kimbhūtābhiḥ ? maṇḍaḥ pūrvaḥ-pradhānaḥ, acchatayā yābhyastābhiriti samāsaḥ| ēvaṁ maṇḍāt kiñciddhanāḥ pēyāḥ kāryā ityarthō'vatiṣṭhatē| na tu maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamō'bhyavahārō, yāsāṁ tā maṇḍapūrvā iti vyākhyēyam| ēvaṁ hi vyākhyāyamānē sarvāsāṁ pēyānāṁ maṇḍapūrvāṇāṁ jvarē'bhyavahāraḥ prāpnōti| tataśca (ślō.27)-"sr̥ṣṭaviḍbahupittō vā saśuṇṭhīmākṣikāṁ himāṁ pēyāṁ pibēt|" tāmapi maṇḍapūrvā pibēt, na kēvalāmiti| ētaśca kriyamāṇaṁ viruddhaṁ syāt| tathā kvathitāmalakē'tyarthaṁ pittaśamanē kva maṇḍaḥ ? tathā kva bahupittō jvarī vā maṇḍaḥ "śr̥taḥ pippalīśuṇṭhībhyāṁ yuktō lājāmbudāḍimaiḥ|" (ca.sū.a. 27/256) ityēvaṁsvarūpaḥ ? pēyāyāśca jvaraghnatvamuktam| tathā kṣudhitē samyaglaṅghitaṁ jñātvā maṇḍāt kiñciddhanābhiḥ pēyābhirasāvupācaraṇīyaḥ| tasya-jvariṇaḥ, tābhiḥ-pēyābhiḥ, agnirdīpyatē-samidhyatē, samidbhiḥ-"ēdhaiḥ, yathā bāhyaḥ pāvakaḥ| muninā cōktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bhēṣajasaṁyōgāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| cōktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bhēṣajasaṁyōgāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṁ dōṣāṇāṁ cānulōmanāḥ| svēdanāya dravōṣṇatvāddravatvāttr̥ṭpraśāntayē| āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca|| jvaradhyō jvarasātmyatvāttasmātpēyābhirāditaḥ| jvarānupācarēddhīmān" iti| kharanādēnāpyuktam-"pibēdccāṁ sasikthāṁ vā svāṁ svāṁ pēyā navajvarē|" iti| kiyantaṁ kālaṁ jvariṇaṁ pēyābhiruparēt ? ityāha-ṣaḍahamityādi| pēyābhirjvariṇaṁ ṣaḍahaṁ yāvadupācarēt| ṣaṇṇāmahnāṁ samāhāraḥ, "taddhitārthōttarapada" ityādinā samāsaḥ, "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac, na saṅkhyādēḥ samāhārē" ityahnādēśō yadi śāntō jvarastadā dōṣadūṣyādyapēkṣayā bhaktayūṣādibhirupācarēditi vāśābdēna gamayati| mr̥dutvaṁ vēti| athavā ṣaḍahē'tī tē'pi yāvajjvarō mārdavaṁ gacchati tāvatpēyābhirupācarēt| nanu, tarhi kiṁ ṣaḍahaṁ vētyanēna ? atra kēcidēvamāhuḥ| ṣaḍahādarvākprāyēṇa mr̥dutāyāmapi jātāyāṁ ṣaḍahaṁ yāvat jvariṇaṁ pēyābhirupācarēditi dyōtanārthaṁ ṣaḍahaṁ vēti kr̥tam| aparē tu kāla ēva bāhulyēna jvaramārdavasyēti jñāpanārthamidaṁ kr̥tamiti manyantē| jvaramārdavē tu jātē pācanādiyōgaḥ kāryaḥ| tathā ca vakṣyati (ślō.39)- "tataḥ pakvēṣu dōṣēṣu laṅghanādyaiḥ praśasyatē| kaṣāyaḥ" iti| atha tā ēva pēyā vaktumupakramatē

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pēyōpacāramāha-yuktaṁ laṅghitaliṅgairityādi| yathāsvauṣadhasiddhābhiriti| ṣaḍahaṁ mr̥dutvaṁ vā-yathā'smin jvarē yadauṣadhaṁ pācanaṁ śamanaṁ vā| maṇḍapūrvābhiḥ-prathamadinē maṇḍaḥ prayujyatē, dvitīyadinādau prayuktābhiḥ| āditaḥ-ādau, antē yūṣai rasaiścētyarthaḥ| ētēna prathamadinē maṇḍaḥ, dvitīyatr̥tīyacaturthēṣu pēyāḥ-yavāgūvilēpyaḥ, "yavāgvāṁ ca" (ślō.37) iti vakṣyamāṇatvāt, cakārēṇa vilēpī, pañcamē yūṣaudanaḥ, ṣaṣṭhē rasaudanaḥ, iti ṣaḍahamupācarēt| yūṣaudanarasaudanau yuktyā hi, "ityayaṁ ṣaḍahō nēyaḥ" (ślō.38) iti vakṣyati| jvaramr̥dutvādyavēkṣya yāvadhyantarē (?) prakārāntaraṁ svayamūhyam| uktōpacāraphalamāha-tasyāgniriti| tasya-laṅghitasya| tābhiḥ-maṇḍādirasayūṣarasapēyādibhiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prāk-pūrvaṁ sarvābhyaḥ pēyābhyō, lājapēyāṁ pibēt, na tu yavādiprakr̥tijāṁ pēyām| kīdr̥śīm ? sujarām, alpajatvādyācchīghraṁ jarāṁ yāti tām| tathā, saśuṇṭhīdhānyapippalīṁśuṇṭhyādibhiḥ śr̥tāmiti bōdhyam| ata ēva sasaindhavāmiti pr̥thag nirdiṣṭam| anyathā saśuṇṭhīdhānyapippalīsaindhavāmiti nirdēśaṁ kuryāt| munirapyāha (ca. ci. a. 3/177)- "lājapēyāṁ ca sujarāṁ pippalīnāgaraiḥ śr̥tām" ityādi| sasaindhavāmityatra saśabdasyēṣatparyāyatvāt alpasaindhavāmitibōdhyam| tathā, amlārthī-yō jvaryamla prārthayatē saḥ, tāṁ-pūrvōktāṁ pēyāṁ, sahadāḍimāṁ pibēt| pūrvasyāḥ pēyāyāḥ sadāḍimatvamēvāsyā viśēṣaḥ| "vōpasarjanasya" iti sahaśabdasya sabhāvaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pēyāsu prathamaṁ lājapēyā yōjētyāha-prāglājapēyāmiti| sujarāṁ-sukvathitām| kvathanaṁ ca śuṇṭhyādikvāthēna| kvāthaśca ṣaḍaṅgavatsādhyaḥ| salavaṇatvaṁ tu paścāt, "kaṣāyayōnayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ|" (hr̥. ka. a. 6/8) iti vacanāt| "caturdaśaguṇē pēyā" iti vacanāt lājāścaturdaśaguṇē kvāthē kvathanīyāḥ| asyā ēva pēyāyāḥ maṇḍaḥ prathamadinē pēyaḥ| uktaṁ hi siddhayōgē (jvarādhikārē ślō. 159) "śastaṁ sulaṅghitasyādau vidhāya kavalagraham| lājasaktukapathyaṁ syātsaindhavēnāvacūrṇitam|| raktapittahitatvēna dāhajvarahr̥tēstathā| saktavaḥ śītavīryāḥ syurlājapūrvā hitā na tē|| pācanō dīpanō lājamaṇḍastēnōṣṇa iṣyatē| atō'yaṁ daśamūlādisādhitō bhiṣajāṁ mataḥ|| taccējjīryatyavighnēna jvarī jīvēttadādhruvam|" iti| yat "vātē vātakaphē pittē sāmavātarujājvarē| vāṭhyamaṇḍaṁ praśaṁsanti paṭōlamagadhānvitam||" iti| tadbaddhamalaviṣayam| bhr̥ṣṭaḥ śakalīkr̥tō yavō-vāṭhyaḥ| amlārthinaḥ pēyāmāha-tathā'mlārthīti| tāṁ-lājapēyām| tathā-tadvatsādhitām| sahadāḍimāṁ-śuṇṭhyādiṣu dāḍimaṁ pradēyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pibēdityanuvartatē| sr̥ṣṭaviṭ-bhinnavarcā jvarī, bahupittō vā saśuṇṭhīmākṣikāṁ himāṁ pēyāṁ pibēt, nōṣṇāṁ nānyathā yō jvarī| dhānyapippalyāvatrāpāsyē, śuṇṭhīgrahaṇāt| atra ca śuṇṭhyā dravyēbhyō'saṁyōgānmadhurapākatvādagnimāndyōtsāraṇōpakṣīṇaśaktitvād yuktaḥ pittē prayōgaḥ| ēvamanyatrāpi śuṇṭhyāḥ prayōgē cintyam| saindhavaṁ tu tāvanmātraṁ sarvatrāviruddhamēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śithilamalapittōttarayōḥ pēyāmāha-sr̥ṣṭaviḍiti| himāyāṁ mākṣikaprakṣēpaḥ, kiñcinmādhuryaṁ yathā syāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bastyādiśūlī vyāghrīgōkṣurasādhitāṁ pēyāṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bastyādiśūlinaḥ pēyāmāha-bastipārśvaśiraḥ-śūlīti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-pr̥śniparṇyādisādhitāṁ pēyāṁ dīpanapācanīṁ jvarāti sāravān amlāṁ pibēt| dīpanī cāsau pācanī cēti puṁvatkarmadhārayēti puṁvadbhāvaḥ| atrāmlagrahaṇaṁ na kartavyam| yataḥ sarvatrapēyāprasaṅgē'mlārthī yō jvarī sa sadāḍimāṁ pēyāṁ pibēdityuktam| tasmātkimanēna ? brūmaḥ| amlābhilāṣī bhavatu vā mā bhavatu| tathā'pyamlāmēva jvarātisārī pibēdityasyārthasya dyōtanārthamamlāmityuktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jvarātisāriṇaḥ pēyāmāha-pr̥śniparṇīti| amlāṁ-dāḍimōpētām|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pibētsiddhāmityatrānuvartatē| hrasvēna-br̥hatyādinā, pañcamūlēna siddhāṁ pēyāṁ hidhmādivān pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-hidhmādiyuktasya pēyāmāha hr̥svēna pañcamūlēnēti| hr̥svēna-br̥hatyādinā| ruk-śūlam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa-kaphārtō narō bilvādinā-mahatā, pañcamūlēna saha yavasādhitāṁ pibēt| taṇḍulā ēvātra prakr̥titvēna yōjyāḥ| yavāstukvātha ēva| vibaddhaṁ-viṣṭabdhaṁ, varcaḥ-purīṣaṁ, yasya-narasya, sa naraḥ sayavāṁ-yavapradhānāṁ pibēt| kimbhūtām ? pippalyāmalakaiḥ kr̥tām| tathā, sarpiṣā bhr̥ṣṭāṁ-samyagājyēna saṁskr̥tām| tathā, malaḥ-purīṣādiḥ, dōṣō-vātādiḥ, tēṣāmanulōmanīṁ-svamārgapravartinīm|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaphārtasya pēyāmāha-pañcamūlēna mahatēti| yavarūpēyaṁ sarpiṣā bhr̥ṣṭā yāvanniradha(nnirdhūma)tvaṁ tāvatsarpiḥ santāpya tanmadhyē prakṣiptām|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kōṣṭhē vibaddhē-vibaddhadōṣādhiṣṭhānē, tathā saruji cavikādibhiḥ sādhitāṁ pēyāṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 vibāddhaśūlayuktasya pēyāmāha-cavikāpippalīti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tuḥ punararthē| parikartanaṁ-parikartikā chēdanamivānubhavaḥ, sa yasyāsti sa parikartī kōṣṭhaḥ, tasminparikartini tu kōṣṭhē, kōlādibhiḥ sādhitāṁ pēyāṁ pibēt| śrīphalaṁ-bilvaphalam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-parikartinaḥ pēyāmāha-pibēttviti| kōlaṁ badaram| kalaśī-pr̥ṣṇiparṇī| śrīḥ-bilvaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-asvēdanidrō narastr̥ṣṇārtaśca sitādibhiḥ sādhitāṁ pēyāṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-asvēdanidrātr̥ṣṇārtasya pēyāmāha-asvēdanidrātr̥ṣṇārta iti| sitā-śarkarā, sā ca madhuvadyōjyā| saṅgrahē (ci.a. 1)-"sitādhātryājyanāgaraiḥ" iti pāṭhaḥ| tēna sarpairbhr̥ṣṭāḥ kāryāḥ| parīvāraḥ-upadravaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-pēyōddiṣṭairēvauṣadhairmāṁsarasādayō'pi yathōpayōgaṁ kartavyāḥ| [ tathā ca saṅgrahē'dhyagīṣṭa-(ci. a. 1)-"kuryāt pēyauṣadharēva rasayūṣādikānapi|" ] rasō'tra māṁsarasaḥ| yūṣāḥ-mudgādisambandhinaḥ kvāthāḥ| ādigrahaṇāt pāniyamastutakravyañjanādayō gr̥hyantē| pēyādiṣu ca dravyaparimāṇādikaṁ pūrvōktaṁ sūpaśāstrādibhyō vā'vagantavyam| tathā ca tantrāntarē-"pēyāyūṣarasādyēṣu rasālāpānakādiṣu| dravyamātrāṁ prayuñjīta lōkasiddhāṁ yathārhataḥ||" iti|| yasya puṁsō yatparimāṇairdravyairmātrā yōgyā tasya tatparimāṇairdravyairēva pēyādayaḥ kāryā ityarthaḥ| anyē tvēvaṁ manyantē,-pēyāyūṣarasādyēṣu dravyaparimāṇamalpamēva kalpayitavyam| pānārthē ca yaddravyaiḥ sadhitaṁ tōyamuktaṁ tadalpaparimāṇadravyairēva sadhanīyam| alpaparimāṇēnaiva dravyēṇa tattōyaṁ samyak pācyatē| tathā ca khāraṇādirapāṭhīt-"bahudravyō ghanaḥ kvāthaḥ svacchhamalpauṣadhaṁ jalam|" iti| śrapaṇakriyāsāmānyē'pyasyōbhayasya pr̥thaksaṁjñāvinirdēśō dravyaparimāṇabhēdādayaṁ kvātha idaṁ jalamiti| jvariṇāṁ ca prathamaṁ yathā'ca pēyā dēyāstathā yūṣarasā apyacchā ēva dēyāḥ, agnimāndyabhayāt| kvāthō'pyata ēva bahuparimāṇadravyasādhyatvāddhanatayā tiktarasadravyakr̥tō'pi prathamaṁ jvarē niṣiddhaḥ| kiṁ sarvatra jvarē sarvāḥ sarvadā sarvasmindēśē pēyā dēyā na ? ityāśaṅkyāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pēyauṣadhairēva rasayūṣādikānapi kuryāditvāha-kuryāditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-madyōdbhava ityādiṣvarthēṣu pēyāṁ nēcchanti, munaya iti śēṣaḥ| madyēnōdbhavō yasya tasmin madyōdbhavē jvarē, tathā madyanityē puruṣē, tathā kaphē pittasthānagatē sati, tathā grīṣmakālē, tathā tayōrvā'dhikayōḥ, tayōriti pittakaphau parāmr̥śyētē, pittakaphayōścādhikayōḥ, pittasthānagatē kapha ityastayōrēva prakr̥tatvāt, tathā tr̥ṭchardirdāhaiḥ samuditaiḥ pīḍitē puruṣē yō jvarastasmiṁśca, pratyēkaṁ tu tr̥ḍārtē'nujñātaiva, āsvēdanidrastr̥ṣṇātrta ityuktēḥ, dāhārtē'pi sr̥ṣṭaviḍbahupittō vētyāha, tathā yasyōrdhvaṁ pravr̥ttē raktē jvarastasmiṁśca pēyāṁ nēcchhanti| tēṣu tarhi kiṁ kāryam ? ityāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jvaraviśēṣē pēyāṁ niṣēdhati-madyōdbhava iti| madyanityē puruṣē| tayōḥ-pittakaphayōradhikayōrvā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tēṣu punarviṣayabhūtēṣu lājatarpaṇān-lājasaktūn, pibēt,-pēyāvasarē na tu yavasaktūn pibēt| jvarāpahaiḥ phalarasaiḥdrākṣādīnāṁ jvaraghnānāṁ phalānāṁ rasaiḥ-svarasaiḥ, athavā tadrasaiḥkvāthaiḥ| athavā, adbhiḥ-jalaiḥ, kvathitaśītalairityarthādgamyatē| kimbhūtān lājatarpaṇān ? saśarkarākṣaudrān|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-niṣiddhapēyasya tarpaṇamāha-tēṣu tviti| lājatarpaṇaṁ-lājacūrṇakr̥tamartham| saṅgrahē tu (ci.a. 1)-"drākṣādāḍimakāśmaryapathyāpīluparuṣakaiḥ| jvaraghnaistōyamr̥ditairadbhirvā lājatarpaṇān| pibētsusūkṣmarajasaḥ" iti| tatra tarpaṇaśabdēna saktvaḥ| tē ca lājānām|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tataḥ-tarpaṇapānādanantaraṁ, jīrṇē tarpaṇē, yavāgvāṁ vēti yavāgūpānārhē narē yavāgvāṁ jīrṇāyāṁ, kṣudvān puruṣō-jātabubhukṣaḥ san, dvitīyē'nnakāla ōdanamaśnīyāt-bhuñjīta| kimbhūtam ? bhr̥ṣṭāstaṇḍulā yasmin| kiṁ kēvalamōdanaṁ bhuñjīta ? nētyāha-dakētyādi| dakalāvaṇikaiḥ-kulatthādīnāṁ sambandhibhiryūṣaḥ-kvāthaiḥ, ōdanamadyāt| athavā, avasthāvaśāt mudgalāvajairōdanamadyāt| mudgalāvajarasairiti vaktavyē rasairiti pr̥thaṅnirdēśō lāvajarasānāṁ prādhānyajñāpanārtham| tathā lāvajarasāḥ saṁskāryāḥ saṁskārakāśca mudgāḥ, ata ēva bahumātrāṇāṁ lāvānāmalpānāṁ ca mudgānāmatrōpayōgaḥ kārya ityavatiṣṭhatē| "nātimāṁ sāstanurasā dakalāvaṇikāḥ smr̥tāḥ|" iti kēcidāhuḥ| anyētvācakṣatē,-"alpamāṁsapaṭusnēhā dakalāvaṇikāḥ smr̥tāḥ|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yūṣōdanarasaudanāvāha-tatō jīrṇē tviti| yasya tarpaṇamuktaṁ tasya tarpaṇē jīrṇē, yasya yavāgūruktā tasya yavāgvāṁ jīrṇāyāṁ, ōdanamaśnīyāt| jīrṇatvamapi vikāraḥ pākaḥ| sa ca dinatrayēṇa jāyatē| tridinaṁ tarpaṇaṁ yavāgūṁ vā bhuktvā tatō yūṣaudanaṁ tatō rasaudanaṁ bhuñjītētyarthaḥ| mudgajairyūṣai rasaiḥ| lāvajairdakalāvaṇikaiḥ| dakaṁ-udakam, tēna lavaṇēna ca saṁskr̥taiḥ, akr̥tairityarthaḥ| vāśabdādamudgalāvajairapi yathā sātmyaṁ dhānyāntaramāṁsāntarajaiḥ| yūṣairvā rasairvēti vyākhyānē mudgalāvajairiti viśēṣaṇaṁ na ghaṭatē, kramābhāvāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-iti-pūrvōktēna prakārēṇa, prathamō jvarasya ṣaḍahō nēyaḥ ativāhyaḥ, nānyō jvarasya sambandhī, ityayamiti nirdēśāllabhyatē- kiṁ kurvatā bhiṣajā ṣaḍahō nēyaḥ ? balaṁ rakṣatā, tathā dōṣaṁ tatkālē sāmaṁ vātādyanyatamaṁ pr̥thak saṁsr̥ṣṭaṁ sannipatitaṁ vā tajjvarakāraṇaṁ rakṣatā,-tatra tadrakṣāṁ kurvatā, yathā'sau dōṣaḥ kr̥cchrasādhyatāmasādhyatāṁ vā na yāti| atra ca yadi kila balarakṣārthaṁ santarpaṇaṁ kriyatē tadā santarpaṇasyāmavr̥ddhihētutvāt sāmō dōṣō vardhēta, athāmadōṣakṣapaṇārthamapatarpaṇaṁ kurvīta tadā balahāniḥ syāt, tasmānmadhyamayā vr̥ttyā'vahitēna vaidyēnōbhayaṁ rakṣatōpakramaḥ kāryaḥ, nātrāvahēlā kāryētyarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-maṇḍādyupacāramupasaṁharati-ityayaṁ ṣaḍahō nēya iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-laṅghanādyaiḥ-tiktasāvasānaistatkālōcitairjvarakārisāmamalapaktr̥̄hētubhiḥ, pakvēṣu dōṣēṣu tataḥ-ṣaḍahādūrdhvaṁ, kaṣāyaḥ praśasyatē| mustāparpaṭakādiḥ pācanaḥ, prādhānyēna pācanasaṁjñayā vihitatvāt| tathā vakṣyamāṇaḥ kaliṅgakādirarghaślōkasamāpanaḥ (ślō. 48) pañcaprakāraḥ śamanaḥ praśasyatē, prādhānyēna śamanasaṁjñayā vihitatvāt| tathā chādhyēṣyatē tantrakr̥t (ślō. 51) "pañcaitē santatādīnāṁ pañcānāṁ śamanā matāḥ|" iti| tadētadubhayaṁ-pācanaśabdaśrutyākṣiptō mustāpaparṭakādiḥ śamanaśrutyākṣiptaḥ kaliṅgakādiḥ, kaṣāyaḥ-kvāthaḥ, praśasyatē| kasya pācanaḥ ? ityāha-dōṣaśēṣasya| ata ēva pakvēṣu dōṣēṣu laṅghanādyairityalpapakvēṣu pakvaprāyēṣvīṣadāmēṣu dōṣēṣviti bōdhyam| anyathā pakvasya pācanamayuktamiva syāt, piṣṭapēṣaṇanyāyēnānarthakatvāt| tathā cāpakvaṁ yadvastujātaṁ tadagniḥ pachati, pahantamagniḥ pācanaḥ pācayāta| ēvaṁ ca pākyābhāvāt kimagniḥ pacatu ? kiṁ vā kaṣāyaḥ pācayatu ? ityanupapannamivaitatsyāt| yadā punarmustāparpaṭakādiḥ kaliṅgādiranyō vā kaścit kaṣāyastiktādyanyatamō vātādidōṣajvaraśāntyarthaṁ prayujyatē tadā pācanō bhavannapi śamanasaṁjñaḥ, na pācanasaṁjñaḥ| nanu, prathama ēva dinē tiktarasakaṣāyamanujajñē tantrakr̥t| tathā cōvācha (ślō. 15)- "ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭōśīrasādhitam| śītaṁ tēbhyō hitaṁ tōyaṁ pācanaṁ tr̥ḍjvarāpaham||" iti| tatkathamētat ? atrōcyatē| jvariṇaḥ prasaktatr̥ṣō'vaśyaṁ pānaṁ kiñcidvitaraṇīyam| na ca (pānē) madyēkṣurasadadhimastvāranālakṣīrādīnāmatra yōgyatvē'pi jvarasyaivaṁ vidhāni niṣaddhāni tantrakr̥dbhiḥ, śiśirajalamapyāmadōṣasrōtaḥsaṁrōdhāgnisādādīnāvahēt jvaraṁ gāḍhataraṁ kuryāt| tasmāt pānārthē tiktasādhitamuktamambvanumēnē| dravyāṇi cātra svalpamātrayaiva yōjyā nītyanantaramēva pratyapādi| kiñca jvaritastr̥ṣatō jalaṁ bahauṣadhaṁ pātumapi na kṣamēta| kiñca katipayānyēva ghanādīni jalasaṁskārēṇa pātumanumatāni, na sakalānyapi tiktānyanumatāni| kiṁtarhi ? viśiṣṭaprabhāvaṁ darśayanti ghanādīnyēva| viśiṣṭaprabhāvatvaṁ cānyatrāpi dravyāṇāṁ dr̥ṣṭam| yathā-śamīphalaṁ madhuramapi kēśaghnam, tathā'mlamapyāmalakaṁ pittakaphaghnam, saindhavaṁ lavaṇamapi cakṣuṣyam, ityādyanyadapyūhyam| tasmāt ghanādīnāṁ pānīyasaṁskārōpayōgō navajvarē'pi hitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-auṣadhamāha-tataḥ pakvēṣviti| tataḥ-ṣaḍahātparam| kaṣāyaḥ-svarasādiḥ apakvadōṣaśaṅkāyāṁ pācanaḥ, tadabhāvē śamanaḥ| vr̥ddhijaśanam(?)