೧. ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಶ್ರೀಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ| ಶ್ರೀಸರಸ್ವತ್ಯೈ ನಮಃ| ಶ್ರೀಗುರುಭ್ಯೋ ನಮಃ| ಅಥೇದಾನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನಸ್ಯಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ಚಾಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ರೋಗಪರೀಕ್ಷಾ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಗದಿತಾ| ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ.೨೦/೨೦)- "ರೋಗಮಾದೌ ಪರೀಕ್ಷೇತ ತತೋಽನನ್ತರಮೋಷಧಮ್|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನಾರಮ್ಭೋ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ| ತತ್ರ ಯಥೋದ್ದೇಶೋ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ, ತೇನೈವ ಕ್ರಮೇಣಾಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಸ್ಯ ವಿರಚನಾ ಯುಕ್ತೇತಿ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮೇವ ವಿವಕ್ಷುರಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯ ಇತ್ಯನೇನಾಗಮಶರಣತ್ವಮಾತ್ಮನಃ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನಮಾರಭ್ಯತೇ, ನಿದಾನಸ್ಥಾನಾನನ್ತರತ್ವಾತ್| ತತ್ರಾದೌ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾ[ಮಾಹ]-ಅಥಾತ ಇತಿ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಪೂರ್ವವತ್| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ-ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರಃ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಮಾಶಯಸ್ಥೋ ದೋಷೋ ವಹ್ನಿಂ ಹತ್ವಾ| ಸಹಾಮೇನ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾಮಃ| ತಥ, ಮಾರ್ಗಾನ್ ಪಿಧಾಯ-ಸ್ತ್ರೋತಾಂಸಿ ಸ್ಥಗಯಿತ್ವಾ, ಯತ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ಜ್ವರಂ ವಿದಧಾತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾಲ್ಲಙನಂ ಕುರ್ವೀತ| ಲಙ್ಘನಮತ್ರೋಪವಾಸಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್| "ಲಙ್ಘನಸ್ಯಾವಿಶೇಷೋಕ್ತಾವುಪವಾಸಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್|" ಇತಿ| ಅತ ಏವಾಯಮಪಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ. ೧೦)- "ತಸ್ಮಾದಾದೋಷಪಚನಾಜ್ಜ್ವರಿತಾನುಪವಾಸಯೇತ್|" ಇತಿ| ಕದಾ ಲಙ್ಘನಂ ಕುರ್ವೀತ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪ್ರಾಗೂಪೇಷು-ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣೇಷೂತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರೇಷ್ವೇವ, ಜ್ವರಾದೌ ವಾ-ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರೇ ಜ್ವರೇ ಸತಿ| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ಲಙ್ಘನಂ ಕುರ್ವೀತ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಬಲಂ ಯತ್ನೇನ ಪಾಲಯನ್,- ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತಾತ್ಪರ್ಯೇಣ ರಕ್ಷನ್, ತದವಿರೋಧೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಕುತ ಏವಂ ವಿಧೀಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಬಲಾಧಿಷ್ಠಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದಾರೋಗ್ಯಂ-ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ, ಬಲಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಬಲಮಧಿಷ್ಠಾನಂ-ಆಶ್ರಯೋ, ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮ ಆರೋಗ್ಯಾರ್ಥಃ-ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಪ್ರಯೋಜನಃ|ಘ್

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಙ್ಘನೇ ವಿಹಿತೇ ಸತಿ ಯತ್ಸ್ಯಾತ್ ತದಾಹ-ಲಙ್ಘನಮಾಹ-ಆಮಾಶಯಸ್ಥ ಇತಿ| ಆಮಾಶಯಸ್ಥತ್ವಾದಿಚತುಷ್ಟಯಂ ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುಃ| ಪ್ರಾಗೂಪಜ್ಞಾನದಿನೇ ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ತದತಿಕ್ರಮೇ [ಜ್ವರಾದೌ] ರೂಪಜ್ಞಾನದಿನೇ|| ಲಙ್ಘನಸ್ಯಾರೋಗ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾತ್, ಆರೋಗ್ಯಸ್ಯ ಬಲಾಧೀನತ್ವಾತ್, ಯಾವನ್ನ ಬಲಕ್ಷಯಸ್ತಾವತ್ [ಲಙ್ಘನಂ] ಕಾರ್ಯಮ್| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ.೧೪೧)-"ಜ್ವರಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪೇಷು ವರ್ತಮಾನೇಷು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್| ಪಾಯಯೇತ್ಸರ್ಪಿರಚ್ಛಂ ತು ತತಃ ಸ ಲಭತೇ ಸುಖಮ್|| ವಿಧಿರ್ಮಾರುತಜೇಷ್ವೇಷ ಪೈತ್ತಿಕೇಷು ವಿರೇಚನಮ್| ಮೃದು ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ತದ್ವತ್ ಕಫಜೇಷು ವಿಧೀಯತೇ|| ಸರ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷಜೇಷೂಕ್ತಂ ಯಥಾದೋಷಂ ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್|" ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿದೇಶಕಾಲಾದಿಭಿರ್ದೋಷಸ್ಯ ಜ್ಞಾನೇ ಸತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಪೂರ್ವರೂಪೇಣಾಜ್ಞಾನಾತ್| ತತ್ರ ಚ ಲಙ್ಘನಮೇವಾನಿಷಿದ್ಧಮ್|ಘ್

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲಙ್ಘನೈಃ-ಉಪವಾಸೈಃ, ದೋಷೇ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇ, ಕ್ಷಪಿತೇ-ಕ್ಷಯಂ ನೀತೇ, ತಥಾಽಗ್ನೌ ದೀಪ್ತೇ-ಸಮಿದ್ಧೇ ಸತಿ, ತಥಾ ಲಾಘವೇಽಙ್ಗಾನಾಂ ಸತಿ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾದಿ ಜಾಯತೇ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ-ಯಥಾಪ್ರಕೃತಿತ್ವಮ್| ರುಚಿಃ-ಅನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ| ಪಕ್ತಿಃ-ಪಾಕ ಆಮಸ್ಯ| ಬಲಂ-ಉತ್ಸಾಹಃ| ಓಜಃ-ಪರಂ ಧಾತುತೇಜಃ| ಕ್ಷಪಿಧಾತುರನುಕ್ತೋ~ಪಿ ಧಾತುಗಣೇ ಶಿಷ್ಟಪ್ರಯೋಗತವಶಾದಙ್ಗೀಕೃತಃ| ಲಙ್ಘನೈರಿತಿ ಜಾತೌ ಬಹುವಚನಮ್(?)| ತೇನ ಕದಾಚಿದೇಕೇನೈವ ಲಙ್ಘನೇನ ಕದಾಚಿದನೇಕೈರ್ದೋಷಕ್ಷಯೋ ಜಾಯತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಙ್ಘನಫಲಮಾಹ-ಲಙ್ಘನೈರಿತಿ| ಲಙ್ಘನಾನಿ ದ್ವಾದಶ ವಮನ ವಿರೇಚನಬಸ್ತಿನಸ್ಯರಕ್ತಕ್ಷ್ಸ್ರಾವದೀಪನಪಾಚನಾನ್ನವರ್ಜನೋದಕವರ್ಜನವ್ಯಾಯಾಮಾತಪಮಾರುತಭೇದಾದ್ಭವನ್ತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ಮಲೇ, ಉತ್ಕೃಷ್ಟೇ-ಸ್ವಜನ್ಮಗುಣಕರ್ಮಲಕ್ಷಣತೋಽಧಿಕೇ| ತಥಾ, ಕಫಪ್ರಾಯೇ-ಕಫಬಹುಲೇ ವಾತಾಖ್ಯೇ ಪಿತ್ತಾಖ್ಯೇ ವೇತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ಗಮ್ಯತೇ| ಸಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಲಿತೇ ಬಹಿರೇನಿರ್ಯಾತೇ| ತಥಾ, ಚಲೇ-ಶಿಥಿಲೇ, ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೇಽಪಿ ಹಿ ಕದಾಚಿತ್ ಸ್ಥಾನಾವಷ್ಟಮ್ಭಾದಚಲಃ ಸ್ಯಾತ್| ಏತದೇವ ಕಫೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾದಿಕಂ ದರ್ಶಯತಿ-ಸಹೃಲ್ಲಾಸೇಸ್ಯಾದಿ| ಹೃಲ್ಲಾಸಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಸಹ ತೈರ್ವರ್ತತೇ ಯಸ್ತಸ್ಮಿನ್| ಹೃಲ್ಲಾಸಃ-ಉದ್ವಮನಮಿವಾನುಭವಃ| ಉದ್ವಮನಂ-ಹೃದಯಸ್ಯ| ಪ್ರಸೇಕಃ-ಪಾನೀಯಸ್ಯೇವ ನಿಷ್ಠೀವನಮ್| ಸದ್ಯೋಭುಕ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಈದೃಶೋ ಮಲೇ ಸತಿ ಸದ್ಯಃ ಕೃತಾಹಾರಸ್ಯ ಜ್ವರೇ ಸಞ್ಜಾತೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಾಮೇ ಜ್ವರೇ ವಮನಾರ್ಹಸ್ಯ ವಮನಂ ಶಸ್ತಮ್| ವಮನಾರ್ಹಾಃ-ವಮನವಿರೇಚನವಿಧೌ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜ್ವರವಿಶೇಷೇ ವಮನಮಾಹ-ತತ್ರೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಇತಿ| ಉತ್ಕೃಷ್ಟದೋಷಾದಿಷ್ವೇಕಾದಶೇಷು ಜ್ವರೇಷು ವಮನಂ ಶಸ್ತಮ್| ತಥಾಽಪಿ ಸಾಮೇ ವಿಶೇಷೇಣ| ಉತ್ಕೃಷ್ಟಃ-ಅತಿಪ್ರಭೂತಃ| ಸಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೋ-ಬಹಿರ್ನಿರ್ಜಿಗಮಿಷುಃ| ಕಫಪ್ರಾಯಃ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಬಹುಲಃ| ಚಲಃ-ಚಞ್ಚಲಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ಯಥಾ-ಉಕ್ತವಿಧಿವಿಪರ್ಯಯೇಣ, ತತ್-ವಮನಂ ಕೃತಂ, ಶ್ವಾಸಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ,-ಅನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಃ ಕಫಪ್ರಧಾನಃ ಸ್ಥಿರೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿರಹಿತೋ-ವಿಪರೀತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ-ಅನ್ಯಥಾವಮನೇ ದೋಷಮಾಹ-ಕುರ್ಯಾತ್ತದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗಾಲೋ-ಮದನಫಲಮ್, ಅಸ್ಯ ನಿರಪಾಯತ್ವಾಚ್ಛ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾಚ್ಚಪಿಪ್ಪ್ಪಲ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋಽನೇನ ಸಹೋಪಯೋಗಿಭ್ಯೋ ಬಹೂಪಯೋಗಿತಯಾ ಪ್ರಧಾವವಿಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಾಸಃ| ಅನ್ಯಥಾ "ಕಲ್ಪಯೇತ್ಸದೃಶಾನ್ ಭಾಗಾನ್ ಪ್ರಮಾಣಂ ಯತ್ರ ನೋದಿತಮ್|" (ಹೃ. ಕ. ಅ. ೬/೨೪) ಇತಿ ಮದನಫಲೇನ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಚ ತುಲ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಭಿರ್ಯುತಾನ್ ಗಾಲಾನಥವಾ ಶಕ್ರಯವೈರ್ಯುತಾನಥವಾ ಮಧುಯಷ್ಟಿಕಯಾ ವಾ ಯುತಾನಥವೋಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಮಾಕ್ಷಿಕಯುತೇನ ವಾ ಸಹ ಪಿಬೇತ್| ಅಥವಾ ಪಟೋಲಾದೀನಾಂ ಪತ್ರೋದಕೇನ ವಾ ಸಹ ಪಿಬೇತ್| ಅಥವಾ ತರ್ಪಣಾದಿಭಿಃ ಪಿಬೇತ್| ಅಥವಾ ಕಲ್ಪೋದಿತಾನಿ-ವಮನಕಲ್ಪೋಕ್ತಾನಿ ವಮನಾನಿಯೋಗ್ಯಾನಿ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಬಲಕಾಲವಿಭಾಗವಿದಿತಿ ಅಸ್ಯಾಂ ದೇಹಬಲಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ತಥಾ ವ್ಯಾಧಿಬಲಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಚೇದಂ ವಮನಂ ದಾತುಂ ಯೋಗ್ಯಮಿತಿ ಯೋ ವಿಭಾಗಂ ವೇತ್ತಿ ಸ ಬಲಕಾಲವಿಭಾಗವಿತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮನಯೋಗಾನಾಹ-ಪಿಪ್ಪಲೀಭಿರ್ಯುತಾನಿತಿ| ಪಿಪ್ಪಲೀನ್ದ್ರಯವಯಷ್ಟೀಮಧುಯುಕ್ತೈರ್ಮದನಫಲೈಸ್ತ್ರಯಃ| ಸಮಧೂಷ್ಣೋದಕಸಲವ ಣೋದಕಪಟೋಲಾದ್ಯುದಕಮದೇ(ನ್ಥೇ)ಕ್ಷುರಸಮದ್ಯೈರಾಲೋಡನಾರ್ಥೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮ್| ಕಲ್ಪೋದಿತಾನಿ ವಾ-ಯಥಾಲಾಭಂ ಯಥಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಥಾದೋಷಂ ಚ ಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಮನೇಕಧೋಪದೇಶಾತ್| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಬಲಕಾಲವಿಭಾಗವಿತ್| ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಜ್ಞೇಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಮನೇ ಯೋಗ್ಯೋ ಯೋ ಜ್ವರೀ ಸ ಕೃತೇ ವಮನೇ, ಅಪರಸ್ತು ವಮನೇಽಯೋಗ್ಯಃ ಸೋಽಕೃತೇ ವಮನೇ, ವಿಶೋಷಣಂ-ಉಪವಾಸಲಕ್ಷಣಂ, ಕುರ್ಯಾತ್| ಏವಂ ಕೃತವಮನೋಽಕೃತವಮನೋ ವಾ ಜ್ವರೀ ಸರ್ವಥಾ ಲಙ್ಘನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಮರ್ಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ದೋಷಾಣಾಂ-ವಾತಾದೀನಾಂ, ಸಮುದೀರ್ಣಾನಾಂ-ಸಮನ್ತಾತ್ಸಮುತ್ಥಾನಾಂ, ಪಾಚನಾಯ-ಪಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ, ಶಮಾಯ-ಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಚ| ನಿರಮಾಣಾಂ ಪುನಃ ಸಮುದೀರ್ಣಾನಂ ಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅನ್ನವರ್ಜನಮಾಹ-ಕೃತೇಽಕೃತೇ ವೇತಿ| ಕೃತೇ ವಮನೇ ವಮನಯೋಗ್ಯತ್ವಾಭಾವಾದಕೃತೇ ವಾ| ಅಪಕ್ವಾನಾಂ ಪಾಚನಾಯ, ಪಕ್ವಾನಾಂ ಶಮನಾಯ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೋಷೇಣ-ಆಮಾಖ್ಯೇನ ವಾತಾದಿನಾ ವಾ ಸಹೈಕಲೋಲೀಭೂತೇನ, ಅಗ್ನೌ ಛನ್ನೇ-ಚ್ಛಾದಿತೇ, ಅನ್ನಮಾಮಾಶಯಸ್ಥಂ ನ ವಿಪಚ್ಯತೇ ಭಸ್ಮನೇವ| ಯಥಾ ಬಾಹ್ಯೋಽಗ್ನೌ ಸ್ಥಗಿತೇ ತೋಯತಣ್ಡುಲಾದಿಕಂ ಸ್ಥಾಲೀಸ್ಥಂ ನ ವಿಪಚ್ಯತೇ, ತಥೈವಾಮಾಶಯಸ್ಥಮನ್ನಮಾಮೇನ ಛನ್ನೇಽಗೌ ನ ವಿಪಚ್ಯತೇ| ಯತಶ್ಚೈವಂ ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋರಾಮದೋಷಸ್ಯ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸ್ಯ, ಪಚನಂ-ಪಾಕಮವಧಿಂ ಕೃತ್ವಾ, ಜ್ವರಿತಾನ್ನರಾನುಪವಾಸಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಶೇಷೇಣ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ಆಮೇನ ಭಸ್ಮನೇವೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-[ ತೃಷ್ಣಕ್- ] ತೃಷ್ಣಾವಾನ್ನರಃ, ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ-ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಂ, ವಾತಕಫಜ್ವರೇ ಉಷ್ಣಾಮ್ಬು ಪಿಬೇತ್| ತೃಷ್ಣಗಿತಿ " ಸ್ವಪಿತೃಷೋರ್ನಜಿಙ್" ಇತಿ ನಜಿಙ್| ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಮಿತಿ "ಪ್ರಕಾರೇ ಗುಣವಚನಸ್ಯ" ಇತಿ ದ್ವಿತ್ವಮ್| ತತ್-ಉಷ್ಣಾಮ್ಬು ಪೀತಂ, ಕಫಂ-ವಾತಸ್ತ್ಯಾನಂ, ವಿಲಯಂ ನೀತ್ವಾ-ವಿಲೀನವಿಗ್ರಹತಾಮಾಪಾದ್ಯ, ತೃಷ್ಣಾಮಾಶು ನಿವರ್ತಯೇತ್, ತರ್ಪಣ ಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಅಗ್ನಿಮುದೀರ್ಯ-ಸಮಿದ್ಧಂ ಕೃತ್ವಾ, ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವಿಶೋಧಯೇತ್| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಮೃದೂಕೃತ್ಯ,-ತೇಷಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮಾರ್ದವಮುತ್ಪಾದ್ಯ| ತಥಾ, ಲೀನಾನಿ-ಅಪ್ರವೃತ್ತಸ್ವರೂಪಾಣಿ ಛ, ತಾನಿ ಪಿತ್ತಾನಿಲಸ್ವೇದಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಾಣಿ ಚ, ತೇಷಾಮನುಲೋಮನಂ-ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರಾಣಾನಾಂ-ಜೀವಿತಾಖ್ಯಾನಾಂ, ಅವಲಮ್ಬನಮ್| ತದುಷ್ಣಂ ಜಲಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತಥಾ ಪ್ರಾಣಾಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನೇನ ಚೋಷ್ಣಾಮ್ಬುಕರ್ಮಕಥನವ್ಯಾಜೇನ ವಾತಕಫಜ್ವರಸ್ವರೂಪಮಪಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ| ಯಥಾ,-ವಾತಶೋಷಿತೇನ ಕಫೇನ ಸ್ತ್ಯಾನೀಭೂತೇನಾತ್ರ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯತೇ, ತಥಾಽಧಿಕಮಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮ್, ಸ್ರೋತಸಾಮಶುದ್ಧತ್ವಮ್, ತಥಾ ಲೀನಾನಿ ಪಿತ್ತಾದೀನ್ಯತ್ರ ಸ್ಯುಃ, ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉದಕವರ್ಜನಮಾಹ-ತೃಷ್ಣಗಲ್ಪಾಲ್ಪಮಿತಿ| ತಚ್ಚ ನ ಸರ್ವಥಾ, ಕಿಞ್ಚಾಲ್ಪಾಲ್ಪಮುಷ್ಣಾಮ್ಬು ಷಡಙ್ಗಾದಿಶೃತಂ ವಾ| ತತ್ರಾದ್ಯಂ ವಾತಕಫಜ್ವರೇ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಿತ್ತಜ್ವರಾದೌ| ತೃಷ್ಣಕ್-ತೃಷಾವಾನ್| ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುಗುಣಾನಾಹ-ತತ್ಕಫಂ ವಿಲಯಂ ನೀತ್ವೇತಿ| ಲೀನಾನಾಂ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಮನುಲೋಮನಮ್| ಶೀತಾಮ್ಬುದೋಷಾನಾಹ-ವಿಪರೀತಮತಃ ಶೀತಮಿತಿ| ದೋಷಸಙ್ಘಾತಃ-ಆಮಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮರಸಾದಿಸಙ್ಘಾತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏವಂಗುಣಮಪ್ಯುಷ್ಣಾಮ್ಬು ಏಕಾನ್ತಪಿತ್ತಲೇ-ಕೇವಲಪಿತ್ತಲೇ ಜ್ವರಿಣಿ, ವಾ, ನ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತಿ| ತಥಾ, ಉದ್ರಿಕ್ತಂ-ಅಧಿಕಂ, ಪಿತ್ತಂ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ನ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ತಥ, ತದುಷ್ಣಾಮ್ಬು ದವಥ್ವಾದಿಮತಿ ನರೇ ನ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಚಕ್ಷುರಾದಿಭ್ಯೋ ಯಸ್ತೀವ್ರ ಊಷ್ಮಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಸ ದವಥುಃ| ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಸ್ತೀವ್ರ ಊಷ್ಮಾ-ದಾಹಃ| ಮೋಹೋ-ಭ್ರಮಃ| ತಥಾ, ವಿಷಮದ್ಯಾಭ್ಯಾಮುತ್ಥಿತೇ-ಜಾತೇ ಜ್ವರೇ| ತಥಾ, ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ| ತಥಾ, ಕ್ಷತಶ್ಚ ಕ್ಷೀಣಶ್ಚ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಃ, ಕ್ಷತಃ-ಉರಃಕ್ಷತಃ, ಕ್ಷೀಣೋ-ಧಾತ್ವಪಚಯವಾನ್, ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾಭೂತೇ ನರೇ ನ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ತಥಾ,ಅಸ್ರಪಿತ್ತನಿ-ರಕ್ತಪಿತ್ತವತಿ [ ನರೇ, ನ ಯುಞ್ಜಯಾತ್ ]|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಷ್ಣಾಮ್ಬು ಜ್ವರವಿಶೇಷೇ ನಿಷೇಧತಿ-ಉಷ್ಣಮೇವಂಗುಣತ್ವೇಽಪೀತಿ| ಏಕಾನ್ತಪಿತ್ತಲೇ-ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ| ಉದ್ರಿಕ್ತಪಿತ್ತೇ-ಸಂಸರ್ಗಜೇ ಸನ್ನಿಪಾತಜೇ ವಾ| ದವಥುಃ-ಇನ್ದ್ರಿಯಸನ್ನಿಪಾದ್ಯಃ (?)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇಭ್ಯಃ-ಉದ್ರಿಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಭ್ಯಃ ಪಿಪಾಸಿತೇಭ್ಯೋ,ಘನಾದಿಸಾಧಿತಂ ಶೀತಂ ತೋಯಂ ಹಿತಮ್| ಪಾನೀಯಸಾಧನೇ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಿಧಿರುಕ್ತೋ ಯಥಾ-"ಕರ್ಷಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತೋಯಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಮಾವಪೇತ್| ಅರ್ಧಾವಶೇಷಂ ತದ್ಭಾಹ್ಯಂ ತೋಯಪಾನೇ ತ್ವಯಂ ವಿಧಿಃ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿಷೇದ್ಧೋ [ಷ್ಣೋ] ದಕಾನಾಂ ಶೀತೋದಕಮಾಹ ಘನಚನ್ದನೇತ್ಯಾದಿ| [ಚನ್ದನಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ] "ಚನ್ದನೇ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್" ಇತಿ ವಚನಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿತ್ತಂ ವಿನಾ ಊಷ್ಮಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ, ಜ್ವರಶ್ಚೋಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ ನಾಸ್ತಿ, ಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್ ಜ್ವರಸ್ಯ| ಯತಶ್ಚೈವಂ ತಸ್ಮಾದ್ಯಾನಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧಾನ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಾದೀನಿ ತಾನಿ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಜ್ವರೇ ತ್ಯಜೇತ್| ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಪುನರಧಿಕಂ ಕೃತ್ವಾ-ಅತಿಶಯೇನ, ತ್ಯಜೇತ್| ಪಿತ್ತಾಧಿಕ ಇತ್ಯತ್ರಾಧಿಕಗ್ರಹಣೇನೇದಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ,-ಸರ್ವೋ ಜ್ವರಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಭೂಯಸಾ ತು ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಊಷ್ಮಾ-ಸನ್ತಾಪಃ| ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಜ್ವರೇ ನಿಷೇಧಃ, ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ತ್ವಧಿಕಮ್| ರಾಗಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯಾಯಂ ನಿಷೇಧೋ ನ ವಿಧಿಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯೋಕ್ತೋ(ಷ್ಣೋ)ದಕಾದೇಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನ ಕೇವಲಂ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧಾನಿ ತ್ಯಜೇತ್| ಯಾವತ್ ಸ್ನಾನಾದೀಂಶ್ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಸ್ನಾನಾದೀನಾಂ ಪಿತ್ತಹರತ್ವಾಶಙ್ಕಯಾ ಸೇವ್ಯತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇಽಚಿನ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವತ್ವಾತ್ ಜ್ವರೇ ವಿರುದ್ಧಾನೀತಿ ತತ್ಸೇವನಂ ನಿಷೇಧತಿ| ಪ್ರದೇಹಃ ಚನ್ದನಾದ್ಯನುಲೇಪಃ| ಪರಿಶೇಷಂ ಚ ಲಙ್ಘನಂ ತ್ಯಜೇತ್, ಯಲ್ಲಙ್ಘನಮುಪಯುಕ್ತಮುಪವಾಸಲಕ್ಷಣಂ ತತೋ ಯದನ್ಯತ್ತತ್ ಪರಿಶೇಷಮ್,-ಶುಧ್ದ್ಯಾದ್ಯೇಕಾದಶಪ್ರಕಾರಂ ಚ, ತತ್ತ್ಯಜೇತ್| ಉಪವಾಸಲಕ್ಷಣಂ ತು ಲಙ್ಘನಂ ನವಜ್ವರೇ ಕರ್ತವ್ಯಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ನಾನಾದೀನಿ ಜ್ವರೇ ನಿಷೇಧತಿ-ಸ್ನಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಪ್ರದೇಹಾಂ ಶ್ಚೇತಿ| ಪ್ರದೇಹಃ-ಅನುಲೇಪನಮ್| ಪರಿಶೇಷಂ ಲಙ್ಘನಂ-ದೀಪನಪಾಚನಾದಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಥಾಽಜೀರ್ಣೇ ಸಾಮೇ ತೀವ್ರರುಜ್ಯಪಿ ಶೂಲಘ್ನಮೌಷಧಂ ನ ಪಿಬೇತ್, ಪ್ರತ್ಯವಾಯಭಯಾತ್| ತಥೈವ ಸಾಮೇ ಜ್ವರೇ ದಾರುಣಪೀಡಾವತಿ ತದಾನೀಮಾಮಪಕ್ತ್ಯರ್ಥ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಾದ್ಯೌಷಧಂ ಕ್ವಾಥಾದಿಕಲ್ಪನಾಕಲ್ಪಿತಂ ನ ಪಿಬೇತ್| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತತ್-ಔಷಧಂ ಪೀತಂ, ಅಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮಾಮಾಭಿಭೂತ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಭೂಯ ಏವಾಮಮಾವಹೇತ್| ಅತ್ರ ಚ ಸಾಮ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಬಹ್ವಾಮ ಇತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಅಲ್ಪೇ ಹ್ಯಜೀರ್ಣೇ ಭೇಷಜಮನುಜ್ಞಾತಮೇವ| ತಥಾ ಚೋವಾಚ ತನ್ತ್ರಕಾರಃ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೮/೧೯)-"ಜೀರ್ಣಾಶನೇ ತು ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ಸ್ತಬ್ಧಗುರುದರೇ| ದೋಷಶೇಷಸ್ಯ ಪಾಕಾರ್ಥಮಗ್ನೇಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾಯ ಚ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಸಾಮೋ ಬಹ್ವಾಮ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಅಥಾತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹಕ್ಷೀರಂ ವಿಷಮಹೇರಿವ| ಯಥಾ ಕ್ಷೀರಂ ವಿಷಘ್ನಮಪ್ಯಭಿಹಿತಮಹೀನಾಂ ತದೇವ ವಿಷಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿಷೇಧೇ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ಅಜೀರ್ಣ ಇವ ಶೂಲಘ್ನಮಿತಿ| ಯಥಾ ವಿಷಘ್ನಮಪಿ ಕ್ಷೀರಂ ವಿಷಾಭಿಭೂತಕೋಷ್ಠೇ ವಿಷವರ್ಧನಮ್, ಏವ ಮಾಮಘ್ನಮಪ್ಯೌಷಧಂ ಆಮಾಭಿಭೂತಕೋಷ್ಠೇ ಆಮವರ್ಧನಮ್| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು(?)-"ವೈಯಾತ್ಯಾದ್ಯಧಿಕೋಽಪ್ಯತ್ರ ಭೇದಃ ಕರ್ತುಮಿಹೇಚ್ಛತಿ| ಕದಾ ತೇನೈವ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಮೇದೋ ನೈವಾನ್ಯಥಾ ಭವೇತ್|| ಕಷಾಯಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಾವಚೂರ್ಣಿಕಮ್| ಸಾಮಜ್ವರೇ ಕಫೋರಸ್ಕೇ ಏತತ್ಸ್ರಂಸನಮುಚ್ಯತೇ|| ಯವಕ್ಷಾರಾನ್ವಿತೋ ಯದ್ವಾ ಕ್ವಾಥೋ ಧಾನ್ಯಪಟೋಲಯೋಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉದರ್ದಾದಯಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾಃ| ಉದರ್ದಶ್ಚ ಪೀನಸಶ್ಚ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ತೈಃ ಸಹ ವರ್ತತೇ ಯೋ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಮಿನ್| ತಥಾ, ಜಙ್ಘೇ, ಚ ಪರ್ವಾಣಿ ಚಾಸ್ಥೀನಿ ಛ, ತತ್ರ ಶೂಲಂ, ತದ್ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ| ತಥಾ, ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾತ್ಮಕೇ ವಾತಕಫೋದ್ಭವೇ ಸ್ವೇದಃ ಪ್ರಶಸ್ತೋ-ಹಿತಃ| ಸ ಆಚರಿತಃ ಸ್ವೇದಾದೀನ್ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ಅಗ್ನೇಶ್ಚ ಪಾಟವಂ-ದೀಪ್ತತರತ್ವಂ, ವಿದಧ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜ್ವರವಿಶೇಷೇ ಸ್ವೇದಮಾಹ-ಸೋದರ್ದಪೀನಸಶ್ವಾಸ ಇತಿ| "ಉದರ್ದ ಉಕ್ತೋ ವಕ್ಷೋಭಿಷ್ಯನ್ದೋಽನ್ಯೈಃ ಶೀತವೇಪಥುಃ| ಶೀತಾಮ್ಬುಸ್ಪರ್ಶಜಃ ಶೋಥೋ ರಾಗಕಣ್ಡೂಯುತೋಽಪರೈಃ||" ಇತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಪ್ರಕಾಶೋಕ್ತಸ್ತ್ರಿವಿಧೋಽಪ್ಯುದರ್ದಃ| ಸ್ವೇದಗುಣಾನಾಹ-ಸ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ಸ್ವೇದಮುತ್ರೇತಿ| ಸ್ವೇದಃ ಸ್ವೇದಾದೀನ್ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೧೩೧)-"ಖರ್ಪರಭೃಷ್ಟ [ಪಟಸ್ಥಿತಕಾಞ್ಜಿಕಸಿಕ್ತೋ ಹಿ ವಾಲುಕಾಸ್ವೇದಃ| ಶಮಯತಿ ವಾತಕಫಾಮಯಮಸ್ತಕಶೂಲಾಙ್ಗಭಙ್ಗಾದೀನ್||"] ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ, ಸ್ನೇಹೋಕ್ತಂ-ಸ್ನೇಹವಿಧ್ಯಧ್ಯಾಯೇ ಕಥಿತಂ,ಚಾಚಾರವಿಧಿಂ ಚ ಸರ್ವಶೋಽನುಪಾಲಯೇತ್, ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ನೇಹವಿಧ್ಯುಕ್ತಂ ನಿಯಮಮತಿದಿಶತಿ-ಸ್ನೇಹೋಕ್ತಮಿತಿ| ಸ್ನೇಹೋಕ್ತಮಾಚಾರವಿಧಿಮಿತಿ ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ-ಮಲಾನಾಂ-ಸಾಮಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಪೃಥಕ್ಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಸಂಸರ್ಗಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಚ, ಸಮರ್ಥ್ಯಾಲ್ಲಙ್ಘನಾದಯಸ್ತಿಕ್ತರಸಾವಸಾನಾಃ ಪಾಚನಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ಯಥಾವಸ್ಥಂ-ಅವಸ್ಥಾನತಿಕ್ರಮೇಣ| ಕಸ್ಯಾಞ್ಚಿಜ್ಜ್ವರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಲಙ್ಘನಂ-ಉಪವಾಸಲಕ್ಷಣಂ, ಮಲಾನಾಂ ಪಾಚನಂ ಸ್ಯಾತ್| ಕಸ್ಯಾಞ್ಚಿತ್ ಸ್ವೇದನಂ ಸ್ಯಾತ್| [ಕಸ್ಯಾಞ್ಚಿತ್ ] ಕಾಲಃ ಷಡಹಾಖ್ಯಃ| ಕಸ್ಯಾಞ್ಚಿದ್ಯವಾಗ್ವಃ-ಪೇಯಾಃ| ಕಸ್ಯಾಞ್ಚಿತ್ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ-ತಿಕ್ತರಸಾಗ್ಜ್ರಾತದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಃ| ಏವಮವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಲಙ್ಘನಾದಯಸ್ತಿಕ್ತರಸಾನ್ತಾ ಮಲಾನಾಮೇಕೈಕಶಃ ಪಾಚನಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ಅಥವಾ ಕ್ರಮೇಣೈವ ಪಾಚನಾನಿ ಸ್ಯುಃ, ಯಥಾ-ಲಙ್ಘನಂ ಸ್ವೇದನಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ಷಡಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಯವಾಗ್ವಸ್ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ ಪಾಚನಾನ್ಯವಿಪಕ್ವಾನಾಂ ಮಲಾನಾಂ ತರುಣೇ ಜ್ವರೇ ಸ್ಯುಃ| ತತ್ರ "ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ" (ಶ್ಲೋ.೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಲಙ್ಘನಯೋಗ್ಯಾವಸ್ಥಾ, "ಸೋದರ್ದಪೀನಸ" (ಶ್ಲೋ. ೧೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಚ ಸ್ವೇದನಯೋಗ್ಯಾವಸ್ಥಾ, "ಇತ್ಯಯಂ ಷಡಹೋ ನೇಯಃ" (ಶ್ಲೋ. ೩೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಚ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಕಾಲಯೋಗ್ಯಾವಸ್ಥಾ, "ಯುಕ್ತಂ ಲಙ್ಘಿತಲಿಙ್ಗೈಸ್ತುತಂ" (ಶ್ಲೋ. ೨೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪೇಯಾಯೋಗ್ಯಾವಸ್ಥಾ, "ಉದ್ರಿಕ್ತಪಿತ್ತೇ" (ಶ್ಲೋ. ೧೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಚ ತಿಕ್ತರಸೋಪಯೋಗಯೋಗ್ಯಾವಸ್ಥಾ, ಇತಿ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಸ್ತು ಯಥಾ,-ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕೇ ಸಾಮೇ ಜ್ವರೇ ಪ್ರಥಮಂ ಲಙ್ಘನಂ ಕುರ್ವನ್ನೇವ ಸ್ವೇದನಂ ದ್ವಿತ್ರಾದಿದಿನಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಕಾಲಂ ಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯವಾಗ್ವಾದಿಪೇಯಾದ್ಯನ್ನಭುಕ್ತಸ್ಯಾನನ್ತರಂ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಾದಿತಿಕ್ತರಸೋಪಯೋಗಃ, ಇತಿ ಕ್ರಮಾರ್ಥಃ| ಅಸ್ಯವಿಶಿಷ್ಟವಿಷಯೇಽಪವಾದಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಙ್ಹನಾದೀನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಕಾಲಮಾಹ-ಲಙ್ಘನಂ ಸ್ವೇದನಮಿತಿ| ಲಙ್ಘನಂ-ವಮನಮ್, ಕ್ಷುತ್ತೃಷೋ ಕಾಲಶಬ್ದೇನ ಗ್ರಹಣಾತ್| ಯಥಾವಸ್ಥಮಿತಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟದೋಷಾದ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಮನಮ್, ಸೋದರ್ದತ್ವಾದ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸ್ವೇದ್ನಮ್, ಸಾಮತ್ವಮಾತ್ರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಕಾಲಃ, ಕ್ಷುದ್ಬೋಧಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಯವಾಗೂಃ, ಮೃದುಜ್ವರತ್ವಾದ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಂ ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ| ಅನುತ್ಪನ್ನೈತದವಸ್ಥೇ ತು ಜ್ವರೇ ಕ್ರಮೇಣ ಲಙ್ಘನಾದೀನಿ ಕುರ್ಯಾತ್|ಜ್ವರೇ "ಲಙ್ಘನಂ ಕುರ್ವೀತ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶುದ್ಧೇನ ವಾತೇನ-ಆಮದೋಷಾದ್ಯದುಷ್ಟೇನ, ಯೋ ಜ್ವರಃ ಸ ಶುದ್ಧವಾತಜ್ವರಃ| ಕ್ಷಯೇಣ-ಧಾತ್ವಪಚಯಾದಿಲಕ್ಷಣೇನ, ಯೋ ಜ್ವರಃ ಸ ಕ್ಷಯಜ್ವರಃ| ಯಶ್ಚ ಭೂತವಿಷವಾಯ್ವಗ್ನಿಸಮ್ಪ್ರಹಾರಾದಿಸಮುದ್ಭವಃ ಸ ಆಗನ್ತುಜ್ವರಃ| ತಥಾ, ಅತರುಣೋ ಜ್ವರಃ ಸ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಃ| ತೇ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಂಭೂತಾಃ| ತೇಷು ಲಙ್ಘನಂ ನೇಷ್ಯತೇ| ತೇಷು ತರ್ಹಿ ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜ್ವರವಿಶೇಷೇ ಲಙ್ಘನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಶುದ್ಧವಾತಕ್ಷಯೇತಿ| ಶುದ್ಧವಾತಃ-ನಿರಾಮವಾಯುಃ| ಕ್ಷಯೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಆಗನ್ತುಃ-ಅಭಿಘಾತಾದಿಜಃ| ಜೀರ್ಣಃ-ಚಿರಕಾಲಜಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೇಷು-ಶುದ್ಧವಾತಾದಿಜ್ವರೇಷು, ಶಮನಂ ಹಿತಮ್| ಶಮನಸ್ಯ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣರೂಪೇಣ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಾತ್ ಕಿಂ ತಚ್ಛಮನಂ ತೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯನ್ನ ಕರ್ಶನಮ್, ಬೃಂಹಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ತತ್ಸ್ಪಷ್ಟಮೇವ ಬೃಂಹಣಮಿತ್ಯೇತದೇವ ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಕೃತಮ್ ? ಕಿಂ ಶಮನಂ ಯನ್ನ ಕರ್ಶನಮಿತಿ ಪದದ್ವಯೋಪಾದಾನೇನ ? ಬ್ರೂಮಃ| ಅರ್ಥಾನ್ತರದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮೇತದುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚಾಯಮರ್ಥೋ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉಭಯಯೋರುಪಾದಾನೇನ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ನ ಸರ್ವಸರ್ವಿಕಯಾ ಯದ್ಬೃಂಹಣಂ ಶಮನಂ ತತ್ತೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮ್| ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ? ಕಿಞ್ಚಿದ್ಬೃಹಣಂ ಶಮನಂ ತತ್ತೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೇಷು ಶಮನಂ ಹಿತಮ್| ಕಿಂ ಲಙ್ಘನಭೇದಃ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಯನ್ನ ಕರ್ಶನಮ್,- ಬೃಂಹಣಭೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| "ಬೃಂಹಣಂ ಶಮನಂ ತ್ವೇವ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲಸ್ಯ ಚ|" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೪೧೭) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ವೈತ್ರಾಶಮ್ಯಮಾತ್ರ(?)ನಿವಾರಕಬೃಂಹಣಲಾಭಾರ್ಥಂ ಶಮನಶಬ್ದೋಕ್ತಿಃ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ.೧೬೬)-"ಕಾರ್ಯಂ ನ ಬಾಲೇ ವೃದ್ಧೇ ವಾ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-[ ತತ್ರ- ] ತೇಷು ಜ್ವರೇಷು, ಮಧ್ಯೇ, ಸಾಮಜ್ವರಸ್ಯಾಕೃತ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣೇನ "ಜ್ವರೋಪದ್ರವತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಂ" (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೨/೫೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಅವಿಶೋಷಿತಂ-ಅಲಙ್ಘಿತಂ, ವಿದ್ಯಾತ್| ಲಙ್ಘನೇ-ಲಙ್ಘನಲಕ್ಷಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ, ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಜ್ಞಾನಂ-ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ, ಚವೇಕ್ಷೇತ| ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ-ಚ-"ವಿಮಲನ್ದ್ರಿಯತಾ ಸರ್ಗೋ ಮಲಾನಾಂ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೪/೧೭) ಇತ್ಯಾದಿ| "ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯ" (ಹೃ,ಸೂ.ಅ. ೧೪/೨೯) ಇತ್ಯಾದಿಭಿರತಿ ಲಙ್ಘಿತಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ತತ್ರ ಸಾಮಜ್ವರಾಕೃತ್ಯೇತಿ| "ಜ್ವರೋಪದ್ರವತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಂ" ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಮಜ್ವರಾಕೃತ್ಯಾ ಅಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣೇ ಸಿದ್ಧೇಽಪ್ಯಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣಂ ಲಕ್ಷಣಸಙ್ಕರೇ ಲಙ್ಘಿತೋಽಭೂದಿತ್ಯೇವಮರ್ಥಃ| ಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮೇ-"ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾಸರ್ಗಃ" ಇತ್ಯಾದಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲಙ್ಘಿತಲಿಙ್ಗೈಃ-ವಿಶೋಷಿತಲಕ್ಷಣೈಃ, ಯುಕ್ತಂ ಜ್ವರಿತಂ ನರಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಂ ಪೇಯಾಭಿರುಪಾಚರೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಭಿಃ ? ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಿದ್ಧಾಭಿಃ| ಯದ್ಯತ್ಸ್ವಂ ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ವೀಪ್ಸಾಯಾಮವ್ಯಯೀಭಾವಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ತದೌಷಧಂ ಚ ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಮ್| ವಾತಾದೇಃ ಪೃಥಗ್ರೂಪಸ್ಯ ಸಂಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪತಿತಸ್ಯ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಯೋಗ್ಯಮೌಷಧಂ ತೇನ ಸಿದ್ಧಾಭಿಃ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ ಪೇಯಾದಿದ್ರವ್ಯೈರ್ಯಥಾಯಥಂ ಯೋಗ್ಯೈಃ ಕೃತಾಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಭಿಃ ? ಮಣ್ಡಃ ಪೂರ್ವಃ-ಪ್ರಧಾನಃ, ಅಚ್ಛತಯಾ ಯಾಭ್ಯಸ್ತಾಭಿರಿತಿ ಸಮಾಸಃ| ಏವಂ ಮಣ್ಡಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧನಾಃ ಪೇಯಾಃ ಕಾರ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥೋಽವತಿಷ್ಠತೇ| ನ ತು ಮಣ್ಡಃ ಪೂರ್ವಃ-ಪ್ರಥಮೋಽಭ್ಯವಹಾರೋ, ಯಾಸಾಂ ತಾ ಮಣ್ಡಪೂರ್ವಾ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಏವಂ ಹಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಮಾನೇ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಪೇಯಾನಾಂ ಮಣ್ಡಪೂರ್ವಾಣಾಂ ಜ್ವರೇಽಭ್ಯವಹಾರಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತತಶ್ಚ (ಶ್ಲೋ.೨೭)-"ಸೃಷ್ಟವಿಡ್ಬಹುಪಿತ್ತೋ ವಾ ಸಶುಣ್ಠೀಮಾಕ್ಷಿಕಾಂ ಹಿಮಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್|" ತಾಮಪಿ ಮಣ್ಡಪೂರ್ವಾ ಪಿಬೇತ್, ನ ಕೇವಲಾಮಿತಿ| ಏತಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ವಿರುದ್ಧಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಕ್ವಥಿತಾಮಲಕೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಶಮನೇ ಕ್ವ ಮಣ್ಡಃ ? ತಥಾ ಕ್ವ ಬಹುಪಿತ್ತೋ ಜ್ವರೀ ವಾ ಮಣ್ಡಃ "ಶೃತಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಶುಣ್ಠೀಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತೋ ಲಾಜಾಮ್ಬುದಾಡಿಮೈಃ|" (ಚ.ಸೂ.ಅ. ೨೭/೨೫೬) ಇತ್ಯೇವಂಸ್ವರೂಪಃ ? ಪೇಯಾಯಾಶ್ಚ ಜ್ವರಘ್ನತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಕ್ಷುಧಿತೇ ಸಮ್ಯಗ್ಲಙ್ಘಿತಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮಣ್ಡಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧನಾಭಿಃ ಪೇಯಾಭಿರಸಾವುಪಾಚರಣೀಯಃ| ತಸ್ಯ-ಜ್ವರಿಣಃ, ತಾಭಿಃ-ಪೇಯಾಭಿಃ, ಅಗ್ನಿರ್ದೀಪ್ಯತೇ-ಸಮಿಧ್ಯತೇ, ಸಮಿದ್ಭಿಃ-"ಏಧೈಃ, ಯಥಾ ಬಾಹ್ಯಃ ಪಾವಕಃ| ಮುನಿನಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೩/೧೪೯)-"ತಾಶ್ಚ ಭೇಷಜಸಂಯೋಗಾಲ್ಲಘುತ್ವಾಚ್ಚಾಗ್ನಿದೀಪನಾಃ| ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೩/೧೪೯)-"ತಾಶ್ಚ ಭೇಷಜಸಂಯೋಗಾಲ್ಲಘುತ್ವಾಚ್ಚಾಗ್ನಿದೀಪನಾಃ| ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಚಾನುಲೋಮನಾಃ| ಸ್ವೇದನಾಯ ದ್ರವೋಷ್ಣತ್ವಾದ್ದ್ರವತ್ವಾತ್ತೃಟ್ಪ್ರಶಾನ್ತಯೇ| ಆಹಾರಭಾವಾತ್ ಪ್ರಾಣಾಯ ಸರತ್ವಾಲ್ಲಾಘವಾಯ ಚ|| ಜ್ವರಧ್ಯೋ ಜ್ವರಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಪೇಯಾಭಿರಾದಿತಃ| ಜ್ವರಾನುಪಾಚರೇದ್ಧೀಮಾನ್" ಇತಿ| ಖರನಾದೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಪಿಬೇದ್ಚ್ಚಾಂ ಸಸಿಕ್ಥಾಂ ವಾ ಸ್ವಾಂ ಸ್ವಾಂ ಪೇಯಾ ನವಜ್ವರೇ|" ಇತಿ| ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಂ ಜ್ವರಿಣಂ ಪೇಯಾಭಿರುಪರೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಷಡಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪೇಯಾಭಿರ್ಜ್ವರಿಣಂ ಷಡಹಂ ಯಾವದುಪಾಚರೇತ್| ಷಣ್ಣಾಮಹ್ನಾಂ ಸಮಾಹಾರಃ, "ತದ್ಧಿತಾರ್ಥೋತ್ತರಪದ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮಾಸಃ, "ರಾಜಾಹಃಸಖಿಭ್ಯಷ್ಟಚ್" ಇತಿ ಟಚ್, ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾದೇಃ ಸಮಾಹಾರೇ" ಇತ್ಯಹ್ನಾದೇಶೋ ಯದಿ ಶಾನ್ತೋ ಜ್ವರಸ್ತದಾ ದೋಷದೂಷ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಭಕ್ತಯೂಷಾದಿಭಿರುಪಾಚರೇದಿತಿ ವಾಶಾಬ್ದೇನ ಗಮಯತಿ| ಮೃದುತ್ವಂ ವೇತಿ| ಅಥವಾ ಷಡಹೇಽತೀ ತೇಽಪಿ ಯಾವಜ್ಜ್ವರೋ ಮಾರ್ದವಂ ಗಚ್ಛತಿ ತಾವತ್ಪೇಯಾಭಿರುಪಾಚರೇತ್| ನನು, ತರ್ಹಿ ಕಿಂ ಷಡಹಂ ವೇತ್ಯನೇನ ? ಅತ್ರ ಕೇಚಿದೇವಮಾಹುಃ| ಷಡಹಾದರ್ವಾಕ್ಪ್ರಾಯೇಣ ಮೃದುತಾಯಾಮಪಿ ಜಾತಾಯಾಂ ಷಡಹಂ ಯಾವತ್ ಜ್ವರಿಣಂ ಪೇಯಾಭಿರುಪಾಚರೇದಿತಿ ದ್ಯೋತನಾರ್ಥಂ ಷಡಹಂ ವೇತಿ ಕೃತಮ್| ಅಪರೇ ತು ಕಾಲ ಏವ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಜ್ವರಮಾರ್ದವಸ್ಯೇತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮಿದಂ ಕೃತಮಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಜ್ವರಮಾರ್ದವೇ ತು ಜಾತೇ ಪಾಚನಾದಿಯೋಗಃ ಕಾರ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ.೩೯)- "ತತಃ ಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ಲಙ್ಘನಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಕಷಾಯಃ" ಇತಿ| ಅಥ ತಾ ಏವ ಪೇಯಾ ವಕ್ತುಮುಪಕ್ರಮತೇ

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೇಯೋಪಚಾರಮಾಹ-ಯುಕ್ತಂ ಲಙ್ಘಿತಲಿಙ್ಗೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಿದ್ಧಾಭಿರಿತಿ| ಷಡಹಂ ಮೃದುತ್ವಂ ವಾ-ಯಥಾಽಸ್ಮಿನ್ ಜ್ವರೇ ಯದೌಷಧಂ ಪಾಚನಂ ಶಮನಂ ವಾ| ಮಣ್ಡಪೂರ್ವಾಭಿಃ-ಪ್ರಥಮದಿನೇ ಮಣ್ಡಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ, ದ್ವಿತೀಯದಿನಾದೌ ಪ್ರಯುಕ್ತಾಭಿಃ| ಆದಿತಃ-ಆದೌ, ಅನ್ತೇ ಯೂಷೈ ರಸೈಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಪ್ರಥಮದಿನೇ ಮಣ್ಡಃ, ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಚತುರ್ಥೇಷು ಪೇಯಾಃ-ಯವಾಗೂವಿಲೇಪ್ಯಃ, "ಯವಾಗ್ವಾಂ ಚ" (ಶ್ಲೋ.೩೭) ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್, ಚಕಾರೇಣ ವಿಲೇಪೀ, ಪಞ್ಚಮೇ ಯೂಷೌದನಃ, ಷಷ್ಠೇ ರಸೌದನಃ, ಇತಿ ಷಡಹಮುಪಾಚರೇತ್| ಯೂಷೌದನರಸೌದನೌ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಹಿ, "ಇತ್ಯಯಂ ಷಡಹೋ ನೇಯಃ" (ಶ್ಲೋ.೩೮) ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಜ್ವರಮೃದುತ್ವಾದ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ಯಾವಧ್ಯನ್ತರೇ (?) ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಂ ಸ್ವಯಮೂಹ್ಯಮ್| ಉಕ್ತೋಪಚಾರಫಲಮಾಹ-ತಸ್ಯಾಗ್ನಿರಿತಿ| ತಸ್ಯ-ಲಙ್ಘಿತಸ್ಯ| ತಾಭಿಃ-ಮಣ್ಡಾದಿರಸಯೂಷರಸಪೇಯಾದಿಭಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಾಕ್-ಪೂರ್ವಂ ಸರ್ವಾಭ್ಯಃ ಪೇಯಾಭ್ಯೋ, ಲಾಜಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್, ನ ತು ಯವಾದಿಪ್ರಕೃತಿಜಾಂ ಪೇಯಾಮ್| ಕೀದೃಶೀಮ್ ? ಸುಜರಾಮ್, ಅಲ್ಪಜತ್ವಾದ್ಯಾಚ್ಛೀಘ್ರಂ ಜರಾಂ ಯಾತಿ ತಾಮ್| ತಥಾ, ಸಶುಣ್ಠೀಧಾನ್ಯಪಿಪ್ಪಲೀಂಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಭಿಃ ಶೃತಾಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ಸಸೈನ್ಧವಾಮಿತಿ ಪೃಥಗ್ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಸಶುಣ್ಠೀಧಾನ್ಯಪಿಪ್ಪಲೀಸೈನ್ಧವಾಮಿತಿ ನಿರ್ದೇಶಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಮುನಿರಪ್ಯಾಹ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩/೧೭೭)- "ಲಾಜಪೇಯಾಂ ಚ ಸುಜರಾಂ ಪಿಪ್ಪಲೀನಾಗರೈಃ ಶೃತಾಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಸೈನ್ಧವಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಶಬ್ದಸ್ಯೇಷತ್ಪರ್ಯಾಯತ್ವಾತ್ ಅಲ್ಪಸೈನ್ಧವಾಮಿತಿಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಅಮ್ಲಾರ್ಥೀ-ಯೋ ಜ್ವರ್ಯಮ್ಲ ಪ್ರಾರ್ಥಯತೇ ಸಃ, ತಾಂ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಂ ಪೇಯಾಂ, ಸಹದಾಡಿಮಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಃ ಪೇಯಾಯಾಃ ಸದಾಡಿಮತ್ವಮೇವಾಸ್ಯಾ ವಿಶೇಷಃ| "ವೋಪಸರ್ಜನಸ್ಯ" ಇತಿ ಸಹಶಬ್ದಸ್ಯ ಸಭಾವಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೇಯಾಸು ಪ್ರಥಮಂ ಲಾಜಪೇಯಾ ಯೋಜೇತ್ಯಾಹ-ಪ್ರಾಗ್ಲಾಜಪೇಯಾಮಿತಿ| ಸುಜರಾಂ-ಸುಕ್ವಥಿತಾಮ್| ಕ್ವಥನಂ ಚ ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಕ್ವಾಥೇನ| ಕ್ವಾಥಶ್ಚ ಷಡಙ್ಗವತ್ಸಾಧ್ಯಃ| ಸಲವಣತ್ವಂ ತು ಪಶ್ಚಾತ್, "ಕಷಾಯಯೋನಯಃ ಪಞ್ಚ ರಸಾ ಲವಣವರ್ಜಿತಾಃ|" (ಹೃ. ಕ. ಅ. ೬/೮) ಇತಿ ವಚನಾತ್| "ಚತುರ್ದಶಗುಣೇ ಪೇಯಾ" ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಲಾಜಾಶ್ಚತುರ್ದಶಗುಣೇ ಕ್ವಾಥೇ ಕ್ವಥನೀಯಾಃ| ಅಸ್ಯಾ ಏವ ಪೇಯಾಯಾಃ ಮಣ್ಡಃ ಪ್ರಥಮದಿನೇ ಪೇಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೧೫೯) "ಶಸ್ತಂ ಸುಲಙ್ಘಿತಸ್ಯಾದೌ ವಿಧಾಯ ಕವಲಗ್ರಹಮ್| ಲಾಜಸಕ್ತುಕಪಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ಸೈನ್ಧವೇನಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್|| ರಕ್ತಪಿತ್ತಹಿತತ್ವೇನ ದಾಹಜ್ವರಹೃತೇಸ್ತಥಾ| ಸಕ್ತವಃ ಶೀತವೀರ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ಲಾಜಪೂರ್ವಾ ಹಿತಾ ನ ತೇ|| ಪಾಚನೋ ದೀಪನೋ ಲಾಜಮಣ್ಡಸ್ತೇನೋಷ್ಣ ಇಷ್ಯತೇ| ಅತೋಽಯಂ ದಶಮೂಲಾದಿಸಾಧಿತೋ ಭಿಷಜಾಂ ಮತಃ|| ತಚ್ಚೇಜ್ಜೀರ್ಯತ್ಯವಿಘ್ನೇನ ಜ್ವರೀ ಜೀವೇತ್ತದಾಧ್ರುವಮ್|" ಇತಿ| ಯತ್ "ವಾತೇ ವಾತಕಫೇ ಪಿತ್ತೇ ಸಾಮವಾತರುಜಾಜ್ವರೇ| ವಾಠ್ಯಮಣ್ಡಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಪಟೋಲಮಗಧಾನ್ವಿತಮ್||" ಇತಿ| ತದ್ಬದ್ಧಮಲವಿಷಯಮ್| ಭೃಷ್ಟಃ ಶಕಲೀಕೃತೋ ಯವೋ-ವಾಠ್ಯಃ| ಅಮ್ಲಾರ್ಥಿನಃ ಪೇಯಾಮಾಹ-ತಥಾಽಮ್ಲಾರ್ಥೀತಿ| ತಾಂ-ಲಾಜಪೇಯಾಮ್| ತಥಾ-ತದ್ವತ್ಸಾಧಿತಾಮ್| ಸಹದಾಡಿಮಾಂ-ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಷು ದಾಡಿಮಂ ಪ್ರದೇಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿಬೇದಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಸೃಷ್ಟವಿಟ್-ಭಿನ್ನವರ್ಚಾ ಜ್ವರೀ, ಬಹುಪಿತ್ತೋ ವಾ ಸಶುಣ್ಠೀಮಾಕ್ಷಿಕಾಂ ಹಿಮಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್, ನೋಷ್ಣಾಂ ನಾನ್ಯಥಾ ಯೋ ಜ್ವರೀ| ಧಾನ್ಯಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾವತ್ರಾಪಾಸ್ಯೇ, ಶುಣ್ಠೀಗ್ರಹಣಾತ್| ಅತ್ರ ಚ ಶುಣ್ಠ್ಯಾ ದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋಽಸಂಯೋಗಾನ್ಮಧುರಪಾಕತ್ವಾದಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೋತ್ಸಾರಣೋಪಕ್ಷೀಣಶಕ್ತಿತ್ವಾದ್ ಯುಕ್ತಃ ಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಯೋಗಃ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಶುಣ್ಠ್ಯಾಃ ಪ್ರಯೋಗೇ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಸೈನ್ಧವಂ ತು ತಾವನ್ಮಾತ್ರಂ ಸರ್ವತ್ರಾವಿರುದ್ಧಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಿಥಿಲಮಲಪಿತ್ತೋತ್ತರಯೋಃ ಪೇಯಾಮಾಹ-ಸೃಷ್ಟವಿಡಿತಿ| ಹಿಮಾಯಾಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ, ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಾಧುರ್ಯಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಶೂಲೀ ವ್ಯಾಘ್ರೀಗೋಕ್ಷುರಸಾಧಿತಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಶೂಲಿನಃ ಪೇಯಾಮಾಹ-ಬಸ್ತಿಪಾರ್ಶ್ವಶಿರಃ-ಶೂಲೀತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯಾದಿಸಾಧಿತಾಂ ಪೇಯಾಂ ದೀಪನಪಾಚನೀಂ ಜ್ವರಾತಿ ಸಾರವಾನ್ ಅಮ್ಲಾಂ ಪಿಬೇತ್| ದೀಪನೀ ಚಾಸೌ ಪಾಚನೀ ಚೇತಿ ಪುಂವತ್ಕರ್ಮಧಾರಯೇತಿ ಪುಂವದ್ಭಾವಃ| ಅತ್ರಾಮ್ಲಗ್ರಹಣಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಯತಃ ಸರ್ವತ್ರಪೇಯಾಪ್ರಸಙ್ಗೇಽಮ್ಲಾರ್ಥೀ ಯೋ ಜ್ವರೀ ಸ ಸದಾಡಿಮಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ಕಿಮನೇನ ? ಬ್ರೂಮಃ| ಅಮ್ಲಾಭಿಲಾಷೀ ಭವತು ವಾ ಮಾ ಭವತು| ತಥಾಽಪ್ಯಮ್ಲಾಮೇವ ಜ್ವರಾತಿಸಾರೀ ಪಿಬೇದಿತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮಮ್ಲಾಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜ್ವರಾತಿಸಾರಿಣಃ ಪೇಯಾಮಾಹ-ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀತಿ| ಅಮ್ಲಾಂ-ದಾಡಿಮೋಪೇತಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿಬೇತ್ಸಿದ್ಧಾಮಿತ್ಯತ್ರಾನುವರ್ತತೇ| ಹ್ರಸ್ವೇನ-ಬೃಹತ್ಯಾದಿನಾ, ಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಸಿದ್ಧಾಂ ಪೇಯಾಂ ಹಿಧ್ಮಾದಿವಾನ್ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಹಿಧ್ಮಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪೇಯಾಮಾಹ ಹೃಸ್ವೇನ ಪಞ್ಚಮೂಲೇನೇತಿ| ಹೃಸ್ವೇನ-ಬೃಹತ್ಯಾದಿನಾ| ರುಕ್-ಶೂಲಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ-ಕಫಾರ್ತೋ ನರೋ ಬಿಲ್ವಾದಿನಾ-ಮಹತಾ, ಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಸಹ ಯವಸಾಧಿತಾಂ ಪಿಬೇತ್| ತಣ್ಡುಲಾ ಏವಾತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿತ್ವೇನ ಯೋಜ್ಯಾಃ| ಯವಾಸ್ತುಕ್ವಾಥ ಏವ| ವಿಬದ್ಧಂ-ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ, ವರ್ಚಃ-ಪುರೀಷಂ, ಯಸ್ಯ-ನರಸ್ಯ, ಸ ನರಃ ಸಯವಾಂ-ಯವಪ್ರಧಾನಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಮ್ ? ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಮಲಕೈಃ ಕೃತಾಮ್| ತಥಾ, ಸರ್ಪಿಷಾ ಭೃಷ್ಟಾಂ-ಸಮ್ಯಗಾಜ್ಯೇನ ಸಂಸ್ಕೃತಾಮ್| ತಥಾ, ಮಲಃ-ಪುರೀಷಾದಿಃ, ದೋಷೋ-ವಾತಾದಿಃ, ತೇಷಾಮನುಲೋಮನೀಂ-ಸ್ವಮಾರ್ಗಪ್ರವರ್ತಿನೀಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಫಾರ್ತಸ್ಯ ಪೇಯಾಮಾಹ-ಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಮಹತೇತಿ| ಯವರೂಪೇಯಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ಭೃಷ್ಟಾ ಯಾವನ್ನಿರಧ(ನ್ನಿರ್ಧೂಮ)ತ್ವಂ ತಾವತ್ಸರ್ಪಿಃ ಸನ್ತಾಪ್ಯ ತನ್ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಬದ್ಧೇ-ವಿಬದ್ಧದೋಷಾಧಿಷ್ಠಾನೇ, ತಥಾ ಸರುಜಿ ಚವಿಕಾದಿಭಿಃ ಸಾಧಿತಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦ ವಿಬಾದ್ಧಶೂಲಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪೇಯಾಮಾಹ-ಚವಿಕಾಪಿಪ್ಪಲೀತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುಃ ಪುನರರ್ಥೇ| ಪರಿಕರ್ತನಂ-ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ಛೇದನಮಿವಾನುಭವಃ, ಸ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಸ ಪರಿಕರ್ತೀ ಕೋಷ್ಠಃ, ತಸ್ಮಿನ್ಪರಿಕರ್ತಿನಿ ತು ಕೋಷ್ಠೇ, ಕೋಲಾದಿಭಿಃ ಸಾಧಿತಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಶ್ರೀಫಲಂ-ಬಿಲ್ವಫಲಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪರಿಕರ್ತಿನಃ ಪೇಯಾಮಾಹ-ಪಿಬೇತ್ತ್ವಿತಿ| ಕೋಲಂ ಬದರಮ್| ಕಲಶೀ-ಪೃಷ್ಣಿಪರ್ಣೀ| ಶ್ರೀಃ-ಬಿಲ್ವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಸ್ವೇದನಿದ್ರೋ ನರಸ್ತೃಷ್ಣಾರ್ತಶ್ಚ ಸಿತಾದಿಭಿಃ ಸಾಧಿತಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಸ್ವೇದನಿದ್ರಾತೃಷ್ಣಾರ್ತಸ್ಯ ಪೇಯಾಮಾಹ-ಅಸ್ವೇದನಿದ್ರಾತೃಷ್ಣಾರ್ತ ಇತಿ| ಸಿತಾ-ಶರ್ಕರಾ, ಸಾ ಚ ಮಧುವದ್ಯೋಜ್ಯಾ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ.ಅ. ೧)-"ಸಿತಾಧಾತ್ರ್ಯಾಜ್ಯನಾಗರೈಃ" ಇತಿ ಪಾಠಃ| ತೇನ ಸರ್ಪೈರ್ಭೃಷ್ಟಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ| ಪರೀವಾರಃ-ಉಪದ್ರವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಪೇಯೋದ್ದಿಷ್ಟೈರೇವೌಷಧೈರ್ಮಾಂಸರಸಾದಯೋಽಪಿ ಯಥೋಪಯೋಗಂ ಕರ್ತವ್ಯಾಃ| [ ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಧ್ಯಗೀಷ್ಟ-(ಚಿ. ಅ. ೧)-"ಕುರ್ಯಾತ್ ಪೇಯೌಷಧರೇವ ರಸಯೂಷಾದಿಕಾನಪಿ|" ] ರಸೋಽತ್ರ ಮಾಂಸರಸಃ| ಯೂಷಾಃ-ಮುದ್ಗಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಿನಃ ಕ್ವಾಥಾಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಪಾನಿಯಮಸ್ತುತಕ್ರವ್ಯಞ್ಜನಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಪೇಯಾದಿಷು ಚ ದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಾದಿಕಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಸೂಪಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಭ್ಯೋ ವಾಽವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ಪೇಯಾಯೂಷರಸಾದ್ಯೇಷು ರಸಾಲಾಪಾನಕಾದಿಷು| ದ್ರವ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಲೋಕಸಿದ್ಧಾಂ ಯಥಾರ್ಹತಃ||" ಇತಿ|| ಯಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಯತ್ಪರಿಮಾಣೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ಮಾತ್ರಾ ಯೋಗ್ಯಾ ತಸ್ಯ ತತ್ಪರಿಮಾಣೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರೇವ ಪೇಯಾದಯಃ ಕಾರ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ,-ಪೇಯಾಯೂಷರಸಾದ್ಯೇಷು ದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಮಲ್ಪಮೇವ ಕಲ್ಪಯಿತವ್ಯಮ್| ಪಾನಾರ್ಥೇ ಚ ಯದ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಧಿತಂ ತೋಯಮುಕ್ತಂ ತದಲ್ಪಪರಿಮಾಣದ್ರವ್ಯೈರೇವ ಸಧನೀಯಮ್| ಅಲ್ಪಪರಿಮಾಣೇನೈವ ದ್ರವ್ಯೇಣ ತತ್ತೋಯಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಾಚ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಖಾರಣಾದಿರಪಾಠೀತ್-"ಬಹುದ್ರವ್ಯೋ ಘನಃ ಕ್ವಾಥಃ ಸ್ವಚ್ಛಮಲ್ಪೌಷಧಂ ಜಲಮ್|" ಇತಿ| ಶ್ರಪಣಕ್ರಿಯಾಸಾಮಾನ್ಯೇಽಪ್ಯಸ್ಯೋಭಯಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ಸಂಜ್ಞಾವಿನಿರ್ದೇಶೋ ದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಭೇದಾದಯಂ ಕ್ವಾಥ ಇದಂ ಜಲಮಿತಿ| ಜ್ವರಿಣಾಂ ಚ ಪ್ರಥಮಂ ಯಥಾಽಚ ಪೇಯಾ ದೇಯಾಸ್ತಥಾ ಯೂಷರಸಾ ಅಪ್ಯಚ್ಛಾ ಏವ ದೇಯಾಃ, ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಭಯಾತ್| ಕ್ವಾಥೋಽಪ್ಯತ ಏವ ಬಹುಪರಿಮಾಣದ್ರವ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಾದ್ಧನತಯಾ ತಿಕ್ತರಸದ್ರವ್ಯಕೃತೋಽಪಿ ಪ್ರಥಮಂ ಜ್ವರೇ ನಿಷಿದ್ಧಃ| ಕಿಂ ಸರ್ವತ್ರ ಜ್ವರೇ ಸರ್ವಾಃ ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ದೇಶೇ ಪೇಯಾ ದೇಯಾ ನ ? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೇಯೌಷಧೈರೇವ ರಸಯೂಷಾದಿಕಾನಪಿ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ವಾಹ-ಕುರ್ಯಾದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮದ್ಯೋದ್ಭವ ಇತ್ಯಾದಿಷ್ವರ್ಥೇಷು ಪೇಯಾಂ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ, ಮುನಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮದ್ಯೇನೋದ್ಭವೋ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ ಮದ್ಯೋದ್ಭವೇ ಜ್ವರೇ, ತಥಾ ಮದ್ಯನಿತ್ಯೇ ಪುರುಷೇ, ತಥಾ ಕಫೇ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಗತೇ ಸತಿ, ತಥಾ ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ, ತಥಾ ತಯೋರ್ವಾಽಧಿಕಯೋಃ, ತಯೋರಿತಿ ಪಿತ್ತಕಫೌ ಪರಾಮೃಶ್ಯೇತೇ, ಪಿತ್ತಕಫಯೋಶ್ಚಾಧಿಕಯೋಃ, ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಗತೇ ಕಫ ಇತ್ಯಸ್ತಯೋರೇವ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್, ತಥಾ ತೃಟ್ಛರ್ದಿರ್ದಾಹೈಃ ಸಮುದಿತೈಃ ಪೀಡಿತೇ ಪುರುಷೇ ಯೋ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತು ತೃಡಾರ್ತೇಽನುಜ್ಞಾತೈವ, ಆಸ್ವೇದನಿದ್ರಸ್ತೃಷ್ಣಾತ್ರ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತೇಃ, ದಾಹಾರ್ತೇಽಪಿ ಸೃಷ್ಟವಿಡ್ಬಹುಪಿತ್ತೋ ವೇತ್ಯಾಹ, ತಥಾ ಯಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತೇ ರಕ್ತೇ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಪೇಯಾಂ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ| ತೇಷು ತರ್ಹಿ ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜ್ವರವಿಶೇಷೇ ಪೇಯಾಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಮದ್ಯೋದ್ಭವ ಇತಿ| ಮದ್ಯನಿತ್ಯೇ ಪುರುಷೇ| ತಯೋಃ-ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಧಿಕಯೋರ್ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇಷು ಪುನರ್ವಿಷಯಭೂತೇಷು ಲಾಜತರ್ಪಣಾನ್-ಲಾಜಸಕ್ತೂನ್, ಪಿಬೇತ್,-ಪೇಯಾವಸರೇ ನ ತು ಯವಸಕ್ತೂನ್ ಪಿಬೇತ್| ಜ್ವರಾಪಹೈಃ ಫಲರಸೈಃದ್ರಾಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಜ್ವರಘ್ನಾನಾಂ ಫಲಾನಾಂ ರಸೈಃ-ಸ್ವರಸೈಃ, ಅಥವಾ ತದ್ರಸೈಃಕ್ವಾಥೈಃ| ಅಥವಾ, ಅದ್ಭಿಃ-ಜಲೈಃ, ಕ್ವಥಿತಶೀತಲೈರಿತ್ಯರ್ಥಾದ್ಗಮ್ಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ಲಾಜತರ್ಪಣಾನ್ ? ಸಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಾನ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿಷಿದ್ಧಪೇಯಸ್ಯ ತರ್ಪಣಮಾಹ-ತೇಷು ತ್ವಿತಿ| ಲಾಜತರ್ಪಣಂ-ಲಾಜಚೂರ್ಣಕೃತಮರ್ಥಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೧)-"ದ್ರಾಕ್ಷಾದಾಡಿಮಕಾಶ್ಮರ್ಯಪಥ್ಯಾಪೀಲುಪರುಷಕೈಃ| ಜ್ವರಘ್ನೈಸ್ತೋಯಮೃದಿತೈರದ್ಭಿರ್ವಾ ಲಾಜತರ್ಪಣಾನ್| ಪಿಬೇತ್ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮರಜಸಃ" ಇತಿ| ತತ್ರ ತರ್ಪಣಶಬ್ದೇನ ಸಕ್ತ್ವಃ| ತೇ ಚ ಲಾಜಾನಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತಃ-ತರ್ಪಣಪಾನಾದನನ್ತರಂ, ಜೀರ್ಣೇ ತರ್ಪಣೇ, ಯವಾಗ್ವಾಂ ವೇತಿ ಯವಾಗೂಪಾನಾರ್ಹೇ ನರೇ ಯವಾಗ್ವಾಂ ಜೀರ್ಣಾಯಾಂ, ಕ್ಷುದ್ವಾನ್ ಪುರುಷೋ-ಜಾತಬುಭುಕ್ಷಃ ಸನ್, ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲ ಓದನಮಶ್ನೀಯಾತ್-ಭುಞ್ಜೀತ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಭೃಷ್ಟಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾ ಯಸ್ಮಿನ್| ಕಿಂ ಕೇವಲಮೋದನಂ ಭುಞ್ಜೀತ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ದಕೇತ್ಯಾದಿ| ದಕಲಾವಣಿಕೈಃ-ಕುಲತ್ಥಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಭಿರ್ಯೂಷಃ-ಕ್ವಾಥೈಃ, ಓದನಮದ್ಯಾತ್| ಅಥವಾ, ಅವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಮುದ್ಗಲಾವಜೈರೋದನಮದ್ಯಾತ್| ಮುದ್ಗಲಾವಜರಸೈರಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ರಸೈರಿತಿ ಪೃಥಙ್ನಿರ್ದೇಶೋ ಲಾವಜರಸಾನಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ ಲಾವಜರಸಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರ್ಯಾಃ ಸಂಸ್ಕಾರಕಾಶ್ಚ ಮುದ್ಗಾಃ, ಅತ ಏವ ಬಹುಮಾತ್ರಾಣಾಂ ಲಾವಾನಾಮಲ್ಪಾನಾಂ ಚ ಮುದ್ಗಾನಾಮತ್ರೋಪಯೋಗಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| "ನಾತಿಮಾಂ ಸಾಸ್ತನುರಸಾ ದಕಲಾವಣಿಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|" ಇತಿ ಕೇಚಿದಾಹುಃ| ಅನ್ಯೇತ್ವಾಚಕ್ಷತೇ,-"ಅಲ್ಪಮಾಂಸಪಟುಸ್ನೇಹಾ ದಕಲಾವಣಿಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಯೂಷೋದನರಸೌದನಾವಾಹ-ತತೋ ಜೀರ್ಣೇ ತ್ವಿತಿ| ಯಸ್ಯ ತರ್ಪಣಮುಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ತರ್ಪಣೇ ಜೀರ್ಣೇ, ಯಸ್ಯ ಯವಾಗೂರುಕ್ತಾ ತಸ್ಯ ಯವಾಗ್ವಾಂ ಜೀರ್ಣಾಯಾಂ, ಓದನಮಶ್ನೀಯಾತ್| ಜೀರ್ಣತ್ವಮಪಿ ವಿಕಾರಃ ಪಾಕಃ| ಸ ಚ ದಿನತ್ರಯೇಣ ಜಾಯತೇ| ತ್ರಿದಿನಂ ತರ್ಪಣಂ ಯವಾಗೂಂ ವಾ ಭುಕ್ತ್ವಾ ತತೋ ಯೂಷೌದನಂ ತತೋ ರಸೌದನಂ ಭುಞ್ಜೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮುದ್ಗಜೈರ್ಯೂಷೈ ರಸೈಃ| ಲಾವಜೈರ್ದಕಲಾವಣಿಕೈಃ| ದಕಂ-ಉದಕಮ್, ತೇನ ಲವಣೇನ ಚ ಸಂಸ್ಕೃತೈಃ, ಅಕೃತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾಶಬ್ದಾದಮುದ್ಗಲಾವಜೈರಪಿ ಯಥಾ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಧಾನ್ಯಾನ್ತರಮಾಂಸಾನ್ತರಜೈಃ| ಯೂಷೈರ್ವಾ ರಸೈರ್ವೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಮುದ್ಗಲಾವಜೈರಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ನ ಘಟತೇ, ಕ್ರಮಾಭಾವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇತಿ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಪ್ರಥಮೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ಷಡಹೋ ನೇಯಃ ಅತಿವಾಹ್ಯಃ, ನಾನ್ಯೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ, ಇತ್ಯಯಮಿತಿ ನಿರ್ದೇಶಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ- ಕಿಂ ಕುರ್ವತಾ ಭಿಷಜಾ ಷಡಹೋ ನೇಯಃ ? ಬಲಂ ರಕ್ಷತಾ, ತಥಾ ದೋಷಂ ತತ್ಕಾಲೇ ಸಾಮಂ ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮಂ ಪೃಥಕ್ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಂ ವಾ ತಜ್ಜ್ವರಕಾರಣಂ ರಕ್ಷತಾ,-ತತ್ರ ತದ್ರಕ್ಷಾಂ ಕುರ್ವತಾ, ಯಥಾಽಸೌ ದೋಷಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾಮಸಾಧ್ಯತಾಂ ವಾ ನ ಯಾತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಯದಿ ಕಿಲ ಬಲರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಸನ್ತರ್ಪಣಸ್ಯಾಮವೃದ್ಧಿಹೇತುತ್ವಾತ್ ಸಾಮೋ ದೋಷೋ ವರ್ಧೇತ, ಅಥಾಮದೋಷಕ್ಷಪಣಾರ್ಥಮಪತರ್ಪಣಂ ಕುರ್ವೀತ ತದಾ ಬಲಹಾನಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಮಾನ್ಮಧ್ಯಮಯಾ ವೃತ್ತ್ಯಾಽವಹಿತೇನ ವೈದ್ಯೇನೋಭಯಂ ರಕ್ಷತೋಪಕ್ರಮಃ ಕಾರ್ಯಃ, ನಾತ್ರಾವಹೇಲಾ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಣ್ಡಾದ್ಯುಪಚಾರಮುಪಸಂಹರತಿ-ಇತ್ಯಯಂ ಷಡಹೋ ನೇಯ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲಙ್ಘನಾದ್ಯೈಃ-ತಿಕ್ತಸಾವಸಾನೈಸ್ತತ್ಕಾಲೋಚಿತೈರ್ಜ್ವರಕಾರಿಸಾಮಮಲಪಕ್ತೄಹೇತುಭಿಃ, ಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ತತಃ-ಷಡಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ, ಕಷಾಯಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಾದಿಃ ಪಾಚನಃ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಪಾಚನಸಂಜ್ಞಯಾ ವಿಹಿತತ್ವಾತ್| ತಥಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ ಕಲಿಙ್ಗಕಾದಿರರ್ಘಶ್ಲೋಕಸಮಾಪನಃ (ಶ್ಲೋ. ೪೮) ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಃ ಶಮನಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಶಮನಸಂಜ್ಞಯಾ ವಿಹಿತತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಛಾಧ್ಯೇಷ್ಯತೇ ತನ್ತ್ರಕೃತ್ (ಶ್ಲೋ. ೫೧) "ಪಞ್ಚೈತೇ ಸನ್ತತಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಶಮನಾ ಮತಾಃ|" ಇತಿ| ತದೇತದುಭಯಂ-ಪಾಚನಶಬ್ದಶ್ರುತ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಮುಸ್ತಾಪಪರ್ಟಕಾದಿಃ ಶಮನಶ್ರುತ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಕಲಿಙ್ಗಕಾದಿಃ, ಕಷಾಯಃ-ಕ್ವಾಥಃ, ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಕಸ್ಯ ಪಾಚನಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ದೋಷಶೇಷಸ್ಯ| ಅತ ಏವ ಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ಲಙ್ಘನಾದ್ಯೈರಿತ್ಯಲ್ಪಪಕ್ವೇಷು ಪಕ್ವಪ್ರಾಯೇಷ್ವೀಷದಾಮೇಷು ದೋಷೇಷ್ವಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಪಕ್ವಸ್ಯ ಪಾಚನಮಯುಕ್ತಮಿವ ಸ್ಯಾತ್, ಪಿಷ್ಟಪೇಷಣನ್ಯಾಯೇನಾನರ್ಥಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚಾಪಕ್ವಂ ಯದ್ವಸ್ತುಜಾತಂ ತದಗ್ನಿಃ ಪಛತಿ, ಪಹನ್ತಮಗ್ನಿಃ ಪಾಚನಃ ಪಾಚಯಾತ| ಏವಂ ಚ ಪಾಕ್ಯಾಭಾವಾತ್ ಕಿಮಗ್ನಿಃ ಪಚತು ? ಕಿಂ ವಾ ಕಷಾಯಃ ಪಾಚಯತು ? ಇತ್ಯನುಪಪನ್ನಮಿವೈತತ್ಸ್ಯಾತ್| ಯದಾ ಪುನರ್ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಾದಿಃ ಕಲಿಙ್ಗಾದಿರನ್ಯೋ ವಾ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕಷಾಯಸ್ತಿಕ್ತಾದ್ಯನ್ಯತಮೋ ವಾತಾದಿದೋಷಜ್ವರಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ತದಾ ಪಾಚನೋ ಭವನ್ನಪಿ ಶಮನಸಂಜ್ಞಃ, ನ ಪಾಚನಸಂಜ್ಞಃ| ನನು, ಪ್ರಥಮ ಏವ ದಿನೇ ತಿಕ್ತರಸಕಷಾಯಮನುಜಜ್ಞೇ ತನ್ತ್ರಕೃತ್| ತಥಾ ಚೋವಾಛ (ಶ್ಲೋ. ೧೫)- "ಘನಚನ್ದನಶುಣ್ಠ್ಯಮ್ಬುಪರ್ಪಟೋಶೀರಸಾಧಿತಮ್| ಶೀತಂ ತೇಭ್ಯೋ ಹಿತಂ ತೋಯಂ ಪಾಚನಂ ತೃಡ್ಜ್ವರಾಪಹಮ್||" ಇತಿ| ತತ್ಕಥಮೇತತ್ ? ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಜ್ವರಿಣಃ ಪ್ರಸಕ್ತತೃಷೋಽವಶ್ಯಂ ಪಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿತರಣೀಯಮ್| ನ ಚ (ಪಾನೇ) ಮದ್ಯೇಕ್ಷುರಸದಧಿಮಸ್ತ್ವಾರನಾಲಕ್ಷೀರಾದೀನಾಮತ್ರ ಯೋಗ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಜ್ವರಸ್ಯೈವಂ ವಿಧಾನಿ ನಿಷದ್ಧಾನಿ ತನ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿಃ, ಶಿಶಿರಜಲಮಪ್ಯಾಮದೋಷಸ್ರೋತಃಸಂರೋಧಾಗ್ನಿಸಾದಾದೀನಾವಹೇತ್ ಜ್ವರಂ ಗಾಢತರಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಾನಾರ್ಥೇ ತಿಕ್ತಸಾಧಿತಮುಕ್ತಮಮ್ಬ್ವನುಮೇನೇ| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚಾತ್ರ ಸ್ವಲ್ಪಮಾತ್ರಯೈವ ಯೋಜ್ಯಾ ನೀತ್ಯನನ್ತರಮೇವ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ| ಕಿಞ್ಚ ಜ್ವರಿತಸ್ತೃಷತೋ ಜಲಂ ಬಹೌಷಧಂ ಪಾತುಮಪಿ ನ ಕ್ಷಮೇತ| ಕಿಞ್ಚ ಕತಿಪಯಾನ್ಯೇವ ಘನಾದೀನಿ ಜಲಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಪಾತುಮನುಮತಾನಿ, ನ ಸಕಲಾನ್ಯಪಿ ತಿಕ್ತಾನ್ಯನುಮತಾನಿ| ಕಿಂತರ್ಹಿ ? ವಿಶಿಷ್ಟಪ್ರಭಾವಂ ದರ್ಶಯನ್ತಿ ಘನಾದೀನ್ಯೇವ| ವಿಶಿಷ್ಟಪ್ರಭಾವತ್ವಂ ಚಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ಯಥಾ-ಶಮೀಫಲಂ ಮಧುರಮಪಿ ಕೇಶಘ್ನಮ್, ತಥಾಽಮ್ಲಮಪ್ಯಾಮಲಕಂ ಪಿತ್ತಕಫಘ್ನಮ್, ಸೈನ್ಧವಂ ಲವಣಮಪಿ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮ್, ಇತ್ಯಾದ್ಯನ್ಯದಪ್ಯೂಹ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಘನಾದೀನಾಂ ಪಾನೀಯಸಂಸ್ಕಾರೋಪಯೋಗೋ ನವಜ್ವರೇಽಪಿ ಹಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಔಷಧಮಾಹ-ತತಃ ಪಕ್ವೇಷ್ವಿತಿ| ತತಃ-ಷಡಹಾತ್ಪರಮ್| ಕಷಾಯಃ-ಸ್ವರಸಾದಿಃ ಅಪಕ್ವದೋಷಶಙ್ಕಾಯಾಂ ಪಾಚನಃ, ತದಭಾವೇ ಶಮನಃ| ವೃದ್ಧಿಜಶನಮ್(?)| ಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷ್ವಿತಿ ದಿನಸಙ್ಖ್ಯಾನಾದರಾರ್ಥಮ್| ತದುಕ್ತಿಸ್ತು ಕ್ರಮಕಥನಾರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಷಾಯ ಇತಿ ವರ್ತತೇ| ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತೇ-ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ, ತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಲ್ಪನಾಪ್ರಕಾರಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ತಿಕ್ತಃ ಪಿತ್ತೇ ವಿಶೇಷೇಣೇತ್ಯತೋ ವಿಶೇಷನಿರ್ದೇಶಾದನ್ಯದೋಷೋತ್ಥೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ತಿಕ್ತರಸಾಧಿಷ್ಠಿತೋ ದ್ರವ್ಯಕಷಾಯೋ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ, ನ ಕೇವಲಂ ಪಿತ್ತಜ್ವರಾಖ್ಯೇ, ವ್ಯಾಧಿದೋಷಘ್ನತ್ವಾತ್| ತಥಾ ತಿಕ್ತೋ ರಸೋ ನಿಸರ್ಗತ ಏವ ಜ್ವರಘ್ನಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇಽಸ್ಮಿನ್ಪಠಿತಃ| ಯಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೦/೧೪)- "ತಿಕ್ತಃ ಸ್ವಯಮರೋಚಿಷ್ಣುರರುಚಿಂ ಕೃಮಿತೃಡ್ವಿಷಮ್| ಕೂಷ್ಠಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರೋತ್ಕ್ಲೇದದಾಹಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಜಯೇತ್||" ಇತಿ| ಮುನಿರಪ್ಯವೋಚತ್ (ಛ. ಸೂ. ಅ. ೨೬೪೩)- "ತಿಕ್ತೋ ರಸಃ ಸ್ವಯಮರೋಛಿಷ್ಣುರರೋಛಕಘ್ನೋ ವಿಷಘ್ನಃ ಕ್ರಿಮಿಘ್ನೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹಪ್ರಶಮನಸ್ತೃಷ್ಣಾಪ್ರಶಮನಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಯೋಃ ಸ್ಥಿರೀಕರಣೋ ಜ್ವರಘ್ನಃ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದ್ರಸೇಷು ಯಥಾ ತಿಕ್ತರಸಸ್ಯ ಜ್ವರಘ್ನತ್ವಂ ತಥಾ ನಾನ್ಯೇಷಾಂ ರಸಾನಾಮಿತ್ಯವೇಹಿ| ಗುಡೂಛ್ಯಾದೇಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತಿಕ್ತರಸತ್ವಾದೇವ ಜ್ವರಘ್ನತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಿತತ್ವಾತ್ ಪುನರ್ಯಜ್ಜ್ವರಘ್ನತ್ವಮುಕ್ತಂ ತಛ್ಛಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಾಯೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಗುಡೂಛ್ಯಾಶ್ಚ ಮುನಿ(?)ಗುಣಾನಾಹ| ಯಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಅ. ೧೨)- "ತಿಕ್ತಾಽಮೃತಾ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೀ ಗ್ರಾಹಿಣ್ಯುಷ್ಣಾ ರಸಾಯನೀ| ದೀಪನೀ ಜ್ವರ ತೃಡ್ದಾಹಕಾಮಲಾವಾತರಗ್ಕ್ತನುತ್||" ಇತಿ| ಏವಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾಧೇಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ಯುತ್ಕರ್ಷಸಿದ್ಧಮಪಿ ಯತ್ ಪುನರುಛ್ಯತೇ, ತತ್ತೇಷಾಂ ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಾರ್ಥಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಕಟುಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಟುಕರಸಾಧಿಷ್ಠಿತೋ ಜ್ವರಘ್ನದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷಜಃ ಕ್ವಾಥಃ ಕಫೇ-ಕಫಜ್ವರೇ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ, ನ ತು ಯಃ ಕಶ್ಛಿತ್ಕಟುಕದ್ರವ್ಯಕಷಾಯಃ, ಸರ್ವಸ್ಯ ಜ್ವರಘ್ನತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಮೇವ ಕಟುರಸಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ಕಿಮಪಿ ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ತಜ್ಜವರಘ್ನಮಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಏತದೇವ ತಸ್ಮಾಛ್ಛಾಯಂ ಗ್ರನ್ಥಕೃತ್ "ಕಫೇ ಕಟುಕೋ ಯೋಜ್ಯಃ" ಇತಿ ಜಗಾದ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಯಸ್ಮಿನ್ ದೋಷೇ ಯಃ ಕಷಾಯಸ್ತಮಾಹ-ತಿಕ್ತಃ ಪಿತ್ತ ಇತಿ| ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ವಚನಾತ್ ಕಫೇಽಪಿ, ನ ತು ವಾತೇ, ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಷಾಯಃ-ಕಷಾಯರಸಾಧಿಷ್ಠಿತದ್ರವ್ಯಜಃ ಕಷಾಯಃ, ಸ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರತ್ವೇಽಪಿ ನವಜ್ವರೇ,-ತರುಣಜ್ವರೇ, ನ ಶಸ್ಯತೇ| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಮಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯೋ ಹ್ಯತ್ರ ಯೋಜಿತೋ ಮಲಸ್ತಮ್ಭಾತ್ಕಾರಣಾತ್ ವಿಷಮಜ್ವರಂ-ಸತತಾದಿಕಂ, ಕುರುತೇ| ಕಷಾಯಸ್ತಮ್ಭಿತಾ ಹಿ ಮಲಾಃ ಕೋಷ್ಠಮಪ್ರತಿಪನ್ನತ್ವಾತ್ ಸಮ್ಯಕ್ಪಾಕಮಯಾನ್ತಃ ಸನ್ಧಿಸ್ತೋತೋಲೀನಾಃ ಕಷಾಯಪಾನವಿಹಿತವೇಗಾ ಅಶಕ್ತತ್ವಾದ್ವಿಷಮಮೇವ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಯದಿ ಹಿ ತೇಷಾಂ ಕಷಾಯದಾನೇನ ಶಕ್ತಿಹಾನಿರ್ನ ಕೃತಾ ಸ್ಯಾತ್ ತದಾ ಸನ್ತತಮೇವ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯುಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಾತ್ ಸತತಾದಿಕಂ ವಿಷಮಜ್ವರಂ ಕರ್ತುಮೇಷಾಂ ಯುಕ್ತಮ್| ನನು, ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರತ್ವೇಪೀತ್ಯನರ್ಥಮ್| ಯತಃ "ಕಷಾಯಃ ಪಿತ್ತಕಫಹಾ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೦೧೨೦) ಇತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಅರ್ಥವಿಶೇಷಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ ತು ಪುನರುಕ್ತಮ್| ನವಜ್ವರೇ-ಏಕದೋಷಜೇ ಸನ್ನಿಪಾತಜೇ ವಾತಕಫಜೇ ವಾತಪಿತ್ತಜೇ, ಕೇವಲಂ ಕಷಾಯೋ ನ ಶಸ್ತೋಽಪಿ ತು ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರೇಽಪಿ ನ ಶಸ್ತಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತಕಫಜೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ನಾಯಂ ಯೋಜ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಕಷಾಯೋಽಯಂ ಯೋಜಿತೋ ನ ಕೇವಲಂ ವಿಷಮಜ್ವರಂ ಕರೋತಿ, ಯಾವದರುಚ್ಯಾದೀಶ್ಚ ಕರೋತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಮಲಸ್ತಮ್ಭಾದಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇನ ಯದ್ಯಪ್ಯಾದಿಶಬ್ದೇನಾನಿಯತರುಪಾಣಾಮನೇಕಾನಾವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್, ತಥಾಽಪಿ ಮಲಸ್ತಮ್ಭಾದ್ಯೇ ವ್ಯಾಧಯ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇಽರುಚ್ಯಾದಿರೂಪಾಸ್ತೇಷಾಮೇವೇಹ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮೇವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಕೃತಃ| ತಥಾ, ವಿಷಮಜ್ವರಾರುಚಿಹೃಲ್ಲಾಸಹಿಧ್ಮಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಾನಪೀತ್ಯೇಕವಿಭಕ್ತ್ಯೈವ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕರ್ತುಂ ವ್ಯವಚ್ಛದ್ಯ ಪೃಥಙ್ಕ್ನಿರ್ದೇಶೋ ಯಃ ಕೃತಸ್ತೇನೇದಂ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ,-ಕಷಾಯಃ ಪ್ರಯೋಜಿತೋಽವಶ್ಯಮೇವ ವಿಷಮಜ್ವರಂ ಕುರುತೇ, ಅರುಚ್ಯಾದೀನ್ ಪುನರ್ನಾವಶ್ಯಂ ಕುರುತೇ, ಇತಿ| ತದೇವಂ ಕಷಾಯೋ ರಸವಿಶೇಷೋ ಮಲಸ್ತಮ್ಭಾದೇವ ನವಜ್ವರೇ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ, ನ ತು ಕಲ್ಪನಾವಶಾತ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩೧೧೬೦)- "ಯಃ ಕಷಾಯಃ ಕಷಾಯಸ್ತು ಸ ವರ್ಜ್ಯಸ್ತರುಣೇ ಜ್ವರೇ| ನ ತು ಕಲ್ಪನಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಕಷಾಯಃ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಷಾಯಂ ಜ್ವರೇ ನಿಷೇಧತಿ-ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರತ್ವೇಽಪೀತಿ| ಕಷಾಯಃ-ಕಷಾಯರಸಸ್ಯ ಕಷಾಯಃ| ನಿಷೇಧಾತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಮಾಹ-ಮಲಸ್ತಮ್ಭಾದಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೧)-"ನ ಚ್ಯವನ್ತೇ ನ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಕಷಾಯಸ್ತಮ್ಭಿತಾ ಮಲಾಃ| ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾ ವಿಮಾರ್ಗಾ ವಾ ವರ್ದ್ಧಯನ್ತ್ಯಪಿ ಚ ಜ್ವರಮ್|| ವಹ್ವಾಮಕಫವಾತತ್ವಾಚ್ಛೂಲಾನಾಹಾದಿಕಾನಪಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಪ್ತಾಹಾದನನ್ತರಮಷ್ಟಮೇಽಹ್ನಯೌಷಧಂ-ಜ್ವರಘ್ನಂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ ಶೃತಾದಿಕಲ್ಪನಯಾ ಕಲ್ಪಿತಂ, ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ಕಿಚಿದೇವಾಚಾರ್ಯಾ ಆಹುಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ದಶಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಮೌಷಧಂ-ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಾದಿಕಂ, ಯೋಜ್ಯಮಾಹುಃ| ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಲಘ್ವನ್ನಭುಕ್ತಸ್ಯ ನರಸ್ಯೌಷಧಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಲಘ್ವನ್ನಶಬ್ದೇನ ಪೇಯಾದಿಕಂ ಭಣ್ಯತೇ, ಓದನತಸ್ತಸ್ಯ ಲಘುತ್ವೋಕ್ತೇಃ| ಲಘ್ವನ್ನಂ ಭುಕ್ತಂ ಯೇನಾಸೌ ಲಘ್ವನ್ನಭುಕ್ತಃ| ಆಹಿತಾಗ್ನ್ಯಾದಿತ್ವಾನ್ನಿಷ್ಠಾನ್ತಸ್ಯ ಪರನಿಪಾತಃ| "ಪರಮತಮಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಮನುಮತಮೇವ" ಇತಿ ಸರ್ವಮೇತತ್ ಪ್ರಮಾಣಮ್, ಅವಸ್ಥಾವಶೇನ ಪ್ರಯೋಗಾರ್ಹತ್ವಾತ್| ಆಮೋಲ್ಬಣೇ ತು ನ-ಆಮಾಧಿಕಜ್ವರಿಣಿ ಪುರುಷೇ ಪುನರೌಷಧಂ ಜ್ವರಘ್ನಂ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಾದಿಕಂ ಷಡಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ದಶಾಹಾದ್ವಾ ನ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಿಮಿತಿ ಚೇತ್ ? ಆಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಕ್ತಮೌಷಧಕಾಲಂ ಮತಾನ್ತರೇಣ ನಿರಾಕುರುತೇ-ಸಪ್ತಾಹಾದೌಷಧಮಿತಿ| ಲಘ್ವನ್ನ-ಮಣ್ಡಾದಿ, ಷಡಹಾದನನ್ತರಂ ಅವಧಿತ್ರಯಮಪ್ಯಪ್ರಯೋಜಕಮ್| ಯಾವದಾಮೋಲ್ಬಣಸ್ತಾವದೌಷಧಂ ನ ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೀವ್ರಜ್ವರೇಣ ಪರೀತಸ್ಯ ಜ್ವರಿಣಃ ಪುಂಸೋ ದೋಷವೇಗೋದಯೇ ದೋಷಸ್ಯ-ಆಮಾದ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯೋಲ್ಬಣಸ್ಯ, ವೇಗೋ-ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಾದಿನೋತ್ಕ್ಲೇಶಾತ್, ದೋಷವೇಗಃ, ತಸ್ಯೋದಯಃ-ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ, ದೋಷವೇಗೋದಯಃ| ಅಥವಾ, ಉಲ್ಬಣಾಮಸ್ಯ ವಾತಾದೇರ್ದೋಷಸ್ಯ ವೇಗೋದಯಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ದೋಷವೇಗೋದಯೇ ಸತಿ| ಅಥವಾ ತಥೈವ ದೋಷೇ-ಆಮಾಖ್ಯೇ, ಅತಿನಿಚಿತೇ-ಅತಿಶಯೇನ ಸಞ್ಚಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ, ವಾತಾದೌ ವ ದೋಷ ಉಲ್ಬಣೇ| ಅತ ಏವ ತನ್ದ್ರಾಸ್ತೈಮಿತ್ಯೇಽವಶ್ಯಂ ಕರೋತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ತನ್ದ್ರಾಸ್ತೈಮಿತ್ಯಕಾರಿಣಿ| ಯತೋ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತದಾನೀಮಾಮಚ್ಛನ್ನಪಾವಕೇನಾಪಛ್ಯಮಾನಂ ಭೈಷಜ್ಯಂ-ಔಷಧಂ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಾದಿಶೃತಾದಿಕಲ್ಪನಾಕಲ್ಪಿತಂ, ತದೌಷಧಂ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಭೂಯಃ-ಪುನರಪಿ, ಜ್ವರಂ ಜ್ವಲಯತಿ-ಉತ್ತೇಜಯತಿ ನ ಶಮಯತಿ| ತಸ್ಮಾದಾಮೋಲ್ಬಣೇ ಜ್ವರೇ ನ ಷಡಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ನಾಪಿ ಸಪ್ತಾಹಾನ್ನ ಚ ದಶಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕದಾ ತರ್ಹಿ ಯೋಜ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ವಸಿದ್ಧಾನ್ತೇ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ತೀವ್ರಜ್ವರಪರೀತಸ್ಯೇತಿ| ದ್ವಿವಿಧೋ ಹ್ಯಾಮೋಲ್ಬಣೋ ಜ್ವರಃ-ಅಪಕ್ವಃ ಪಚ್ಯಮಾನಶ್ಚ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೇಽರ್ಥೇ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯೋಕ್ತಿಃ, ಅಪಕ್ವಸ್ಯ ದ್ವಿತೀಯೇ| ಉಭಯೋರಪಿ ಪ್ರಯುಕ್ತಮೌಷಧಮಪಚ್ಯಮಾನಂ ಪುನರ್ಜ್ವರಂ ಜ್ವಲಯತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮೃದುರ್ಜ್ವರಃ-ಉಪದ್ರವಮೃದುತಯಾ| ಲಘುಃ-ಪಟುಃ ದೇಹಃ| ಚಲಿತಾ ಮಲಾಃ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಯಃ| ಮೃದುರ್ಜ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಾವಸ್ಥಾ ಯದಾ ಭವತಿ ತದಾಽಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮಚಿರಜ್ವರಿತಸ್ಯಾಪಿ-ಅನಿತಿಕ್ರಾನ್ತಷಡಹಸ್ಯಾಪಿ, ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಕಿಂ ಪುನಃ ಷಡಹೇಽಪ್ಯತೀತೇ ಜ್ವರಿತಸ್ಯೈವಂಲಕ್ಷಣಾಯಾಮವಸ್ಥಾಯಮುತ್ಪನ್ನಾಯಾಂ ತದೌಷಧಂ ಚ ನ ಯೋಜ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯೇವಂ ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾ ಕಾಲತೋ ಗರೀಯಸೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅಥ ತದೌಷಧಮಾಹ-ಘ್