| pakvēṣu dōṣēṣviti dinasaṅkhyānādarārtham| taduktistu kramakathanārtham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṣāya iti vartatē| jvarasya prakr̥tatvāt pittē-pittajvarē, tiktakaṣāyakalpanāprakāraḥ prayōjyaḥ| tiktaḥ pittē viśēṣēṇētyatō viśēṣanirdēśādanyadōṣōtthē'pi jvarē tiktarasādhiṣṭhitō dravyakaṣāyō yathāvasthaṁ prayōjyaḥ, na kēvalaṁ pittajvarākhyē, vyādhidōṣaghnatvāt| tathā tiktō rasō nisargata ēva jvaraghnaḥ śāstrē'sminpaṭhitaḥ| yathā (hr̥. sū. a. 10/14)- "tiktaḥ svayamarōciṣṇuraruciṁ kr̥mitr̥ḍviṣam| kūṣṭhamūrcchājvarōtklēdadāhapittakaphān jayēt||" iti| munirapyavōcat (cha. sū. a. 2643)- "tiktō rasaḥ svayamarōchiṣṇurarōchakaghnō viṣaghnaḥ krimighnō mūrcchādāhapraśamanastr̥ṣṇāpraśamanastvaṅmāṁsayōḥ sthirīkaraṇō jvaraghnaḥ" ityādi| tasmādrasēṣu yathā tiktarasasya jvaraghnatvaṁ tathā nānyēṣāṁ rasānāmityavēhi| guḍūchyādēśca dravyasya tiktarasatvādēva jvaraghnatvasya pratipāditatvāt punaryajjvaraghnatvamuktaṁ tachchaktyutkarṣāyēti bōdhyam| guḍūchyāśca muni(?)guṇānāha| yathā (saṅgrahē a. 12)- "tiktā'mr̥tā tridōṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvara tr̥ḍdāhakāmalāvātaragktanut||" iti| ēvamanyēṣāmapi dravyāṇāmādhēyasāmarthyādyutkarṣasiddhamapi yat punaruchyatē, tattēṣāṁ tasya karmaṇaḥ śaktyutkarṣārthaṁ bōdhyam| kaṭuka ityādi| kaṭukarasādhiṣṭhitō jvaraghnadravyaviśēṣajaḥ kvāthaḥ kaphē-kaphajvarē prayōjyaḥ, na tu yaḥ kaśchitkaṭukadravyakaṣāyaḥ, sarvasya jvaraghnatvānupapattēḥ| yasmāddravyaprabhāvādviśiṣṭamēva kaṭurasādhiṣṭhitaṁ kimapi yad dravyaṁ tajjavaraghnamiti mantavyam| ētadēva tasmāchchāyaṁ granthakr̥t "kaphē kaṭukō yōjyaḥ" iti jagāda|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yasmin dōṣē yaḥ kaṣāyastamāha-tiktaḥ pitta iti| viśēṣēṇēti vacanāt kaphē'pi, na tu vātē, viruddhatvāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṣāyaḥ-kaṣāyarasādhiṣṭhitadravyajaḥ kaṣāyaḥ, sa pittaślēṣmaharatvē'pi navajvarē,-taruṇajvarē, na śasyatē| kutaḥ ? ityāha-malētyādi| kaṣāyō hyatra yōjitō malastambhātkāraṇāt viṣamajvaraṁ-satatādikaṁ, kurutē| kaṣāyastambhitā hi malāḥ kōṣṭhamapratipannatvāt samyakpākamayāntaḥ sandhistōtōlīnāḥ kaṣāyapānavihitavēgā aśaktatvādviṣamamēva jvaraṁ kurvanti| yadi hi tēṣāṁ kaṣāyadānēna śaktihānirna kr̥tā syāt tadā santatamēva jvaraṁ kuryuḥ| tasmāt svalpatvāt satatādikaṁ viṣamajvaraṁ kartumēṣāṁ yuktam| nanu, pittaślēṣmaharatvēpītyanartham| yataḥ "kaṣāyaḥ pittakaphahā" (hr̥.sū.a.10120) iti pūrvamuktam| astyēvaitat| arthaviśēṣajñāpanārthaṁ tu punaruktam| navajvarē-ēkadōṣajē sannipātajē vātakaphajē vātapittajē, kēvalaṁ kaṣāyō na śastō'pi tu pittaślēṣmajvarē'pi na śastaḥ, tasmāt pittakaphajē'pi jvarē nāyaṁ yōjya ityarthaḥ| tathā, kaṣāyō'yaṁ yōjitō na kēvalaṁ viṣamajvaraṁ karōti, yāvadarucyādīśca karōti| atrāpi malastambhāditi sambadhyatē| tēna yadyapyādiśabdēnāniyatarupāṇāmanēkānāvyādhīnāṁ grahaṇaṁ prāptam, tathā'pi malastambhādyē vyādhaya utpadyantē'rucyādirūpāstēṣāmēvēha grahaṇārthamēvaṁ sambandhaḥ kr̥taḥ| tathā, viṣamajvarārucihr̥llāsahidhmādhmānādikānapītyēkavibhaktyaiva nirdēśaḥ kartuṁ vyavacchadya pr̥thaṅknirdēśō yaḥ kr̥tastēnēdaṁ dyōtyatē,-kaṣāyaḥ prayōjitō'vaśyamēva viṣamajvaraṁ kurutē, arucyādīn punarnāvaśyaṁ kurutē, iti| tadēvaṁ kaṣāyō rasaviśēṣō malastambhādēva navajvarē niṣidhyatē, na tu kalpanāvaśāt| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 31160)- "yaḥ kaṣāyaḥ kaṣāyastu sa varjyastaruṇē jvarē| na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyatē||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṣāyaṁ jvarē niṣēdhati-pittaślēṣmaharatvē'pīti| kaṣāyaḥ-kaṣāyarasasya kaṣāyaḥ| niṣēdhātikramē dōṣamāha-malastambhāditi| saṅgrahē tu (ci.a. 1)-"na cyavantē na pacyantē kaṣāyastambhitā malāḥ| tiryaggatā vimārgā vā varddhayantyapi ca jvaram|| vahvāmakaphavātatvācchūlānāhādikānapi|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saptāhādanantaramaṣṭamē'hnayauṣadhaṁ-jvaraghnaṁ yathāyōgyaṁ śr̥tādikalpanayā kalpitaṁ, yōjyamiti kicidēvācāryā āhuḥ| anyē tu daśāhādūrdhvamauṣadhaṁ-mustāparpaṭakādikaṁ, yōjyamāhuḥ| kēcidācāryā laghvannabhuktasya narasyauṣadhaṁ yōjyamityāhuḥ| laghvannaśabdēna pēyādikaṁ bhaṇyatē, ōdanatastasya laghutvōktēḥ| laghvannaṁ bhuktaṁ yēnāsau laghvannabhuktaḥ| āhitāgnyāditvānniṣṭhāntasya paranipātaḥ| "paramatamapratiṣiddhamanumatamēva" iti sarvamētat pramāṇam, avasthāvaśēna prayōgārhatvāt| āmōlbaṇē tu na-āmādhikajvariṇi puruṣē punarauṣadhaṁ jvaraghnaṁ mustāparpaṭakādikaṁ ṣaḍahādūrdhvaṁ saptāhāt daśāhādvā na yōjyam| kimiti cēt ? āha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uktamauṣadhakālaṁ matāntarēṇa nirākurutē-saptāhādauṣadhamiti| laghvanna-maṇḍādi, ṣaḍahādanantaraṁ avadhitrayamapyaprayōjakam| yāvadāmōlbaṇastāvadauṣadhaṁ na yōjyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tīvrajvarēṇa parītasya jvariṇaḥ puṁsō dōṣavēgōdayē dōṣasya-āmādyākhyasyōlbaṇasya, vēgō-mustāparpaṭakādinōtklēśāt, dōṣavēgaḥ, tasyōdayaḥ-prādurbhāvō, dōṣavēgōdayaḥ| athavā, ulbaṇāmasya vātādērdōṣasya vēgōdayaḥ, tasmin dōṣavēgōdayē sati| athavā tathaiva dōṣē-āmākhyē, atinicitē-atiśayēna sañcayaṁ prāptē, vātādau va dōṣa ulbaṇē| ata ēva tandrāstaimityē'vaśyaṁ karōti tasmin tandrāstaimityakāriṇi| yatō-yasmāt, tadānīmāmacchannapāvakēnāpachyamānaṁ bhaiṣajyaṁ-auṣadhaṁ mustāparpaṭakādiśr̥tādikalpanākalpitaṁ, tadauṣadhaṁ prayuktaṁ bhūyaḥ-punarapi, jvaraṁ jvalayati-uttējayati na śamayati| tasmādāmōlbaṇē jvarē na ṣaḍahādūrdhvaṁ nāpi saptāhānna ca daśāhādūrdhvaṁ bhaiṣajyaṁ yōjyam| kadā tarhi yōjyam ? ityāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-svasiddhāntē yuktimāha-tīvrajvaraparītasyēti| dvividhō hyāmōlbaṇō jvaraḥ-apakvaḥ pacyamānaśca| tatra prathamē'rthē pacyamānasyōktiḥ, apakvasya dvitīyē| ubhayōrapi prayuktamauṣadhamapacyamānaṁ punarjvaraṁ jvalayati|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mr̥durjvaraḥ-upadravamr̥dutayā| laghuḥ-paṭuḥ dēhaḥ| calitā malāḥ-mūtrapurīṣādayaḥ| mr̥durjvara ityādilakṣaṇāvasthā yadā bhavati tadā'syāmavasthāyāmacirajvaritasyāpi-anitikrāntaṣaḍahasyāpi, bhaiṣajyaṁ yōjyam| apiśabdāt kiṁ punaḥ ṣaḍahē'pyatītē jvaritasyaivaṁlakṣaṇāyāmavasthāyamutpannāyāṁ tadauṣadhaṁ ca na yōjyam ? ityēvaṁ vyādhyavasthā kālatō garīyasītyuktaṁ bhavati| atha tadauṣadhamāha-gh

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-auṣadhayōgyāṁ jvarāvasthāmāha-mr̥dujvara iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-mustayā saha parpaṭaṁ yuktamathavā śuṇṭhyā dhanvayāsēna yuktaṁ pākyaṁ-śr̥taṁ, śītakaṣāyaṁ-śītakalpanākalpitaṁ, vā kr̥tvā pibēditi vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| pāṭhā cōśīraṁ ca pāṭhōśīraṁ vālakēna saha śr̥taṁ śītaṁ vā pibēt| svarasakalkaphāṇṭākhyakalpanābhyaḥ śr̥taśītākhyakalpanādvayakalpitasyāsya tathā sāmarthyasya dr̥ṣṭatvādētatkalpanāyugalamupanyastavān| vā samucchayē bhinnakramē| tadvadityādi| na kēvalaṁ mustāparpaṭakaṁ pibēt, tathā pāṭhōśīraṁ savālakaṁ pibēt, yāvadbhūnimbaguḍūcīmustanāgaramapi pibēditi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-auṣadhamāha-mustayā parpaṭaṁ yuktimiti| tacca pañcadhā,- mustāparpaṭam, śuṇṭhīparpaṭam, durālabhāparpaṭam, pāṭhāditrayam bhūnimbādicatuṣṭayaṁ ca| tacca pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā kr̥tvā pibēt| pākyaḥ-kvāthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-imē-pūrvōktā mustāparpaṭakādayaḥ kaṣāyāḥ, yathāyōgaṁyōgānatikramēṇa, yō yaḥ kaṣāyō yasmin jvarē dātuṁ yuktaḥ sa tatra yōjya iti yathāyōgaṁ yōjyāḥ| kiṁkriyā ētē syuḥ ? ityāha-dōṣapācanāḥ, dōṣasya-āmākhyasya pakvaprāyasya, pācanāḥ| tantrāntarē cōktam-"prayuktaṁ pācayēdāmaṁ yatatpācana mucyatē| pittādijinnirāmasya yatsyāttacamanaṁ matam||" iti| atra mustāparpaṭasya pūrvamupanyāsō jvaranāśanēbhyō'nyēbhyō'sya mustāparpaṭasya prādhānyapradarśanārthaḥ| tathā cācāryō'gnyāṇāṁ madhyē "mustāparpaṭaka jvarē" (hr̥. u. a. 40/48) iti nirdēkṣyatē| tasmānmustāparpaṭasyaiva jvaranāśanē jyāyastvamityavēhi, vyādhipratipakṣatvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uktānāmauṣadhānāṁ viṣayaṁ vibhāgaṁ phalaṁ cāha-yathāyōgamiti| yathāyōgaṁ-yō yatra dēśē kālē vā labhyaḥ, yatra jvarē vā dravyaśaktiparyālōcanayā yōgyaḥ, sa tatra yōjyaḥ, sa tatra yōjyaḥ| siddhayōgē tu (jvarādhikārē ślō. 82)- "nāgaraṁ dēvakāṣṭhaṁ ca dhānyakaṁ br̥ahtīdvayam| dadyātpācanakaṁ pūrvaṁ jvaritāya jvarāpaham||" iti| saṅgrahē tu (ci.a. 1)-"pāṭhēndrayavabhūnimbamustaparpaṭakāmr̥tāḥ| jayantyāmamatīsāraṁ jvaraṁ ca samahauṣadhāḥ|| iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaliṅgakādayō'rdhaśōkaiḥ samāpanaṁ yēṣāṁ tē'rdhaślōkasamāpanāḥ pañcaitē pañcānāṁ santatādīnāṁ yathāsaṅkhyaṁ śamanā matāḥ munīnāmiti śēṣaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-durālabhādi pācanaṁ vātajē jvarē, athavā pippalyādikaṁ vātajē jvarē, kanīyō-br̥hatyādikaṁ, pañcamūlaṁ ca vātajē jvarē, iti yōjyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sāmānyapācanānyuktvā viśēṣapācanāni kathayati| tatra vātajvarasyāha-durālabhāmr̥tāmustānāgaramiti| durālabhādicatuṣkaḥ pippalīmūlādyaṣṭakō vā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittē-pittajējvarē, śakrayavādayaḥ samākṣikā matāḥ| pittajē'pi mustāparpaṭakaṁ dhanvayāsakirātatiktābhyāṁ sahita hitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pittajvarasyāha-pittē śakrayavāghanamiti| indrayavāditrikō mustādicatuṣkō vā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-"vatsakamūrvībhārṅgī" (hr̥. sū. a. 15/33) ityādiḥ kaphē mataḥ| athavā vr̥ṣādiḥ| gāṅgēyī-mustā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaphajvarasyāha-vatsakādyō gaṇa iti| "vatsakamūrvābhārṅgī" ityādigaṇaḥ, vr̥ṣādicatuṣkō vā| gāṅgēyīmustā| śr̥ṅgabēraṁ-śuṇṭhī|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rugvibandhādiyuktē jvarē'bhayādighanāvasānaṁ dīpanapācanam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-saśūlavibandhasya kaphavātajvarasyāha-rugvibandhānilaślēṣmayukta iti| siddhayōgē tu (jvarādhikārē ślō. 88)- "bilvādipañcamūlāmbu pācanaṁ vātajē jvarē|| kaliṅgaṁ kaṭphalaṁ mustaṁ pāṭhā tiktakarōhiṇī| pakvaṁ saśarkaraṁ pītaṁ pācanaṁ paittikē jvarē|| mātuliṅgaśiphāviśvakāyasthāgranthikōdbhavam| kaphajvarēśu sakṣāraṁ pācanaṁ vā kaṇādikam|| samsr̥ṣṭadōṣēṣu hitaṁ saṁsr̥ṣṭamatha saṁsr̥ṣṭamatha pācanam|" iti| atha śamanāni| tatra saṅgrahē (ci.a. 1)-"saguḍāḥ sārivādrākṣāśatāhvākaṇarēṇukāḥ| kāśmaryasārivādrākṣātrāyamāṇāmr̥tāguḍāḥ|| śatapuṣpāvacākuṣṭhadēvadāruharēṇukāḥ| śarkarāmadhusaṁyuktāḥ samāṁsīmustadhānyakāḥ|| kr̥ṣṇāpunarnavādrākṣāśatāhvāguḍasārivāḥ| śāliparṇībalādrākṣāsārivācchinnasambhavāḥ|| āragvadhō balā rāsnā kāśmaryaṁ madhukaṁ guḍaḥ| śatāvarīchinnaruhāsvarasō vā guḍānvitaḥ|| sakr̥ṣṇajīrakasitānāgaraścāmr̥tārasaḥ| vātajvaraṁ jayatyāśu kēvalō vā'mr̥tārasaḥ|| bhārgīsaralagāṅgēyīdārukuṣṭhailavālukam| kōṣṇaṁ guḍaghr̥tōpētaṁ pibēdvā vātajējvarē||' iti| siddhayōgē tu (jvarādhikārē ślō.89)- "kirātābdāmr̥tōdīcyabr̥hatīdvayagōkṣuraiḥ| sasthirākalaśīviśvaiḥ kvāthō vātajvarāpahaḥ||" iti| vaṅgasēnē tu (jvarādhikārē ślō. 227)-"pañcamūlībalārāsnākulatthaiḥ saha pauṣkaraiḥ| parvabhēdaṁ śiraḥkampaṁ nihanti pavanajvaram|| darbhaṁ balāṁ gōkṣurakaṁ pācayētpādaśēṣitam| śarkarāghr̥tasaṁyuktaṁ pibēdvātajvarāpaham||" iti| iti vātajvaraḥ| atha pittajvaraḥ| tatra saṅgrahē (ci.a. 1)-"paṭōlādiguḍūcyādī sūtrōktau pittajē jvarē| añjanādiḥ sakāśmaryaḥ sārivādiḥ saśakaraḥ|| sitāmadhukakāśmaryaśītōśīraparūṣakam| guḍūcīsāritraḥrōdhrakamalōtpalaśakarāḥ| drākṣābhayātiktaghanaśamyākaphalapapaṭam| śyāmāparpaṭaduḥsparśātiktātikta br̥ṣāsitāḥ|| śyāmā-priyaṅguḥ| śarkarātiktakaṭukātrāyamāṇābibhīrakam| guḍūcyāmalakairyuktaḥ kēvalō vā'pi parpaṭaḥ|| kaṣāyō vā himastiktadrākṣāmadhukanimbajaḥ| pittajvaraghnītiktā vā ślakṣṇapiṣṭā saśarkarā||" iti| vaṅgasēnē tu (jvarādhikārē ślō. 241)-"paṭōlayavadhānyākamadhukaṁ madhusaṁyutam| hanti pittajvara dāhaṁ tr̥ṣṇāṁ cātipramāthinīm|| drākṣāragvadhayōścāpi kāśmaryasyāthavā jalam| paṭōlābhayaniṣkvāthō madhunā madhurīkr̥taḥ| tīvrapittajvarāmardī pānāttr̥ṭdāhanāśanaḥ|| ēkaḥ parpaṭakaḥ śrēṣṭhaḥ pittajvaradhināśanaḥ kiṁ punaryadi yujyēta candanōdīcyanāgaraiḥ|| guḍūcīmustadhānyākamadhuka kaṭurōhiṇī| tr̥ṣṇāśūlārucicchardipittajvaraharō gaṇaḥ| kirātāmr̥tadhānyābdacandanōśīraparpaṭaiḥ| sapadmakaiḥ kr̥taḥ kvāthō hanti pittabhavaṁ jvaram| dāhahr̥llāsamarucimutklēśavamathuklamān|| sasitō niśi paryuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ| pītaḥ śamayatyacirādantardāhaṁ jvaraṁ ghōram|| candanaṁ madhukaṁ drākṣā kaṭukā sadurālabhā| candanādigaṇaḥ prōktō hanyāddāhajvarārucīḥ|| mudgānāmañjalīcūrṇaṁ yaṣṭīmadhukamādhitam| pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā pibētpittajvarāpaham|| hnībēraṁ mustakaṁ dhānyaṁ candanaṁ yaṣṭikā'mr̥tā| vr̥ṣōśīrayutaḥ kvāthaḥ śarkarāmadhusaṁyutaḥ| raktapitta jayatyugraṁ tr̥ṣṇādāhajvarāpahaḥ|| bhūnimbātiviṣārōdhraṁ mustakēndrayavāmr̥tam| vāsaka nāgaraṁ bilvaṁ kaṣāyō mākṣikānvitaḥ| saśvāsakāsaviḍbhēdaraktapittajvarāpahaḥ|| pathyātailaghrutakṣaudrailēhō dāhajvarāpahaḥ| kāsāsr̥kpittavīsarpaśvāsān hanti vamīrapi||" iti| iti pittajvaraḥ| atha kaphajvaraḥ| tatra saṅgrahē (ci. a. 1)-"kaphajē'tiviṣōśīrapaṭōlamaricakṣapāḥ| samūrvēndrayavadvīpikuṣṭhanimbavacāguḍāḥ|| kṣapā-haridrā| saptacchadāmr̥tānimbasphūrjātaṁ mākṣikānvitam| spūrjātaḥ-tindukaḥ| niśā trikaṭukaṁ tiktā nāgapuṣpaṁ kaliṅgakāḥ|| sārivātiviṣākuṣṭhaduḥsparśāmustaguggulu| parūṣa triphalā tiktā bījaṁ vr̥kṣakajaṁ ghanaḥ|| nāgaratriphalāmustāmūrvāpāṭhāḥ samākṣikāḥ|" iti| vaṅgasēnē tu (jvarādhikārē ślō. 264)- "triphalātrivr̥tāmustaṁ kaṭukaṁ sakaliṅgakam| paṭōlāragvadha caiva rōhiṇī citrakaṁ samam| kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ ślēṣmajvarakāsagalāmayē|| nimbaviśvāmr̥tābhīruśaṭhībhūnimbapauṣkaram| pippalī br̥hatī cēti kvāthō hanti kaphajvaram|| triphalāpaṭōlavāsāchinnaruhātiktarōhiṇīṣaḍgranthā| madhunā ślēṣmasamutthē daśamūlīvāsakrasya vā kvāthaḥ|| āmalakyabhayā kr̥ṣṇā citrakaścētyayaṁ gaṇaḥ| sarvajvarakaphātaṅkē bhēdī dīpanapācanaḥ|| sindhuvāradalakvāthaṁ kaṇāḍhyaṁ kaphajē jvarē| jaṅghayōśca balē kṣīṇē karṇē ca pihitē pibēt|| kaṭphalaṁ puṣkaraṁ kr̥ṣṇā śr̥ṅgī ca madhunā saha| kāsaśvāsajvaraharaḥ śrēṣṭhō lēhaḥ kaphāntakr̥t|| kaphajvarārtastriphalāṁ pippalīṁ ca samākṣikām| kāsē śvāsē ca madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavēt|| kaṭphalaṁ puṣkaraṁ śr̥ṅgī mustakaṁ kaṭukaṁ śaṭhī| samastānyēkaśō vā'pi ślakṣṇacurṇāni kārayēt|| sārdrakasvarasakṣādraṁ lihyātkaphavināśanam| śūlānilārucicchardikāsaśvāsakṣayāpaham|| kṣaudrōpakulyāsaṁyōgaḥ kāsaśvāsajvarāpahaḥ| plīhānaṁ hanti hikkāṁ ca bālānāṁ ca praśasyatē|" iti| iti kaphajvaraḥ| atha saṁsargajāḥ| tatra saṅgrahē (ci.a. 1)- saṁsargasannipātēṣu miśrānētānvikalpayēt|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-drākṣādirayaṁ gaṇaḥ phāṇṭaḥ-"sadyō'bhiṣutapūtaḥ" (hr̥. ka. a. 6/11) ityēvaṁlakṣaṇaḥ, tathā himaḥ-śītō vā, "rātriṁdravē sthitaḥ" (hr̥. ka. a. 6/10) ityēvaṁlakṣaṇaḥ| tathā jātīkusumaiḥ sugandhīkr̥tō madhusitālājairyuktō vātapittajaṁ jvaraṁ jayati, madātyayādiṁśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vātapittajvarē śamanamāha-drākṣāmadhūkēti| mr̥ṇālaṁ-bisam| cūrṇapalōpētamuṣṇōdakacatuṣpalaṁ śītaṁ vastrapūtaṁ-phāṇṭaḥ| himaḥ-śītakaṣāyaḥ| madhusitālājānāṁ mithaḥ samānāṁ pēyatvānupaghātēna prakṣēpaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṭukāṁ pānīyēna piṣṭvā karparē-mr̥dbhr̥ṣṭakhaṇḍē, abhinavē tathā śucau pācayēt| tasyā rasō niṣpīḍitaḥ sarpiryuktō jvaradāhau jayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śamanāntaramāha-pācayētkaṭukāmiti| pākō'tra puṭakāvidhinā| saṅgrahē tu (ci.a. 1)-"gōkaṇṭakabalādarbhāḥ sasitā vātapittajē| drākṣāmalakabhūnimbāḥ saguḍūcīśaṭhīguḍāḥ|| trāyāntīsārivādrākṣākāśmaryacchinnajāguḍāḥ| drākṣāmasūratrāyantīguḍūcīsārivābalāḥ||" iti| siddhayōgē tu (jvarādhikārē ślō.116)-"triphalāśālmalīrāsnārājavr̥kṣāṭārūṣakaiḥ| śr̥tamambu harēttūrṇaṁ vātapittōdbhavaṁ jvaram|| [viśvāmr̥tābdabhūnimbaiḥ pañcamūlīsamanvitaiḥ| kr̥taḥ kaṣāyō hantyāśu vātapittōdbhavaṁ jvaram||] pañcamūlīhr̥svā| nidigdhikāmr̥tārāsnātrāyamāṇābalānvitaiḥ| masūravidalaiḥ kvāthō vātapittajvaraṁ jayēt|| vidalāḥ-yantradalanajā avayavāḥ| guḍūcī parpaṭaṁ mustaṁ kirātaṁ viśvabhēṣajam| vātapittajvarē dēyaṁ pañcabhadramidaṁ śubham||" iti| vaṅgasēnē tu (jvarādhikārē ślō. 292)- "balābhārgyamr̥tairaṇḍacandanōśīraparpaṭaiḥ| upakulyābdahrībēraiḥ kaṣāyaṁ ca pibēttataḥ| parvabhēdaṁ śiraḥkampaṁ vātapittajvaraṁ jayēt|| nīlōtpalamuśīraṁ ca balā padmakamēva ca| kāśmarī madhukaṁ drākṣā madhūkāni parūṣakam| pēyaḥ śītakaṣāyō'yaṁ vātapittajvarāpahaḥ|| āragvadhaphalaṁ mustaṁ yaṣṭīmadhukamēva ca| uśīramabhayā caiva haridrādārusāhvayā|| paṭōlaṁ picumandaśca tathā kaṭukarōhiṇī|ēṣa siddhaḥ kaṣāyaḥ syādvātapittabhavē jvarē iti| iti vātapittajvaraḥ |

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-vātaślēṣmaṇi kaṣāyakalpanayā kalpitā vacādayō matāḥ| athavā, guḍūcīsambhavaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇayutō mataḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha vātakaphajvaraḥ| tatra śamanamāha-kaphavāta iti| śamanāntaramāha-pippalīcūrṇayuktō vēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vyāghryādikvāthaḥ kaṇācūrṇasaṁyuktō vātaślēṣmajvarādijit| sa0-pathyādi pācanaṁ siddhacūrṇaṁ madhuhiṅgubhyāṁ saṁyutaṁ kaphavātajvarādīn parākarōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śamanāntaramāha-vyāghrīśuṇṭhyamr̥tākvātha iti| ā0 ra0-śamanāntaramāha-pathyākustumbarīti| siddhayōgē (jvarādhikārē ślō. 134)- "pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| dīpanīyaḥ smr̥tō vargaḥ kaphānilagadāpahaḥ|| pippalībhiḥ śr̥taṁ tōyamanabhiṣyandi dīpanam| vātaślēṣmavikāraghnaṁ plīhaghnaṁ jvaranāśanam|| mustaparpaṭaduḥsparśāguḍūcīviśvajaṁ jalam| kaphavātārucicchardidāhaśōphajvarāpaham|| daśamūlīrasaḥ pēyaḥ kaṇāyuktaḥ kaphānilē| avipākē'tinidrāyāṁ pārśvarukśvāsakāsakē||" iti| vaṅgasēnē tu (jvarādhikārē ślō. 335)-"sabhūnimbāmr̥tādāru kaṭphalaṁ kaṭukā vacā| kaṣāyaṁ pāyayēdāśu vātaślēṣmajvarāpaham| parvabhēdaśira śūlakāsārōcakapīḍitam|| tr̥ṣṇānvitē vātakaphajvarārtē saśvāsakāsāruciviḍvibandhē| hitaṁ jalaṁ pācanadīpanaṁ ca paṭōlaśuṇṭhīyavapippalīnām||" iti| iti vātakāphajvaraḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-"āragvadhēndrayavādibhiḥ" (hr̥. sū. a. 15/17) mākṣikasahitaḥ kaphapittajvaraṁ jayati| tathā tiktādayaḥ kaphapittajvaraṁ ghnanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha pittakaphajvaraḥ| tatra śamanamāha-āragvadhādiriti| śamanāntaramāha-tathēti| saṅgrahē tu (ci.a. 1)- "vr̥ṣapuṣpacchadarasaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| pittaślēṣmajvaraṁ hanti sāsr̥k pittaṁ sakāmalam|| anantāviśvabhaiṣajyakaṭukātōyatōyadāḥ| jvaratr̥ṭbhramasammōhadhūmakāmlakanāśanāḥ||" iti| anantā-durālabhā| siddhayōgē tu (jvarādhikārē ślō. 122)-"kaṇṭakāryamr̥tābhārgīnāgarēndrayavāsakam| bhūnimbaṁ candanaṁ mustaṁ paṭōlaṁ kaṭurōhiṇī|| kaṣāyaṁ pāyayēdēnaṁ pittaślēṣmajvarāpaham| dāhatr̥ṣṇārucicchardikāsahr̥tpārśvaśūlanut|| [guḍūcīnimbadhānyākaṁ padmakaṁ candanānvitam|] ēṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādistu dīpanaḥ| hr̥llāsārōcakacchardipipāsādāhanāśanaḥ|| saśarkarāmakṣamātrāṁ kaṭukāmuṣṇavāriṇā| pītvā jvaraṁ jayējjantuḥ kaphapittasamudbhavam|| paṭōlaṁ picumandaṁ ca triphalā madhukaṁ valā| sādhitō'yaṁ kaṣāyaḥ syātpittaślēṣmabhavē jvarē|| dīpanaṁ kaphavicchēdi pittavātānulōmanam| jvaraghnaṁ pācanaṁ bhēdi śr̥taṁ dhānyapaṭōlayōḥ||" iti| iti pittakaphajvaraḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sannipātajvarē vyāghryādikaṭukāntaṁ pācanam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha sannipātajvaraḥ| tatra śamanamāha-sannipātajvara iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nāgarādipācanaṁ vātaślēṣmādhikē jvarē kāsādīnnihanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śamanāntaramāha-nāgaramiti| saṅgrahē tu (ci.a.1)-"mustā parpaṭakaṁ pathyā mr̥dvīkā kaṭurōhiṇī| trāyantīkaṇatanmūladrākṣāpathyāmadhūlikāḥ|| madhūlikā-jalajayaṣṭīmadhuḥ| triphalōśīraṣaḍgranthāyaṣṭīmadhuganābalāḥ||" iti| siddhayōgē tu (jvarā. ślō. 166)-"pañcamūlī kirātādirgaṇō yōjyastridōṣajē| pittōtkaṭē ca madhunā kaṇayā vā kaphōtkaṭē|| vātapittajvarōktō'yaṁ navāṅgaḥ| ubhayaṁ daśamūlaṁ tu sannipātajvarāpaham| kāsē śvāsē ca tandrāyāṁ pārśvaśūlē ca śasyatē| pippalīcūrṇasaṁyuktaṁ kaṇṭhahr̥dgrahanāśanam|| ubhayaṁ-dvipañcamūlātmakam| cirajvarē vātakaphōlbaṇē vā tridōṣajē vā daśamūlamiśraḥ| kirāratiktādigaṇaḥ prayōjyaḥ śuddhārthinē vā trivr̥tāvimiśraḥ|| ādiśabdāt guḍūcīmustāśuṇṭhyaḥ| daśamūlamiśrasyaiva trivr̥tāmiśravam| daśamūlī śaṭhī śr̥ṅgī pauṣkaraṁ sadurālabham| bhārgī kuṭajabījaṁ ca paṭōlaṁ kaṭurōhiṇī|| aṣṭādaśāṅga ityēṣa sannipātajvarāpahaḥ| kāsahr̥dgrahapārśvārtiśvāsahikkāvamīharaḥ|| bhūnimbadārudaśamūlamahauṣadhābdatiktēndrabījadhanikēbhakaṇākaṣāyaḥ| tandrāpralāpakasanārucidāhamōhaśvāsādiyuktamakhilaṁ jvaramāśu hanti|| muktāparpaṭakōśīradēvadārumahauṣadham| triphalā dhanvayāsaśca nīlī kampillakaṁ trivr̥t|| kirātatiktakaṁ pāṭhā balā kaṭukarōhiṇī| madhukaṁ pippalīmūlaṁ mustādyō gaṇa ucyatē|| aṣṭādaśāṅgamuditamētadvā sannipātanut| pittōttarē sannipātē hitaṁ cōktaṁ manīṣibhiḥ| manyāstambha urōghāta uraḥpārśvaśirōgrahē|| br̥hattyau pauṣkaraṁ bhārgī śaṭhī śr̥ṅgī durālabhā| vatsakasya ca bījāni paṭōlaṁ kaṭurōhiṇī| br̥hatyādirgaṇaḥ prōktaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsādiṣu ca sarvēṣu hitaḥ sōpadravēṣu ca|| śaṭhī puṣkaramūlaṁ ca vyāghrī śr̥ṅgī durālabhā| guḍūcī nāgaraṁ pāṭhā kirātaṁ kaṭurōhiṇī|| ēṣa śaṭhyādikō vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsahr̥dgrahapārśvārtiśvāsē tandryāṁ ca śasyatē||" iti| vaṅgasēnē tu (jvarā. ślō. 443)- "daśamūlasya nikvāthaḥ kaṭphalādirajōyutaḥ| tulyārdrakarasaḥ pītō mr̥tyukalpaṁ jvaraṁ jayēt|| daśamūlīkaṣāyaṁ tu sapauṣkarakaṇānvitam| sannipātajvarē dēyaṁ śvāsakāsatr̥ṣānvitē|| amr̥tādaśamūlābhyāṁ sādhitaṁ vidhivajjalam| sannipātajvaraṁ hanyāntrayōdaśavidhaṁ nr̥ṇām|| viśvaśaṭhīdaśamūlīchinnāpāṭhēbhapippalīndrayavāḥ| sakirātatiktavāsāḥ śamayanti hr̥taujasaṁ sadyaḥ|| tryūṣaṇadaśamūlaśaṭhībhārgīchinnōdbhavākvāthaḥ| pītaḥ śamayati sahasā jvaramugraṁ sannipātākhyam|| dvipañcamūlīṣaḍgranthāviśvagr̥dhranakhīdvayāt| gr̥dhranakhīdvayaṁ-kanthārikādvayam| kaphavātaharaḥ kvāthaḥ sannipātaharaḥ paraḥ|| siṁhāsyaparpaṭāriṣṭaṁ yaṣṭīdhānyākanāgaram| dārugragandhēndrayavāḥ śvadaṁṣṭrā granthikaṁ tathā|| ēṣāṁ kaṣāyamāhr̥tya sannipātajvarī pibēt| śvāsātisārakāsaghnaṁ śūlāruciharaṁ param|| kaṭphalaṁ triphalā dāru candanaṁ saparūṣakam| kaṭukāpadmakōśīraṁ vipacētkārṣikaṁ jalam|| tatsannipātadāhaghnaṁ pītamātrēyapūjitam| dīrghākālaprayuktānāṁ jvariṇāmamr̥tōpamam|| vyōṣābdatriphalāriṣṭapaṭōlītiktavatsakaiḥ| sabhūnimbāmr̥tāpāṭhaistridōṣajvarajijjalam|| tilvakaṁ trivr̥tā dantī samulaṁ caturaṅgulam| pakvaṁ kaṣāyaṁ visrāvya nīlinīcūrṇamiśritam| sasarpiṣkaṁ pibēttūrṇam sannipātē virēcanam|| (ślō. 392)-vardhanairvā'pi hīnasya hāpanairucchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā sannipātajvarē kriyā|| hīnasya vardhanāddhānirvr̥ddhayōriti niścayaḥ| hāpanādativruddhasya hīnayōrvr̥ddhisambhavaḥ|| tataḥ samatvaṁ dōṣāṇāmuraḥ sthānaṁ kaphasya tu| tatrasthānāṁ kriyā tadvaditi jvaravinirjayaḥ|| yathādōṣōcchrayaṁ caiva jvarān śēṣānupakramēt| nirharētpittamēvādau jvarēṣu samavāyiṣu| durnivārataraṁ taddhi jvarārtēṣu viśēṣataḥ|| sannipātē kṣudhārtaṁ yō bhōjayētpiśitaudanam| sa kathaṁ bhiṣagākhyātiṁ labhēnmūḍhō narādhamaḥ|| sannipātē tu dāhārtaṁ yaḥ siñcicchītavāriṇā| āturaḥ sa kathaṁ jīvēdbhiṣagvā sa kathaṁ bhavēt|| sannipātē ca kampantaṁ vilapantaṁ ca yō ghr̥tam| pāyayēdbhōjayēdvā'pi tau ca syātāmu(tāṁ śu)bhau katham|| sannipātēna tr̥ṣyantaṁ pārśvaruktāluśōṣiṇam| yaḥ pāyayējjalaṁ śītaṁ sa mr̥tyurnaravigrahaḥ|| samudrataraṇaṁ hyētadvadanti bhiṣagīśvarāḥ| mr̥tyunā saha yōddhavyaṁ sannipātaṁ cikitsitā|| sannipātārṇavē magnaṁ yō'bhyuddharati mānavam|| kastēna na kr̥tō dharmaḥ kāṁ ca pūjāṁ na sō'rhati|| ślēṣmanigrahamēvādau kuryāvdyādhau tridōṣajē| nirastē ślēṣmaṇi hyasya srōtaḥsūddhāṭitēṣu ca| lāghavaṁ jāyatē sadyastr̥ṣṇā caivōpaśāmyati|| laṅganaṁ vālukāsvēdō nasyaṁ niṣṭhīvanaṁ tathā| avalēhō'ñjanaṁ caiva prāk prayōjyaṁ tridōṣajē|| surasārjakaniryāsaḥ samadhuvyōṣasaindhavaḥ| mahāślēṣmānilōdrēkasaṁjñānāśavimōkṣaṇaḥ||" [iti| siddhayōgē tu (jva. ślō. 153) ]-"madhūkasārasindhūtthavacōṣaṇakaṇāḥ samāḥ| ślakṣṇaṁ piṣṭvā'mbhasā nasyaṁ kuryātsaṁjñāprabōdhanam|| (ślō. 151)-mātuliṅgārdrakarasaṁ kōṣṇaṁ trilvaṇānvitam| anyadvā siddhivihitaṁ nasyaṁ tīkṣṇaṁ prayōjayēt|| tēna prabhidyatē ślēṣmā prabhinnaśca prasicyatē| śirōhr̥dayakaṇṭhāsyapārśvaruk cōpaśāmyati|| (ślō. 147)-ārdrakasvarasōpētaṁ saindhavaṁ kaṭukatrayam| ākaṇṭhaṁ dhārayēdāsyē niṣṭhīvēcca punaḥpunaḥ|| tēnāsya hr̥dayē ślēṣmā manyāpārśvaśirōgalāt| līnō'pyākr̥ṣyatē śuṣkō lāghavaṁ cāsya jāyatē|| parvabhēdō jvarō mūrcchā nidrākāsagalāmayāḥ| mūkhākṣigauravaṁ jāḍyamutklēśaścōpaśāmyati|| sakr̥ddvitricatuḥ kuryāddr̥ṣṭvā dōṣabalābalam| ētaddhi paramaṁ prāhurbhēṣajaṁ sannipātinām|| svinnamāmalakaṁ piṣṭvā drākṣābhiḥ saha saṁsr̥jēt| viśvabhēṣajasaṁyuktaṁ madhunā saha lēhayēt|| tēnāsya śāmyatē mūrcchā kāsaḥ śvāsastathaiva ca|| kaṭphalaṁ pauṣkaraṁ śr̥ṅgī vyōṣaṁ yāsaśca kāravī| ślakṣṇacūrṇīkr̥taṁ caitanmadhunā saha lēhayēt|| ēṣā'valēhikā hanti sannipātaṁ sudāruṇam| hikkāṁ śvāsaṁ ca kāsaṁ ca kaṇṭharōdhaṁ niyacchati| ētadyōjyaṁ kaphōdrēkē cūrṇamārdrakajai rasaiḥ|| sarvēṣu sannipātēṣu na kṣaudramavacārayēt| śītōpacāri kṣaudraṁ syārcchitaṁ cātra virudhyatē|| kriyābhistulyarūpābhiḥ kriyāsaṅkaryamiṣyatē| bhinnarūpatayā tāstu na tu kurvanti dūṣaṇam|| (ślō. 154)-śirīṣabījagōmūtrakr̥ṣṇāmaricasaindhavaiḥ| añjanaṁ syātprabōdhāya sarasōnaśilāvacaiḥ|| yadā tulyānilakaphau tāluklōmagalāśritau| kuryāttāvadhikaṁ śōṣaṁ jihvāyāḥ kharatāṁ tathā|| tathā tāṁ sphuṭitāṁ jihvāṁ saṁśuṣkāṁ madhupiṣṭayā| drākṣayā saghr̥taṁ cāsya lēpayētsannipātinaḥ|| svēdōdgamē bhr̥ṣṭakulittha cūrṇanipātanaṁ śastamiti bruvanti|" iti| vaṅgasēnē tu (jva.ślō. 503)-"durgē'mbhasi yathā majjadbhājanaṁ tvarayā budhaḥ| gr̥hṇīyāttalamaprāptaṁ tathā'bhinyāsapīḍitam|| kāravīpuṣkarairaṇḍatrāyantīnāgarāmr̥tāḥ| daśamūlīśaṭhīśr̥ṅgīvāsābhārgīpunarnavāḥ|| tulyā mūtrēṇa niṣkvāthya pītāḥ srōtōviśōdhanāḥ| abhinyāsajvarāyāsamāśu ghnanti samuddhatam|| mātuluṅgāśmabhidbilvavyāghrīpāṭhōrubūkajaḥ| kvāthō lavaṇamūtrādyō'bhinyāsānāhaśūlanut|| vyāghrīdurālabhābhārgīśaṭhīśr̥ṅgi sapauṣkaram| pakvāmbu ślēṣmahr̥tpēyamabhinyāsapraśāntayē|| bhārgī puṣkaramūlaṁ ca rāsnā bilvaṁ samustakam| nāgaraṁ daśamūlaṁ ca pippalyāsu ca sādhitam| hiṅgvārdrakarasōpētaṁ pippalīcūrṇasaṁyutam|| sannipātajvaraṁ ghōramabhinyāsaṁ ca dāruṇam| hr̥tpārśvaśūlamānāhaṁ sadyaḥpītaṁ niyacchati|| bījapūrakabilbāśmabhēdakaṁ br̥hatīdvayam| sakēśīkaṁ tathairaṇḍaṁ jalē cāṣṭaguṇē śr̥tam|| pakvagōmūtrasaṁyuktaṁ biḍasauvarcalānvitam| hr̥dbastiśūlē sānāhē'pyabhinyāsajvarē hitam|| dantīṁ dravantīṁ br̥hatīṁ sairaṇḍaṁ [ bījapūrakam| śyāmāṁ vyāghrīṁ ca niṣkvāthyābhinyāsē bahuvarcasi|| siṁhī vyāghryamr̥tā drākṣā ajājī sakaṭutrikam| śr̥ṅgīviḍaṅga ca samaṁ paktvā visrāvya sādhayēt|| ghr̥tāktaistaṇḍulairbhr̥ṣṭaiḥ pēyāmuṣṇāṁ jvarī pibēt| hikkī śvāsī ca kāsī ca tathā'bhinyāsapīḍitaḥ| vibaddhavātaviṇmūtrē pānamasya prayōjayēt|| br̥hatī pauṣkaraṁ bhārgī śaṭhī śr̥ṅgī durālabhā| paktvā pānaṁ praśaṁsanti ślēṣmā tēnāsya śāmyati|| trivr̥ddhiśālātriphalākaṭukāragvadhaiḥ kr̥taḥ| sakṣārō bhēdanaḥ kvāthaḥ pēyaḥ sarvajvarāpahaḥ|| tiktā'bhayā trivr̥ttīrṇā trāyantī rājavr̥kṣakaḥ| kṣārāḍhyaḥ saindhavōpētaḥ kvāthō bhēdī jvarāpahaḥ|| śirīṣabījaṁ maricaṁ bastamūtrēṇa tatsamam| añjanaṁ tadabhinyāsē saṁjñābōdhanamiṣyatē|| mātuluṅgarasaṁ tasya hiṅguśuṇṭhīyutaṁ mukhē| dadyātprabōdhanaṁ tīkṣṇaṁ kaṭutiktōpasaṁhitam|| tvagēlāpatrasuṣavībr̥hatīkaṇṭakārikāḥ| marīcaṁ pippalī bilvaṁ ciribilvaṁ sacitrakam|| karañjabījaṁ mañjiṣṭhā trāyantī viśvabhēṣajam| galaprabōdhanaṁ śrēṣṭhamabhinyāsajvarāpaham|| karañjavahnimañjiṣṭhātrāyantīviśvakūlakam| kūlakaṁ-paṭōlam| br̥hatyau suṣavī vyōṣaṁ kvāthaḥ syādgalaśōdhanaḥ|| ityabhinyasa uddiṣṭaḥ sarūpaḥ sacikitsitaḥ| cikitsitē kr̥tē'pyēvaṁ [yasya saṁjñā na jāyatē| lalāṭē pādayōrvā'pi ] tasya dāhaḥ praśasyatē|| (ślō. 490)-jyōtiṣmatyāstathā tailaṁ mūlaṁ piṇḍālukasya ca| tandrīvināśanaṁ śrēṣṭhaṁ nasya karmaṇi yōjitam|| saindhavaṁ śvētamaricaṁ sarṣapaṁ kuṣṭhamēva ca| bastamūtrēṇa piṣṭāni nasyaṁ tandrīnivāraṇam|| asurāhnapataṅgasya viṭ cūrṇaṁ madhusaṁyutam| añjanādbōdhayēnmugdhaṁ tandritaṁ sannipātinam|| jātīpuṣpaṁ pravālaṁ ca rōhiṇī maricaṁ vacā| saindhavaṁ bastamūtrēṇa tandrīnāśanamuttamam|| ayōrajaḥ śvētarōdhramañjanaṁ maricaṁ tathā| gōpittēna samāyuktaṁ tandrīnāśanamuttamam||" iti| iti sannipātajvaraḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-madhūkapuṣpādikaṁ kālē-śāstrōktē, śītakaṣāyaṁ piban jvarān sarvān-ēkadōṣadvidōṣajān, apōhati| "upasargādasyatyūhyōrvēti vācyam" iti parasmaipadam| jātipallavā āmalakāni mustaṁ dhanvayāsakaṁ tadvat-pūrvavacchitakaṣāyaṁ kalpayitvā piban sarvān jvarān hanti| dhanvayavāsakaṁ cēti caśabdō'tra luptō draṣṭavyaḥ| tadētaiścaturbhirdravyairētat pācanam| kēcittu dhanvayavāsakaṁ pr̥thagēvēcchanti| tasmādētatkr̥tō'pi kaṣāyaḥ pūrvavadvōdhyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha jvarasāmānyam| tatra śamanamāha-madhūkapuṣpēti| tacca tridhā-madhukapuṣpādidaśakaṁ jātyāditrikaṁ dhanvayāsakaṁ cēti| trayō'pi śītakaṣāyāḥ |

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā ca baddhaviṭ puruṣaḥ kaṭukādikaṁ kaṣāyaṁ pibēditi vartatē, na tu himamiti| śītasya malastambhahētutvādasya cauṣadhasya śōdhanarūpatvāt| guḍā-sudhā, guḍa ityanyē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-baddhaviṭkasya śōdhanamāha-baddhaviḍiti| śītakaṣāyē guḍaprakṣēpaḥ| iti jvarauṣadhāni|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīrṇaṁ-pariṇataṁ, auṣadhaṁ yasya sa jīrṇauṣadhaḥ san, pēyādyamēva pūrvōktamannaṁ bhuñjīta| adyata ityannam, iti kr̥tvā pēyādērapyannatvam| ādiśabdēna yūṣādiparigrahaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha jvarauṣadhānantaraṁ pathyāni| tatra pēyādyaṁ pathyamāha-jīrṇauṣadhō'nnamiti| tacca laṅghanānantarauṣadhadānaviṣayam| pēyādyanantarauṣadhadānē rasaudanaparyantapathyasēvāniṣpattēḥ punaḥ pēyādikramasyānucitatvāt| ādyaśabdādyūṣaudanādayaḥ| siddhayōgē tu (jva.ślō. 84)-"anulōmō'nilaḥ svāsthyaṁ kṣuttr̥ṣṇā sumanaskatā| laghutvamindriyōdgāraśuddhirjīrṇauṣadhākr̥tiḥ| klamō dāhō'ṅgasadanaṁ bhramō mūrcchā śirōrujā| aratirbalahāniśca sāvaśēṣauṣadhākr̥tiḥ|| auṣadhaśēṣē bhuktaṁ pītaṁ ca tathauṣadhaṁ ca śēṣē'nnē| na karōti gadōpaśamaṁ prakōpayatyanyarōgāṁśca||" iti|na ca sarvaḥ kaścitpēyādikramācarēdityāha|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ślēṣmavānna tu-jīrṇauṣadhō'pi ślēṣmavānnaraḥ pēyādikaṁ nā śnīyāt| kim ? ityāha-pēyētyādi| yataḥ pēyā kaphaṁ vardhayati--vilīnarupasya kaphasya styānabhāvatāmutpādayantī saṁsthānaviśēṣamuparyuparibhāvatayōpacayamutpādayati, na tu sā kaphaṁ sākṣādvardhayati, iti vardhayatērarthaḥ, anēkārthatvāddhātūnāmiti, ēṣacārthō'nurūpatantrakāradr̥ṣṭāntadarśanādavagamyatē| tathā cāhapaṅkaṁ pāṁsuṣu vr̥ṣṭivaditi| yathā,-pāṁsuṣu vr̥ṣṭiḥ patitā na tu paṅkaṁ vardhayati-śithilarūpatāṁ pāṁsūnāmapāsya nibiḍarūpatāmiva tēṣāmutpādayati| na pāṁsūn vr̥ṣṭirvardhayati-ādhikyaṁ nayati, na vardhayatē'trā(tyētya)rthaḥ| tantrakārasyārtha ēvaṁ vivakṣitō bhaviṣyat tadānīmatraivaṁ spaṣṭamēva dr̥ṣṭantamadarśayiṣyat| yathā-"pēyā kaphaṁ vardhayati yathā vr̥ṣṭirnadījalam|" iti| tacca tantrakārō'munaivānusārēṇāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ślēṣmajvarē pēyāṁ niṣēdhayati-ślēṣmavānna tviti| pēyāniṣēdhē yuktimāha-pēyā kaphaṁ vardhayati paṅkaṁ pāṁsuṣu vr̥ṣṭivat| ślēṣmābhiṣavadēhānāmiti| yathā pāṁsuṣu patitā vr̥ṣṭiḥ paṅkaṁ varddhāyati tathā ślēṣmābhiṣavē-kaphaklinnē dēhē, patitā pēyā kaphaṁ varddhayati|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ābhiṣyaṇṇa iti, abhipūrvātsyandēḥ sravaṇārthō vyutpāditaḥ| ślēṣmaṇā-srutirūpēṇaiva, abhiṣyaṇṇaḥ-klinna iva, dēhō yēṣāṁ tē ślēṣmābhiṣyaṇṇadēhāḥ, tēṣām, atō jvariṇāṁ prāgapi prathamapathyāvasarē'pi, yūṣān yōjayēt| kimuta ślēṣmavataḥ puṁsō jīrṇauṣadhasya yūṣānna yōjayēt ? ityapiśabdasyarthaḥ| kimbhūtān ? kulatthādikr̥tān| tathā, laghūn| nanu, kulatthādīnāṁ laghutvāttatkr̥tā yūṣā laghava ēva bhaviṣyanti| tatkiṁ laghūnityanēna ? atrōcyatē| śambīdhānyānāṁ madhyē guravō'pi rājamāṣamāṣādayaḥ santi, tannivr̥ttyarthamētat| api ca, laghūnityanēna yūṣaprakr̥tidravyairalpaparimāṇaiḥ kr̥tāniti dyōtayati| yatō'lpaparimāṇaiḥ kulatthādibhiḥ kr̥tā laghutarāḥ syuḥ, tasmāllaghūniti yuktam| tathā, rūkṣān-ghr̥tabharjanakādirahitān| tathā, tiktarasayuktān| tathā, hr̥dyān-iṣṭarasagandhavarṇasparśayuktatvāccētasa āhlādakarān| tathā, rucikarān-jvariṇō'nyasya vā rōciṣṇūn| tathā, paṭūn-salavaṇān|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pēyāsthānē yūṣamāha-ataḥ prāgapīti| prāgapi-"yuktaṁ laṅghitaliṅgaistu taṁ pēyābhirupācarēt|" (ślō. 24) ityatrāpi| laghūn-samyakpākēna| rūkṣān-akr̥tatvēna dhānyasyānavatvēna [ ca ]| paṭūn-saindhavayōgēna|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-raktādyāḥ-"raktō mahān sakalamaḥ" (hr̥.sū.a.6/9) ityādayaḥ| tathā, ṣaṣṭikā vrīhyādayō'pi, jīrṇāḥ-purāṇāḥ, hitāḥ-pathyāḥ| ślēṣmōttarē-prabhūtaślēṣamaṇi jvarē, vītatuṣāḥ-apanītatvacō, yavāśca pathyāḥ| kīdr̥śāḥ ? vāṭīkr̥tāḥ-bhr̥ṣṭavidalīkr̥tā ityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pathyayōgyaṁ dhānyamāha-raktādyā iti| vāṭīkr̥tāḥ-bādhatvaṁ nītāḥ| bādhatvaṁ-bhr̥ṣṭasya śakalīkaraṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ōdanastaiḥ-raktāśālyādibhiḥ pūrvōktaiśca, kr̥tō jvariṇō yathāyathaṁ yō yasya dānē yōgyaḥ sa tasya prayōktavyaḥ| kimbhūtaḥ ? dvistriḥ srutō-dvau vārau trīn vārān vā jalaṁ dattvā dhātaḥ| kathaṁ prayōjyaḥ ? dōṣadūṣyādibalēna| jvaraghnaiḥ-jvarāpahairdravyaiḥ, kvāthaṁ kr̥tvā, tēna kvāthēna sādhitaḥ| dōṣasya-vātādērbalaṁ tathā dūṣyasya rasādērbalamapēkṣya, ādigrahaṇāddēśakālavayaḥ sattvasātmyaśarīrāhārabalaṁ gr̥hyatē| ēkāhādikānāṁ jvariṇāmakr̥tapēyānāmēva kulatthamudgacaṇakādiyūṣā uktāḥ| samprati sāmānyēna jvariṇāṁ kr̥tapēyānāṁ yūṣādīnāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ōdanavidhimāha-ōdanastairiti| taiḥ-raktaśālyādibhiḥ, dvistrirvā srutō-yūḷitaḥ(?), udakāntaraprakṣēpēṇa|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mudgādyaiḥ-śimbīdhānyaiḥ, laghubhiḥ kr̥tā yūṣāstathā kulatthaiḥ kr̥tā yūṣā jvaraghnāḥ| mudgādyairityādiḥ prakārē| tēna sujarā mudgacaṇakakulatthamakuṣṭamasūrādayō gr̥hyantē| mudgaśabdasyādau nirdēśa idaṁ bōdhayati,-yūṣasādhyē vyādhau bāhulyēna mudgayūṣaḥ kāryaḥ, mudgānāṁ pathyatamatvāt| tathā cōvāca muniḥ (cha.sū.a.25/38)- "mudgaḥ śimbīdhānyānāṁ pathyatvē śrēṣṭhatamaḥ|" iti| nanu, mudgādyairityādiśabdēnaiva kulatthā gr̥hitā ēva, kiṁ pr̥thaṅnirdēśēna ? brūmahē| kulatthayūṣasya jvaraviṣayē viralaḥ prayōgaḥ kārya iti sūchayituṁ pr̥thakkr̥tō nirdēśa iti| tathā cha kulatthā ēvaṁguṇāḥ (hr̥.sū.a.6/19)- "uṣṇāḥ kulatthāḥ pākē'mlāḥ śukrāśmaśvāsapīnasān| kāsārśaḥ kaphavātāṁśca ghnānti pittāsradāḥ param|| iti| ēvamuṣṇatvādamlavipākitvādatipittāsrakāritvāt kulatthānāṁ yūṣō bahudravyaparimāṇō bahumātrōpayuktō jvarasya na śāntayē sampadyatē, pratyuta vr̥ddhayē syāditi sambhāvyatē, pittaviruddhatvāt| tasmādalpaparimāṇadravyasādhitō'lpamātrayā kulatthayūṣaḥ ślēṣmādyupaśamakr̥dyāvanmātraḥ syāttāvānēva prayōjyata iti sthitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yūṣadravyāṇyāha-mudgādyairiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kāravēllakādibhī rasā jvarē hitāḥ| munistu kāravēllakādīnāṁ śākatvamēvēcchati (ca.ci.a.31187)| kharaṇādē'pyuktam-"paṭōlaṁ saphalaṁ nimbaṁ karkōṭakakaṭhillakam| śākaṁ parpaṭakaṁ ca syāt" iti| tathā jāṅgalaiḥ-jāṅgaladēśaprāṇijaistadabhāvāttattulyairanyadēśaprāṇijairapi, maṁsairhitā rasā vyāghryādibhiḥ saṁskr̥tāstathā pippalyādibhiḥ saṁyutā iti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| saṁskāramātrayōgabhājaḥ pippalyādayō'tra yōjya ityarthaḥ| prāyēṇa kēcidēva sitāmadhubhyāṁ yuktā avasthāvaśāt, na tu sarva ēva| kimbhūtā rasā yūṣāścaivaṁvidhāḥ kāryāḥ ? kr̥tākr̥tāḥ| pānakadāḍimājājīśuṇṭhyādyairapi saṁskr̥tā yūṣā rasāśca-kr̥tāḥ| viparītāstvataḥ-akr̥tāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-khaladravyāṇyāha-kāravēllakēti| nimbasya kusumam| paṭōlasya phalaṁ pallavaśca| rasā iti vakṣyamāṇamatrayōjyam| khalatvaṁ tu dhānyamāṁsētarakr̥tatvāt|| rasadravyāṇyāha-atyantalaghubhiriti| yūṣādīnāmupakaraṇadravyāṇyāha-vyāghrīparūṣēti| tāni ca vyāghryādīni trayōdaśa| prayēṇaitānyanyānyapyavasthāvaśāt prayōjyāni| tē tu yūṣādayaḥ saṁskr̥tāḥ saṁyutā vā kāryāḥ| prakṣēpyāpanayanēna saṁskr̥tatvam, anapanayanēna saṁyutatvam| prakṣēpaśca yathāyōgaṁ kvathanakālē kvathanānantaraṁ vā| snēhēna viśiṣṭāḥ-kr̥tāḥ, aviśiṣṭāḥ-akr̥tāḥ, kaṭupaṭvamlānāmuktatvāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anamlēna takrēṇa siddhāni| tathā, rucyāni-abhyavahartumabhilaṣitāni| tathā, acchāni-tanūni na ghanāni| tathā, analasampannāni-vahnipakvāni| kēciddhi takramapakvamēvācchīkr̥tya saṁskr̥tya ca śuṇṭhījīrakādinā'bhyavaharanti tanniṣēdhāyaitaduktam| ēvaṁvidhāni vyañjanāni-tēmanāni rasakaṣāyāṇī, ōdanēna sahābhyavahartavyāni|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vyañjanavidhimāha-anamlatakrasiddhānīti| vyañjanāni-śākāni| acchāni-ghanāni| analasampannāni-supakvāni|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anupānē'pi-āturasya paścātpānē'pi, tāni yōjayēt| tathā kvathitaśītaṁ ca vāri madyaṁ ca, sātmyataḥ-sātmyavaśāt, anupānē'pi yōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anupānānyāha-anupānē'pīti| tāni-vyañjanāni pānayōgyāni kr̥tāni|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sajvaraṁ naraṁ dināntē bhōjayēt,-athavā jvaramuktaṁ-acirakālajvaratyaktam| kimbhutaṁ bhōjanaṁ bhōjayēt ? laghu,-mātrayā svabhāvāt (ca) ubhayathā yallaghu| kimityētasmin kālē laghu bhōjayēt ? ityāha-ślēṣmētyādi| tadā-tasmindināntākhyē kālē, ślēṣmakṣayō yastēna vivr̥ddha ūṣmā-svasvabhavō, yasyānalasya jāṭharāgrērasau ślēṣmakṣayavivr̥ddhōṣmā'nalaḥ| ata ēva balavān tadā paktuṁ śaktaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pathyagrahaṇakālamāha-sajvaraṁ jvaramuktaṁ vēti| jvaramuktaṁ tu-ābalalābhāt| dināntē-pañcadaśē muhūrtē| laghu-alpamātram| tadā-dināntē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athavā yathōcitē kālē sajvaraṁ jvaramuktaṁ vā''turaṁ bhōjayēt| yasya yasya ya ucitaḥ-sātmyaḥ, āhārakālastasmin bhōjayēt| yathōcitē hi kālē prāyaḥ kṣudupagamō jāyatē| kathaṁ bhōjayēt ? ityāha-dēśētyādi| dēśasātmyavaśāt taṁ bhōjayēt, naivamēva| nanu, ēvaṁ yasya pūrvāhṇē kālē bhōjanamucitaṁ tadā tasya bhōjanē dīyamānē kō guṇaḥ syāt ? ityāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dināntasyāpavādamāha-yathōcitē'thavēti| dēśō-bhūmirdēhaśca|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yasmādalpavahniḥ-mandāgniḥ, pūrvāhṇē bhuñjānō'jīrṇēna na piḍyatē-na bādhyatē| adhunā sarpiḥpānakālaṁ nirūpayati-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-apavādāpavādamāha-prāgalpavahniriti| yō'lpavahniḥ prāk-dināntē, bhuñjānō hi-sphuṭaṁ, ajīrṇēna na bādhyatē, anyathā bādhyatē, tasmāddinānta ēva bhuñjīta| amandavahniṁ prati pūrvō'pavādaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṣāyasya-mustāparpaṭakādēḥ, pānaṁ kaṣāyapānam, tēna| tathā, pathyānnaiḥ-pēyāyūṣādibhiḥ, daśāha iti-anēna prakārēṇa, laṅghitē-atikrāntē| tathēti prāyēṇa kṣīṇaḥ kaphaḥ sambhāvyatē'tō daśāhē laṅghita ityuktam| āmajvarasaṁjñānivr̥ttistu ṣaḍahādūrdhvaṁ saptamē'hnyaṣṭamē vā'hani jvarasya jāyatē| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 3/272)- "saptāhēna hi pach\yantē saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prōktō jvaraḥ prāyō'ṣṭamē'hani||" iti| tasmāt kaṣāyapānapathyānnairityāditō daśāhē laṅghitē kaphē mandē-kṣīṇaprāyē, sarpidadyāt| kimbhūtē jvarē ? vātapittōttarē,- vātapittādhikē| asyāmavasthāyāṁ pakvēṣu-nirāmēṣu vātādidōṣēṣu, sarpirdadyāt| pakvēṣu sarpirdattamamr̥taṁ-mahāguṇamityarthaḥ| anyathā punaḥ apakvēṣu dōṣēṣu kaphōttarē, tatsarpirdattaṁ viṣōpamaṁ-viṣatulyaṁ, daśāhē'tikrāntē'pi syāt| atō'syāmavasthāyāṁ sarpirdattaṁ jvarasya tadupadravāṇāṁ ca vr̥ddhiṁ karōti, tasmādasyāmavasthāyāṁ sarpiḥpānamayuktam| tatra-kaphōttarē jvarē sati, laṅghanādikramaṁ kuryāt| kiyantaṁ kālam ? ākaphasaṅkṣyāt,- yāvatkaphasya-jvarakāriṇō'dhikasya, saṅkṣyaḥ-samyak kṣayaḥ, na dhātukṣayō'pi yāvat| yataḥ kaphajvarē'pi viḍaṅgādisarpirvakṣyati (ślō. 93)| atha jīrṇajvaracikitsāmāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-asarpiṣkasya bhōjanasyāvadhimāha-kaṣāyapānapathyānnairiti| pakvēṣu dōṣēṣu daśāhē'natītē'pyamr̥tōpamaṁ sarpiḥ| apakvēṣvatītē'pi viṣōpamam, jvarōpadravavardhanāt| tatra-tathāvidhē cirapākajvarē, laṅghanādikramamēva kuryāt, na sasarpiṣkabhōjanādiṣṭaṁ [br̥ṁ]haṇakramam| siddhayōgē tu pathyē viśēṣa uktaḥ (jvarādhikārē ślō. 42)- "śramōpavāsānilajē hitō nityaṁ rasaudanaḥ|| mudgayūṣaudanaścāpi dēyaḥ kaphasamutthitē| sa ēva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvarē hitaḥ|| mudgāmalakayūṣastu vātapittātmakē hitaḥ| mudgāmalakayūṣastu gāḍhaviṭkē vidhīyatē|| śuṣkamūlakayūṣastu kaphavātātmakē hitaḥ| nimbakūlakayūṣastu hitaḥ pittakaphātmakē|| kūlakaḥ-paṭōlam| laghunā pañcamūlēna pippalyā saha dhānyayā| mahatyā pañcamūlyā tu vyāghrīduḥsparśagōkṣuraiḥ|| siddhāni bhiṣagannāni prayuñjīta yathākramam| vātapittē ślēṣmapittē kaphavātē tridōṣajē|| (ślō. 164)-yavakōlakulatthānāṁ mudgamūlakaśuṇṭhayōḥ| ēkaikaṁ muṣṭimāhr̥tya pacēdaṣṭaguṇē jalē|| pañcamuṣṭika ityēṣa vātapittakaphāpahaḥ| śasyatē gulmaśūlē ca śvāsē kāsē kṣayē jvarē|| mūlakaśuṇṭhaḥ-śuṣkamūlakam| pañcamuṣṭikayūṣēṇa trikaṇṭakakr̥tēna vā| ādōṣaśamanātpathyaṁ trikaṇṭēnaiva sādhayēt|| mahādāhō vidhātavyō yūṣaścaṇakasambhavaḥ| mustāparpaṭakairātō niryūhēna prasādhitaḥ|| kaphapittajvaraharō yūṣō dhānyapaṭōlayōḥ| (vaṅgasēnē jvarā. ślō. 416)-yavakōḷakulatthaistu mudgamūlakaśuṇṭhakaiḥ|| dhānyākaviśvaiḥ saṁyuktairyūṣō vātakaphāpahaḥ| saptamuṣṭika ityēṣa sannipātajvarāpahaḥ|| kaphavātāmadōṣaghnaḥ kaṇṭhahr̥dvaktrōśōdhanaḥ||" iti| iti navajvaraḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīrṇaḥ-purāṇō jvaraḥ, anuvartatē-anubadhnāti| kutaḥ ? dēhadhātvabalatvāt| dēhadhātavaḥ-tadārambhakā rasarudhirādayaḥ, dēhagrahaṇādvātapittaślēṣmāṇō'pi dhāraṇāddhātava ucyantē| dēhadhātūnāmabalatvaṁ-svalpatvam| tasmācca jīrṇō jvarō'nubadhnāti, na svabhāvamātrādēva, iti caśabdasyārthaḥ| jīrṇajvarasya śāntyarthaṁ dēhabalādhānārthaṁ ca sarpiḥpānaṁ hitamiti pratipādayannāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha jīrnajvaraḥ| tatra jīrṇajvarānuvr̥ttau hētumāha-dēhadhātvabalatvāccēti| dēhasyābalavattvaṁ-srōtasāmadr̥ḍhatvam| dhātūnāmabalatvaṁ-svasrōtōbhisañcaraṇāśaktiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rūkṣaṁ yattējastajjvarakr̥t| rūkṣamiti vacanāddēhōṣmā jāṭharō'nalō gr̥hyatē, tasyaiva jvarakr̥ttvāt| tathōktam (hr̥.ni.a.2/3)- "malāstatra svaiḥsvairduṣṭāḥ" ityādi yāvat| "jvaraṁ nirvartayanti tē|" ityādi jāṭharānalasyaiva jvarakr̥tatvam| tēna jvarakr̥tā rūkṣēṇa tējasā rūkṣitasya ca puṁsaḥ sarpiḥ saṁśamanam| caśabdāccānyasyāpi| ata ēvāha-vamanētyādi| vamanādibhī raukṣyakr̥dbhiḥ kr̥taistadānīṁ yaḥ syāt-bhavēt, atibalaḥ-pravr̥ddhatvādatisamarthō dhātuḥ| kō dhātuḥ ? sahacārī,-yaḥ saha carati tacchīlō vātākhyō dhāturagninā saha carati| nanu, ēvaṁ parasparasahacarabhāvatvē'gnirapi vāyunā saha carati, tatō'gnisvabhāvatvāt pittākhyō'pi dhāturiha sahacārī prāptaḥ, tannivr̥ttyarthaṁ sadāgatirityāha| sadāgatitvaṁ vāyōrēvānvarthatvēnōpapadyata iti pittasyāgrahaṇam| kiṁ kasya yathā saṁśamanam ? ambu vēśmanō-gr̥hasya, dīptasya-jvalitasya, jalaṁ yathā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sarpiḥprayōgē yuktimāha-rūkṣamityādi| hi-yasmāt, jīrṇāvasthāyāṁ nirāmaṁ tējō jvaraṁ karōti| tēna ca tējasā rūkṣitasya jvariṇaḥ, tathā vamanādibhirnavajvarōpakramai rūkṣitasya, sahacārī-sakhā, punastadēva vardhayati| tatō dhātūn nayati| tasya-tathānuvr̥ttasya jīrṇajvarasyānuvr̥ttau pradhānabhūtasya vāyōḥ, sarpiḥ saṁśamanam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yasmāddhr̥taṁ sarvēṣāṁ vātapittajitāmagryaṁ yathā na tathā'nyānyauṣadhāni vātapittajintīti| ata ēva prāgabhyadhāt (ślō. 82)- "sarpirdadyātkaphē mandē vātapittōttarē jvarē|" ityādi| yasmāccha ghr̥taṁ saṁskāramanurudhyatē-anuvartatē| guṇāntarādhānaṁ-saṁskāraḥ| taṁ ca yasmāddhr̥taṁ suṣṭvatiśayavailakṣaṇyādanurudhyatē-ātmasātkarōti| tailādirapi snēhaḥ saṁskāramanuvartatē| na tu yathā ghr̥taṁ svaśaityamajahadēva saṁskāramanuvartata iti| ētaccha snēhavidhau pratipāditamēva| amumēva cha nyāyamaṅgīkr̥tya munirapyavōcat (ca.ni.a.1/40)-"nānyaḥ snēhastathā kaścit saṁskāramanuvartatē| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnēhōttamaṁ matam||" iti| hi-yasmāt, sutarāṁ saṁskāramanurudhyatē ghr̥tam, tasmāddhr̥taṁ jīrṇē vātapittōttarē nirvikalpaṁ dadyāt| kīdr̥śam ? yathāsvauṣadhasādhitam,-yathāyathaṁ vyādhipratipakṣairauṣadhaiḥ pakvam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sarpirdānaṁ vidhattē-vātapittajitāmagnyamiti| yata ēvaṁ atastatsarpirdadyāt| sarpirpō'pi tailaṁ vātaharamiti cēttatrāha-vātapittajitāmagnyaṁ pittasaṁsr̥ṣṭaśśa(vā)tāyu(?)| jīrṇajvarē tailamapyauṣadhasādhitaṁ tathēti cēttatrāha-saṁskāraṁ cānurudhyatē sutarām| ata ēva yathāsvauṣadhasādhitamityuktam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ghr̥taṁ viparītaṁ jvarōṣmāṇaṁ jayēt| jvaranirvartaka ūṣmājāṭharō'nalō, rūkṣatīkṣṇādiguṇaḥ sa paktisthānānnirastō jvaranirvartakō ghr̥tasya snigdhaśītatvādiguṇayōgādviparītaḥ, ēvaṁ viparītaṁ jvarōṣmāṇaṁ ghr̥taṁ jayēt| pittaṁ ca śaityataḥ-śaityāddhr̥taṁ jayēt, na snēhāt, "pittaṁ sasnēha" (hr̥.sū.a.1/11) iti vacanāt| snēhāt-snigdhatvāt, r̥taṁ vātaṁ jayēt na tu śaityāt, "śītō'nilaḥ" (hr̥.sū.a.1/11) iti vachanāt| kaphaṁ snigdhaśītatvādinā tulyaṁ yōgasaṁskārābhyāṁ jayēt| yōgō-yuktiḥ kaphajvaraharairdravyaiḥ saha yōjanā, saṁskārō-guṇādhānam, yōgaśca saṁskāraścha yōgasaṁskārau, tābhyāṁ ghr̥taṁ kaphaṁ jayēt| nanu, viparītaṁ jvarōṣmāṇaṁ ghr̥taṁ jayēditi na ghaṭatē, ghr̥tasyāgnivr̥ddhihētutvāt| tathā ca vakṣyati (hr̥.chi.a.10/68)-"snēhamēva paraṁ vidyāddurbalānaladīpanam| nālaṁ snēhasamiddhisya śamāyānnaṁ sugurvapi||" iti| atrācakṣmahē| ghr̥taṁ snēhanatvadīpanatvābhyāṁ vātaśamanaṁ kurvañjvarōṣmākṣēpatvaṁ vātasya vinirvāya jvarōṣmaṇō'pi raukṣyataikṣṇyādiyutasya ghr̥taṁ viparītaguṇatvācchamaṁ karōti, na vr̥ddhim| nanu, yathā snēhādvātaṁ śamayati tathā tata ēva snēhātkimiti ghr̥taṁ samānaguṇatvāt pittaṁ śamayati ? br̥̄maḥ| jīrṇajvarē laṅghanādibhiratirūkṣēṇa jvarōṣmaṇā pittaṁ rūkṣmēva sampannaṁ snēhabhāgaparikṣayānna sasnēham, ataḥ kathaṁ kr̥tvā jvarayatu ?| tacca ghr̥taṁ pittamēva śamayati, na vātaṁ kōpayati, dravyaprabhāvatvātsasnēhanatvācca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sarpiṣō vyādhiviparītatvaṁ hētuviparītatvaṁ cāha-viparītaṁ jvarōṣmāṇamiti| viparītaṁ-uṣṇam| jvaraṁ vātamapi viparītam| kaphastu śītatvāt snigdhatvācca tulyaḥ, tamapyuṣṇarūkṣayōgasaṁskārājjayēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pūrvē kaṣāyāḥ-prāguktāni pācanāni, saha ghr̥tēna prayuñjyāt| katham ? yathāmalaṁ-dōṣānatikramēṇa|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uktaiḥ kvāthaiḥ sarpiḥpānamāha-pūrvē kaṣāyā iti| yathāmalaṁ-yathādōṣam, vātajvarē vātajvaraghnā ityādi| yē tu prāgēva sasarpiṣkā uktāḥ, tē na jvarē dānārtham, tatra ca na sarpiḥ pradhānaṁ cūrṇādyā vā, ētatprayōgāt| iha tu pradhānam, ata ēva samēna kvāthēna pēyam, bhāgānuktau samatvāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tripalādīni masūradalāni caiṣa kvāthō ghr̥tēna sahōpayōjitō jvarakāsahā syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kāsōpadravakē jvarē sarpiḥprayōgamāha-triphalēti| masūradalāntāni kvāthyāni|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pippalītyādibhirdravyaiḥ kalkīkr̥tairghr̥tacaturthāṁśaistōyēna caturguṇēna ghr̥tāpēkṣayā sādhitaṁ ghr̥tamāśu jvaraṁ hanti, viṣamā gnyādīṁśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pippalyādisiddhaṁghr̥tamāha-pippalīti| dhāvanī-kaṇṭakārī| tāmalakī-bhūmyāmalakī| himaṁ-candanam| pālanī-trāyamāṇā| sēvyaṁ-uśīraṁ| atra ghr̥tē dravamudakam, pippalyādīnāṁ kalkaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tailvakaṁ ghr̥taṁ-vātavyādhicikitsitōktaṁ (a.21/32), trivr̥tayā rahita [ vātikē jvarē ] pibēt| paittikē jvarē tiktakaṁ kuṣṭhacikitsitōktaṁ (a.19/2), tathā vr̥ṣaghr̥taṁ-raktapittacikitsitōktaṁ (a.2/40), atraiva vā vakṣyamāṇaṁ (ślō.94), yōjayēt| pālanikayā-trāyantyā, yaddhr̥taṁ pakvaṁ tacca pittajvarē yōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tailavakādighr̥tānyatidiśati-tailvakamiti| tailvakaṁ-vātavyādhicikitsitōktaṁ "palāṣṭakaṁ tilvakatō varāyāḥ" (a. 21/32) ityādi| tatra ca trivr̥duktā, sā pratyākhyātā| tiktakādīni trīṇi pittajvarē| tacca tiktakaṁ-kuṣṭhacikitsitōktaṁ "paṭōlanimbakaṭukā" (a. 19/2) ityādi| vr̥ṣaghr̥taṁ-raktapittacikitsitōktaṁ "samūlamustakaṁ kṣuṇṇaṁ" (a. 2/40) ityādi| pālanikāghr̥taṁ-vidradhicikitsitōktaṁ "kuḍavaṁ trāyamāṇāyāḥ" (a. 13/13) ityādi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viḍaṅgādibhiḥ palapramāṇaurghr̥taprasthaṁ kṣīratulyaṁ caturguṇajalaṁ pacēt| taccōpayuktaṁ jīrṇō yaḥ kaphajvarastaṁ hanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaphajvaraghnaṁ ghr̥tamāha-viḍaṅgasauvarcalēti| viḍaṅgādīnāṁ daśānāṁ kalkīkr̥tānāṁ pratyēkaṁ palam| ghr̥tasya prasthaṁ-dvātriṁśatpalāni|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-guḍūcyādīnāṁ pañcānāṁ pr̥thkpr̥thagrasakalkābhyāṁ siddhāḥ pañca snēhāḥ jvaracchidō-jīrṇajvaraghnāḥ syurityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-guḍūcīghr̥tādipañcakamāha-guḍūcyā rasakalkābhyāmiti| saṅgrahē tu (ci.a. 2)-"vāsāguḍūcītriphalātrāyamāṇāyavāsakāt| kvāthē kṣīrē ca vipacējjvaraghnaṁ kalkitairghr̥tam|| pippalīmustamr̥dvīkācandanōtpalanāgaraiḥ| balādurālabhāmustātrāyantīnimbaparpaṭam|| pañcamūlaṁ kanīyaśca kvāthayitvā ghrutaṁ pacēt| sakṣīraṁ kalkitairdrākṣāmēdāmalakaṣauṣkaraiḥ|| śaṭhītāmalakīyuktaistacca jvaraharaṁ param| kṣayakāsaśiraḥpārśvahr̥cchūlāṁsābhitāpanut|| kulatthakōlatriphalādaśamūlayavān pacēt| dvipalān saliladrōṇē pūtē piṣṭvā'kṣikān kṣipēt|| pañcakōlakasaptāhvavayasthānimbatumbarūn| śaṭhīpuṣkaramūlārkamūlaprativiṣāvacāḥ|| kirātatiktakaṁ mustaṁ karkaṭākhyāṁ durālabhām| naktamālamubhē pāṭhē kaṭukāśigrutējinīḥ|| sōmavalkadvirajanīkaṇṭakīkaṇṭakārikāḥ| paṭōlīhiṅgugōjihvākēmbukaṁ madanājjaṭām|| lavaṇāni palāṁśāni kṣārānarddhapalōnmitān| prasthaṁ cājyasya tatsiddhaṁ dīpanaṁ kaphavātajit|| hr̥tplīhagrahaṇīgulmaśvāsakāsārśasaṁ hitam| dīrghajvarābhibhūtānāṁ jvariṇāmamr̥tōpamam|| vayasthā-guḍūcī| tējinī-mūrvā| sōmavalkaḥ-kaṭphalaḥ| kaṇṭakīvikaṅkataḥ| madanō-rāṭhaḥ| kṣārān-yavakṣārasvarjikākṣāraṭaṅkaṇakṣārān| mañjiṣṭhātiviṣāpathyāvacānāgararōhiṇīḥ| dēvadāru haridrāṁ ca drōṇē'pāṁ pālikān pacēt|| kvāthē'smin sādhayētpiṣṭairghr̥taprasthaṁ picūnmitaiḥ| śr̥ṅgavērakaṇāhiṅgudvikṣārapaṭupañcakaiḥ|| tatkaphāvr̥tasarvōtthajvariṇāmamr̥tōpamam| vardhmahidhmāruciśvāsakāsapāṇḍuvikāriṇām|| galagrahapramēhārśaḥplīhāpasmāraśōṣiṇām| udāvartaparītānāṁ mandāgnikrimikōṣṭhinām||" iti| siddhayōgē tu (jvarādhikārē ślō. 253)- "daśamūlīrasē sarpiḥ sakṣīrē pañcakōlakaiḥ| sakṣārairhanti tatsiddhaṁ jvarakāsāgnimandatām| vātapittakaphavyādhīn plīhānaṁ capi pāṇḍutām|| asya ṣaṭpalēna datvā(?)sarpiḥ prastham, ṣaṭpalaḥ kalkaḥ, kṣīraṁ samam, arthāddaśamūlīrasastriguṇaḥ| pañcakōlaiḥ sasindhūtthaiḥ pālikaiḥ payasā samam| sarpiḥprasthaṁ śr̥taṁ plīhaviṣamajvaragulmanut||" iti| vaṅgasēnē tu (jvarādhikārē ślō.731)- "kalyāṇakaṁ ṣaṭpalaṁ vā ghr̥taṁ jīrṇajvarē pibēt|| kukkuṭaṁ taruṇaṁ sadyaḥ śakr̥tpādāsyavarjitam| tasya māṁsasya kurvīta śr̥taṁ palaśataṁ bhiṣak|| br̥hatī kaṇṭakārī ca śr̥ṅgī karkaṭakasya ca| badarāṇi kulitthāśca bhārgī hyāmalakaṁ tathā|| śakaṭī puṣkaraṁ mūlaṁ pañcamūlaṁ mahattathā| ētattulāṁ ca saṅgr̥hya taddvidrōṇē'mbhasaḥ pacēt|| pādaśēṣaṁ parisrāvya kaṣāyaṁ grāhayēdbhiṣak| ṣaḍguṇaṁ kṣīramāhr̥tya vipacēttu ghr̥tāḍhakam|| tatra kalkīkr̥taṁ dadyādāśvatthaṁ pañcamūlakam| tatsādhusiddhaṁ vijñāya śubhē bhāṇḍē nidhāpayēt|| tasya kālē pibēnmātrāṁ balaṁ dōṣamavēkṣya ca| jīrṇē tasmiṁstu bhuñjīta raktaśālyōdanaṁ mr̥du|| jīrṇajvarōpasr̥ṣṭānāṁ śuṣyatāṁ śvāsakāsinām| prayōjyaṁ kaukkuṭaṁ sarpairyakṣmiṇāṁ viṣamajvarē| lēkhanaṁ br̥ṁhaṇīyaṁ ca balavarṇāgnivardhanam|| pañcamūlakaṁ-pañcāṅgam| vāsāriṣṭāmr̥tābhārgīpañcamūlaphalatrikaiḥ| sayāsamadhukadrākṣākāśmaryairakṣasammitaiḥ|| ghr̥taprasthaṁ vipaktavyamēbhirmātrāmataḥ pibēt| vr̥ddhavāsāghr̥taṁ prōktamētatsarvajvarāpaham|| māgadhīcūrṇakuḍavaṁ tasmādaṣṭaguṇaṁ haviḥ| jalē caturguṇē siddhaṁ jvaraghnaṁ plīhanāśanam||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ghr̥tē ca pariṇatē sati mr̥du-atīkṣṇaṁ māṁsarasāśanaṁ bhuñjīta| hi-yasmāt, alaṁ balaṁ jātaṁ dōṣaharaṁ bhavati| taccarasāśanaṁ atiśayēna balakaraṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ghr̥tānantaraṁ pathyamāha-jīrṇē ghr̥tē cēti| hiyasmāt, balamatyarthaṁ dōṣaharam| tacca-māṁsaṁ, atyarthaṁ balapradam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ata ēva tasmātkāraṇāt mudgakāravēllādijā rasāḥ kaphapittaharā jīrṇajvarē vātōttarē prāyēṇa na hitāḥ| tē hyupayuktāḥ śūlādikr̥tō jvaravardhanāśca syuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yūṣakhalayōrniṣēdhamāha-kaphapittaharā iti| mudgādirasāḥ-yūṣaḥ| kāravēllādirasāśca-khalaḥ| iti jīrṇajvaraghr̥tāni|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēvamapi kr̥tē sati yadi jvarō na śāmyati tadā śōdhanārhasya narasya prāguktaṁ-"pippalībhiryutān gālān" (ślō.6) ityādikaṁ, vamanaṁ yōjayēt| kadā ? dōṣē āmāśayagatē sati, balavataḥ puṁsō vamanaṁ yōjayēt, balaṁ pālayan-rakṣayan|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha jīrṇajvaraśōdhanāni| tatra śōdhanakālamāha-na śāmyatīti| vamanamāha-vamanaṁ prāguktamiti| prāguktaṁ-"pippalībhiryutān gālān" ityādi| saṅgrahē tu (ci.a. 2) "santarpaṇōtthē vamanaṁ pippalīlavaṇāmbunā| śarkarāmākṣikāmbhōbhirdāhatr̥ṣṇōlbaṇē jvarē||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pakvē punardōṣē tathā śithilē-aviṣṭabdhē, athavā viṣajēmadyōtthē vā jvarē, mōdakaṁ triphalādibhirvirēcanaṁ dadyāt| vyōṣādyaṁ vā-"vyōṣatrijātakāmbhōdakr̥mighnāmalakaistrivr̥t| sarvaiḥ samā samasitā kṣaudrēṇa guṭikāḥ kr̥tāḥ||" (hr̥.ka.a. 2/21) iti vā, dadyāt| athavā payasā-kṣīrēṇa, mr̥dvīkānāṁ rasēna vā, āragvadhaṁ virēcanaṁ dadyāt| triphalāṁ trāyantī vā payasā jvarī pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0_virēcanamāha-pakvē tviti| śyāmā-śyāmamūlā trivr̥t| trivr̥t-aruṇamūlā| kēsaraṁ-nāgakēsaram| sitayā mōdakaṁ kr̥tvā madhunā lihyāt| vyōṣādyaṁ virēcanamatidiśati-vyōṣādyaṁ vēti| tacca virēcanakalpōktaṁ "vyōṣatrijātakāmbhōda" ityādi| virēcanaṣaṭkamāha-drākṣādhātrīrasaṁ tadvaciti| tatra trīṇi dhātrīharītakyāragvadhairdrākṣāyuktaiḥ| trīṇyāragvadhatriphalātrāyamāṇābhiḥ payōyuktābhiḥ| saṅgrahē tu (ci.a. 2)-"rasamāmalakānāṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ jvarāpaham| lihyādvā trivr̥taścūrṇaṁ kr̥ṣṇātriphalayōstathā|| sarpirmadhubhyāṁ triphalāṁ pibēddrākṣārasēna vā| saghr̥taṁ triphalākvāthaṁ sarpiṣā vā vinā ghr̥tam|| payōnupānamuṣṇaṁ vā mr̥dvīkāsvarasaṁ pibēt|" iti| vaṅgasēnē tu (jvarādhikārē ślō. 727)- "madhukāragvadhadrākṣātiktāyāsaphalatrikaiḥ| sapaṭōlairjalaṁ bhēdi jvaraṁ hanti tridōṣajam|| arōcakē gātrasādē vaivarṇyē'ṅgamalādiṣu| śāntajvarō'pi śōdhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viriktānāṁ jvariṇāṁ caśabdādvamitānāṁ ca yathākramaṁkramānatikramēṇa, saṁsargī kartavyētyadhyāhāryam| maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamō, yasyāṁ saivam| maṇḍaṁ prathamaṁ dattvā'nantaraṁ pēyāvilēpyādayō yathākramaṁ dēyāḥ| kr̥tavamanavirēcanānantaraṁ yaḥ pēyādyavacāraṇākramaḥ sa saṁsargītyucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-virēcanānantaraṁ pathyamāha-viriktānāṁ cēti| saṁsargī-pēyādikramaḥ, "pēyāṁ vilēpīṁ (hr̥.sū.a. 18/29) ityādikaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jvarēṇōtkliṣṭaṁ-utklēśitaṁ jvarōtkliṣṭaṁ, malaṁ-purīṣākhyaṁ, cyavamānaṁ-patantaṁ, sadā upēkṣēta-na tadvidhāraṇē prayatnaṁ kuryāt| nanu, auṣadhāni (dhēna) kimityasau na vidhnīyatē ? ityāha-pakvō'pītyādi| dōṣaḥ-purīṣākhyō, yataḥ pakvaḥ| apiśabdātkimutāpakvaḥ ? kōṣṭhē-āmapakvāśayāśrayākhyē, kr̥taṁ-gr̥hītaṁ, āspadaṁ-avasthitiḥ, yēna sa ēvaṁbhūtō vikurvīta-vikāraṁ kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-svayaṁpravr̥ttēḥ stambhanaṁ niṣēdhayati-cyavamānamiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atipravartamānaṁ vā taṁ malaṁ apakvaṁ pācayan saṅgrahaṁ nayēt- na tvāma ēva saṅgr̥hītavya ityāha-āmasaṅgrahaṇa ityādi| āmaśabdaḥ purīṣākhyasya dōṣasya pacyamānāvasthōpalakṣaṇārthaḥ| āmasya-apakvasya dōṣasya, saṅgrahaṇamāmasaṅgrahaṇaṁ tasminnāma saṅgrahaṇē yē dōṣā bhavanti tē dōṣōkramē-dōṣōpakramaṇīyē'dhyāyē, īritāḥ-uktāḥ| tathā ca tatrōktam (hr̥.sū.a.13/31)- "utkliṣṭanadha ūrdhvaṁ vā na cāmān vahataḥ svayam| dhārayēdauṣadhairdōṣān vidhr̥tāstē hi rōgadāḥ||" iti| tasmādāmasaṅgrahaṇārthamauṣadhaṁ na dēyam| tathā, āmajvarē'pyāmanirharaṇārthamauṣadhaṁ na dēyam, itipratipādayannāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-[ ati ] pravr̥ttau pācanapūrvakaṁ stambhanaṁ kāryamityāha-atipravartamānaṁ vēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-turvyatirēkē bhinnakramaḥ| yastu mōhāt-ajñānāt, bhiṣakpāpō dōṣaharaṇamāmajvarē pāyayēt sa svayamanarthakārī suptaṁ kr̥ṣṇasarpaṁ karasyāgrēṇa parāmr̥śēt-spr̥śēt| atipratyavāyaṁ paśyataivamuktaṁ tantrēkr̥tā| tatra ca vākyē rūpakākhyō'laṅkāraḥ| tasya hyētallakṣaṇam-"tadaparamaupamyē sati yasmin syādvākyayōryōgaḥ|" asyōdāharaṇam-"yaḥ sēvatē kunr̥patiṁ kurutē badhirasya karṇajāpaṁ saḥ iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-āmajvarē śōdhanaṁ niṣēdhayati-pāyayēddōṣaharaṇamiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jvarēṇa kṣīṇasya puṁsō na vamanaṁ hitaṁ na ca virēcanaṁ hitam| tarhi kathaṁ dōṣanirharaṇaṁ tasya ? ityāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jvarakṣīṇasya śōdhanaṁ niṣēdhayati-jvarakṣīṇasyēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasya kāmaṁ-yathēṣṭaṁ kr̥tvā, payasā nirūhairvā malān harēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jvarakṣīṇasya payaḥpānaṁ bastikarma ca śōdhanārthaṁ vidhattē-kāmaṁ tviti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣīramucitaṁ-sātmyaṁ, yasya tasya kṣīrōcitasya, tathā prakarṣēṇa kṣīṇaḥ ślēṣmā yasya tasya prakṣīṇaślēṣmaṇaḥ, tathā dāhaśca tr̥ṭ ca tē vidyētē yasya tasya dāhatRḍvataḥ, ata ēva pittānilābhyāmārtasya-pīḍitasya, kṣīraṁ pathyam| atisāriṇō'pipathyam, kiṁ punaḥ prakṣīṇaḥ ślēṣmā yasya tasya kṣīrōcitasya pūrvōktaviśēṣaṇaviśiṣṭasya kṣīraṁ na pathyam ? ityapi śabdārthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-payaḥpānē'dhikāriṇamāha-kṣīrōcitasyēti| atisāriṇō'pi-kiṁ punaḥ śōdhyasya|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tacca-kṣīraṁ, laṅghanōttaptaṁ vapurjīvayēt-kāyasya saprāṇatāmutpādayēt| kiṁ kimiva ? agninā-dāvēna, pluṣṭaṁ vanaṁ yathā divyāmbu jīvayēt-pratōhayēt, tathā vapuḥ kṣīramiti| laṅghanaśabdēnātra sāmānyaṁ laṅghanavācyaṁ vastu bhaṇyatē| "śarīralāghavakaraṁ yaddravyaṁ karma vā punaḥ| tallaṅghanamiti jñēyam" ityēvaṁlakṣaṇam, na tu viśiṣṭamupavāsalakṣaṇam, yōgyatāvaśāt| tasyajvariṇaḥ puṁsaḥ, tat-kṣīraṁ, āśu jvaraṁ ca niyacchati| na kēvalaṁ vapurjīvayēditi cārthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kṣīraguṇānāha-tadvapuriti| divyāmbu-vr̥ṣṭyambu, yathā dagdhaṁ vanaṁ jīvayēt tathā kṣīraṁ vapurjīvayēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yata ēvaṁ mahāguṇaṁ kṣīraṁ tasmāddhētōḥ saṁskr̥taṁ-dravyāntarēṇa, tathā śītamuṣṇaṁ vēti kr̥tvā, athavā dhārōṣṇamēva kālē vibhajya, yuñjīta-yathāviṣayaṁ kālē prayōjayēt| ataḥ-yathānirūpitāt kṣīrōpayōgaviṣayāt, anyathā-anyēna prakārēṇa, prayuktaṁ kṣīraṁ jvariṇaṁ hanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣīraviśēṣē niyamamāha-saṁskr̥tamiti| saṁskr̥taṁ-auṣadhasiddham| tacca śītamuṣṇaṁ vā dōṣavaśāt| dhārōṣṇaṁ tūṣṇamēva| tadvat-saṁskr̥tasamaphalam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣīraṁ śuṇṭhyādiyutaṁ śr̥tamanantaraṁ śītaṁ madhuyutaṁ tr̥ḍdāhajidityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-saṁskr̥taṁ kṣīramāha-paya iti| tasya śuṇṭhyādibhistribhiḥ pākaḥ, śarkarāghr̥tayōḥ pakvōṣṇē prakṣēpaḥ, madhunaḥ pakvaśītē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tēnaiva pūrvōktēna payasā tulyaṁ-tadvat| yathā pūrvōktaṁ śr̥taśītaṁ tr̥ḍdāhajvarahr̥t tathā drākṣādibhiḥ śr̥tamanantaraṁ śītaṁ madhuyutaṁ tr̥ḍādijidityarthaḥ| athavā kṣīraṁ caturguṇēna jalēna śr̥taṁ pibēt| athavā pippalyā śr̥taṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣīrāntaramāha-tadvaditi| tadvat-śarkarādiyutam| kṣīradvayamāha-caturguṇēnāmbhasēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pañcamūlēna śr̥taṁ kṣīraṁ pītvā kāsādibhyō mucyatē| mucyata iti karmakartari taṅ| cirajvarō-dīrghakālānubandhī jvaraḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣīrāntaramāha-kāsācchvāsāditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēraṇḍamūlēnāthavā bālabilvēna śr̥tamathavā dhārōṣṇaṁ kṣīraṁ pītvā puruṣō jvarādvimucyatē| kimbhūtājjvarāt ? vibaddhā nilavarcasaḥ| vibaddhē-viśēṣēṇa baddhē, asamyakpravartanādanilavarcasī yasmin jvarē sa vibaddhānilavarcāḥ, tasmājjvarādvimucyatē| tathā, raktaṁ ca picchā ca raktapicchē, tābhyāmupalakṣitā ati sr̥tiḥ-atīsāraḥ, saha tayā vartatē yō jvaraḥ, tasmāttathāvidhājjvarāt tathā saha tr̥ṣā saha śūlēna tathā pravāhikayā-nischārikāparasaṁjñayā, vartatē yastamāt tathāvidhājjavarāt pramucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣīratrayamāha-śr̥tamēraṇḍamūlēnēti| atisr̥tiḥ-atisāraḥ, saraktapicchayōḥ picchā atastūdakavat(?)|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śuṇṭhyādibhiḥ sādhitaṁ payaḥ śōphādijit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣīrāntaramāha-siddhamiti| guḍēna pakvōṣṇaprakṣiptēna siddhatvam

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vr̥ścīvādibhiḥ sādhitaṁ payō jvaraśōphanuditi| vr̥ścīvaḥ-sūkṣmapunarnarvaḥ| sthūlapunarnavastu-varṣābhūḥ| punarnavadvayaṁ bilvaṁ cātra yōjyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣīrāntaramāha-vr̥ścīvēti| vr̥ścīvavarṣābhvaupunarnavē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śiṁśipāsārēṇa siddhaṁ-śr̥taṁ kṣīramupayuktaṁ, āśu-na tu ca, jvarahr̥t| kṣīrasya śravaṇē vidhiratīsāracikitsitōktaḥ (hr̥. chi. a. 9/39)-"payasyutkvāthya mustānāṁ viṁśati" ityanusārēṇānukalpyaḥ| tantrāntarē tvēvamuktam-"dravyādaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ kṣīrāttōyaṁ caturguṇam| kṣīrāvaśēṣaḥ kartavyaḥ kṣīrakvāthē tvayaṁ vidhiḥ||" iti| nanu, kiṁ vātapittōttarē jvarē jvarē ghr̥taṁ pradhānamā śrīyatāṁ pūrvavacanaprāmāṇyāt ? athavā kṣīraṁ pradhānamētadvacanaprāmāṇyāt ? ityatra saṁśayaḥ| atrōcyatē| ubhayamapīdaṁ ghr̥taṁ kṣrīraṁ cha vātapittōttarē jvarē pradhānam, avasthāvaśāt sātmyavaśāchcha kvacitkiñcidupayujyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣīrāntaramāha-śiṁśapāsārasiddhaṁ cēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nirūhō yuktō dōṣē pakvē tathā pakvāśayaṁ gatē sati balādīn drāgēva karōti| pittaṁ kēvalaṁ kaphapittaṁ vā pakvāśayāśritaṁ sraṁsanaṁ-virēcanaṁ, harēt| bastiḥ prayōjitastrīnapi malānvātādyān harēt| kīdr̥śān ? pakvāśayamāśritān|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nirūhaguṇānāha-nirūhastviti| pakvāśayāśrayān-pakvāśayamāśritya, malāṁstu-sarvagatān, harēt| ayaṁ tu pakvāśayagatānityapakarṣa ēva, pakvāśayādūrdhvaṁ hi pittāśayaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prakṣīṇē kaphapittē yasya puṁsastathā dīptāgnērbaddhavarcasstrikpr̥ṣṭhakaṭigrahē satyanuvāsanaṁ prayuñjīta|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nirūhāṅgē'nuvāsanē'dhikāriṇamāha-prakṣīṇakaphapittasyēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-paṭōlādibhiḥ kvāthaṁ kṣīrē'rdhōdakē kṣīraśēṣaṁ tathāmiśritaṁ kalkīkr̥tairdravyairmustādibhirmadhughr̥tābhyāṁ ca yōjitaṁ bastiṁ jvaranāśanaṁ dadyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nirūhamāha-paṭōlanimbēti| paṭōlanimbayōścchadanaṁ-patram| payasō dvau bhāgau paṭōlādikvathitasyōdakasyaikō bhāga ityardhōdakatvam| na syāpyu(du)ktarasāmityādivacanāt(?)samatvē prāptē'rdhatvavidhiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mudgaparṇī māṣaparṇī śāliparṇī pr̥śrniparṇītyādi(cēti)-casraḥ parṇīnīḥ yaṣṭīphalādīṁśca kvāthayēt| phalaṁ-madanaphalam| tathā, yaṣṭyādīn kalkayēt, ityēṣa saguḍādirbastirjvarahr̥t|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nirūhāntaramāha-catasraḥ parṇinīriti| catasraḥ parṇīnīḥ-mudgamāṣaśālapr̥śnipūrvāḥ| phalaṁ-madanaphalam| nr̥padrumaḥ-āragvadhaḥ| phalinī-priyaṅguḥ| phalaṁ-madanaphalam| saṅgrahē tu (ci.a. 2)-"trāyamāṇāmr̥tāyaṣṭīmadanāṁśumatīdvayaiḥ| sabalācandanavr̥ṣairjāṅgalaiśca mr̥gadvijaiḥ|| kvāthē kr̥tē kṣipētpiṣṭvā phalayaṣṭikaṇāghanam| sa sadyōjvarahā bastiḥ sājyakṣaudrō'lpasaindhavaḥ|| āmrādīnāṁ tvacaṁ śaṅkhaṁ candanaṁ madhukitpalam| svarṇagairikamañjiṣṭhāmr̥ṇālāñjanapadmakam|| kṣīrēṇa kalkitaṁ bastiṁ śītaṁ samadhuśarkaram| dāhajvaraharaṁ dadyāt siddhaṁ taiścānuvāsanam||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīvantyādīni dravyāṇi snēhasya caturbhāgamātrāṇi jalēna piṣṭvā kṣīraṁ snēhasamaṁ tailātsarpiṣaśca caturguṇaṁ jalaṁ ca tailasarpirdravyāccaturguṇamityēkatra sādhitaṁ pakvamētat jvarē'nuvāsanaṁ dadyāt| yathāsnēhaṁ yathāmalaṁ-yō yasmin jvarē dōṣē-vātādau, yaḥ snēhō yōgyastatra taṁ, dadyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anuvāsanamāha-jīvantīmiti| kṣīrasya catvārō bhāgāḥjalasya catvāraḥ, sarpiṣa ēkaḥ, tailasyaikaḥ, kalkasya sārdhaḥ, ityēkatra-militaṁ, sādhayēt| snēhaḥ-śarīrasnigdhatvam, tadanusārēṇa malānusārēṇa ca kalpanā| saṅgrahē tu (ci.a. 2)-"candanāgarukāśmaryapaṭōlamadanōtpalaiḥ| paṭōlāriṣṭamadanaguḍūcīmadhukairapi||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yē ca bastayaḥ siddhiṣu-bastikalpādhyāyē, vakṣyantē jvaranāśanāstē ca, 'dēyāḥ' iti śēṣaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bastyantaramatidiśati-yē ca siddhiṣviti| siddhiṣu-kalpasthānē| tē ca yōjyā iti śēṣaḥ| iti jīrṇajvaraḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīrṇajvarē virēcanākhyaṁ nasyaṁ dadyāt| kīdr̥śaṁ tannasyaṁ syāt ? śirasō rujaṁ gauravaṁ ca ślēṣmāṇaṁ ca harati tacchīlaṁ tat| tathā, indriyāṇāṁ-vakṣurādīnāṁ, ca bōdhanam| tathā, rucikr̥t| śūnyaśirasaḥ puṁsaḥ snēhikaṁ-snēhēna miśraṁ snigdhaṁ, nasyaṁ dadyāt| dāhārtē śirasi pittaharaṁ nasyaṁ dadyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha jvarōpadrvāḥ| tatra śiraḥśūlādiṣu nasyamāha-śirōruggauravaślēṣmaharamiti| virēcanaṁ-śōdhanam| snaihikaṁ-br̥ṁhaṇam| pittanāśanaṁ-śamanam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dhūmādīṁśca yathādōṣaṁ kalpayēt| kimbhūtān ? pratiśyāyādighnān|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pratiśyāyādau dhūmādīnāha-dhūmagaṇḍūṣakavalāniti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-arucau satyāṁ bījapūrakasya kēsaraṁ saghr̥tasaindhavamāsyēna dhārayēditi sambandhaḥ| athavā dhātryādīnāṁ kalkaṁ dhārayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-arucau kavala(kalka)dvayamāha-arucāviti| vaṅgasēnē tu (jvarādhikārē ślō. 231)-"śarkarādāḍimābhyāṁ ca drākṣādāḍimayōstathā| vairasyē dhārayētkalkaṁ gaṇḍūṣaṁ ca tathā ghr̥tam|| (ślō. 259)-harītakī priyaṅguśca pippalī lōdhramēva ca| dārvī haridrā tējōhvā sakṣaudraṁ mukhadhāvanam|| ētēna kaṭubhāvaśca mukharōgaśca śāmyati| vaktraṁ viśadatāmēti bhaktacchandaśca jāyatē|| (ślō. 280)-ajājīśarkarāyuktōdāḍimasvarasēna tu| ruciṣyō madhunā yuktaḥ kartavyaḥ kavalagrahaḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tvagāśritē jīrṇajvarē'bhyaṅgādīn kuryāt| yathōpaśayaṁ-yathāsukhāvahaṁ, saṁsparśō yēṣāṁ, tān, tathā śītavīryairuṣṇa vīryaiśca dravyaiḥ kalpitān-yōjitān| tathā, añjanaṁdhūmāṁśca kuryāt| añjanadhūmānāgantujē'pi jvarē tathaiva kuryāt| sadyōgatvādāgantujē'pyētē'niṣiddhā ēva| tāniti punaḥ kr̥tamatiśayārtham| viśēṣēṇāgantujē'pi jvarē-bhūtaviṣādyudbhavē, tān kuryādityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tvaggatē