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಔಷಧಯೋಗ್ಯಾಂ ಜ್ವರಾವಸ್ಥಾಮಾಹ-ಮೃದುಜ್ವರ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಮುಸ್ತಯಾ ಸಹ ಪರ್ಪಟಂ ಯುಕ್ತಮಥವಾ ಶುಣ್ಠ್ಯಾ ಧನ್ವಯಾಸೇನ ಯುಕ್ತಂ ಪಾಕ್ಯಂ-ಶೃತಂ, ಶೀತಕಷಾಯಂ-ಶೀತಕಲ್ಪನಾಕಲ್ಪಿತಂ, ವಾ ಕೃತ್ವಾ ಪಿಬೇದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಾಠಾ ಚೋಶೀರಂ ಚ ಪಾಠೋಶೀರಂ ವಾಲಕೇನ ಸಹ ಶೃತಂ ಶೀತಂ ವಾ ಪಿಬೇತ್| ಸ್ವರಸಕಲ್ಕಫಾಣ್ಟಾಖ್ಯಕಲ್ಪನಾಭ್ಯಃ ಶೃತಶೀತಾಖ್ಯಕಲ್ಪನಾದ್ವಯಕಲ್ಪಿತಸ್ಯಾಸ್ಯ ತಥಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಸ್ಯ ದೃಷ್ಟತ್ವಾದೇತತ್ಕಲ್ಪನಾಯುಗಲಮುಪನ್ಯಸ್ತವಾನ್| ವಾ ಸಮುಚ್ಛಯೇ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ| ತದ್ವದಿತ್ಯಾದಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಂ ಪಿಬೇತ್, ತಥಾ ಪಾಠೋಶೀರಂ ಸವಾಲಕಂ ಪಿಬೇತ್, ಯಾವದ್ಭೂನಿಮ್ಬಗುಡೂಚೀಮುಸ್ತನಾಗರಮಪಿ ಪಿಬೇದಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಔಷಧಮಾಹ-ಮುಸ್ತಯಾ ಪರ್ಪಟಂ ಯುಕ್ತಿಮಿತಿ| ತಚ್ಚ ಪಞ್ಚಧಾ,- ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಮ್, ಶುಣ್ಠೀಪರ್ಪಟಮ್, ದುರಾಲಭಾಪರ್ಪಟಮ್, ಪಾಠಾದಿತ್ರಯಮ್ ಭೂನಿಮ್ಬಾದಿಚತುಷ್ಟಯಂ ಚ| ತಚ್ಚ ಪಾಕ್ಯಂ ಶೀತಕಷಾಯಂ ವಾ ಕೃತ್ವಾ ಪಿಬೇತ್| ಪಾಕ್ಯಃ-ಕ್ವಾಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಇಮೇ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಾದಯಃ ಕಷಾಯಾಃ, ಯಥಾಯೋಗಂಯೋಗಾನತಿಕ್ರಮೇಣ, ಯೋ ಯಃ ಕಷಾಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಜ್ವರೇ ದಾತುಂ ಯುಕ್ತಃ ಸ ತತ್ರ ಯೋಜ್ಯ ಇತಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜ್ಯಾಃ| ಕಿಂಕ್ರಿಯಾ ಏತೇ ಸ್ಯುಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ದೋಷಪಾಚನಾಃ, ದೋಷಸ್ಯ-ಆಮಾಖ್ಯಸ್ಯ ಪಕ್ವಪ್ರಾಯಸ್ಯ, ಪಾಚನಾಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಪಾಚಯೇದಾಮಂ ಯತತ್ಪಾಚನ ಮುಚ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಾದಿಜಿನ್ನಿರಾಮಸ್ಯ ಯತ್ಸ್ಯಾತ್ತಚಮನಂ ಮತಮ್||" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸೋ ಜ್ವರನಾಶನೇಭ್ಯೋಽನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಸ್ಯ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚಾಚಾರ್ಯೋಽಗ್ನ್ಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ "ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕ ಜ್ವರೇ" (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೪೦/೪೮) ಇತಿ ನಿರ್ದೇಕ್ಷ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾನ್ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಸ್ಯೈವ ಜ್ವರನಾಶನೇ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಮಿತ್ಯವೇಹಿ, ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಕ್ತಾನಾಮೌಷಧಾನಾಂ ವಿಷಯಂ ವಿಭಾಗಂ ಫಲಂ ಚಾಹ-ಯಥಾಯೋಗಮಿತಿ| ಯಥಾಯೋಗಂ-ಯೋ ಯತ್ರ ದೇಶೇ ಕಾಲೇ ವಾ ಲಭ್ಯಃ, ಯತ್ರ ಜ್ವರೇ ವಾ ದ್ರವ್ಯಶಕ್ತಿಪರ್ಯಾಲೋಚನಯಾ ಯೋಗ್ಯಃ, ಸ ತತ್ರ ಯೋಜ್ಯಃ, ಸ ತತ್ರ ಯೋಜ್ಯಃ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೮೨)- "ನಾಗರಂ ದೇವಕಾಷ್ಠಂ ಚ ಧಾನ್ಯಕಂ ಬೃಅಹ್ತೀದ್ವಯಮ್| ದದ್ಯಾತ್ಪಾಚನಕಂ ಪೂರ್ವಂ ಜ್ವರಿತಾಯ ಜ್ವರಾಪಹಮ್||" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೧)-"ಪಾಠೇನ್ದ್ರಯವಭೂನಿಮ್ಬಮುಸ್ತಪರ್ಪಟಕಾಮೃತಾಃ| ಜಯನ್ತ್ಯಾಮಮತೀಸಾರಂ ಜ್ವರಂ ಚ ಸಮಹೌಷಧಾಃ|| ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಲಿಙ್ಗಕಾದಯೋಽರ್ಧಶೋಕೈಃ ಸಮಾಪನಂ ಯೇಷಾಂ ತೇಽರ್ಧಶ್ಲೋಕಸಮಾಪನಾಃ ಪಞ್ಚೈತೇ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಸನ್ತತಾದೀನಾಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಶಮನಾ ಮತಾಃ ಮುನೀನಾಮಿತಿ ಶೇಷಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದುರಾಲಭಾದಿ ಪಾಚನಂ ವಾತಜೇ ಜ್ವರೇ, ಅಥವಾ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕಂ ವಾತಜೇ ಜ್ವರೇ, ಕನೀಯೋ-ಬೃಹತ್ಯಾದಿಕಂ, ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಚ ವಾತಜೇ ಜ್ವರೇ, ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಾಮಾನ್ಯಪಾಚನಾನ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ವಿಶೇಷಪಾಚನಾನಿ ಕಥಯತಿ| ತತ್ರ ವಾತಜ್ವರಸ್ಯಾಹ-ದುರಾಲಭಾಮೃತಾಮುಸ್ತಾನಾಗರಮಿತಿ| ದುರಾಲಭಾದಿಚತುಷ್ಕಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಾದ್ಯಷ್ಟಕೋ ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇ-ಪಿತ್ತಜೇಜ್ವರೇ, ಶಕ್ರಯವಾದಯಃ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾ ಮತಾಃ| ಪಿತ್ತಜೇಽಪಿ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಂ ಧನ್ವಯಾಸಕಿರಾತತಿಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಿತ ಹಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಿತ್ತಜ್ವರಸ್ಯಾಹ-ಪಿತ್ತೇ ಶಕ್ರಯವಾಘನಮಿತಿ| ಇನ್ದ್ರಯವಾದಿತ್ರಿಕೋ ಮುಸ್ತಾದಿಚತುಷ್ಕೋ ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-"ವತ್ಸಕಮೂರ್ವೀಭಾರ್ಙ್ಗೀ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫/೩೩) ಇತ್ಯಾದಿಃ ಕಫೇ ಮತಃ| ಅಥವಾ ವೃಷಾದಿಃ| ಗಾಙ್ಗೇಯೀ-ಮುಸ್ತಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಫಜ್ವರಸ್ಯಾಹ-ವತ್ಸಕಾದ್ಯೋ ಗಣ ಇತಿ| "ವತ್ಸಕಮೂರ್ವಾಭಾರ್ಙ್ಗೀ" ಇತ್ಯಾದಿಗಣಃ, ವೃಷಾದಿಚತುಷ್ಕೋ ವಾ| ಗಾಙ್ಗೇಯೀಮುಸ್ತಾ| ಶೃಙ್ಗಬೇರಂ-ಶುಣ್ಠೀ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರುಗ್ವಿಬನ್ಧಾದಿಯುಕ್ತೇ ಜ್ವರೇಽಭಯಾದಿಘನಾವಸಾನಂ ದೀಪನಪಾಚನಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಶೂಲವಿಬನ್ಧಸ್ಯ ಕಫವಾತಜ್ವರಸ್ಯಾಹ-ರುಗ್ವಿಬನ್ಧಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಯುಕ್ತ ಇತಿ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೮೮)- "ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲಾಮ್ಬು ಪಾಚನಂ ವಾತಜೇ ಜ್ವರೇ|| ಕಲಿಙ್ಗಂ ಕಟ್ಫಲಂ ಮುಸ್ತಂ ಪಾಠಾ ತಿಕ್ತಕರೋಹಿಣೀ| ಪಕ್ವಂ ಸಶರ್ಕರಂ ಪೀತಂ ಪಾಚನಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ ಜ್ವರೇ|| ಮಾತುಲಿಙ್ಗಶಿಫಾವಿಶ್ವಕಾಯಸ್ಥಾಗ್ರನ್ಥಿಕೋದ್ಭವಮ್| ಕಫಜ್ವರೇಶು ಸಕ್ಷಾರಂ ಪಾಚನಂ ವಾ ಕಣಾದಿಕಮ್|| ಸಮ್ಸೃಷ್ಟದೋಷೇಷು ಹಿತಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಮಥ ಸಂಸೃಷ್ಟಮಥ ಪಾಚನಮ್|" ಇತಿ| ಅಥ ಶಮನಾನಿ| ತತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ.ಅ. ೧)-"ಸಗುಡಾಃ ಸಾರಿವಾದ್ರಾಕ್ಷಾಶತಾಹ್ವಾಕಣರೇಣುಕಾಃ| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಸಾರಿವಾದ್ರಾಕ್ಷಾತ್ರಾಯಮಾಣಾಮೃತಾಗುಡಾಃ|| ಶತಪುಷ್ಪಾವಚಾಕುಷ್ಠದೇವದಾರುಹರೇಣುಕಾಃ| ಶರ್ಕರಾಮಧುಸಂಯುಕ್ತಾಃ ಸಮಾಂಸೀಮುಸ್ತಧಾನ್ಯಕಾಃ|| ಕೃಷ್ಣಾಪುನರ್ನವಾದ್ರಾಕ್ಷಾಶತಾಹ್ವಾಗುಡಸಾರಿವಾಃ| ಶಾಲಿಪರ್ಣೀಬಲಾದ್ರಾಕ್ಷಾಸಾರಿವಾಚ್ಛಿನ್ನಸಮ್ಭವಾಃ|| ಆರಗ್ವಧೋ ಬಲಾ ರಾಸ್ನಾ ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ ಮಧುಕಂ ಗುಡಃ| ಶತಾವರೀಛಿನ್ನರುಹಾಸ್ವರಸೋ ವಾ ಗುಡಾನ್ವಿತಃ|| ಸಕೃಷ್ಣಜೀರಕಸಿತಾನಾಗರಶ್ಚಾಮೃತಾರಸಃ| ವಾತಜ್ವರಂ ಜಯತ್ಯಾಶು ಕೇವಲೋ ವಾಽಮೃತಾರಸಃ|| ಭಾರ್ಗೀಸರಲಗಾಙ್ಗೇಯೀದಾರುಕುಷ್ಠೈಲವಾಲುಕಮ್| ಕೋಷ್ಣಂ ಗುಡಘೃತೋಪೇತಂ ಪಿಬೇದ್ವಾ ವಾತಜೇಜ್ವರೇ||' ಇತಿ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ.೮೯)- "ಕಿರಾತಾಬ್ದಾಮೃತೋದೀಚ್ಯಬೃಹತೀದ್ವಯಗೋಕ್ಷುರೈಃ| ಸಸ್ಥಿರಾಕಲಶೀವಿಶ್ವೈಃ ಕ್ವಾಥೋ ವಾತಜ್ವರಾಪಹಃ||" ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೨೨೭)-"ಪಞ್ಚಮೂಲೀಬಲಾರಾಸ್ನಾಕುಲತ್ಥೈಃ ಸಹ ಪೌಷ್ಕರೈಃ| ಪರ್ವಭೇದಂ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ನಿಹನ್ತಿ ಪವನಜ್ವರಮ್|| ದರ್ಭಂ ಬಲಾಂ ಗೋಕ್ಷುರಕಂ ಪಾಚಯೇತ್ಪಾದಶೇಷಿತಮ್| ಶರ್ಕರಾಘೃತಸಂಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇದ್ವಾತಜ್ವರಾಪಹಮ್||" ಇತಿ| ಇತಿ ವಾತಜ್ವರಃ| ಅಥ ಪಿತ್ತಜ್ವರಃ| ತತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ.ಅ. ೧)-"ಪಟೋಲಾದಿಗುಡೂಚ್ಯಾದೀ ಸೂತ್ರೋಕ್ತೌ ಪಿತ್ತಜೇ ಜ್ವರೇ| ಅಞ್ಜನಾದಿಃ ಸಕಾಶ್ಮರ್ಯಃ ಸಾರಿವಾದಿಃ ಸಶಕರಃ|| ಸಿತಾಮಧುಕಕಾಶ್ಮರ್ಯಶೀತೋಶೀರಪರೂಷಕಮ್| ಗುಡೂಚೀಸಾರಿತ್ರಃರೋಧ್ರಕಮಲೋತ್ಪಲಶಕರಾಃ| ದ್ರಾಕ್ಷಾಭಯಾತಿಕ್ತಘನಶಮ್ಯಾಕಫಲಪಪಟಮ್| ಶ್ಯಾಮಾಪರ್ಪಟದುಃಸ್ಪರ್ಶಾತಿಕ್ತಾತಿಕ್ತ ಬೃಷಾಸಿತಾಃ|| ಶ್ಯಾಮಾ-ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ| ಶರ್ಕರಾತಿಕ್ತಕಟುಕಾತ್ರಾಯಮಾಣಾಬಿಭೀರಕಮ್| ಗುಡೂಚ್ಯಾಮಲಕೈರ್ಯುಕ್ತಃ ಕೇವಲೋ ವಾಽಪಿ ಪರ್ಪಟಃ|| ಕಷಾಯೋ ವಾ ಹಿಮಸ್ತಿಕ್ತದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧುಕನಿಮ್ಬಜಃ| ಪಿತ್ತಜ್ವರಘ್ನೀತಿಕ್ತಾ ವಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಾ ಸಶರ್ಕರಾ||" ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೨೪೧)-"ಪಟೋಲಯವಧಾನ್ಯಾಕಮಧುಕಂ ಮಧುಸಂಯುತಮ್| ಹನ್ತಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರ ದಾಹಂ ತೃಷ್ಣಾಂ ಚಾತಿಪ್ರಮಾಥಿನೀಮ್|| ದ್ರಾಕ್ಷಾರಗ್ವಧಯೋಶ್ಚಾಪಿ ಕಾಶ್ಮರ್ಯಸ್ಯಾಥವಾ ಜಲಮ್| ಪಟೋಲಾಭಯನಿಷ್ಕ್ವಾಥೋ ಮಧುನಾ ಮಧುರೀಕೃತಃ| ತೀವ್ರಪಿತ್ತಜ್ವರಾಮರ್ದೀ ಪಾನಾತ್ತೃಟ್ದಾಹನಾಶನಃ|| ಏಕಃ ಪರ್ಪಟಕಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರಧಿನಾಶನಃ ಕಿಂ ಪುನರ್ಯದಿ ಯುಜ್ಯೇತ ಚನ್ದನೋದೀಚ್ಯನಾಗರೈಃ|| ಗುಡೂಚೀಮುಸ್ತಧಾನ್ಯಾಕಮಧುಕ ಕಟುರೋಹಿಣೀ| ತೃಷ್ಣಾಶೂಲಾರುಚಿಚ್ಛರ್ದಿಪಿತ್ತಜ್ವರಹರೋ ಗಣಃ| ಕಿರಾತಾಮೃತಧಾನ್ಯಾಬ್ದಚನ್ದನೋಶೀರಪರ್ಪಟೈಃ| ಸಪದ್ಮಕೈಃ ಕೃತಃ ಕ್ವಾಥೋ ಹನ್ತಿ ಪಿತ್ತಭವಂ ಜ್ವರಮ್| ದಾಹಹೃಲ್ಲಾಸಮರುಚಿಮುತ್ಕ್ಲೇಶವಮಥುಕ್ಲಮಾನ್|| ಸಸಿತೋ ನಿಶಿ ಪರ್ಯುಷಿತಃ ಪ್ರಾತರ್ಧಾನ್ಯಾಕತಣ್ಡುಲಕ್ವಾಥಃ| ಪೀತಃ ಶಮಯತ್ಯಚಿರಾದನ್ತರ್ದಾಹಂ ಜ್ವರಂ ಘೋರಮ್|| ಚನ್ದನಂ ಮಧುಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಕಟುಕಾ ಸದುರಾಲಭಾ| ಚನ್ದನಾದಿಗಣಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಹನ್ಯಾದ್ದಾಹಜ್ವರಾರುಚೀಃ|| ಮುದ್ಗಾನಾಮಞ್ಜಲೀಚೂರ್ಣಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಮಾಧಿತಮ್| ಪಾಕ್ಯಂ ಶೀತಕಷಾಯಂ ವಾ ಪಿಬೇತ್ಪಿತ್ತಜ್ವರಾಪಹಮ್|| ಹ್ನೀಬೇರಂ ಮುಸ್ತಕಂ ಧಾನ್ಯಂ ಚನ್ದನಂ ಯಷ್ಟಿಕಾಽಮೃತಾ| ವೃಷೋಶೀರಯುತಃ ಕ್ವಾಥಃ ಶರ್ಕರಾಮಧುಸಂಯುತಃ| ರಕ್ತಪಿತ್ತ ಜಯತ್ಯುಗ್ರಂ ತೃಷ್ಣಾದಾಹಜ್ವರಾಪಹಃ|| ಭೂನಿಮ್ಬಾತಿವಿಷಾರೋಧ್ರಂ ಮುಸ್ತಕೇನ್ದ್ರಯವಾಮೃತಮ್| ವಾಸಕ ನಾಗರಂ ಬಿಲ್ವಂ ಕಷಾಯೋ ಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತಃ| ಸಶ್ವಾಸಕಾಸವಿಡ್ಭೇದರಕ್ತಪಿತ್ತಜ್ವರಾಪಹಃ|| ಪಥ್ಯಾತೈಲಘ್ರುತಕ್ಷೌದ್ರೈಲೇಹೋ ದಾಹಜ್ವರಾಪಹಃ| ಕಾಸಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತವೀಸರ್ಪಶ್ವಾಸಾನ್ ಹನ್ತಿ ವಮೀರಪಿ||" ಇತಿ| ಇತಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರಃ| ಅಥ ಕಫಜ್ವರಃ| ತತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ. ಅ. ೧)-"ಕಫಜೇಽತಿವಿಷೋಶೀರಪಟೋಲಮರಿಚಕ್ಷಪಾಃ| ಸಮೂರ್ವೇನ್ದ್ರಯವದ್ವೀಪಿಕುಷ್ಠನಿಮ್ಬವಚಾಗುಡಾಃ|| ಕ್ಷಪಾ-ಹರಿದ್ರಾ| ಸಪ್ತಚ್ಛದಾಮೃತಾನಿಮ್ಬಸ್ಫೂರ್ಜಾತಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತಮ್| ಸ್ಪೂರ್ಜಾತಃ-ತಿನ್ದುಕಃ| ನಿಶಾ ತ್ರಿಕಟುಕಂ ತಿಕ್ತಾ ನಾಗಪುಷ್ಪಂ ಕಲಿಙ್ಗಕಾಃ|| ಸಾರಿವಾತಿವಿಷಾಕುಷ್ಠದುಃಸ್ಪರ್ಶಾಮುಸ್ತಗುಗ್ಗುಲು| ಪರೂಷ ತ್ರಿಫಲಾ ತಿಕ್ತಾ ಬೀಜಂ ವೃಕ್ಷಕಜಂ ಘನಃ|| ನಾಗರತ್ರಿಫಲಾಮುಸ್ತಾಮೂರ್ವಾಪಾಠಾಃ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾಃ|" ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೨೬೪)- "ತ್ರಿಫಲಾತ್ರಿವೃತಾಮುಸ್ತಂ ಕಟುಕಂ ಸಕಲಿಙ್ಗಕಮ್| ಪಟೋಲಾರಗ್ವಧ ಚೈವ ರೋಹಿಣೀ ಚಿತ್ರಕಂ ಸಮಮ್| ಕ್ವಾಥಃ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಕಾಸಗಲಾಮಯೇ|| ನಿಮ್ಬವಿಶ್ವಾಮೃತಾಭೀರುಶಠೀಭೂನಿಮ್ಬಪೌಷ್ಕರಮ್| ಪಿಪ್ಪಲೀ ಬೃಹತೀ ಚೇತಿ ಕ್ವಾಥೋ ಹನ್ತಿ ಕಫಜ್ವರಮ್|| ತ್ರಿಫಲಾಪಟೋಲವಾಸಾಛಿನ್ನರುಹಾತಿಕ್ತರೋಹಿಣೀಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾ| ಮಧುನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮುತ್ಥೇ ದಶಮೂಲೀವಾಸಕ್ರಸ್ಯ ವಾ ಕ್ವಾಥಃ|| ಆಮಲಕ್ಯಭಯಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಚಿತ್ರಕಶ್ಚೇತ್ಯಯಂ ಗಣಃ| ಸರ್ವಜ್ವರಕಫಾತಙ್ಕೇ ಭೇದೀ ದೀಪನಪಾಚನಃ|| ಸಿನ್ಧುವಾರದಲಕ್ವಾಥಂ ಕಣಾಢ್ಯಂ ಕಫಜೇ ಜ್ವರೇ| ಜಙ್ಘಯೋಶ್ಚ ಬಲೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಕರ್ಣೇ ಚ ಪಿಹಿತೇ ಪಿಬೇತ್|| ಕಟ್ಫಲಂ ಪುಷ್ಕರಂ ಕೃಷ್ಣಾ ಶೃಙ್ಗೀ ಚ ಮಧುನಾ ಸಹ| ಕಾಸಶ್ವಾಸಜ್ವರಹರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಲೇಹಃ ಕಫಾನ್ತಕೃತ್|| ಕಫಜ್ವರಾರ್ತಸ್ತ್ರಿಫಲಾಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಚ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾಮ್| ಕಾಸೇ ಶ್ವಾಸೇ ಚ ಮಧುನಾ ಸರ್ಪಿಷಾ ಚ ಸುಖೀ ಭವೇತ್|| ಕಟ್ಫಲಂ ಪುಷ್ಕರಂ ಶೃಙ್ಗೀ ಮುಸ್ತಕಂ ಕಟುಕಂ ಶಠೀ| ಸಮಸ್ತಾನ್ಯೇಕಶೋ ವಾಽಪಿ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಚುರ್ಣಾನಿ ಕಾರಯೇತ್|| ಸಾರ್ದ್ರಕಸ್ವರಸಕ್ಷಾದ್ರಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್ಕಫವಿನಾಶನಮ್| ಶೂಲಾನಿಲಾರುಚಿಚ್ಛರ್ದಿಕಾಸಶ್ವಾಸಕ್ಷಯಾಪಹಮ್|| ಕ್ಷೌದ್ರೋಪಕುಲ್ಯಾಸಂಯೋಗಃ ಕಾಸಶ್ವಾಸಜ್ವರಾಪಹಃ| ಪ್ಲೀಹಾನಂ ಹನ್ತಿ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಚ ಬಾಲಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ಇತಿ ಕಫಜ್ವರಃ| ಅಥ ಸಂಸರ್ಗಜಾಃ| ತತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ.ಅ. ೧)- ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಮಿಶ್ರಾನೇತಾನ್ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿರಯಂ ಗಣಃ ಫಾಣ್ಟಃ-"ಸದ್ಯೋಽಭಿಷುತಪೂತಃ" (ಹೃ. ಕ. ಅ. ೬/೧೧) ಇತ್ಯೇವಂಲಕ್ಷಣಃ, ತಥಾ ಹಿಮಃ-ಶೀತೋ ವಾ, "ರಾತ್ರಿಂದ್ರವೇ ಸ್ಥಿತಃ" (ಹೃ. ಕ. ಅ. ೬/೧೦) ಇತ್ಯೇವಂಲಕ್ಷಣಃ| ತಥಾ ಜಾತೀಕುಸುಮೈಃ ಸುಗನ್ಧೀಕೃತೋ ಮಧುಸಿತಾಲಾಜೈರ್ಯುಕ್ತೋ ವಾತಪಿತ್ತಜಂ ಜ್ವರಂ ಜಯತಿ, ಮದಾತ್ಯಯಾದಿಂಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಶಮನಮಾಹ-ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧೂಕೇತಿ| ಮೃಣಾಲಂ-ಬಿಸಮ್| ಚೂರ್ಣಪಲೋಪೇತಮುಷ್ಣೋದಕಚತುಷ್ಪಲಂ ಶೀತಂ ವಸ್ತ್ರಪೂತಂ-ಫಾಣ್ಟಃ| ಹಿಮಃ-ಶೀತಕಷಾಯಃ| ಮಧುಸಿತಾಲಾಜಾನಾಂ ಮಿಥಃ ಸಮಾನಾಂ ಪೇಯತ್ವಾನುಪಘಾತೇನ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಟುಕಾಂ ಪಾನೀಯೇನ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಕರ್ಪರೇ-ಮೃದ್ಭೃಷ್ಟಖಣ್ಡೇ, ಅಭಿನವೇ ತಥಾ ಶುಚೌ ಪಾಚಯೇತ್| ತಸ್ಯಾ ರಸೋ ನಿಷ್ಪೀಡಿತಃ ಸರ್ಪಿರ್ಯುಕ್ತೋ ಜ್ವರದಾಹೌ ಜಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಮನಾನ್ತರಮಾಹ-ಪಾಚಯೇತ್ಕಟುಕಾಮಿತಿ| ಪಾಕೋಽತ್ರ ಪುಟಕಾವಿಧಿನಾ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೧)-"ಗೋಕಣ್ಟಕಬಲಾದರ್ಭಾಃ ಸಸಿತಾ ವಾತಪಿತ್ತಜೇ| ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಲಕಭೂನಿಮ್ಬಾಃ ಸಗುಡೂಚೀಶಠೀಗುಡಾಃ|| ತ್ರಾಯಾನ್ತೀಸಾರಿವಾದ್ರಾಕ್ಷಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಚ್ಛಿನ್ನಜಾಗುಡಾಃ| ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಸೂರತ್ರಾಯನ್ತೀಗುಡೂಚೀಸಾರಿವಾಬಲಾಃ||" ಇತಿ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ.೧೧೬)-"ತ್ರಿಫಲಾಶಾಲ್ಮಲೀರಾಸ್ನಾರಾಜವೃಕ್ಷಾಟಾರೂಷಕೈಃ| ಶೃತಮಮ್ಬು ಹರೇತ್ತೂರ್ಣಂ ವಾತಪಿತ್ತೋದ್ಭವಂ ಜ್ವರಮ್|| [ವಿಶ್ವಾಮೃತಾಬ್ದಭೂನಿಮ್ಬೈಃ ಪಞ್ಚಮೂಲೀಸಮನ್ವಿತೈಃ| ಕೃತಃ ಕಷಾಯೋ ಹನ್ತ್ಯಾಶು ವಾತಪಿತ್ತೋದ್ಭವಂ ಜ್ವರಮ್||] ಪಞ್ಚಮೂಲೀಹೃಸ್ವಾ| ನಿದಿಗ್ಧಿಕಾಮೃತಾರಾಸ್ನಾತ್ರಾಯಮಾಣಾಬಲಾನ್ವಿತೈಃ| ಮಸೂರವಿದಲೈಃ ಕ್ವಾಥೋ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಂ ಜಯೇತ್|| ವಿದಲಾಃ-ಯನ್ತ್ರದಲನಜಾ ಅವಯವಾಃ| ಗುಡೂಚೀ ಪರ್ಪಟಂ ಮುಸ್ತಂ ಕಿರಾತಂ ವಿಶ್ವಭೇಷಜಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ದೇಯಂ ಪಞ್ಚಭದ್ರಮಿದಂ ಶುಭಮ್||" ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೨೯೨)- "ಬಲಾಭಾರ್ಗ್ಯಮೃತೈರಣ್ಡಚನ್ದನೋಶೀರಪರ್ಪಟೈಃ| ಉಪಕುಲ್ಯಾಬ್ದಹ್ರೀಬೇರೈಃ ಕಷಾಯಂ ಚ ಪಿಬೇತ್ತತಃ| ಪರ್ವಭೇದಂ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಂ ಜಯೇತ್|| ನೀಲೋತ್ಪಲಮುಶೀರಂ ಚ ಬಲಾ ಪದ್ಮಕಮೇವ ಚ| ಕಾಶ್ಮರೀ ಮಧುಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಮಧೂಕಾನಿ ಪರೂಷಕಮ್| ಪೇಯಃ ಶೀತಕಷಾಯೋಽಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಾಪಹಃ|| ಆರಗ್ವಧಫಲಂ ಮುಸ್ತಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಮೇವ ಚ| ಉಶೀರಮಭಯಾ ಚೈವ ಹರಿದ್ರಾದಾರುಸಾಹ್ವಯಾ|| ಪಟೋಲಂ ಪಿಚುಮನ್ದಶ್ಚ ತಥಾ ಕಟುಕರೋಹಿಣೀ|ಏಷ ಸಿದ್ಧಃ ಕಷಾಯಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಭವೇ ಜ್ವರೇ ಇತಿ| ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಃ |

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಯಾ ಕಲ್ಪಿತಾ ವಚಾದಯೋ ಮತಾಃ| ಅಥವಾ, ಗುಡೂಚೀಸಮ್ಭವಃ ಕ್ವಾಥಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಚೂರ್ಣಯುತೋ ಮತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ವಾತಕಫಜ್ವರಃ| ತತ್ರ ಶಮನಮಾಹ-ಕಫವಾತ ಇತಿ| ಶಮನಾನ್ತರಮಾಹ-ಪಿಪ್ಪಲೀಚೂರ್ಣಯುಕ್ತೋ ವೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ಯಾಘ್ರ್ಯಾದಿಕ್ವಾಥಃ ಕಣಾಚೂರ್ಣಸಂಯುಕ್ತೋ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಾದಿಜಿತ್| ಸ೦-ಪಥ್ಯಾದಿ ಪಾಚನಂ ಸಿದ್ಧಚೂರ್ಣಂ ಮಧುಹಿಙ್ಗುಭ್ಯಾಂ ಸಂಯುತಂ ಕಫವಾತಜ್ವರಾದೀನ್ ಪರಾಕರೋತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಮನಾನ್ತರಮಾಹ-ವ್ಯಾಘ್ರೀಶುಣ್ಠ್ಯಮೃತಾಕ್ವಾಥ ಇತಿ| ಆ೦ ರ೦-ಶಮನಾನ್ತರಮಾಹ-ಪಥ್ಯಾಕುಸ್ತುಮ್ಬರೀತಿ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೧೩೪)- "ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕನಾಗರೈಃ| ದೀಪನೀಯಃ ಸ್ಮೃತೋ ವರ್ಗಃ ಕಫಾನಿಲಗದಾಪಹಃ|| ಪಿಪ್ಪಲೀಭಿಃ ಶೃತಂ ತೋಯಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ದೀಪನಮ್| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಘ್ನಂ ಪ್ಲೀಹಘ್ನಂ ಜ್ವರನಾಶನಮ್|| ಮುಸ್ತಪರ್ಪಟದುಃಸ್ಪರ್ಶಾಗುಡೂಚೀವಿಶ್ವಜಂ ಜಲಮ್| ಕಫವಾತಾರುಚಿಚ್ಛರ್ದಿದಾಹಶೋಫಜ್ವರಾಪಹಮ್|| ದಶಮೂಲೀರಸಃ ಪೇಯಃ ಕಣಾಯುಕ್ತಃ ಕಫಾನಿಲೇ| ಅವಿಪಾಕೇಽತಿನಿದ್ರಾಯಾಂ ಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ಶ್ವಾಸಕಾಸಕೇ||" ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೩೩೫)-"ಸಭೂನಿಮ್ಬಾಮೃತಾದಾರು ಕಟ್ಫಲಂ ಕಟುಕಾ ವಚಾ| ಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇದಾಶು ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಾಪಹಮ್| ಪರ್ವಭೇದಶಿರ ಶೂಲಕಾಸಾರೋಚಕಪೀಡಿತಮ್|| ತೃಷ್ಣಾನ್ವಿತೇ ವಾತಕಫಜ್ವರಾರ್ತೇ ಸಶ್ವಾಸಕಾಸಾರುಚಿವಿಡ್ವಿಬನ್ಧೇ| ಹಿತಂ ಜಲಂ ಪಾಚನದೀಪನಂ ಚ ಪಟೋಲಶುಣ್ಠೀಯವಪಿಪ್ಪಲೀನಾಮ್||" ಇತಿ| ಇತಿ ವಾತಕಾಫಜ್ವರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-"ಆರಗ್ವಧೇನ್ದ್ರಯವಾದಿಭಿಃ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫/೧೭) ಮಾಕ್ಷಿಕಸಹಿತಃ ಕಫಪಿತ್ತಜ್ವರಂ ಜಯತಿ| ತಥಾ ತಿಕ್ತಾದಯಃ ಕಫಪಿತ್ತಜ್ವರಂ ಘ್ನನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಪಿತ್ತಕಫಜ್ವರಃ| ತತ್ರ ಶಮನಮಾಹ-ಆರಗ್ವಧಾದಿರಿತಿ| ಶಮನಾನ್ತರಮಾಹ-ತಥೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೧)- "ವೃಷಪುಷ್ಪಚ್ಛದರಸಃ ಶರ್ಕರಾಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತಃ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಂ ಹನ್ತಿ ಸಾಸೃಕ್ ಪಿತ್ತಂ ಸಕಾಮಲಮ್|| ಅನನ್ತಾವಿಶ್ವಭೈಷಜ್ಯಕಟುಕಾತೋಯತೋಯದಾಃ| ಜ್ವರತೃಟ್ಭ್ರಮಸಮ್ಮೋಹಧೂಮಕಾಮ್ಲಕನಾಶನಾಃ||" ಇತಿ| ಅನನ್ತಾ-ದುರಾಲಭಾ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೧೨೨)-"ಕಣ್ಟಕಾರ್ಯಮೃತಾಭಾರ್ಗೀನಾಗರೇನ್ದ್ರಯವಾಸಕಮ್| ಭೂನಿಮ್ಬಂ ಚನ್ದನಂ ಮುಸ್ತಂ ಪಟೋಲಂ ಕಟುರೋಹಿಣೀ|| ಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇದೇನಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಾಪಹಮ್| ದಾಹತೃಷ್ಣಾರುಚಿಚ್ಛರ್ದಿಕಾಸಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲನುತ್|| [ಗುಡೂಚೀನಿಮ್ಬಧಾನ್ಯಾಕಂ ಪದ್ಮಕಂ ಚನ್ದನಾನ್ವಿತಮ್|] ಏಷ ಸರ್ವಜ್ವರಾನ್ ಹನ್ತಿ ಗುಡೂಚ್ಯಾದಿಸ್ತು ದೀಪನಃ| ಹೃಲ್ಲಾಸಾರೋಚಕಚ್ಛರ್ದಿಪಿಪಾಸಾದಾಹನಾಶನಃ|| ಸಶರ್ಕರಾಮಕ್ಷಮಾತ್ರಾಂ ಕಟುಕಾಮುಷ್ಣವಾರಿಣಾ| ಪೀತ್ವಾ ಜ್ವರಂ ಜಯೇಜ್ಜನ್ತುಃ ಕಫಪಿತ್ತಸಮುದ್ಭವಮ್|| ಪಟೋಲಂ ಪಿಚುಮನ್ದಂ ಚ ತ್ರಿಫಲಾ ಮಧುಕಂ ವಲಾ| ಸಾಧಿತೋಽಯಂ ಕಷಾಯಃ ಸ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭವೇ ಜ್ವರೇ|| ದೀಪನಂ ಕಫವಿಚ್ಛೇದಿ ಪಿತ್ತವಾತಾನುಲೋಮನಮ್| ಜ್ವರಘ್ನಂ ಪಾಚನಂ ಭೇದಿ ಶೃತಂ ಧಾನ್ಯಪಟೋಲಯೋಃ||" ಇತಿ| ಇತಿ ಪಿತ್ತಕಫಜ್ವರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ ವ್ಯಾಘ್ರ್ಯಾದಿಕಟುಕಾನ್ತಂ ಪಾಚನಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಃ| ತತ್ರ ಶಮನಮಾಹ-ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಾಗರಾದಿಪಾಚನಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ಜ್ವರೇ ಕಾಸಾದೀನ್ನಿಹನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಮನಾನ್ತರಮಾಹ-ನಾಗರಮಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ.೧)-"ಮುಸ್ತಾ ಪರ್ಪಟಕಂ ಪಥ್ಯಾ ಮೃದ್ವೀಕಾ ಕಟುರೋಹಿಣೀ| ತ್ರಾಯನ್ತೀಕಣತನ್ಮೂಲದ್ರಾಕ್ಷಾಪಥ್ಯಾಮಧೂಲಿಕಾಃ|| ಮಧೂಲಿಕಾ-ಜಲಜಯಷ್ಟೀಮಧುಃ| ತ್ರಿಫಲೋಶೀರಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಯಷ್ಟೀಮಧುಗನಾಬಲಾಃ||" ಇತಿ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವರಾ. ಶ್ಲೋ. ೧೬೬)-"ಪಞ್ಚಮೂಲೀ ಕಿರಾತಾದಿರ್ಗಣೋ ಯೋಜ್ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೇ| ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟೇ ಚ ಮಧುನಾ ಕಣಯಾ ವಾ ಕಫೋತ್ಕಟೇ|| ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರೋಕ್ತೋಽಯಂ ನವಾಙ್ಗಃ| ಉಭಯಂ ದಶಮೂಲಂ ತು ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಪಹಮ್| ಕಾಸೇ ಶ್ವಾಸೇ ಚ ತನ್ದ್ರಾಯಾಂ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೇ ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ಪಿಪ್ಪಲೀಚೂರ್ಣಸಂಯುಕ್ತಂ ಕಣ್ಠಹೃದ್ಗ್ರಹನಾಶನಮ್|| ಉಭಯಂ-ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲಾತ್ಮಕಮ್| ಚಿರಜ್ವರೇ ವಾತಕಫೋಲ್ಬಣೇ ವಾ ತ್ರಿದೋಷಜೇ ವಾ ದಶಮೂಲಮಿಶ್ರಃ| ಕಿರಾರತಿಕ್ತಾದಿಗಣಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ ಶುದ್ಧಾರ್ಥಿನೇ ವಾ ತ್ರಿವೃತಾವಿಮಿಶ್ರಃ|| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಗುಡೂಚೀಮುಸ್ತಾಶುಣ್ಠ್ಯಃ| ದಶಮೂಲಮಿಶ್ರಸ್ಯೈವ ತ್ರಿವೃತಾಮಿಶ್ರವಮ್| ದಶಮೂಲೀ ಶಠೀ ಶೃಙ್ಗೀ ಪೌಷ್ಕರಂ ಸದುರಾಲಭಮ್| ಭಾರ್ಗೀ ಕುಟಜಬೀಜಂ ಚ ಪಟೋಲಂ ಕಟುರೋಹಿಣೀ|| ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗ ಇತ್ಯೇಷ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಪಹಃ| ಕಾಸಹೃದ್ಗ್ರಹಪಾರ್ಶ್ವಾರ್ತಿಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾವಮೀಹರಃ|| ಭೂನಿಮ್ಬದಾರುದಶಮೂಲಮಹೌಷಧಾಬ್ದತಿಕ್ತೇನ್ದ್ರಬೀಜಧನಿಕೇಭಕಣಾಕಷಾಯಃ| ತನ್ದ್ರಾಪ್ರಲಾಪಕಸನಾರುಚಿದಾಹಮೋಹಶ್ವಾಸಾದಿಯುಕ್ತಮಖಿಲಂ ಜ್ವರಮಾಶು ಹನ್ತಿ|| ಮುಕ್ತಾಪರ್ಪಟಕೋಶೀರದೇವದಾರುಮಹೌಷಧಮ್| ತ್ರಿಫಲಾ ಧನ್ವಯಾಸಶ್ಚ ನೀಲೀ ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಂ ತ್ರಿವೃತ್|| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಂ ಪಾಠಾ ಬಲಾ ಕಟುಕರೋಹಿಣೀ| ಮಧುಕಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ಮುಸ್ತಾದ್ಯೋ ಗಣ ಉಚ್ಯತೇ|| ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗಮುದಿತಮೇತದ್ವಾ ಸನ್ನಿಪಾತನುತ್| ಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಹಿತಂ ಚೋಕ್ತಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ| ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭ ಉರೋಘಾತ ಉರಃಪಾರ್ಶ್ವಶಿರೋಗ್ರಹೇ|| ಬೃಹತ್ತ್ಯೌ ಪೌಷ್ಕರಂ ಭಾರ್ಗೀ ಶಠೀ ಶೃಙ್ಗೀ ದುರಾಲಭಾ| ವತ್ಸಕಸ್ಯ ಚ ಬೀಜಾನಿ ಪಟೋಲಂ ಕಟುರೋಹಿಣೀ| ಬೃಹತ್ಯಾದಿರ್ಗಣಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಪಹಃ| ಕಾಸಾದಿಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ಹಿತಃ ಸೋಪದ್ರವೇಷು ಚ|| ಶಠೀ ಪುಷ್ಕರಮೂಲಂ ಚ ವ್ಯಾಘ್ರೀ ಶೃಙ್ಗೀ ದುರಾಲಭಾ| ಗುಡೂಚೀ ನಾಗರಂ ಪಾಠಾ ಕಿರಾತಂ ಕಟುರೋಹಿಣೀ|| ಏಷ ಶಠ್ಯಾದಿಕೋ ವರ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಪಹಃ| ಕಾಸಹೃದ್ಗ್ರಹಪಾರ್ಶ್ವಾರ್ತಿಶ್ವಾಸೇ ತನ್ದ್ರ್ಯಾಂ ಚ ಶಸ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾ. ಶ್ಲೋ. ೪೪೩)- "ದಶಮೂಲಸ್ಯ ನಿಕ್ವಾಥಃ ಕಟ್ಫಲಾದಿರಜೋಯುತಃ| ತುಲ್ಯಾರ್ದ್ರಕರಸಃ ಪೀತೋ ಮೃತ್ಯುಕಲ್ಪಂ ಜ್ವರಂ ಜಯೇತ್|| ದಶಮೂಲೀಕಷಾಯಂ ತು ಸಪೌಷ್ಕರಕಣಾನ್ವಿತಮ್| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ ದೇಯಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸತೃಷಾನ್ವಿತೇ|| ಅಮೃತಾದಶಮೂಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಧಿತಂ ವಿಧಿವಜ್ಜಲಮ್| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಂ ಹನ್ಯಾನ್ತ್ರಯೋದಶವಿಧಂ ನೃಣಾಮ್|| ವಿಶ್ವಶಠೀದಶಮೂಲೀಛಿನ್ನಾಪಾಠೇಭಪಿಪ್ಪಲೀನ್ದ್ರಯವಾಃ| ಸಕಿರಾತತಿಕ್ತವಾಸಾಃ ಶಮಯನ್ತಿ ಹೃತೌಜಸಂ ಸದ್ಯಃ|| ತ್ರ್ಯೂಷಣದಶಮೂಲಶಠೀಭಾರ್ಗೀಛಿನ್ನೋದ್ಭವಾಕ್ವಾಥಃ| ಪೀತಃ ಶಮಯತಿ ಸಹಸಾ ಜ್ವರಮುಗ್ರಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಖ್ಯಮ್|| ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲೀಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾವಿಶ್ವಗೃಧ್ರನಖೀದ್ವಯಾತ್| ಗೃಧ್ರನಖೀದ್ವಯಂ-ಕನ್ಥಾರಿಕಾದ್ವಯಮ್| ಕಫವಾತಹರಃ ಕ್ವಾಥಃ ಸನ್ನಿಪಾತಹರಃ ಪರಃ|| ಸಿಂಹಾಸ್ಯಪರ್ಪಟಾರಿಷ್ಟಂ ಯಷ್ಟೀಧಾನ್ಯಾಕನಾಗರಮ್| ದಾರುಗ್ರಗನ್ಧೇನ್ದ್ರಯವಾಃ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾ ಗ್ರನ್ಥಿಕಂ ತಥಾ|| ಏಷಾಂ ಕಷಾಯಮಾಹೃತ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೀ ಪಿಬೇತ್| ಶ್ವಾಸಾತಿಸಾರಕಾಸಘ್ನಂ ಶೂಲಾರುಚಿಹರಂ ಪರಮ್|| ಕಟ್ಫಲಂ ತ್ರಿಫಲಾ ದಾರು ಚನ್ದನಂ ಸಪರೂಷಕಮ್| ಕಟುಕಾಪದ್ಮಕೋಶೀರಂ ವಿಪಚೇತ್ಕಾರ್ಷಿಕಂ ಜಲಮ್|| ತತ್ಸನ್ನಿಪಾತದಾಹಘ್ನಂ ಪೀತಮಾತ್ರೇಯಪೂಜಿತಮ್| ದೀರ್ಘಾಕಾಲಪ್ರಯುಕ್ತಾನಾಂ ಜ್ವರಿಣಾಮಮೃತೋಪಮಮ್|| ವ್ಯೋಷಾಬ್ದತ್ರಿಫಲಾರಿಷ್ಟಪಟೋಲೀತಿಕ್ತವತ್ಸಕೈಃ| ಸಭೂನಿಮ್ಬಾಮೃತಾಪಾಠೈಸ್ತ್ರಿದೋಷಜ್ವರಜಿಜ್ಜಲಮ್|| ತಿಲ್ವಕಂ ತ್ರಿವೃತಾ ದನ್ತೀ ಸಮುಲಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಮ್| ಪಕ್ವಂ ಕಷಾಯಂ ವಿಸ್ರಾವ್ಯ ನೀಲಿನೀಚೂರ್ಣಮಿಶ್ರಿತಮ್| ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಂ ಪಿಬೇತ್ತೂರ್ಣಮ್ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿರೇಚನಮ್|| (ಶ್ಲೋ. ೩೯೨)-ವರ್ಧನೈರ್ವಾಽಪಿ ಹೀನಸ್ಯ ಹಾಪನೈರುಚ್ಛ್ರಿತಸ್ಯ ವಾ| ಕಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ ಕ್ರಿಯಾ|| ಹೀನಸ್ಯ ವರ್ಧನಾದ್ಧಾನಿರ್ವೃದ್ಧಯೋರಿತಿ ನಿಶ್ಚಯಃ| ಹಾಪನಾದತಿವ್ರುದ್ಧಸ್ಯ ಹೀನಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಸಮ್ಭವಃ|| ತತಃ ಸಮತ್ವಂ ದೋಷಾಣಾಮುರಃ ಸ್ಥಾನಂ ಕಫಸ್ಯ ತು| ತತ್ರಸ್ಥಾನಾಂ ಕ್ರಿಯಾ ತದ್ವದಿತಿ ಜ್ವರವಿನಿರ್ಜಯಃ|| ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ ಚೈವ ಜ್ವರಾನ್ ಶೇಷಾನುಪಕ್ರಮೇತ್| ನಿರ್ಹರೇತ್ಪಿತ್ತಮೇವಾದೌ ಜ್ವರೇಷು ಸಮವಾಯಿಷು| ದುರ್ನಿವಾರತರಂ ತದ್ಧಿ ಜ್ವರಾರ್ತೇಷು ವಿಶೇಷತಃ|| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಕ್ಷುಧಾರ್ತಂ ಯೋ ಭೋಜಯೇತ್ಪಿಶಿತೌದನಮ್| ಸ ಕಥಂ ಭಿಷಗಾಖ್ಯಾತಿಂ ಲಭೇನ್ಮೂಢೋ ನರಾಧಮಃ|| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ದಾಹಾರ್ತಂ ಯಃ ಸಿಞ್ಚಿಚ್ಛೀತವಾರಿಣಾ| ಆತುರಃ ಸ ಕಥಂ ಜೀವೇದ್ಭಿಷಗ್ವಾ ಸ ಕಥಂ ಭವೇತ್|| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಕಮ್ಪನ್ತಂ ವಿಲಪನ್ತಂ ಚ ಯೋ ಘೃತಮ್| ಪಾಯಯೇದ್ಭೋಜಯೇದ್ವಾಽಪಿ ತೌ ಚ ಸ್ಯಾತಾಮು(ತಾಂ ಶು)ಭೌ ಕಥಮ್|| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ತೃಷ್ಯನ್ತಂ ಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ತಾಲುಶೋಷಿಣಮ್| ಯಃ ಪಾಯಯೇಜ್ಜಲಂ ಶೀತಂ ಸ ಮೃತ್ಯುರ್ನರವಿಗ್ರಹಃ|| ಸಮುದ್ರತರಣಂ ಹ್ಯೇತದ್ವದನ್ತಿ ಭಿಷಗೀಶ್ವರಾಃ| ಮೃತ್ಯುನಾ ಸಹ ಯೋದ್ಧವ್ಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾ|| ಸನ್ನಿಪಾತಾರ್ಣವೇ ಮಗ್ನಂ ಯೋಽಭ್ಯುದ್ಧರತಿ ಮಾನವಮ್|| ಕಸ್ತೇನ ನ ಕೃತೋ ಧರ್ಮಃ ಕಾಂ ಚ ಪೂಜಾಂ ನ ಸೋಽರ್ಹತಿ|| ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಗ್ರಹಮೇವಾದೌ ಕುರ್ಯಾವ್ದ್ಯಾಧೌ ತ್ರಿದೋಷಜೇ| ನಿರಸ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಹ್ಯಸ್ಯ ಸ್ರೋತಃಸೂದ್ಧಾಟಿತೇಷು ಚ| ಲಾಘವಂ ಜಾಯತೇ ಸದ್ಯಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಚೈವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ|| ಲಙ್ಗನಂ ವಾಲುಕಾಸ್ವೇದೋ ನಸ್ಯಂ ನಿಷ್ಠೀವನಂ ತಥಾ| ಅವಲೇಹೋಽಞ್ಜನಂ ಚೈವ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜೇ|| ಸುರಸಾರ್ಜಕನಿರ್ಯಾಸಃ ಸಮಧುವ್ಯೋಷಸೈನ್ಧವಃ| ಮಹಾಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲೋದ್ರೇಕಸಂಜ್ಞಾನಾಶವಿಮೋಕ್ಷಣಃ||" [ಇತಿ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವ. ಶ್ಲೋ. ೧೫೩) ]-"ಮಧೂಕಸಾರಸಿನ್ಧೂತ್ಥವಚೋಷಣಕಣಾಃ ಸಮಾಃ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾಽಮ್ಭಸಾ ನಸ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಂಜ್ಞಾಪ್ರಬೋಧನಮ್|| (ಶ್ಲೋ. ೧೫೧)-ಮಾತುಲಿಙ್ಗಾರ್ದ್ರಕರಸಂ ಕೋಷ್ಣಂ ತ್ರಿಲ್ವಣಾನ್ವಿತಮ್| ಅನ್ಯದ್ವಾ ಸಿದ್ಧಿವಿಹಿತಂ ನಸ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|| ತೇನ ಪ್ರಭಿದ್ಯತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಭಿನ್ನಶ್ಚ ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ| ಶಿರೋಹೃದಯಕಣ್ಠಾಸ್ಯಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ ಚೋಪಶಾಮ್ಯತಿ|| (ಶ್ಲೋ. ೧೪೭)-ಆರ್ದ್ರಕಸ್ವರಸೋಪೇತಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಕಟುಕತ್ರಯಮ್| ಆಕಣ್ಠಂ ಧಾರಯೇದಾಸ್ಯೇ ನಿಷ್ಠೀವೇಚ್ಚ ಪುನಃಪುನಃ|| ತೇನಾಸ್ಯ ಹೃದಯೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮನ್ಯಾಪಾರ್ಶ್ವಶಿರೋಗಲಾತ್| ಲೀನೋಽಪ್ಯಾಕೃಷ್ಯತೇ ಶುಷ್ಕೋ ಲಾಘವಂ ಚಾಸ್ಯ ಜಾಯತೇ|| ಪರ್ವಭೇದೋ ಜ್ವರೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ನಿದ್ರಾಕಾಸಗಲಾಮಯಾಃ| ಮೂಖಾಕ್ಷಿಗೌರವಂ ಜಾಡ್ಯಮುತ್ಕ್ಲೇಶಶ್ಚೋಪಶಾಮ್ಯತಿ|| ಸಕೃದ್ದ್ವಿತ್ರಿಚತುಃ ಕುರ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೋಷಬಲಾಬಲಮ್| ಏತದ್ಧಿ ಪರಮಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಭೇಷಜಂ ಸನ್ನಿಪಾತಿನಾಮ್|| ಸ್ವಿನ್ನಮಾಮಲಕಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾಭಿಃ ಸಹ ಸಂಸೃಜೇತ್| ವಿಶ್ವಭೇಷಜಸಂಯುಕ್ತಂ ಮಧುನಾ ಸಹ ಲೇಹಯೇತ್|| ತೇನಾಸ್ಯ ಶಾಮ್ಯತೇ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸಸ್ತಥೈವ ಚ|| ಕಟ್ಫಲಂ ಪೌಷ್ಕರಂ ಶೃಙ್ಗೀ ವ್ಯೋಷಂ ಯಾಸಶ್ಚ ಕಾರವೀ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಚೂರ್ಣೀಕೃತಂ ಚೈತನ್ಮಧುನಾ ಸಹ ಲೇಹಯೇತ್|| ಏಷಾಽವಲೇಹಿಕಾ ಹನ್ತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಸುದಾರುಣಮ್| ಹಿಕ್ಕಾಂ ಶ್ವಾಸಂ ಚ ಕಾಸಂ ಚ ಕಣ್ಠರೋಧಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ| ಏತದ್ಯೋಜ್ಯಂ ಕಫೋದ್ರೇಕೇ ಚೂರ್ಣಮಾರ್ದ್ರಕಜೈ ರಸೈಃ|| ಸರ್ವೇಷು ಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ನ ಕ್ಷೌದ್ರಮವಚಾರಯೇತ್| ಶೀತೋಪಚಾರಿ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಸ್ಯಾರ್ಚ್ಛಿತಂ ಚಾತ್ರ ವಿರುಧ್ಯತೇ|| ಕ್ರಿಯಾಭಿಸ್ತುಲ್ಯರೂಪಾಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಸಙ್ಕರ್ಯಮಿಷ್ಯತೇ| ಭಿನ್ನರೂಪತಯಾ ತಾಸ್ತು ನ ತು ಕುರ್ವನ್ತಿ ದೂಷಣಮ್|| (ಶ್ಲೋ. ೧೫೪)-ಶಿರೀಷಬೀಜಗೋಮೂತ್ರಕೃಷ್ಣಾಮರಿಚಸೈನ್ಧವೈಃ| ಅಞ್ಜನಂ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಬೋಧಾಯ ಸರಸೋನಶಿಲಾವಚೈಃ|| ಯದಾ ತುಲ್ಯಾನಿಲಕಫೌ ತಾಲುಕ್ಲೋಮಗಲಾಶ್ರಿತೌ| ಕುರ್ಯಾತ್ತಾವಧಿಕಂ ಶೋಷಂ ಜಿಹ್ವಾಯಾಃ ಖರತಾಂ ತಥಾ|| ತಥಾ ತಾಂ ಸ್ಫುಟಿತಾಂ ಜಿಹ್ವಾಂ ಸಂಶುಷ್ಕಾಂ ಮಧುಪಿಷ್ಟಯಾ| ದ್ರಾಕ್ಷಯಾ ಸಘೃತಂ ಚಾಸ್ಯ ಲೇಪಯೇತ್ಸನ್ನಿಪಾತಿನಃ|| ಸ್ವೇದೋದ್ಗಮೇ ಭೃಷ್ಟಕುಲಿತ್ಥ ಚೂರ್ಣನಿಪಾತನಂ ಶಸ್ತಮಿತಿ ಬ್ರುವನ್ತಿ|" ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವ.ಶ್ಲೋ. ೫೦೩)-"ದುರ್ಗೇಽಮ್ಭಸಿ ಯಥಾ ಮಜ್ಜದ್ಭಾಜನಂ ತ್ವರಯಾ ಬುಧಃ| ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್ತಲಮಪ್ರಾಪ್ತಂ ತಥಾಽಭಿನ್ಯಾಸಪೀಡಿತಮ್|| ಕಾರವೀಪುಷ್ಕರೈರಣ್ಡತ್ರಾಯನ್ತೀನಾಗರಾಮೃತಾಃ| ದಶಮೂಲೀಶಠೀಶೃಙ್ಗೀವಾಸಾಭಾರ್ಗೀಪುನರ್ನವಾಃ|| ತುಲ್ಯಾ ಮೂತ್ರೇಣ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಪೀತಾಃ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಾಃ| ಅಭಿನ್ಯಾಸಜ್ವರಾಯಾಸಮಾಶು ಘ್ನನ್ತಿ ಸಮುದ್ಧತಮ್|| ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಶ್ಮಭಿದ್ಬಿಲ್ವವ್ಯಾಘ್ರೀಪಾಠೋರುಬೂಕಜಃ| ಕ್ವಾಥೋ ಲವಣಮೂತ್ರಾದ್ಯೋಽಭಿನ್ಯಾಸಾನಾಹಶೂಲನುತ್|| ವ್ಯಾಘ್ರೀದುರಾಲಭಾಭಾರ್ಗೀಶಠೀಶೃಙ್ಗಿ ಸಪೌಷ್ಕರಮ್| ಪಕ್ವಾಮ್ಬು ಶ್ಲೇಷ್ಮಹೃತ್ಪೇಯಮಭಿನ್ಯಾಸಪ್ರಶಾನ್ತಯೇ|| ಭಾರ್ಗೀ ಪುಷ್ಕರಮೂಲಂ ಚ ರಾಸ್ನಾ ಬಿಲ್ವಂ ಸಮುಸ್ತಕಮ್| ನಾಗರಂ ದಶಮೂಲಂ ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಸು ಚ ಸಾಧಿತಮ್| ಹಿಙ್ಗ್ವಾರ್ದ್ರಕರಸೋಪೇತಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಚೂರ್ಣಸಂಯುತಮ್|| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಂ ಘೋರಮಭಿನ್ಯಾಸಂ ಚ ದಾರುಣಮ್| ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಮಾನಾಹಂ ಸದ್ಯಃಪೀತಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ|| ಬೀಜಪೂರಕಬಿಲ್ಬಾಶ್ಮಭೇದಕಂ ಬೃಹತೀದ್ವಯಮ್| ಸಕೇಶೀಕಂ ತಥೈರಣ್ಡಂ ಜಲೇ ಚಾಷ್ಟಗುಣೇ ಶೃತಮ್|| ಪಕ್ವಗೋಮೂತ್ರಸಂಯುಕ್ತಂ ಬಿಡಸೌವರ್ಚಲಾನ್ವಿತಮ್| ಹೃದ್ಬಸ್ತಿಶೂಲೇ ಸಾನಾಹೇಽಪ್ಯಭಿನ್ಯಾಸಜ್ವರೇ ಹಿತಮ್|| ದನ್ತೀಂ ದ್ರವನ್ತೀಂ ಬೃಹತೀಂ ಸೈರಣ್ಡಂ [ ಬೀಜಪೂರಕಮ್| ಶ್ಯಾಮಾಂ ವ್ಯಾಘ್ರೀಂ ಚ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯಾಭಿನ್ಯಾಸೇ ಬಹುವರ್ಚಸಿ|| ಸಿಂಹೀ ವ್ಯಾಘ್ರ್ಯಮೃತಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಅಜಾಜೀ ಸಕಟುತ್ರಿಕಮ್| ಶೃಙ್ಗೀವಿಡಙ್ಗ ಚ ಸಮಂ ಪಕ್ತ್ವಾ ವಿಸ್ರಾವ್ಯ ಸಾಧಯೇತ್|| ಘೃತಾಕ್ತೈಸ್ತಣ್ಡುಲೈರ್ಭೃಷ್ಟೈಃ ಪೇಯಾಮುಷ್ಣಾಂ ಜ್ವರೀ ಪಿಬೇತ್| ಹಿಕ್ಕೀ ಶ್ವಾಸೀ ಚ ಕಾಸೀ ಚ ತಥಾಽಭಿನ್ಯಾಸಪೀಡಿತಃ| ವಿಬದ್ಧವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ ಪಾನಮಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|| ಬೃಹತೀ ಪೌಷ್ಕರಂ ಭಾರ್ಗೀ ಶಠೀ ಶೃಙ್ಗೀ ದುರಾಲಭಾ| ಪಕ್ತ್ವಾ ಪಾನಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತೇನಾಸ್ಯ ಶಾಮ್ಯತಿ|| ತ್ರಿವೃದ್ಧಿಶಾಲಾತ್ರಿಫಲಾಕಟುಕಾರಗ್ವಧೈಃ ಕೃತಃ| ಸಕ್ಷಾರೋ ಭೇದನಃ ಕ್ವಾಥಃ ಪೇಯಃ ಸರ್ವಜ್ವರಾಪಹಃ|| ತಿಕ್ತಾಽಭಯಾ ತ್ರಿವೃತ್ತೀರ್ಣಾ ತ್ರಾಯನ್ತೀ ರಾಜವೃಕ್ಷಕಃ| ಕ್ಷಾರಾಢ್ಯಃ ಸೈನ್ಧವೋಪೇತಃ ಕ್ವಾಥೋ ಭೇದೀ ಜ್ವರಾಪಹಃ|| ಶಿರೀಷಬೀಜಂ ಮರಿಚಂ ಬಸ್ತಮೂತ್ರೇಣ ತತ್ಸಮಮ್| ಅಞ್ಜನಂ ತದಭಿನ್ಯಾಸೇ ಸಂಜ್ಞಾಬೋಧನಮಿಷ್ಯತೇ|| ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸಂ ತಸ್ಯ ಹಿಙ್ಗುಶುಣ್ಠೀಯುತಂ ಮುಖೇ| ದದ್ಯಾತ್ಪ್ರಬೋಧನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಟುತಿಕ್ತೋಪಸಂಹಿತಮ್|| ತ್ವಗೇಲಾಪತ್ರಸುಷವೀಬೃಹತೀಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಃ| ಮರೀಚಂ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಬಿಲ್ವಂ ಚಿರಿಬಿಲ್ವಂ ಸಚಿತ್ರಕಮ್|| ಕರಞ್ಜಬೀಜಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ತ್ರಾಯನ್ತೀ ವಿಶ್ವಭೇಷಜಮ್| ಗಲಪ್ರಬೋಧನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಭಿನ್ಯಾಸಜ್ವರಾಪಹಮ್|| ಕರಞ್ಜವಹ್ನಿಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾತ್ರಾಯನ್ತೀವಿಶ್ವಕೂಲಕಮ್| ಕೂಲಕಂ-ಪಟೋಲಮ್| ಬೃಹತ್ಯೌ ಸುಷವೀ ವ್ಯೋಷಂ ಕ್ವಾಥಃ ಸ್ಯಾದ್ಗಲಶೋಧನಃ|| ಇತ್ಯಭಿನ್ಯಸ ಉದ್ದಿಷ್ಟಃ ಸರೂಪಃ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಕೃತೇಽಪ್ಯೇವಂ [ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾ ನ ಜಾಯತೇ| ಲಲಾಟೇ ಪಾದಯೋರ್ವಾಽಪಿ ] ತಸ್ಯ ದಾಹಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|| (ಶ್ಲೋ. ೪೯೦)-ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತ್ಯಾಸ್ತಥಾ ತೈಲಂ ಮೂಲಂ ಪಿಣ್ಡಾಲುಕಸ್ಯ ಚ| ತನ್ದ್ರೀವಿನಾಶನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ನಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಿ ಯೋಜಿತಮ್|| ಸೈನ್ಧವಂ ಶ್ವೇತಮರಿಚಂ ಸರ್ಷಪಂ ಕುಷ್ಠಮೇವ ಚ| ಬಸ್ತಮೂತ್ರೇಣ ಪಿಷ್ಟಾನಿ ನಸ್ಯಂ ತನ್ದ್ರೀನಿವಾರಣಮ್|| ಅಸುರಾಹ್ನಪತಙ್ಗಸ್ಯ ವಿಟ್ ಚೂರ್ಣಂ ಮಧುಸಂಯುತಮ್| ಅಞ್ಜನಾದ್ಬೋಧಯೇನ್ಮುಗ್ಧಂ ತನ್ದ್ರಿತಂ ಸನ್ನಿಪಾತಿನಮ್|| ಜಾತೀಪುಷ್ಪಂ ಪ್ರವಾಲಂ ಚ ರೋಹಿಣೀ ಮರಿಚಂ ವಚಾ| ಸೈನ್ಧವಂ ಬಸ್ತಮೂತ್ರೇಣ ತನ್ದ್ರೀನಾಶನಮುತ್ತಮಮ್|| ಅಯೋರಜಃ ಶ್ವೇತರೋಧ್ರಮಞ್ಜನಂ ಮರಿಚಂ ತಥಾ| ಗೋಪಿತ್ತೇನ ಸಮಾಯುಕ್ತಂ ತನ್ದ್ರೀನಾಶನಮುತ್ತಮಮ್||" ಇತಿ| ಇತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಧೂಕಪುಷ್ಪಾದಿಕಂ ಕಾಲೇ-ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತೇ, ಶೀತಕಷಾಯಂ ಪಿಬನ್ ಜ್ವರಾನ್ ಸರ್ವಾನ್-ಏಕದೋಷದ್ವಿದೋಷಜಾನ್, ಅಪೋಹತಿ| "ಉಪಸರ್ಗಾದಸ್ಯತ್ಯೂಹ್ಯೋರ್ವೇತಿ ವಾಚ್ಯಮ್" ಇತಿ ಪರಸ್ಮೈಪದಮ್| ಜಾತಿಪಲ್ಲವಾ ಆಮಲಕಾನಿ ಮುಸ್ತಂ ಧನ್ವಯಾಸಕಂ ತದ್ವತ್-ಪೂರ್ವವಚ್ಛಿತಕಷಾಯಂ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾ ಪಿಬನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಜ್ವರಾನ್ ಹನ್ತಿ| ಧನ್ವಯವಾಸಕಂ ಚೇತಿ ಚಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ತದೇತೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈರೇತತ್ ಪಾಚನಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು ಧನ್ವಯವಾಸಕಂ ಪೃಥಗೇವೇಚ್ಛನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾದೇತತ್ಕೃತೋಽಪಿ ಕಷಾಯಃ ಪೂರ್ವವದ್ವೋಧ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಜ್ವರಸಾಮಾನ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಶಮನಮಾಹ-ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೇತಿ| ತಚ್ಚ ತ್ರಿಧಾ-ಮಧುಕಪುಷ್ಪಾದಿದಶಕಂ ಜಾತ್ಯಾದಿತ್ರಿಕಂ ಧನ್ವಯಾಸಕಂ ಚೇತಿ| ತ್ರಯೋಽಪಿ ಶೀತಕಷಾಯಾಃ |