jvarē'bhyaṅgādīnāha-yathōpaśayasaṁsparśāniti| tē ca śītābhilāṣiṇaḥ śītairdravyaiḥ śītasparśāḥ kalpyāḥ, uṣṇābhilāṣiṇa uṣṇairuṣṇasparśāḥ| ādiśabdādavagāhādayaḥ| añjanadhūpāṁśca tvaggatē kuryāt| prasaṅgādāgantujē nasyādīnāha-tathaivāgantujē'pīti| vaṅgasēnē tvabhyaṅgatailānyuktāni (jvarādhikārē ślō. 777)-"lājāmadhukamañjiṣṭhāmūrvācandanasārivāḥ| tailaṁ ṣaṭcaraṇaṁ nāma hyabhyaṅgājjvaranāśanam|| lākṣā niśā kuṣṭhaśuṇṭhī mañjiṣṭhā ca suvarcikā| mūrvā ca candanaṁ siddhaṁ tailaṁ takrē'tha ṣaḍguṇē|| abhyaṅgēna praśamayēddāhaṁ śītajvaraṁ nr̥ṇām| (ślō. 628)-dadhnaḥ sasārakasyātra takraṁ kaṭṭaramiṣyatē|| (ślō. 719)- svarjikākuṣṭhamañjiṣṭhā [lākṣāmūrvāmahauṣadhaiḥ| sakṣīraiḥ sādhitaṁ tailamabhyaṅgāddāhaśītanut|| balāmadhukamañjiṣṭhā ] padmāpadmakacandanaiḥ| samudraphēnahnībērarajanīsārivōtpalaiḥ|| piṣṭaistailaṁ pacēdētairajākṣīraṁ caturguṇam| vātapittajvarājjīrṇāttēnābhyaktō vimucyatē||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-dāhē sati sarpiṣā sahasradhautēnābhyaṅgamācarēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-dāhasyauṣadhānyāha-dāhē sahasradhautēnēti| sahasradhautēna-sahasrakr̥tvō dhautēna| yāvati majjati tāvacchītōdakē ghr̥taṁ prakṣipya hastēna mardayēt, tadudakaṁ srāvayēt, ityēkō vāraḥ, ēvaṁ sahasram|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sūtrōktaiḥ-sūtrasthānōditaiḥ, madhurāmlakaṣāyakairgaṇaiḥ| tatra madhurō gaṇō-"ghr̥tahēma" (hr̥.sū.a. 10/22) ityādiḥ, amlō gaṇō-"dhātrīphalāmlīkā" (hr̥. sū. a. 10/25) ityādiḥ, kaṣāyō gaṇaḥ-"pathyā'kṣaṁ" (hr̥. sū. a. 10/31) ityādiḥ, tatra caitairmadhurāmlakaṣāyairvargaiḥ| tatra dūrvādidibhirgaṇaiḥ- "dūrvā'nantā" (hr̥.sū.a. 15/6) iti nirdiṣṭa ēkaḥ, "nyagrōdhādiḥ" (hr̥. sū. a. 15/42) dvitīyaḥ, tr̥tīyastu "padmakapuṇḍrau" (hr̥. sū. a. 15/12) ityādiḥ, caturthaḥ "sārivōśīra" (hr̥. sū. a. 15/11) ityādiḥ, ētai pūrvōktairgaṇaiḥ pittaghnaiḥ śōdhanādigaṇasaṅgrahōktaiḥ śītavīryairhimasparśairbhēṣajaistathā sparśatō vīryataśca śītaguṇaiḥ, akvāthāḥ kvāthāḥ kr̥tāḥ, akalkāḥ kalkāḥ kr̥tāḥ, taiḥ kvāthakalkīkr̥tairētairgaṇaistailaṁ kṣīrēṇa saha pacēt| tacca pakvamabhyaṅgāt-mrakṣaṇāt, sadyō-na cirēṇa kālēna, dāhajvaraṁ jayēt| na kēvalamētairgaṇaistailaṁ pacēddāhajvaraśāntyai, yāvattairēva śirō-mūrdhānaṁ, gātraṁ ca nātipiṣṭaiḥ-kiñcitpiṣṭaiḥ, pralēpayēt| supiṣṭairhyaitaiḥ pratyuta dāha utpadyatē| tathā cōktam (saṅgrahē sū. a. 7)- "ślakṣṇaśuṣkaghanō lēpaścandanasyāpi dāhakr̥t| tvaggatasyōṣmaṇō rōdhācchīkr̥ttvanyathā'gurōḥ|| iti| anēnaivābhiprāyēṇa śītajvarē vakṣyati (ślō. 141)- "taiḥ supiṣṭaiśca lēpayēt|" iti| gātragrahaṇēnaiva śirōgrahaṇē labdhē punaḥ śirōgrahaṇaṁ viśēṣārtham| viśēṣēṇa śirō lēpayēt, tasya viśēṣēṇa jvarāśrayatvāt| tathā cōktam-"vimuktasyāpi hi śirō jvarō yasya na muñcati| avimuktaḥ sa vijñēyā jvaraḥ punarupaiti tam||" iti| tasmācchirasō viśēṣēṇa lēpanārthaṁ pr̥thagupādānam| tēṣāṁ gaṇānāṁ kvāthastatkvāthaḥ, tēna pariṣēkamavagāhaṁ ca kvāthapūrṇāyāṁ drōṇyāṁ yōjayēt| tathā, āranālādibhiḥ pariṣēkādi yōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-abhyaṅgārthaṁ tailamāha-sūtrōktaiścēti| taistairityagaṇapaṭhitairapi| tairēva-tailadravyaiḥ, tatkvāthēnāranālādibhirvā pr̥thak pariṣēkō'vagāhaśca|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kapitthādibhirbadarīpallavōdbhavēna vā phēnēna liptē'ṅgē sati dāhādayaḥ śāmyanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dāhaghnaṁ lēpatrayamāha-kapitthēti| mātuluṅgasyāmlaṁ kēsaram| ariṣṭakō-rakṣāphalaḥ| vaṅgasēnē tu (jvarā. ślō. 258)-"jihvātālugalaklōmaśōṣē mūrdhni tu dāpayēt| kēsaraṁ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṁyutam||' iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yaśca dōṣōpakramaṇīyādhyāyē pittaharaḥ kramō varṇitaḥ-uktaḥ, taṁ ca-kramaṁ, śīlayataḥ-abhyasataḥ, jvarō dāhēna saha naśyati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sūtrōktaṁ pittakramamatidiśati-yō varṇita iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vīryōṣṇairuṣṇasaṁsparśaiḥ-ubhayathā vīryataḥ sparśataścōṣṇaistagarādibhirdravyaiḥ, [ anyaiśca- ] aparairapi, tadvidhaiḥ-uṣṇavīryaiḥ uṣṇasaṁsparśaiśca, kvāthīkr̥taiḥ kalkīkr̥taiśca surādibhiḥ-amlapākarasaiḥ, [śītē-] śītajvaraētadviṣayē, tailaṁ pacēt| tēna-tailēna, sukhōṣṇēnābhyañjayāt-mrakṣayēt| taiśca-pūrvōktairdravyaiḥ, supiṣṭaiḥ-atiślakṣṇaiḥ, lēpayēt| taiśca kiñciduṣṇaiḥ pariṣēkamavagāhaṁ ca kalpayēt-yōjayēt| tadvacca-tathaiva, suktādibhiḥ kēvalaiśca pariṣēkādikaṁ kalpayēt| "āragvadhēndgava" (hr̥. sū. a. 15/17) ityādi ca pānābhyañjanalēpanē kalpayēt| agarujām dhūpān kalpayēt| yāṁśca dhūpān viṣamajvarē vakṣyantē tāṁśca kalpayēt| tathā svēdān śīlayēt| kimbhūtān ? agnikr̥tānanagnikr̥tāṁścasvēdaviddhyuktān | tathā-svēdayati sādhu svēdi yadbhēṣajaṁ bhōjanaṁ ca tacca saṁśīlayēt| tathā garbhē-garbhagr̥hābhyantarē, yadbhūvēśma-bhūmigr̥haṁ, tatra śayanaṁ-śayyām, tathā kuthādīnāvaraṇaviśēṣān, tathā hasantikāḥ-vahniśakaṭikāḥ, śīlayēt| kimbhūtāḥ ? nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīriva| tathā, madyādīṁśca śīlayēt| vēpathumantamaṅganā āliṅgayēyurdayitādiguṇayuktaḥ| gataśītaṁ ca viditvā tatastāḥ-yōṣāḥ, punarapanayēt| ētacca bruvaṁstābhiḥ sambhōgābhilāṣaṁ nivārayati| adhunā sannipātacikitsitaṁ brūtē-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śītasyauṣadhānyāha-vīryōśanairiti| purō-gugguluḥ| pr̥thvīkā-bāhlikā| dhyāmakaṁ-kattr̥ṇam| tamālapatraṁ-patrakam| [ bhūtīkaṁ-] bhūstr̥ṇam| prakīryā-karañjaḥ| kvathitaiḥ kalkitaiśca tagarādibhiḥ surāsauvīrakādyamladravayuktaiḥ| tēna-tailēna| taiḥ-tailadravyaiḥ| kēvalaiḥ-jalapiṣṭaiḥ| apiśabdāt surādipiṣṭaiḥ śuktādibhiḥ, tadvat-tagarādiyuktaiḥ kēvalairapi| saṅgrahē tu (ci.a. 2)-"kuṅkumāgarukastūrīnakhailāsuradārubhiḥ| śailēyacaṇḍātvagvakrarāsnākapipurāmayaiḥ|| pr̥thakpradēhāḥ sarvairvā śītaghnā dr̥ḍhakalkitāḥ| vakraṁ-tagaram| kapiḥ-sihlakaḥ| āmayaṁ-kuṣṭham| yavacūrṇaṁ ghr̥tābhyaktaṁ pacēt kṣīrē caturguṇē| darvīpralēpinaṁ lēpaṁ taṁ jvarārtasya yōjayēt||" iti| vakṣyatē ācāryaḥ| hasantī-hāsyamiva kurvantī| hasantikāśakaṭikā| satryūṣaṇaṁ madyādipañcakam| saṅgrahē tu (ci. a. 2)-"ajājyāḥ saguḍaṁ kalkaṁ saguḍaṁ vā'mr̥tārasam| rasaṁ vārtākaphalajaṁ pibēdvā madhusaṁyutam|| madhukāgurukauntīnāṁ kalkō vyāghranakhasya ca| madyēna pītaḥ sakṣaudrastīvraśītajvarāpahaḥ|| ānāhē kālavitkuryātkriyāmalasakōditām| pippalīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām|| yavāgūṁ pāyayēccainamanilasyānulōmanīm| sōpadravō'pi cēdēvaṁ jvaraḥ śītō na śāmyati|| atyudīrṇē'nilakaphē svē sthānē pittadhāmni vā| takrānupānaṁ trapusaṁ bhakṣayitvā'nalaṁ bhajēt|| āsvēdasambhavastiṣṭhētprāvr̥tastadvadātapē| tatō vimr̥ditaḥ snātō yuktāśī syādgatē jvarē|| śamaṁ tau pittavr̥dhdyaiva prapadyētē svadhāma ca| nivartatē tataḥ śīghraṁ vātaślēṣmōdbhavō jvaraḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hīnādhikabhāvatvēna viṣamadōṣajē sannipātē vardhanēnaikadōṣasyārthāt kṣīṇasya kṣīṇayōrvā, ucchritasyōcchritayōrvā kṣapaṇēna, dēśakālabalānmalān jayēt| kathaṁ viṣamadōṣajē sannipātē vardhanēnaikadōṣasya sannipātajvarasyōpaśānti ? tasmādvardhanamayuktam| atrācakṣmahē| sannipātasthēna kṣīṇēna dōṣēṇa satā'kṣīṇau dōṣau jvarakāriṇau| na tau sukhēna jētuṁ śakyētē, viṣamāśrayatvāt| kṣīṇasya tu dōṣasya vardhanēna dōṣasāmyamutpādyaikarūpayā kriyayā sannipātaḥ sukhēna jētuṁ śakyatē| tasmādvardhanēnaikadōṣasyēti vaktuṁ yuktam| tathā ca,-vātākhyē yatō dōṣē śītalaghurūkṣādirupairdravyairvr̥ddhirbhavati| vardhamānēna ca tatrasthau pittakaphāvapyēvaṁ prāyēṇa kiñcit kṣayaṁ yātaḥ, tatkṣyāccāsau jvarō'pya mr̥dutāṁ gataḥ sukhēna śakyatē jētuṁ iti| ēvaṁ dōṣatrayasyāpi jvarakāraṇē tathā yuktyā pratīkāraḥ kr̥tō bhavati| ēvamucchritasyāpi kṣapaṇairē(ṇēnai)karūpayā kriyayā sukhēna sannipātō jīyatē| tadēvaṁ vdyulbaṇaikōlbaṇairdōṣairjanitē sannipātē cikitsākrama uktaḥ| samprati samadōṣajē sannipātē cikitsākramaṁ darśayitumāha-kaphētyādi| sthitiḥ-sthānam, kaphaśca sthānaṁ ca kaphasthānē, tayōrānupūrvī-kramaḥ, tayā ca tulyakakṣān-samān sannipātān, jvarē malān jayēt| tatra kaphaḥ prāgjētavyastataḥ pittaṁ tatō vāyuriti kaphānupūrvītyucyatē| uktaṁ ca (saṅgrahē sū.a.21)-"sthānataḥ kēcidicchanti prāk tāvacchlēṣmaṇō vadham| śirasyurasi kaṇṭhē ca praliptē'nnaruciḥ kutaḥ|| tadabhāvē kathaṁ bhōjyapānadravyāvacāraṇam| asatyabhyavahārē ca kutō dōṣasya nigrahaḥ|| tasmādādau kaphō dhātyaḥ kāyadvārārgalō hi saḥ| madhyasthāyi yataḥ pittamāśukāri ca cintyatē|| atō vātasasvasyāsya kuryāttadanu nigraham| adhaḥsthāyī ca tadanu nigrāhyaḥ syātsamīraṇaḥ||" iti| suśrutastvāha(?) (saṅgrahē sū.a. 21)-"[suśrutaśca na sarvatra matamētadbravīti tu|] jayējvarē'tisārē ca kramātpittakaphānilān|| prāyēṇa tāpātmatayā jvarē tējō viśiṣyatē| viśaśca saratā pittāttathā ca mr̥dukōṣṭhatā|| tasya cānubalaḥ ślēṣmā gauravāpaktijāḍyakr̥t| vāyuśca vardhatē'vaśyaṁ yastvahaḥsu tayōḥ kṣayē|| jvarātisārayōstasmādēṣa dōṣajayē kramaḥ| kaphapittānilānanyē kramādāhustayōrapi|| yasmādāmāśayōtklēśādbhūyiṣṭhaṁ tatsamudbhavaḥ| kramēṇādyēna tatrāpi pravr̥ddhān svāśayē sthitān| svāśayēṣu praduṣṭānāṁsthitaiva hyāśukāritā| vijñāya karmabhiḥ svaiḥ svērdōṣōdrēkaṁ yathāmalam| bhēṣajaṁ yōjayēttattu svīkuryānna kramaṁ bhiṣak|" iti| anyē tvāhuḥ (saṁ.sū.a. 21)-"kramānmarutpittakaphāḥ sarvatra sadr̥śē balē| vātādīnāṁ yathāpūrvaṁ yataḥ svābhāvikaṁ balam|| ūcē parāśarō'pyarthamamumēva pramāṇayan| yathōpanyāsataḥ prāptamādau dōṣabhiṣagjitam| nētRabhaṅgēna dr̥ṣṭau hi samaṁ sainyaparājayaḥ||" iti| sthānānupūrvyā vā dōṣāṁstulyakakṣān jayēt| sthānaṁ ca yadyapyaviśēṣēṇaiva sambhavati tathā'pīha jvarakāridōṣaprastāvādāmāśayō gr̥hyatē| tēnāmāśayasthō dōṣaḥ prāgjētavyastataḥ pakvāśayasthaḥ, iti sthānānupūrvī-sthānamāhātmyasya cikitsākramaḥ, kāryaḥ| tathā ca prāgadhyagīṣṭa (hr̥. sū. a. 17/13)-"āmāśayagatēvāyau kaphē pakvāśayāśritē| rūkṣapūrvaṁ tathā snēhapūrvaṁ sthānānurōdhataḥ||" iti| tadēvaṁ kaphasthānānupūrvyā vā tulyakakṣān malān jayēt| anyē tvēvaṁ vyākhyānayanti,- kaphasya sthānaṁkaphasthānam, kaphasthānalakṣaṇā cāsāvānupūrvī ca, tayā kapha sthānānupūrvyā vā tulyakakṣān malān jayēt| yadyapi kaphasthānāni kaṇṭhādīnyapi tathā'pīha jvarakāridōṣaprastāvādāmāśayōgr̥hyatē| tathā cōktam (ślō.1)-"āmaśayasthō hatvā'gniṁ sōmō mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṁ dōṣastasmātkurvīta laṅghanam||" iti| tadēvaṁ rūkṣōṣṇapācanādiḥ kramō'tra kārya ityavatiṣṭhatē| nanu, kaphasthānānupūrvyā vētyētanna vācyam, yatastulyakālaṁ tridōṣaharairdravyaiḥ sannipātasya kriyā kāryā| dravyāṇi dōṣaghnāni| atrōcyatē| jvaranāśanāni dravyāṇi tridōṣaghnāni viralāni| ēkadōṣaghnāni punarjvarahantr̥ṇi tridōṣaghnēbhyaḥ samartharāṇi bahutarāṇīti kaphasthānānupūrvyā vētyuktam| api ca dōṣakālādivaśāccikitsāprakārāntarō'yamupayujyata iti| sannipātacikitsāprakramādidamapyāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dāhaśītayōrēkajvarōpadravayōrauṣadhamāha-vardhanēnēti| yadā dāhō'lpaḥ śītamadhikaṁ tadā dāhahētōrvardhanēna śītahētōḥ kṣapaṇēna vā śītajayaḥ, paścāddāhajayaḥ| yadā śītamalpaṁ dāhō'dhikaḥ tadā śītahētōrvardhanēna dāhahētōḥ kṣapaṇēna vā dāhajayaḥ, paścācchītajayaḥ| yadā dāhaśītē tulyē tadā tulyakakṣān malān kaphānupūrvyā vā sthānānupūrvyā jayēt| kaphapittavātānāṁ kramājjayaḥ-kaphānupūrvī| uraḥkōṣṭhabastīnāṁ kramājjayaḥ-sthānānupūrvī| uktaṁ ca saṅgrahē (ci.a. 2)- "vamanaiśca virēkaiśca bastibhiśca yathākramam| jvarānupacarēddhīmān kaphapittānilōdbhavān|| saṁsr̥ṣṭaiḥ sannipatitairēkanaikōlbaṇaiḥ samaiḥ| jvarān dōṣaiḥ kramāpēkṣī yathōktairauṣadhairjayēt|| vardhanēnaikadōṣasya kṣapṇēnōcchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṁ jayēt||" iti| tathā (saṁ.ci.a. 2)-"nidrānivāraṇōpāyaḥ sannyāsē'bhihitō hitaḥ| sannipātē viśēṣēṇa dāruṇō'yamupadravaḥ|| kampaḥ pralapanaṁ yasya saṁjñānāśaśca dāruṇaḥ| rasaistu lāvavartīrakulīraśaśataittiraiḥ|| tarpayētprāk purāṇēna sarpiṣā'yaṁ jayēdapi| balārāsnāguḍūcyādyaistailaiśca pariṣēcayēt||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-sannipātajvarasyāvasānē karṇamūlapradēśē suṣṭha dāruṇaḥ śōphaḥ sañjāyatē| yēna-śōphēnōtpannēna, kaścidēva vimucyatē| kaścidēvētyamēnāsya rōgasya nāvaśyamasādhyatēti brūtē| ata ēva cikitsāmatrāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-karṇamūlōpadravamāha-sannipātajvarasyānta iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-raktāvasēcanādibhiḥ kavalagrahāntairāśu taṁ jayēt| pradēhaḥ-pralēpaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-karṇamūlauṣadhamāha-raktāvasēcanairiti| vaṅgasēnē tu (jva. ślō. 532)-"gairikaṁ pāṁsujaṁ śuṇṭhī vacākaṭphalakāñjikam| karṇaśōthaharō lēpaḥ sannipātajvarē bhr̥śam||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ādiśabdēna stambhasvēdanādayō gr̥hyantē| śītōṣṇādibhirupakramairyathāyathaṁ pr̥thagvātapittaślēṣmasaṁsargasannipātajvarapraśamanaiḥ samyak prayōjitairjvarō yasya narasya śamaṁ na gacchati, tasya śākhānusāritvāddhētōrbāhvōḥ kramāt-ēkaikasmin na yugapad dvayōrbhujayōḥ, śirāṁ muñcēt| śākhāśabdēnātra kēvalaṁ raktaṁ vivakṣitam, na māṁsādayaḥ| ata ēva raktasyaiva cikitsānuvāca muñcēcchirāmiti| māṁsajānāṁ hi śastrakṣārāgnikarmādicikitsā| tasmācchākhāśabdēna raktasyaiva grahaṇaṁ yuktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-raktasrāvasādhyaṁ jvaramāha-śītōṣṇasnigdharūkṣādyairiti| "śākhā-raktādayastvakca bāhyarōgāyanaṁ hi sā (hr̥. sū. a. 12/44)|" tadanusārī-tavdyāpī| atha viṣamajvaraḥ| tatra śamanānyāha-kaliṅgakā iti| saṅgrahē tu (ca.ci.a 1)-"paṭōlēndrayavāriṣṭabhadramustāmr̥tādvayam| sārivādvitayaṁ pāṭhā trāyantī kaṭurōhiṇī|| paṭōlāriṣṭamr̥dvīkāśamyākatriphalāvr̥ṣāḥ| candanōśīradhānyābdaguḍūcīviśvabhēṣajam|| dēvadāru sthirā śuṇṭhī vāsā dhātrī harītakī| pañca pañca jvarān ghnanti yōgā madhusitōtkaṭāḥ||" iti| ariṣṭō-nimbaḥ| amr̥tādvayaṁ-guḍūcīharītakyau|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ayamēva-pūrvōktō, vidhirviṣamē'pi-viṣamajvarē satatakādau, yathāsvaṁ vātādīn vibhajya kāryaḥ| anantaramadhunaiva ca yō vidhirucyatē paṭōlakaṭukādibhiḥ, sō'pi viṣamajvarē kāryaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atidēśamāha-ayamēvēti| ayaṁ-santatajvarōktaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-paṭōlādibhistribhiścaturbhiḥ pañcabhirvā kr̥tāḥ kvāthā viṣamajvaraghnāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kvāthanāha-paṭōlēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-triphalāṁ vā pathyāṁ vā guḍūcīṁ pippalīṁ vā pr̥thak pr̥thak yōjayēt satatakādikē viṣamajvarē| athavā taistaiḥ-rasāyanādyuktairvidhibhiḥ, guḍasahitaṁ bhallātakaṁ vā yōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-triphalādirasāyanānyāha-yōjayēntriphalāmiti| taistaiḥ-rasāyanavidhyuktaiḥ| bhallātakarasāyanaṁ tu saguḍamēva|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yadi vā jvarāgamanadivasē ādau-prathamaṁ, laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vā yōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jvarōtpattidēnē abhōjanaṁ gurusnigdhamadhurabhōjanaṁ vā kāryamityāha-laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viṣamajvarē pragē sahatailēna laśunaṁ yōjayēt| prāgbhaktamityādi| bhaktātprathamaṁ prātarvāghr̥taṁ ca jīrṇaṁ-purāṇaṁ, yōjayēt| tathaiva dadhi, tathā payaḥ, tathā takraṁ, ṣaṭpalaṁ ca sarpiḥkṣayacikitsitōktaṁ (hr̥. ci. a. 5/28) , prātaḥ prāgbhaktaṁ vā yōjayēdityarthaḥ| kalyāṇakaṁ-unmādapratiṣēdhōktaṁ (hr̥. u. a. 6/26) , pañcagavyaṁ-apasmārapratiṣēdhōktaṁ (hr̥. u. a. 7/19), tiktākhyaṁ-kuṣṭacikitsitōktaṁ (hr̥. ci. a. 19/2), tathā vr̥ṣasādhitaṁ-raktapittacikitsitōktaṁ (hr̥. ci. a. 2/40), prātaḥ prāgbhaktaṁ vā yōjayēt| ṣaṭpalādīnyatidiśati-sarpiścēti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-laśunapurāṇaghr̥tadadhikṣīratakrāṇi pr̥thak satailāni prātaḥkālē bhōjanādau vā prayōjyānītyāha-prātaḥ satailamiti| ṣaṭphalādīnyatidiśati-sarpiścēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-triphalādikvāthē caturguṇē sarpirdadhisamaṁ śāvararōghnatvakkr̥tāvāpamatiśayēna viṣamajvarajit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ghr̥tāntaramāha-triphalākōlatarkārīkvātha iti|0

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-surāṁ ca tīkṣṇaṁ ca yanmadyaṁ śikhitiridakṣajaṁ ca māṁsaṁ mēdhyō(dyō)ṣṇavīryamannēna saha bahu sēvitvā tadahaḥ svapyāt| yasmin dinē tadbhuktaṁ taṁ divasaṁ śayīta| tadahaḥ svapyāditi "kālādhvanōratyantasaṁyōgē" iti dvitīyā| athavā pūrvōktapītabhuktabhaktō naraḥ punarullikhēt-udvamēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-prayōgāntaramāha-surāmiti| surāmanyadvā tīkṣṇaṁ madyaṁ, śi(khītitirikukkuṭānmāṁsaṁ,]... anyadvā mēdhyō9dyō) [ṣṇavīryaṁ-a](ghī)yōṣṇamāṁsaṁ, annēna saha jvarōtpattidinē sēvitvā svapyāt| na jīryati cēdullikhēt-vamēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-sarpiṣō vā mahatīm-uttamāṁ, mātrāṁ pītvā punaśchhardayēt udvamēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-sarpirvamanamāha-sarpiṣa iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-nīlinyādīn pr̥thagjvarāgamanavāsarē kr̥tasnēhasvēdaḥ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-virēcanamāha-nīlinīmiti| sadyaḥsnēhanaṁ svēdaṁ ca kr̥tvā nīlinyādicatuṣṭayaṁ jvarōtpattidinē pibēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-manōhvādikaṁ tailēna nayanāñjanaṁ yōjyam| añjanaśabdō mrakṣaṇē'pi dr̥śyata itinayanaśabdē'tra prayuktaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-añjanamāha-manōhvēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hiṅgutulyā vyāghrīvasā nasyaṁ sasaindhavaṁ yōjyam| vyāghrīti strīliṅganirdēśaḥ striyā grahaṇārthō'cintyatvātprabhāvasya, anyathā puṁliṅgēnaiva nirdēśaṁ kuryāt| yathā vakti-"purāṇasarpiḥ siṁhasya vasā tadvatsasaindhavā|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nasyamāha-hiṅgusamā vyāghrīvasā nasyamiti| vyāghrī-vyāghrajātistrī, tasyāḥ vasā| nasyāntaramāha-sasaindhavam| purāṇasarpiriti| nasyāntaramāha-siṁhasya vasā tadvat sasaindhavēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-palaṅkaṣādidhūmaḥ sarvēṣu jvarēṣu kāryaḥ| athavā biḍālājjātā viḍālajā viṭ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-dhūpamāha-palaṅkaṣēti| palaṅkaṣā-gugguluḥ| dhūpāntaramāha-viḍvā biḍālajēti| viḍālajā viṭmārjāraviṣṭhā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-purādibhiḥ sahāparājitākhyō'yaṁ dhūpō jvarēṣu kāryaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-aparājitaṁ dhūpamāha-purādhyāmēti| purōgugguluḥ| dhyāmakaṁ-tr̥ṇam| sarjō-rālā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-yē ca cittavaikr̥tē-unmādāpasmārē, dhūmādaya uktāstē ca viṣamajvarē yōjyāḥ| vikr̥tamēva vaikr̥tam| prajñāditvātsvārthē'ṇ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-unmādādiṣūktān dhūpādīnatidiśati-dhūpanasyāñjanōntrāsā iti| untrāsaḥ-akasmādbhayōtpādanam| cittavaikr̥taṁ-unmādō'pasmāraśca, tatra yē uktāstē kāryāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-na kēvalaṁ dhūpādayō jvaraṁ nāśyanti| daivāśrayaṁ cauṣadhaṁ maṇimaṅgalabalyupahāraprāyaścittajapadānasvastyayanahōmādikaṁ sarvān jvarān-āgantūnnijāṁśca, vyapōhati| "upasargādasyatyūhyōrvā vacanam (rvēti vācyam)" iti taṅabhāvaḥ| viśēṣēṇa viṣamān vyapōhati| yasmāttē-viṣamajvarāḥ, āgantunāṁ-bhūtādīnāṁ, anubandhajjātāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-daivavyapāśrayamauṣadhamāha-daivāśrayaṁ cēti| daighāśrayaṁ-japahōmādi| hi-yasmāt, prāyō-bāhulyēna, tē viṣamāḥ, āgantvanubandhajāḥ-grahāvēśādisambhavāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viṣamajvarāśāntau satyāṁ yathāsvaṁ-dōṣādyapēkṣayā, sirāṁ vidhyēt| saṅgrahē ca rasādidhātusthē jvarē cikitsōktā| yathā (ci.a.2)-"rasasaṁsthē tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghanē| sēkasaṁśamanālēparaktamōkṣamasr̥kūsthitē|| tīkṣṇaṁ virēkaṁ māṁsāsthē, mēdōghnaṁ mēdasi sthitē| asthisthē vātaśamanamabhyaṅgasvēdamardanam|| jvarē vātārtiśamanaṁ viśēṣādbūstikarma ca|" iti| majjasthaśukrasthayōrjvarayōrasādhyatvāttatra cikitsā nōktā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śirāvyadhamāha-yathāsvaṁ cēti| "tr̥tīyarkē'sayōrmadhyē skandhasyādhaścaturthakē|" (hr̥. sū. a. 27/13) ityādi-yathāsvam| saṅgrahē tu (ci.a. 2)-"pañcagavyasya mahatō vidhinā pañcamāhiṣam| pañcājaṁ caturaiṣṭraṁ vā siddhaṁ siddhaṁ ghr̥taṁ tathā|| caturauṣṭraṁ-payōdadhimūtraghr̥taiḥ| kaṭurōhiṇimañjiṣṭhāvr̥ṣagranthikacitrakaiḥ| pāṭhāsvaguptādviniśaiḥ pañcagavyasya pañcasu|| prasthēṣu saṁyutaiḥ sēvyaṁ viṣamajvarajitparam| vāksvarasmr̥timēdhāgnibalārōgyavr̥ṣatvakr̥t|| śr̥takṣīraghr̥takṣaudrasitākr̥ṣṇāḥ khajāhatāḥ| viṣamajvarahr̥drōgakṣatakāsakṣayāpahāḥ|| āsthāpanaṁ vā tadahardadyātsvinnasya yāpanam| payasā vr̥ṣadaṁśasya śakr̥tdvā tadahaḥ pibēt|| mastunā vā vr̥ṣaśakr̥t surayā vā sasaindhavam|| sahadēvāvacābhadrānākulībhiḥ prayōjayēt| dhūpanōdvartanālēpān sarvajvaranibarhaṇān||" iti| siddhayōgē tu (jva. ślō. 230)- "mustāmalakaguḍūcīviśvauṣadhakaṇṭakārikākvāthaḥ| pītaḥ sakaṇācūrṇaḥ samadhurviṣamajvaraṁ hanti|| apāmārgajaṭā kaṭyāṁ lōhitaiḥ saptatantubhiḥ| baddhā vārē ravēstūrṇaṁ jvaraṁ hanti tr̥tīyakam|| gaṅgāyā uttarē kūlē aputrastāpasō mr̥taḥ| tasmai tilōdakaṁ dadyānmuñcatvēkāhikō jvaraḥ|| agastyanpatrasvarasēna nasyaṁ nihanti cāturthakamugravīryam|| sōmaṁ sanucaraṁ dēvaṁ samātr̥gaṇamīśvaram| pūjayan prayataḥ śīghraṁ mucyatē viṣamajvarāt|| viṣṇuṁ sahasramūrdhānaṁ carācarapatiṁ vibhūm| stuvannāmasahasrēṇa jvarānsarvān vyapōhati|| mūlaṁ bhūmijayantyāśca sahadēvōdbhāvaṁ tathā| taṇḍulīyakamūlaṁ vā baddhaṁ murdhni jvarāpaham|| śāntiṁ nayēntrivr̥dvā'pi sakṣaudrā viṣamajvaram| madhunā cābhayā līḍhā hantyāśu viṣamajvaram|| (ślō. 228) ajājī guḍasaṁyuktā viṣamajvara nāśinī| guḍapragāḍhāṁ triphalāṁ lihyādvā viṣamajvarī||" [iti| vaṅgasēnē tu (jva. ślō. 573)-] "śailūṣamaṇḍanarajaḥ puruṣānurūpaṁ śubhrāṅgavatsasurabhīpayasā nipītam| ādityavārabhavapālidinē narēṇa cāturthakaṁ sucirajaṁ jayati kṣaṇēna|| śailūṣamaṇḍanaṁ-harītālam| puruṣānurūpaṁ-puruṣākr̥ti| kalkaḥ śirīṣapuṣpasya rajanīdvayasaṁyutaḥ| nasyaṁ sarpiḥ samāyōgājjvaraṁ cāturthakaṁ jayēt|| sitavarṣābhūmūlaṁ payasa pītaṁ ca paittikaṁ jayati| cāturthakaṁ sucirajaṁ tāmbūlēnaiva bhakṣaṇādathavā|| kr̥ṣṇāmalakīrāmaṭhadārvivacārājasarṣaparasōnaiḥ| chāgalamūtranipiṣṭairnasyaṁ tvēkāhikādiharam|| kṣīrāvikārajanimardakasatrapāṇāṁmūlaṁ jvarāpahamavaśyamidaṁ śikhāyām| baddhaṁ divākaradinē yadi vā'ṣṭamīṣu rātrijvaraṁ harati rañjitasūtrabaddham||" iti| iti viṣamajvaraḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-kēvalānilādibhirjvarē sarpiḥpānādikaṁ kuryāt| yacca raktamōkṣādi sādhanaṁ yathāsvamuktaṁ tacca kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-athāgantujvaraḥ| tatrābhighātajanmauṣadhamāha-kēvalānilēti| kēvalanilajō visarpajō visphōṭajaśca jvarastulyauṣadhatvāduktaḥ| kintvasāvāgantuḥ| kintu nijabhēdaḥ kēvalaḥ-pittakaphāmairasaṁspr̥(sr̥)ṣṭaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-grahōtthē jvarē bhūtavidyōktaṁ balimantrādi sādhanaṁ cikitsitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-grahāvēśajasyauṣadhamāha-grahōttha iti| bhūtavidyā-uttarasthānōktaṁ grahaprakaraṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-ōṣadhīgandhajē pittaśamanaṁ cikitsitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-auṣadhīgandhajasyauṣadhamāha-auṣadhīgandhaja iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-viṣē-viṣajē jvarē, viṣajiccikitsitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-viṣajasyauṣadhamāha-viṣajadviṣa iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-krōdhādijaṁ jvaramiṣṭaiḥ-abhimataiḥ, arthaiḥ-viṣayaiḥ, tathā manōjñaiḥ-ramyaiḥ, tathā yathādōṣaṁ yaḥ śamaḥ-śamanaṁ tēna, tathā hitāhitavivēkaiśca jayēt| ādiśabdō'tra bhīśōkādi parigrahārthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-krōdhādijasyauṣadhamāha-iṣṭairthairiti| iṣṭaiḥ-bhōktuguṇēna manōjñaiḥ svaguṇēna vā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śāpādyutthē jvarē daivavyapāśrayō vidhiḥ kāryaḥ| śāpōmunipitrādibhiḥ sakrōrdhairdattaḥ| [tē-] ōṣadhyādyutthā jvarāḥ pūrvaṁ kēvalā bhavanti| anantaraṁ malaiḥ-vātādibhiḥ, vyāpyantē| tasmāddhētōstēṣu-jvarēṣu, dōṣānusārēṇāhārādi kalpayēt| nanu, śāpādyutthēṣu vātādikōpō nāśaṅkyata ēva| tatkimiti tēṣvāhārādikaṁ dōṣānusārēṇa kalpyatē ? ityāha-na hītyādi| yasmādvātādīnantarēṇa vinā kr̥tō jvarō nānubadhnāti, tasmādavaśyaṁ tēṣvapi vātādikōpaḥ sambhāvyatē| ata ēva ca tadanusārēṇāhāradikalpanam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śāpajābhicārajayōrauṣadhamāha-śāpāthavarṇamantrōttha iti| vaṅgasēnē tu (jvara. ślō. 541)-"auṣadhīgandha[viṣajau viṣapittaprabādhanaiḥ| jayētkaṣāyairmatimān sarvagandhakr̥tairbhiṣak|| ]" iti| ityāgantujvaraḥ| atha dhātujvaraḥ| [ saṅgrahē tu (ci. a. 2)-] "rasasaṁsthē tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghanē| sēkasaṁśamanālēparaktamōkṣānasr̥ksthitē|| tīkṣṇān virēkān māṁsasthē mēdōghnaṁ mēdasi sthitē| asthisthē vātaśamanamabhyaṅgasvēdamardanam|| jvarē vātārtiśamana viśēṣādbastikarma ca|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-jvarakālaṁ ca vēgaṁ ca yaścintayan jvaryatē, asya cajvariṇō, jvarakālasmaraṇaṁ hāribhiḥ-manōharaiḥ, viṣayaiḥ-śabdādibhiḥ, harēt-vismārayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-atha sarvajvarasādhāraṇāni| tatra manōharasēvāmāha-jvarakālasmr̥timiti| jvarakālō-jvaravēgakālaḥ, tasya smr̥tiḥ-asminkāla ādhattā iti smaraṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-śuddhaṁ-rāgadvēṣādyanupahataṁ, tathā karuṇayā''draṁ-kr̥pāparaṁ, cētaḥ sarvajvaravināśanaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-manasaḥ śuddhatvaṁ karuṇārdratvaṁ cāha-karuṇārdramiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-balalābhādā-balalābhamavadhīkr̥tya, vyāyāmādi tyajēt-nācarēt| snānaṁ ca yadyapi dīpanādiguṇayuktaṁ prāgadhītaṁ, tathā'pi prabhāvajjavaraṁ karōtīti tadvarjanam| ēvaṁ vyāyāmādiṣvapicintyam| [anyat]-aparamanuktamapīha yajjvarakāraṇaṁ, tadapi tyajēt| khāraṇādē'pyktam-"piṣṭānnaṁ haritaṁ śākaṁ māṁsaṁ śuṣkaṁ tilān dadhi| grāmyānūpaudakājāvigavyasūkarabhāhiṣam|| māṁsaṁ śuṣkāṇi śākāni sarvamēva tyajējjavarī|" tathōktam-"jvaritai sthittirikrauñcaśikhivartakakukkuṭāḥ| guruṣṇatvādvivarjyāḥ syuratra sōpadravē jvarē||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-vyāyāmādivarjanamāha-tyajēditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-tathā vijjvarō'pi-pūrvānubhūtajvaraḥ, sahasā-akramēṇaiva, sarvānnabhakṣō na syāt| sarvānnīna ityupapadasarvānnētyādinā khaḥ| yatō nivr̥ttō'pi-apagatō'pi, jvaraḥ śīghramēva durbalaṁ vyāpādayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-sahasā''hāravr̥ddiṁ niṣēdhati-na vijvarō'pīti| sarvānnamatīti sarvānnīnaḥ| niṣēdhātikramē dōṣamāha-nivr̥ttō'pīti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-yasmācca jvaraḥ sadya ēva prāṇahr̥dbhavati, tasmātkāraṇāttasya-jvariṇō, viśēṣēṇānyarōgēbhyaḥ sakāśāttasyāṁ tasyāṁsāmapacyamānapakvājīrṇaviṣamaciranivr̥ttajvarādyavasthāyāṁ ca, tattat-laṅghanasvēdanayavāgūpācanakṣīrasarpiḥpānādikaṁ, bhiṣagjitaṁ-auṣadhaṁ, kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-jvaracikitsāyāmādaraṁ vidhattē-sadyaḥ prāṇahara iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-ōṣadhyādayō viṣṇukr̥tamapyugraṁ jvaraṁ ghnānti| kiṁ punarapacārādikr̥taṁ jvaraṁ na ghnānti ? ityapiśabdārthaḥ| bhau tu bhāgāviti dōdhakamētat| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē jvaracikitsitaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-siddauṣadhādidhāraṇamāha-auṣadhaya iti| saṅgrahē tu (ci.a. 2)-"kr̥tyā trivargasaṁyuktā ruḍnidrādivinōdinī| śāstraṁ vicitraṁ śr̥ṇuyānna prētavyādhitāśrayam|| manōbhirāmaviṣayaṁ vacanaṁ hlādi dakṣiṇam| mātaraṁ pitaraṁ dēvān vaidyān viprān haraṁ harim|| pūjayēcchīlayēddānadamasatyadayārjavān| dhārayēcca śucirmūrdhnā maṇiratnamahauṣadhīḥ|| āryāvalōkitaṁ parṇaśabarīmaparājitām| praṇamēdāryatārāṁ ca sarvajvaranivr̥ttayē| japaṁstathā gatōṣṇīṣaṁ sarvavyādhicikitsitam| āgantudōṣasahajaiḥ sarvarōgairvimucyatē||" iti|| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| jvaraprakaraṇaṁ nāma samastyēna nirūpitam|| 1||