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ ಚ ಬದ್ಧವಿಟ್ ಪುರುಷಃ ಕಟುಕಾದಿಕಂ ಕಷಾಯಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ವರ್ತತೇ, ನ ತು ಹಿಮಮಿತಿ| ಶೀತಸ್ಯ ಮಲಸ್ತಮ್ಭಹೇತುತ್ವಾದಸ್ಯ ಚೌಷಧಸ್ಯ ಶೋಧನರೂಪತ್ವಾತ್| ಗುಡಾ-ಸುಧಾ, ಗುಡ ಇತ್ಯನ್ಯೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಸ್ಯ ಶೋಧನಮಾಹ-ಬದ್ಧವಿಡಿತಿ| ಶೀತಕಷಾಯೇ ಗುಡಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ| ಇತಿ ಜ್ವರೌಷಧಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜೀರ್ಣಂ-ಪರಿಣತಂ, ಔಷಧಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಜೀರ್ಣೌಷಧಃ ಸನ್, ಪೇಯಾದ್ಯಮೇವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮನ್ನಂ ಭುಞ್ಜೀತ| ಅದ್ಯತ ಇತ್ಯನ್ನಮ್, ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪೇಯಾದೇರಪ್ಯನ್ನತ್ವಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಯೂಷಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಜ್ವರೌಷಧಾನನ್ತರಂ ಪಥ್ಯಾನಿ| ತತ್ರ ಪೇಯಾದ್ಯಂ ಪಥ್ಯಮಾಹ-ಜೀರ್ಣೌಷಧೋಽನ್ನಮಿತಿ| ತಚ್ಚ ಲಙ್ಘನಾನನ್ತರೌಷಧದಾನವಿಷಯಮ್| ಪೇಯಾದ್ಯನನ್ತರೌಷಧದಾನೇ ರಸೌದನಪರ್ಯನ್ತಪಥ್ಯಸೇವಾನಿಷ್ಪತ್ತೇಃ ಪುನಃ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಸ್ಯಾನುಚಿತತ್ವಾತ್| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾದ್ಯೂಷೌದನಾದಯಃ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವ.ಶ್ಲೋ. ೮೪)-"ಅನುಲೋಮೋಽನಿಲಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ಸುಮನಸ್ಕತಾ| ಲಘುತ್ವಮಿನ್ದ್ರಿಯೋದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿರ್ಜೀರ್ಣೌಷಧಾಕೃತಿಃ| ಕ್ಲಮೋ ದಾಹೋಽಙ್ಗಸದನಂ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಶಿರೋರುಜಾ| ಅರತಿರ್ಬಲಹಾನಿಶ್ಚ ಸಾವಶೇಷೌಷಧಾಕೃತಿಃ|| ಔಷಧಶೇಷೇ ಭುಕ್ತಂ ಪೀತಂ ಚ ತಥೌಷಧಂ ಚ ಶೇಷೇಽನ್ನೇ| ನ ಕರೋತಿ ಗದೋಪಶಮಂ ಪ್ರಕೋಪಯತ್ಯನ್ಯರೋಗಾಂಶ್ಚ||" ಇತಿ|ನ ಚ ಸರ್ವಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಾಚರೇದಿತ್ಯಾಹ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾನ್ನ ತು-ಜೀರ್ಣೌಷಧೋಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾನ್ನರಃ ಪೇಯಾದಿಕಂ ನಾ ಶ್ನೀಯಾತ್| ಕಿಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪೇಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯತಃ ಪೇಯಾ ಕಫಂ ವರ್ಧಯತಿ--ವಿಲೀನರುಪಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಸ್ತ್ಯಾನಭಾವತಾಮುತ್ಪಾದಯನ್ತೀ ಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಮುಪರ್ಯುಪರಿಭಾವತಯೋಪಚಯಮುತ್ಪಾದಯತಿ, ನ ತು ಸಾ ಕಫಂ ಸಾಕ್ಷಾದ್ವರ್ಧಯತಿ, ಇತಿ ವರ್ಧಯತೇರರ್ಥಃ, ಅನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾದ್ಧಾತೂನಾಮಿತಿ, ಏಷಚಾರ್ಥೋಽನುರೂಪತನ್ತ್ರಕಾರದೃಷ್ಟಾನ್ತದರ್ಶನಾದವಗಮ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚಾಹಪಙ್ಕಂ ಪಾಂಸುಷು ವೃಷ್ಟಿವದಿತಿ| ಯಥಾ,-ಪಾಂಸುಷು ವೃಷ್ಟಿಃ ಪತಿತಾ ನ ತು ಪಙ್ಕಂ ವರ್ಧಯತಿ-ಶಿಥಿಲರೂಪತಾಂ ಪಾಂಸೂನಾಮಪಾಸ್ಯ ನಿಬಿಡರೂಪತಾಮಿವ ತೇಷಾಮುತ್ಪಾದಯತಿ| ನ ಪಾಂಸೂನ್ ವೃಷ್ಟಿರ್ವರ್ಧಯತಿ-ಆಧಿಕ್ಯಂ ನಯತಿ, ನ ವರ್ಧಯತೇಽತ್ರಾ(ತ್ಯೇತ್ಯ)ರ್ಥಃ| ತನ್ತ್ರಕಾರಸ್ಯಾರ್ಥ ಏವಂ ವಿವಕ್ಷಿತೋ ಭವಿಷ್ಯತ್ ತದಾನೀಮತ್ರೈವಂ ಸ್ಪಷ್ಟಮೇವ ದೃಷ್ಟನ್ತಮದರ್ಶಯಿಷ್ಯತ್| ಯಥಾ-"ಪೇಯಾ ಕಫಂ ವರ್ಧಯತಿ ಯಥಾ ವೃಷ್ಟಿರ್ನದೀಜಲಮ್|" ಇತಿ| ತಚ್ಚ ತನ್ತ್ರಕಾರೋಽಮುನೈವಾನುಸಾರೇಣಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರೇ ಪೇಯಾಂ ನಿಷೇಧಯತಿ-ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾನ್ನ ತ್ವಿತಿ| ಪೇಯಾನಿಷೇಧೇ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ಪೇಯಾ ಕಫಂ ವರ್ಧಯತಿ ಪಙ್ಕಂ ಪಾಂಸುಷು ವೃಷ್ಟಿವತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಷವದೇಹಾನಾಮಿತಿ| ಯಥಾ ಪಾಂಸುಷು ಪತಿತಾ ವೃಷ್ಟಿಃ ಪಙ್ಕಂ ವರ್ದ್ಧಾಯತಿ ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಷವೇ-ಕಫಕ್ಲಿನ್ನೇ ದೇಹೇ, ಪತಿತಾ ಪೇಯಾ ಕಫಂ ವರ್ದ್ಧಯತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಭಿಷ್ಯಣ್ಣ ಇತಿ, ಅಭಿಪೂರ್ವಾತ್ಸ್ಯನ್ದೇಃ ಸ್ರವಣಾರ್ಥೋ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ-ಸ್ರುತಿರೂಪೇಣೈವ, ಅಭಿಷ್ಯಣ್ಣಃ-ಕ್ಲಿನ್ನ ಇವ, ದೇಹೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಷ್ಯಣ್ಣದೇಹಾಃ, ತೇಷಾಮ್, ಅತೋ ಜ್ವರಿಣಾಂ ಪ್ರಾಗಪಿ ಪ್ರಥಮಪಥ್ಯಾವಸರೇಽಪಿ, ಯೂಷಾನ್ ಯೋಜಯೇತ್| ಕಿಮುತ ಶ್ಲೇಷ್ಮವತಃ ಪುಂಸೋ ಜೀರ್ಣೌಷಧಸ್ಯ ಯೂಷಾನ್ನ ಯೋಜಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಸ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ? ಕುಲತ್ಥಾದಿಕೃತಾನ್| ತಥಾ, ಲಘೂನ್| ನನು, ಕುಲತ್ಥಾದೀನಾಂ ಲಘುತ್ವಾತ್ತತ್ಕೃತಾ ಯೂಷಾ ಲಘವ ಏವ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ| ತತ್ಕಿಂ ಲಘೂನಿತ್ಯನೇನ ? ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಶಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಗುರವೋಽಪಿ ರಾಜಮಾಷಮಾಷಾದಯಃ ಸನ್ತಿ, ತನ್ನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮೇತತ್| ಅಪಿ ಚ, ಲಘೂನಿತ್ಯನೇನ ಯೂಷಪ್ರಕೃತಿದ್ರವ್ಯೈರಲ್ಪಪರಿಮಾಣೈಃ ಕೃತಾನಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಯತೋಽಲ್ಪಪರಿಮಾಣೈಃ ಕುಲತ್ಥಾದಿಭಿಃ ಕೃತಾ ಲಘುತರಾಃ ಸ್ಯುಃ, ತಸ್ಮಾಲ್ಲಘೂನಿತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ರೂಕ್ಷಾನ್-ಘೃತಭರ್ಜನಕಾದಿರಹಿತಾನ್| ತಥಾ, ತಿಕ್ತರಸಯುಕ್ತಾನ್| ತಥಾ, ಹೃದ್ಯಾನ್-ಇಷ್ಟರಸಗನ್ಧವರ್ಣಸ್ಪರ್ಶಯುಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚೇತಸ ಆಹ್ಲಾದಕರಾನ್| ತಥಾ, ರುಚಿಕರಾನ್-ಜ್ವರಿಣೋಽನ್ಯಸ್ಯ ವಾ ರೋಚಿಷ್ಣೂನ್| ತಥಾ, ಪಟೂನ್-ಸಲವಣಾನ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೇಯಾಸ್ಥಾನೇ ಯೂಷಮಾಹ-ಅತಃ ಪ್ರಾಗಪೀತಿ| ಪ್ರಾಗಪಿ-"ಯುಕ್ತಂ ಲಙ್ಘಿತಲಿಙ್ಗೈಸ್ತು ತಂ ಪೇಯಾಭಿರುಪಾಚರೇತ್|" (ಶ್ಲೋ. ೨೪) ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಲಘೂನ್-ಸಮ್ಯಕ್ಪಾಕೇನ| ರೂಕ್ಷಾನ್-ಅಕೃತತ್ವೇನ ಧಾನ್ಯಸ್ಯಾನವತ್ವೇನ [ ಚ ]| ಪಟೂನ್-ಸೈನ್ಧವಯೋಗೇನ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಕ್ತಾದ್ಯಾಃ-"ರಕ್ತೋ ಮಹಾನ್ ಸಕಲಮಃ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೬/೯) ಇತ್ಯಾದಯಃ| ತಥಾ, ಷಷ್ಟಿಕಾ ವ್ರೀಹ್ಯಾದಯೋಽಪಿ, ಜೀರ್ಣಾಃ-ಪುರಾಣಾಃ, ಹಿತಾಃ-ಪಥ್ಯಾಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ತರೇ-ಪ್ರಭೂತಶ್ಲೇಷಮಣಿ ಜ್ವರೇ, ವೀತತುಷಾಃ-ಅಪನೀತತ್ವಚೋ, ಯವಾಶ್ಚ ಪಥ್ಯಾಃ| ಕೀದೃಶಾಃ ? ವಾಟೀಕೃತಾಃ-ಭೃಷ್ಟವಿದಲೀಕೃತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಥ್ಯಯೋಗ್ಯಂ ಧಾನ್ಯಮಾಹ-ರಕ್ತಾದ್ಯಾ ಇತಿ| ವಾಟೀಕೃತಾಃ-ಬಾಧತ್ವಂ ನೀತಾಃ| ಬಾಧತ್ವಂ-ಭೃಷ್ಟಸ್ಯ ಶಕಲೀಕರಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಓದನಸ್ತೈಃ-ರಕ್ತಾಶಾಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈಶ್ಚ, ಕೃತೋ ಜ್ವರಿಣೋ ಯಥಾಯಥಂ ಯೋ ಯಸ್ಯ ದಾನೇ ಯೋಗ್ಯಃ ಸ ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ದ್ವಿಸ್ತ್ರಿಃ ಸ್ರುತೋ-ದ್ವೌ ವಾರೌ ತ್ರೀನ್ ವಾರಾನ್ ವಾ ಜಲಂ ದತ್ತ್ವಾ ಧಾತಃ| ಕಥಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ ? ದೋಷದೂಷ್ಯಾದಿಬಲೇನ| ಜ್ವರಘ್ನೈಃ-ಜ್ವರಾಪಹೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ, ಕ್ವಾಥಂ ಕೃತ್ವಾ, ತೇನ ಕ್ವಾಥೇನ ಸಾಧಿತಃ| ದೋಷಸ್ಯ-ವಾತಾದೇರ್ಬಲಂ ತಥಾ ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ರಸಾದೇರ್ಬಲಮಪೇಕ್ಷ್ಯ, ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ದೇಶಕಾಲವಯಃ ಸತ್ತ್ವಸಾತ್ಮ್ಯಶರೀರಾಹಾರಬಲಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಏಕಾಹಾದಿಕಾನಾಂ ಜ್ವರಿಣಾಮಕೃತಪೇಯಾನಾಮೇವ ಕುಲತ್ಥಮುದ್ಗಚಣಕಾದಿಯೂಷಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಜ್ವರಿಣಾಂ ಕೃತಪೇಯಾನಾಂ ಯೂಷಾದೀನಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಓದನವಿಧಿಮಾಹ-ಓದನಸ್ತೈರಿತಿ| ತೈಃ-ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿಭಿಃ, ದ್ವಿಸ್ತ್ರಿರ್ವಾ ಸ್ರುತೋ-ಯೂಳಿತಃ(?), ಉದಕಾನ್ತರಪ್ರಕ್ಷೇಪೇಣ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮುದ್ಗಾದ್ಯೈಃ-ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯೈಃ, ಲಘುಭಿಃ ಕೃತಾ ಯೂಷಾಸ್ತಥಾ ಕುಲತ್ಥೈಃ ಕೃತಾ ಯೂಷಾ ಜ್ವರಘ್ನಾಃ| ಮುದ್ಗಾದ್ಯೈರಿತ್ಯಾದಿಃ ಪ್ರಕಾರೇ| ತೇನ ಸುಜರಾ ಮುದ್ಗಚಣಕಕುಲತ್ಥಮಕುಷ್ಟಮಸೂರಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಮುದ್ಗಶಬ್ದಸ್ಯಾದೌ ನಿರ್ದೇಶ ಇದಂ ಬೋಧಯತಿ,-ಯೂಷಸಾಧ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಮುದ್ಗಯೂಷಃ ಕಾರ್ಯಃ, ಮುದ್ಗಾನಾಂ ಪಥ್ಯತಮತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚೋವಾಚ ಮುನಿಃ (ಛ.ಸೂ.ಅ.೨೫/೩೮)- "ಮುದ್ಗಃ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಾನಾಂ ಪಥ್ಯತ್ವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಃ|" ಇತಿ| ನನು, ಮುದ್ಗಾದ್ಯೈರಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೇನೈವ ಕುಲತ್ಥಾ ಗೃಹಿತಾ ಏವ, ಕಿಂ ಪೃಥಙ್ನಿರ್ದೇಶೇನ ? ಬ್ರೂಮಹೇ| ಕುಲತ್ಥಯೂಷಸ್ಯ ಜ್ವರವಿಷಯೇ ವಿರಲಃ ಪ್ರಯೋಗಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಸೂಛಯಿತುಂ ಪೃಥಕ್ಕೃತೋ ನಿರ್ದೇಶ ಇತಿ| ತಥಾ ಛ ಕುಲತ್ಥಾ ಏವಂಗುಣಾಃ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೬/೧೯)- "ಉಷ್ಣಾಃ ಕುಲತ್ಥಾಃ ಪಾಕೇಽಮ್ಲಾಃ ಶುಕ್ರಾಶ್ಮಶ್ವಾಸಪೀನಸಾನ್| ಕಾಸಾರ್ಶಃ ಕಫವಾತಾಂಶ್ಚ ಘ್ನಾನ್ತಿ ಪಿತ್ತಾಸ್ರದಾಃ ಪರಮ್|| ಇತಿ| ಏವಮುಷ್ಣತ್ವಾದಮ್ಲವಿಪಾಕಿತ್ವಾದತಿಪಿತ್ತಾಸ್ರಕಾರಿತ್ವಾತ್ ಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ಯೂಷೋ ಬಹುದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣೋ ಬಹುಮಾತ್ರೋಪಯುಕ್ತೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ನ ಶಾನ್ತಯೇ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಪ್ರತ್ಯುತ ವೃದ್ಧಯೇ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ, ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾದಲ್ಪಪರಿಮಾಣದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತೋಽಲ್ಪಮಾತ್ರಯಾ ಕುಲತ್ಥಯೂಷಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದ್ಯುಪಶಮಕೃದ್ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಃ ಸ್ಯಾತ್ತಾವಾನೇವ ಪ್ರಯೋಜ್ಯತ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಯೂಷದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ-ಮುದ್ಗಾದ್ಯೈರಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾರವೇಲ್ಲಕಾದಿಭೀ ರಸಾ ಜ್ವರೇ ಹಿತಾಃ| ಮುನಿಸ್ತು ಕಾರವೇಲ್ಲಕಾದೀನಾಂ ಶಾಕತ್ವಮೇವೇಚ್ಛತಿ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೩೧೧೮೭)| ಖರಣಾದೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಪಟೋಲಂ ಸಫಲಂ ನಿಮ್ಬಂ ಕರ್ಕೋಟಕಕಠಿಲ್ಲಕಮ್| ಶಾಕಂ ಪರ್ಪಟಕಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್" ಇತಿ| ತಥಾ ಜಾಙ್ಗಲೈಃ-ಜಾಙ್ಗಲದೇಶಪ್ರಾಣಿಜೈಸ್ತದಭಾವಾತ್ತತ್ತುಲ್ಯೈರನ್ಯದೇಶಪ್ರಾಣಿಜೈರಪಿ, ಮಂಸೈರ್ಹಿತಾ ರಸಾ ವ್ಯಾಘ್ರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಂಸ್ಕೃತಾಸ್ತಥಾ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಂಯುತಾ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಯೋಗಭಾಜಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಯೋಽತ್ರ ಯೋಜ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಯೇಣ ಕೇಚಿದೇವ ಸಿತಾಮಧುಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಾ ಅವಸ್ಥಾವಶಾತ್, ನ ತು ಸರ್ವ ಏವ| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ರಸಾ ಯೂಷಾಶ್ಚೈವಂವಿಧಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ ? ಕೃತಾಕೃತಾಃ| ಪಾನಕದಾಡಿಮಾಜಾಜೀಶುಣ್ಠ್ಯಾದ್ಯೈರಪಿ ಸಂಸ್ಕೃತಾ ಯೂಷಾ ರಸಾಶ್ಚ-ಕೃತಾಃ| ವಿಪರೀತಾಸ್ತ್ವತಃ-ಅಕೃತಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಖಲದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ-ಕಾರವೇಲ್ಲಕೇತಿ| ನಿಮ್ಬಸ್ಯ ಕುಸುಮಮ್| ಪಟೋಲಸ್ಯ ಫಲಂ ಪಲ್ಲವಶ್ಚ| ರಸಾ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮತ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ಖಲತ್ವಂ ತು ಧಾನ್ಯಮಾಂಸೇತರಕೃತತ್ವಾತ್|| ರಸದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ-ಅತ್ಯನ್ತಲಘುಭಿರಿತಿ| ಯೂಷಾದೀನಾಮುಪಕರಣದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ-ವ್ಯಾಘ್ರೀಪರೂಷೇತಿ| ತಾನಿ ಚ ವ್ಯಾಘ್ರ್ಯಾದೀನಿ ತ್ರಯೋದಶ| ಪ್ರಯೇಣೈತಾನ್ಯನ್ಯಾನ್ಯಪ್ಯವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಿ| ತೇ ತು ಯೂಷಾದಯಃ ಸಂಸ್ಕೃತಾಃ ಸಂಯುತಾ ವಾ ಕಾರ್ಯಾಃ| ಪ್ರಕ್ಷೇಪ್ಯಾಪನಯನೇನ ಸಂಸ್ಕೃತತ್ವಮ್, ಅನಪನಯನೇನ ಸಂಯುತತ್ವಮ್| ಪ್ರಕ್ಷೇಪಶ್ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ಕ್ವಥನಕಾಲೇ ಕ್ವಥನಾನನ್ತರಂ ವಾ| ಸ್ನೇಹೇನ ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ-ಕೃತಾಃ, ಅವಿಶಿಷ್ಟಾಃ-ಅಕೃತಾಃ, ಕಟುಪಟ್ವಮ್ಲಾನಾಮುಕ್ತತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನಮ್ಲೇನ ತಕ್ರೇಣ ಸಿದ್ಧಾನಿ| ತಥಾ, ರುಚ್ಯಾನಿ-ಅಭ್ಯವಹರ್ತುಮಭಿಲಷಿತಾನಿ| ತಥಾ, ಅಚ್ಛಾನಿ-ತನೂನಿ ನ ಘನಾನಿ| ತಥಾ, ಅನಲಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ-ವಹ್ನಿಪಕ್ವಾನಿ| ಕೇಚಿದ್ಧಿ ತಕ್ರಮಪಕ್ವಮೇವಾಚ್ಛೀಕೃತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ಚ ಶುಣ್ಠೀಜೀರಕಾದಿನಾಽಭ್ಯವಹರನ್ತಿ ತನ್ನಿಷೇಧಾಯೈತದುಕ್ತಮ್| ಏವಂವಿಧಾನಿ ವ್ಯಞ್ಜನಾನಿ-ತೇಮನಾನಿ ರಸಕಷಾಯಾಣೀ, ಓದನೇನ ಸಹಾಭ್ಯವಹರ್ತವ್ಯಾನಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವ್ಯಞ್ಜನವಿಧಿಮಾಹ-ಅನಮ್ಲತಕ್ರಸಿದ್ಧಾನೀತಿ| ವ್ಯಞ್ಜನಾನಿ-ಶಾಕಾನಿ| ಅಚ್ಛಾನಿ-ಘನಾನಿ| ಅನಲಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ-ಸುಪಕ್ವಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನುಪಾನೇಽಪಿ-ಆತುರಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಪಾನೇಽಪಿ, ತಾನಿ ಯೋಜಯೇತ್| ತಥಾ ಕ್ವಥಿತಶೀತಂ ಚ ವಾರಿ ಮದ್ಯಂ ಚ, ಸಾತ್ಮ್ಯತಃ-ಸಾತ್ಮ್ಯವಶಾತ್, ಅನುಪಾನೇಽಪಿ ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅನುಪಾನಾನ್ಯಾಹ-ಅನುಪಾನೇಽಪೀತಿ| ತಾನಿ-ವ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಪಾನಯೋಗ್ಯಾನಿ ಕೃತಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಜ್ವರಂ ನರಂ ದಿನಾನ್ತೇ ಭೋಜಯೇತ್,-ಅಥವಾ ಜ್ವರಮುಕ್ತಂ-ಅಚಿರಕಾಲಜ್ವರತ್ಯಕ್ತಮ್| ಕಿಮ್ಭುತಂ ಭೋಜನಂ ಭೋಜಯೇತ್ ? ಲಘು,-ಮಾತ್ರಯಾ ಸ್ವಭಾವಾತ್ (ಚ) ಉಭಯಥಾ ಯಲ್ಲಘು| ಕಿಮಿತ್ಯೇತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಲಘು ಭೋಜಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ತದಾ-ತಸ್ಮಿನ್ದಿನಾನ್ತಾಖ್ಯೇ ಕಾಲೇ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯೋ ಯಸ್ತೇನ ವಿವೃದ್ಧ ಊಷ್ಮಾ-ಸ್ವಸ್ವಭವೋ, ಯಸ್ಯಾನಲಸ್ಯ ಜಾಠರಾಗ್ರೇರಸೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯವಿವೃದ್ಧೋಷ್ಮಾಽನಲಃ| ಅತ ಏವ ಬಲವಾನ್ ತದಾ ಪಕ್ತುಂ ಶಕ್ತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಥ್ಯಗ್ರಹಣಕಾಲಮಾಹ-ಸಜ್ವರಂ ಜ್ವರಮುಕ್ತಂ ವೇತಿ| ಜ್ವರಮುಕ್ತಂ ತು-ಆಬಲಲಾಭಾತ್| ದಿನಾನ್ತೇ-ಪಞ್ಚದಶೇ ಮುಹೂರ್ತೇ| ಲಘು-ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಮ್| ತದಾ-ದಿನಾನ್ತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಥವಾ ಯಥೋಚಿತೇ ಕಾಲೇ ಸಜ್ವರಂ ಜ್ವರಮುಕ್ತಂ ವಾಽಽತುರಂ ಭೋಜಯೇತ್| ಯಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಯ ಉಚಿತಃ-ಸಾತ್ಮ್ಯಃ, ಆಹಾರಕಾಲಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಭೋಜಯೇತ್| ಯಥೋಚಿತೇ ಹಿ ಕಾಲೇ ಪ್ರಾಯಃ ಕ್ಷುದುಪಗಮೋ ಜಾಯತೇ| ಕಥಂ ಭೋಜಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ದೇಶೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯವಶಾತ್ ತಂ ಭೋಜಯೇತ್, ನೈವಮೇವ| ನನು, ಏವಂ ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಕಾಲೇ ಭೋಜನಮುಚಿತಂ ತದಾ ತಸ್ಯ ಭೋಜನೇ ದೀಯಮಾನೇ ಕೋ ಗುಣಃ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದಿನಾನ್ತಸ್ಯಾಪವಾದಮಾಹ-ಯಥೋಚಿತೇಽಥವೇತಿ| ದೇಶೋ-ಭೂಮಿರ್ದೇಹಶ್ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾದಲ್ಪವಹ್ನಿಃ-ಮನ್ದಾಗ್ನಿಃ, ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಭುಞ್ಜಾನೋಽಜೀರ್ಣೇನ ನ ಪಿಡ್ಯತೇ-ನ ಬಾಧ್ಯತೇ| ಅಧುನಾ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಕಾಲಂ ನಿರೂಪಯತಿ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಪವಾದಾಪವಾದಮಾಹ-ಪ್ರಾಗಲ್ಪವಹ್ನಿರಿತಿ| ಯೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿಃ ಪ್ರಾಕ್-ದಿನಾನ್ತೇ, ಭುಞ್ಜಾನೋ ಹಿ-ಸ್ಫುಟಂ, ಅಜೀರ್ಣೇನ ನ ಬಾಧ್ಯತೇ, ಅನ್ಯಥಾ ಬಾಧ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾದ್ದಿನಾನ್ತ ಏವ ಭುಞ್ಜೀತ| ಅಮನ್ದವಹ್ನಿಂ ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವೋಽಪವಾದಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಷಾಯಸ್ಯ-ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಾದೇಃ, ಪಾನಂ ಕಷಾಯಪಾನಮ್, ತೇನ| ತಥಾ, ಪಥ್ಯಾನ್ನೈಃ-ಪೇಯಾಯೂಷಾದಿಭಿಃ, ದಶಾಹ ಇತಿ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಲಙ್ಘಿತೇ-ಅತಿಕ್ರಾನ್ತೇ| ತಥೇತಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ಕ್ಷೀಣಃ ಕಫಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇಽತೋ ದಶಾಹೇ ಲಙ್ಘಿತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಆಮಜ್ವರಸಂಜ್ಞಾನಿವೃತ್ತಿಸ್ತು ಷಡಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಸಪ್ತಮೇಽಹ್ನ್ಯಷ್ಟಮೇ ವಾಽಹನಿ ಜ್ವರಸ್ಯ ಜಾಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩/೨೭೨)- "ಸಪ್ತಾಹೇನ ಹಿ ಪಛ್\ಯನ್ತೇ ಸಪ್ತಧಾತುಗತಾ ಮಲಾಃ| ನಿರಾಮಶ್ಚಾಪ್ಯತಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಯೋಽಷ್ಟಮೇಽಹನಿ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಷಾಯಪಾನಪಥ್ಯಾನ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿತೋ ದಶಾಹೇ ಲಙ್ಘಿತೇ ಕಫೇ ಮನ್ದೇ-ಕ್ಷೀಣಪ್ರಾಯೇ, ಸರ್ಪಿದದ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ಜ್ವರೇ ? ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ,- ವಾತಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ| ಅಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪಕ್ವೇಷು-ನಿರಾಮೇಷು ವಾತಾದಿದೋಷೇಷು, ಸರ್ಪಿರ್ದದ್ಯಾತ್| ಪಕ್ವೇಷು ಸರ್ಪಿರ್ದತ್ತಮಮೃತಂ-ಮಹಾಗುಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಥಾ ಪುನಃ ಅಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ಕಫೋತ್ತರೇ, ತತ್ಸರ್ಪಿರ್ದತ್ತಂ ವಿಷೋಪಮಂ-ವಿಷತುಲ್ಯಂ, ದಶಾಹೇಽತಿಕ್ರಾನ್ತೇಽಪಿ ಸ್ಯಾತ್| ಅತೋಽಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸರ್ಪಿರ್ದತ್ತಂ ಜ್ವರಸ್ಯ ತದುಪದ್ರವಾಣಾಂ ಚ ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾದಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಮಯುಕ್ತಮ್| ತತ್ರ-ಕಫೋತ್ತರೇ ಜ್ವರೇ ಸತಿ, ಲಙ್ಘನಾದಿಕ್ರಮಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಮ್ ? ಆಕಫಸಙ್ಕ್ಷ್ಯಾತ್,- ಯಾವತ್ಕಫಸ್ಯ-ಜ್ವರಕಾರಿಣೋಽಧಿಕಸ್ಯ, ಸಙ್ಕ್ಷ್ಯಃ-ಸಮ್ಯಕ್ ಕ್ಷಯಃ, ನ ಧಾತುಕ್ಷಯೋಽಪಿ ಯಾವತ್| ಯತಃ ಕಫಜ್ವರೇಽಪಿ ವಿಡಙ್ಗಾದಿಸರ್ಪಿರ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ. ೯೩)| ಅಥ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಸರ್ಪಿಷ್ಕಸ್ಯ ಭೋಜನಸ್ಯಾವಧಿಮಾಹ-ಕಷಾಯಪಾನಪಥ್ಯಾನ್ನೈರಿತಿ| ಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ದಶಾಹೇಽನತೀತೇಽಪ್ಯಮೃತೋಪಮಂ ಸರ್ಪಿಃ| ಅಪಕ್ವೇಷ್ವತೀತೇಽಪಿ ವಿಷೋಪಮಮ್, ಜ್ವರೋಪದ್ರವವರ್ಧನಾತ್| ತತ್ರ-ತಥಾವಿಧೇ ಚಿರಪಾಕಜ್ವರೇ, ಲಙ್ಘನಾದಿಕ್ರಮಮೇವ ಕುರ್ಯಾತ್, ನ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಭೋಜನಾದಿಷ್ಟಂ [ಬೃಂ]ಹಣಕ್ರಮಮ್| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು ಪಥ್ಯೇ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೪೨)- "ಶ್ರಮೋಪವಾಸಾನಿಲಜೇ ಹಿತೋ ನಿತ್ಯಂ ರಸೌದನಃ|| ಮುದ್ಗಯೂಷೌದನಶ್ಚಾಪಿ ದೇಯಃ ಕಫಸಮುತ್ಥಿತೇ| ಸ ಏವ ಸಿತಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಶೀತಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಹಿತಃ|| ಮುದ್ಗಾಮಲಕಯೂಷಸ್ತು ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೇ ಹಿತಃ| ಮುದ್ಗಾಮಲಕಯೂಷಸ್ತು ಗಾಢವಿಟ್ಕೇ ವಿಧೀಯತೇ|| ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಯೂಷಸ್ತು ಕಫವಾತಾತ್ಮಕೇ ಹಿತಃ| ನಿಮ್ಬಕೂಲಕಯೂಷಸ್ತು ಹಿತಃ ಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಕೇ|| ಕೂಲಕಃ-ಪಟೋಲಮ್| ಲಘುನಾ ಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ಸಹ ಧಾನ್ಯಯಾ| ಮಹತ್ಯಾ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯಾ ತು ವ್ಯಾಘ್ರೀದುಃಸ್ಪರ್ಶಗೋಕ್ಷುರೈಃ|| ಸಿದ್ಧಾನಿ ಭಿಷಗನ್ನಾನಿ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ವಾತಪಿತ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ಕಫವಾತೇ ತ್ರಿದೋಷಜೇ|| (ಶ್ಲೋ. ೧೬೪)-ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ಮುದ್ಗಮೂಲಕಶುಣ್ಠಯೋಃ| ಏಕೈಕಂ ಮುಷ್ಟಿಮಾಹೃತ್ಯ ಪಚೇದಷ್ಟಗುಣೇ ಜಲೇ|| ಪಞ್ಚಮುಷ್ಟಿಕ ಇತ್ಯೇಷ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಃ| ಶಸ್ಯತೇ ಗುಲ್ಮಶೂಲೇ ಚ ಶ್ವಾಸೇ ಕಾಸೇ ಕ್ಷಯೇ ಜ್ವರೇ|| ಮೂಲಕಶುಣ್ಠಃ-ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಮ್| ಪಞ್ಚಮುಷ್ಟಿಕಯೂಷೇಣ ತ್ರಿಕಣ್ಟಕಕೃತೇನ ವಾ| ಆದೋಷಶಮನಾತ್ಪಥ್ಯಂ ತ್ರಿಕಣ್ಟೇನೈವ ಸಾಧಯೇತ್|| ಮಹಾದಾಹೋ ವಿಧಾತವ್ಯೋ ಯೂಷಶ್ಚಣಕಸಮ್ಭವಃ| ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕೈರಾತೋ ನಿರ್ಯೂಹೇನ ಪ್ರಸಾಧಿತಃ|| ಕಫಪಿತ್ತಜ್ವರಹರೋ ಯೂಷೋ ಧಾನ್ಯಪಟೋಲಯೋಃ| (ವಙ್ಗಸೇನೇ ಜ್ವರಾ. ಶ್ಲೋ. ೪೧೬)-ಯವಕೋಳಕುಲತ್ಥೈಸ್ತು ಮುದ್ಗಮೂಲಕಶುಣ್ಠಕೈಃ|| ಧಾನ್ಯಾಕವಿಶ್ವೈಃ ಸಂಯುಕ್ತೈರ್ಯೂಷೋ ವಾತಕಫಾಪಹಃ| ಸಪ್ತಮುಷ್ಟಿಕ ಇತ್ಯೇಷ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾಪಹಃ|| ಕಫವಾತಾಮದೋಷಘ್ನಃ ಕಣ್ಠಹೃದ್ವಕ್ತ್ರೋಶೋಧನಃ||" ಇತಿ| ಇತಿ ನವಜ್ವರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜೀರ್ಣಃ-ಪುರಾಣೋ ಜ್ವರಃ, ಅನುವರ್ತತೇ-ಅನುಬಧ್ನಾತಿ| ಕುತಃ ? ದೇಹಧಾತ್ವಬಲತ್ವಾತ್| ದೇಹಧಾತವಃ-ತದಾರಮ್ಭಕಾ ರಸರುಧಿರಾದಯಃ, ದೇಹಗ್ರಹಣಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋಽಪಿ ಧಾರಣಾದ್ಧಾತವ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ದೇಹಧಾತೂನಾಮಬಲತ್ವಂ-ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಮ್| ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಜೀರ್ಣೋ ಜ್ವರೋಽನುಬಧ್ನಾತಿ, ನ ಸ್ವಭಾವಮಾತ್ರಾದೇವ, ಇತಿ ಚಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ಜೀರ್ಣಜ್ವರಸ್ಯ ಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ದೇಹಬಲಾಧಾನಾರ್ಥಂ ಚ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ಹಿತಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಜೀರ್ನಜ್ವರಃ| ತತ್ರ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಾನುವೃತ್ತೌ ಹೇತುಮಾಹ-ದೇಹಧಾತ್ವಬಲತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ| ದೇಹಸ್ಯಾಬಲವತ್ತ್ವಂ-ಸ್ರೋತಸಾಮದೃಢತ್ವಮ್| ಧಾತೂನಾಮಬಲತ್ವಂ-ಸ್ವಸ್ರೋತೋಭಿಸಞ್ಚರಣಾಶಕ್ತಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರೂಕ್ಷಂ ಯತ್ತೇಜಸ್ತಜ್ಜ್ವರಕೃತ್| ರೂಕ್ಷಮಿತಿ ವಚನಾದ್ದೇಹೋಷ್ಮಾ ಜಾಠರೋಽನಲೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತಸ್ಯೈವ ಜ್ವರಕೃತ್ತ್ವಾತ್| ತಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃಂಇ.ಅ.೨/೩)- "ಮಲಾಸ್ತತ್ರ ಸ್ವೈಃಸ್ವೈರ್ದುಷ್ಟಾಃ" ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್| "ಜ್ವರಂ ನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ ತೇ|" ಇತ್ಯಾದಿ ಜಾಠರಾನಲಸ್ಯೈವ ಜ್ವರಕೃತತ್ವಮ್| ತೇನ ಜ್ವರಕೃತಾ ರೂಕ್ಷೇಣ ತೇಜಸಾ ರೂಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಚ ಪುಂಸಃ ಸರ್ಪಿಃ ಸಂಶಮನಮ್| ಚಶಬ್ದಾಚ್ಚಾನ್ಯಸ್ಯಾಪಿ| ಅತ ಏವಾಹ-ವಮನೇತ್ಯಾದಿ| ವಮನಾದಿಭೀ ರೌಕ್ಷ್ಯಕೃದ್ಭಿಃ ಕೃತೈಸ್ತದಾನೀಂ ಯಃ ಸ್ಯಾತ್-ಭವೇತ್, ಅತಿಬಲಃ-ಪ್ರವೃದ್ಧತ್ವಾದತಿಸಮರ್ಥೋ ಧಾತುಃ| ಕೋ ಧಾತುಃ ? ಸಹಚಾರೀ,-ಯಃ ಸಹ ಚರತಿ ತಚ್ಛೀಲೋ ವಾತಾಖ್ಯೋ ಧಾತುರಗ್ನಿನಾ ಸಹ ಚರತಿ| ನನು, ಏವಂ ಪರಸ್ಪರಸಹಚರಭಾವತ್ವೇಽಗ್ನಿರಪಿ ವಾಯುನಾ ಸಹ ಚರತಿ, ತತೋಽಗ್ನಿಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಾಖ್ಯೋಽಪಿ ಧಾತುರಿಹ ಸಹಚಾರೀ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ತನ್ನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಸದಾಗತಿರಿತ್ಯಾಹ| ಸದಾಗತಿತ್ವಂ ವಾಯೋರೇವಾನ್ವರ್ಥತ್ವೇನೋಪಪದ್ಯತ ಇತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಗ್ರಹಣಮ್| ಕಿಂ ಕಸ್ಯ ಯಥಾ ಸಂಶಮನಮ್ ? ಅಮ್ಬು ವೇಶ್ಮನೋ-ಗೃಹಸ್ಯ, ದೀಪ್ತಸ್ಯ-ಜ್ವಲಿತಸ್ಯ, ಜಲಂ ಯಥಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸರ್ಪಿಃಪ್ರಯೋಗೇ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ರೂಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ನಿರಾಮಂ ತೇಜೋ ಜ್ವರಂ ಕರೋತಿ| ತೇನ ಚ ತೇಜಸಾ ರೂಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಜ್ವರಿಣಃ, ತಥಾ ವಮನಾದಿಭಿರ್ನವಜ್ವರೋಪಕ್ರಮೈ ರೂಕ್ಷಿತಸ್ಯ, ಸಹಚಾರೀ-ಸಖಾ, ಪುನಸ್ತದೇವ ವರ್ಧಯತಿ| ತತೋ ಧಾತೂನ್ ನಯತಿ| ತಸ್ಯ-ತಥಾನುವೃತ್ತಸ್ಯ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಸ್ಯಾನುವೃತ್ತೌ ಪ್ರಧಾನಭೂತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ, ಸರ್ಪಿಃ ಸಂಶಮನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾದ್ಧೃತಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಿತಾಮಗ್ರ್ಯಂ ಯಥಾ ನ ತಥಾಽನ್ಯಾನ್ಯೌಷಧಾನಿ ವಾತಪಿತ್ತಜಿನ್ತೀತಿ| ಅತ ಏವ ಪ್ರಾಗಭ್ಯಧಾತ್ (ಶ್ಲೋ. ೮೨)- "ಸರ್ಪಿರ್ದದ್ಯಾತ್ಕಫೇ ಮನ್ದೇ ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ಜ್ವರೇ|" ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಛ ಘೃತಂ ಸಂಸ್ಕಾರಮನುರುಧ್ಯತೇ-ಅನುವರ್ತತೇ| ಗುಣಾನ್ತರಾಧಾನಂ-ಸಂಸ್ಕಾರಃ| ತಂ ಚ ಯಸ್ಮಾದ್ಧೃತಂ ಸುಷ್ಟ್ವತಿಶಯವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾದನುರುಧ್ಯತೇ-ಆತ್ಮಸಾತ್ಕರೋತಿ| ತೈಲಾದಿರಪಿ ಸ್ನೇಹಃ ಸಂಸ್ಕಾರಮನುವರ್ತತೇ| ನ ತು ಯಥಾ ಘೃತಂ ಸ್ವಶೈತ್ಯಮಜಹದೇವ ಸಂಸ್ಕಾರಮನುವರ್ತತ ಇತಿ| ಏತಚ್ಛ ಸ್ನೇಹವಿಧೌ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮೇವ| ಅಮುಮೇವ ಛ ನ್ಯಾಯಮಙ್ಗೀಕೃತ್ಯ ಮುನಿರಪ್ಯವೋಚತ್ (ಚಂಇ.ಅ.೧/೪೦)-"ನಾನ್ಯಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತಥಾ ಕಶ್ಚಿತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಮನುವರ್ತತೇ| ಯಥಾ ಸರ್ಪಿರತಃ ಸರ್ಪಿಃ ಸರ್ವಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ಮತಮ್||" ಇತಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸುತರಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರಮನುರುಧ್ಯತೇ ಘೃತಮ್, ತಸ್ಮಾದ್ಧೃತಂ ಜೀರ್ಣೇ ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಂ ದದ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶಮ್ ? ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಾಧಿತಮ್,-ಯಥಾಯಥಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷೈರೌಷಧೈಃ ಪಕ್ವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸರ್ಪಿರ್ದಾನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ವಾತಪಿತ್ತಜಿತಾಮಗ್ನ್ಯಮಿತಿ| ಯತ ಏವಂ ಅತಸ್ತತ್ಸರ್ಪಿರ್ದದ್ಯಾತ್| ಸರ್ಪಿರ್ಪೋಽಪಿ ತೈಲಂ ವಾತಹರಮಿತಿ ಚೇತ್ತತ್ರಾಹ-ವಾತಪಿತ್ತಜಿತಾಮಗ್ನ್ಯಂ ಪಿತ್ತಸಂಸೃಷ್ಟಶ್ಶ(ವಾ)ತಾಯು(?)| ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ ತೈಲಮಪ್ಯೌಷಧಸಾಧಿತಂ ತಥೇತಿ ಚೇತ್ತತ್ರಾಹ-ಸಂಸ್ಕಾರಂ ಚಾನುರುಧ್ಯತೇ ಸುತರಾಮ್| ಅತ ಏವ ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಾಧಿತಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಘೃತಂ ವಿಪರೀತಂ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾಣಂ ಜಯೇತ್| ಜ್ವರನಿರ್ವರ್ತಕ ಊಷ್ಮಾಜಾಠರೋಽನಲೋ, ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಃ ಸ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾನ್ನಿರಸ್ತೋ ಜ್ವರನಿರ್ವರ್ತಕೋ ಘೃತಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಾದ್ವಿಪರೀತಃ, ಏವಂ ವಿಪರೀತಂ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾಣಂ ಘೃತಂ ಜಯೇತ್| ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶೈತ್ಯತಃ-ಶೈತ್ಯಾದ್ಧೃತಂ ಜಯೇತ್, ನ ಸ್ನೇಹಾತ್, "ಪಿತ್ತಂ ಸಸ್ನೇಹ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧/೧೧) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಸ್ನೇಹಾತ್-ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾತ್, ಋತಂ ವಾತಂ ಜಯೇತ್ ನ ತು ಶೈತ್ಯಾತ್, "ಶೀತೋಽನಿಲಃ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧/೧೧) ಇತಿ ವಛನಾತ್| ಕಫಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತತ್ವಾದಿನಾ ತುಲ್ಯಂ ಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾಭ್ಯಾಂ ಜಯೇತ್| ಯೋಗೋ-ಯುಕ್ತಿಃ ಕಫಜ್ವರಹರೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಹ ಯೋಜನಾ, ಸಂಸ್ಕಾರೋ-ಗುಣಾಧಾನಮ್, ಯೋಗಶ್ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಶ್ಛ ಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರೌ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಘೃತಂ ಕಫಂ ಜಯೇತ್| ನನು, ವಿಪರೀತಂ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾಣಂ ಘೃತಂ ಜಯೇದಿತಿ ನ ಘಟತೇ, ಘೃತಸ್ಯಾಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಹೇತುತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ.ಛಿ.ಅ.೧೦/೬೮)-"ಸ್ನೇಹಮೇವ ಪರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದುರ್ಬಲಾನಲದೀಪನಮ್| ನಾಲಂ ಸ್ನೇಹಸಮಿದ್ಧಿಸ್ಯ ಶಮಾಯಾನ್ನಂ ಸುಗುರ್ವಪಿ||" ಇತಿ| ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಘೃತಂ ಸ್ನೇಹನತ್ವದೀಪನತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ವಾತಶಮನಂ ಕುರ್ವಞ್ಜ್ವರೋಷ್ಮಾಕ್ಷೇಪತ್ವಂ ವಾತಸ್ಯ ವಿನಿರ್ವಾಯ ಜ್ವರೋಷ್ಮಣೋಽಪಿ ರೌಕ್ಷ್ಯತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಿಯುತಸ್ಯ ಘೃತಂ ವಿಪರೀತಗುಣತ್ವಾಚ್ಛಮಂ ಕರೋತಿ, ನ ವೃದ್ಧಿಮ್| ನನು, ಯಥಾ ಸ್ನೇಹಾದ್ವಾತಂ ಶಮಯತಿ ತಥಾ ತತ ಏವ ಸ್ನೇಹಾತ್ಕಿಮಿತಿ ಘೃತಂ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತಿ ? ಬೄಮಃ| ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ ಲಙ್ಘನಾದಿಭಿರತಿರೂಕ್ಷೇಣ ಜ್ವರೋಷ್ಮಣಾ ಪಿತ್ತಂ ರೂಕ್ಷ್ಮೇವ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸ್ನೇಹಭಾಗಪರಿಕ್ಷಯಾನ್ನ ಸಸ್ನೇಹಮ್, ಅತಃ ಕಥಂ ಕೃತ್ವಾ ಜ್ವರಯತು ?| ತಚ್ಚ ಘೃತಂ ಪಿತ್ತಮೇವ ಶಮಯತಿ, ನ ವಾತಂ ಕೋಪಯತಿ, ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವತ್ವಾತ್ಸಸ್ನೇಹನತ್ವಾಚ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸರ್ಪಿಷೋ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತತ್ವಂ ಹೇತುವಿಪರೀತತ್ವಂ ಚಾಹ-ವಿಪರೀತಂ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾಣಮಿತಿ| ವಿಪರೀತಂ-ಉಷ್ಣಮ್| ಜ್ವರಂ ವಾತಮಪಿ ವಿಪರೀತಮ್| ಕಫಸ್ತು ಶೀತತ್ವಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾಚ್ಚ ತುಲ್ಯಃ, ತಮಪ್ಯುಷ್ಣರೂಕ್ಷಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾಜ್ಜಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೂರ್ವೇ ಕಷಾಯಾಃ-ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನಿ ಪಾಚನಾನಿ, ಸಹ ಘೃತೇನ ಪ್ರಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಕಥಮ್ ? ಯಥಾಮಲಂ-ದೋಷಾನತಿಕ್ರಮೇಣ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಕ್ತೈಃ ಕ್ವಾಥೈಃ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಮಾಹ-ಪೂರ್ವೇ ಕಷಾಯಾ ಇತಿ| ಯಥಾಮಲಂ-ಯಥಾದೋಷಮ್, ವಾತಜ್ವರೇ ವಾತಜ್ವರಘ್ನಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ತು ಪ್ರಾಗೇವ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಾ ಉಕ್ತಾಃ, ತೇ ನ ಜ್ವರೇ ದಾನಾರ್ಥಮ್, ತತ್ರ ಚ ನ ಸರ್ಪಿಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಚೂರ್ಣಾದ್ಯಾ ವಾ, ಏತತ್ಪ್ರಯೋಗಾತ್| ಇಹ ತು ಪ್ರಧಾನಮ್, ಅತ ಏವ ಸಮೇನ ಕ್ವಾಥೇನ ಪೇಯಮ್, ಭಾಗಾನುಕ್ತೌ ಸಮತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತ್ರಿಪಲಾದೀನಿ ಮಸೂರದಲಾನಿ ಚೈಷ ಕ್ವಾಥೋ ಘೃತೇನ ಸಹೋಪಯೋಜಿತೋ ಜ್ವರಕಾಸಹಾ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಾಸೋಪದ್ರವಕೇ ಜ್ವರೇ ಸರ್ಪಿಃಪ್ರಯೋಗಮಾಹ-ತ್ರಿಫಲೇತಿ| ಮಸೂರದಲಾನ್ತಾನಿ ಕ್ವಾಥ್ಯಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ಯಾದಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಕಲ್ಕೀಕೃತೈರ್ಘೃತಚತುರ್ಥಾಂಶೈಸ್ತೋಯೇನ ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಘೃತಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಾಧಿತಂ ಘೃತಮಾಶು ಜ್ವರಂ ಹನ್ತಿ, ವಿಷಮಾ ಗ್ನ್ಯಾದೀಂಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಸಿದ್ಧಂಘೃತಮಾಹ-ಪಿಪ್ಪಲೀತಿ| ಧಾವನೀ-ಕಣ್ಟಕಾರೀ| ತಾಮಲಕೀ-ಭೂಮ್ಯಾಮಲಕೀ| ಹಿಮಂ-ಚನ್ದನಮ್| ಪಾಲನೀ-ತ್ರಾಯಮಾಣಾ| ಸೇವ್ಯಂ-ಉಶೀರಂ| ಅತ್ರ ಘೃತೇ ದ್ರವಮುದಕಮ್, ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಕಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೈಲ್ವಕಂ ಘೃತಂ-ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ (ಅ.೨೧/೩೨), ತ್ರಿವೃತಯಾ ರಹಿತ [ ವಾತಿಕೇ ಜ್ವರೇ ] ಪಿಬೇತ್| ಪೈತ್ತಿಕೇ ಜ್ವರೇ ತಿಕ್ತಕಂ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ (ಅ.೧೯/೨), ತಥಾ ವೃಷಘೃತಂ-ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ (ಅ.೨/೪೦), ಅತ್ರೈವ ವಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ (ಶ್ಲೋ.೯೪), ಯೋಜಯೇತ್| ಪಾಲನಿಕಯಾ-ತ್ರಾಯನ್ತ್ಯಾ, ಯದ್ಧೃತಂ ಪಕ್ವಂ ತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತೈಲವಕಾದಿಘೃತಾನ್ಯತಿದಿಶತಿ-ತೈಲ್ವಕಮಿತಿ| ತೈಲ್ವಕಂ-ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ "ಪಲಾಷ್ಟಕಂ ತಿಲ್ವಕತೋ ವರಾಯಾಃ" (ಅ. ೨೧/೩೨) ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಚ ತ್ರಿವೃದುಕ್ತಾ, ಸಾ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ| ತಿಕ್ತಕಾದೀನಿ ತ್ರೀಣಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ| ತಚ್ಚ ತಿಕ್ತಕಂ-ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ "ಪಟೋಲನಿಮ್ಬಕಟುಕಾ" (ಅ. ೧೯/೨) ಇತ್ಯಾದಿ| ವೃಷಘೃತಂ-ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ "ಸಮೂಲಮುಸ್ತಕಂ ಕ್ಷುಣ್ಣಂ" (ಅ. ೨/೪೦) ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಲನಿಕಾಘೃತಂ-ವಿದ್ರಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ "ಕುಡವಂ ತ್ರಾಯಮಾಣಾಯಾಃ" (ಅ. ೧೩/೧೩) ಇತ್ಯಾದಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಡಙ್ಗಾದಿಭಿಃ ಪಲಪ್ರಮಾಣೌರ್ಘೃತಪ್ರಸ್ಥಂ ಕ್ಷೀರತುಲ್ಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಜಲಂ ಪಚೇತ್| ತಚ್ಚೋಪಯುಕ್ತಂ ಜೀರ್ಣೋ ಯಃ ಕಫಜ್ವರಸ್ತಂ ಹನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಫಜ್ವರಘ್ನಂ ಘೃತಮಾಹ-ವಿಡಙ್ಗಸೌವರ್ಚಲೇತಿ| ವಿಡಙ್ಗಾದೀನಾಂ ದಶಾನಾಂ ಕಲ್ಕೀಕೃತಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಲಮ್| ಘೃತಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಂ-ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಪಲಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗುಡೂಚ್ಯಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಪೃಥ್ಕ್ಪೃಥಗ್ರಸಕಲ್ಕಾಭ್ಯಾಂ ಸಿದ್ಧಾಃ ಪಞ್ಚ ಸ್ನೇಹಾಃ ಜ್ವರಚ್ಛಿದೋ-ಜೀರ್ಣಜ್ವರಘ್ನಾಃ ಸ್ಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಗುಡೂಚೀಘೃತಾದಿಪಞ್ಚಕಮಾಹ-ಗುಡೂಚ್ಯಾ ರಸಕಲ್ಕಾಭ್ಯಾಮಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೨)-"ವಾಸಾಗುಡೂಚೀತ್ರಿಫಲಾತ್ರಾಯಮಾಣಾಯವಾಸಕಾತ್| ಕ್ವಾಥೇ ಕ್ಷೀರೇ ಚ ವಿಪಚೇಜ್ಜ್ವರಘ್ನಂ ಕಲ್ಕಿತೈರ್ಘೃತಮ್|| ಪಿಪ್ಪಲೀಮುಸ್ತಮೃದ್ವೀಕಾಚನ್ದನೋತ್ಪಲನಾಗರೈಃ| ಬಲಾದುರಾಲಭಾಮುಸ್ತಾತ್ರಾಯನ್ತೀನಿಮ್ಬಪರ್ಪಟಮ್|| ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಕನೀಯಶ್ಚ ಕ್ವಾಥಯಿತ್ವಾ ಘ್ರುತಂ ಪಚೇತ್| ಸಕ್ಷೀರಂ ಕಲ್ಕಿತೈರ್ದ್ರಾಕ್ಷಾಮೇದಾಮಲಕಷೌಷ್ಕರೈಃ|| ಶಠೀತಾಮಲಕೀಯುಕ್ತೈಸ್ತಚ್ಚ ಜ್ವರಹರಂ ಪರಮ್| ಕ್ಷಯಕಾಸಶಿರಃಪಾರ್ಶ್ವಹೃಚ್ಛೂಲಾಂಸಾಭಿತಾಪನುತ್|| ಕುಲತ್ಥಕೋಲತ್ರಿಫಲಾದಶಮೂಲಯವಾನ್ ಪಚೇತ್| ದ್ವಿಪಲಾನ್ ಸಲಿಲದ್ರೋಣೇ ಪೂತೇ ಪಿಷ್ಟ್ವಾಽಕ್ಷಿಕಾನ್ ಕ್ಷಿಪೇತ್|| ಪಞ್ಚಕೋಲಕಸಪ್ತಾಹ್ವವಯಸ್ಥಾನಿಮ್ಬತುಮ್ಬರೂನ್| ಶಠೀಪುಷ್ಕರಮೂಲಾರ್ಕಮೂಲಪ್ರತಿವಿಷಾವಚಾಃ|| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಂ ಮುಸ್ತಂ ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಾಂ ದುರಾಲಭಾಮ್| ನಕ್ತಮಾಲಮುಭೇ ಪಾಠೇ ಕಟುಕಾಶಿಗ್ರುತೇಜಿನೀಃ|| ಸೋಮವಲ್ಕದ್ವಿರಜನೀಕಣ್ಟಕೀಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಃ| ಪಟೋಲೀಹಿಙ್ಗುಗೋಜಿಹ್ವಾಕೇಮ್ಬುಕಂ ಮದನಾಜ್ಜಟಾಮ್|| ಲವಣಾನಿ ಪಲಾಂಶಾನಿ ಕ್ಷಾರಾನರ್ದ್ಧಪಲೋನ್ಮಿತಾನ್| ಪ್ರಸ್ಥಂ ಚಾಜ್ಯಸ್ಯ ತತ್ಸಿದ್ಧಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿತ್|| ಹೃತ್ಪ್ಲೀಹಗ್ರಹಣೀಗುಲ್ಮಶ್ವಾಸಕಾಸಾರ್ಶಸಂ ಹಿತಮ್| ದೀರ್ಘಜ್ವರಾಭಿಭೂತಾನಾಂ ಜ್ವರಿಣಾಮಮೃತೋಪಮಮ್|| ವಯಸ್ಥಾ-ಗುಡೂಚೀ| ತೇಜಿನೀ-ಮೂರ್ವಾ| ಸೋಮವಲ್ಕಃ-ಕಟ್ಫಲಃ| ಕಣ್ಟಕೀವಿಕಙ್ಕತಃ| ಮದನೋ-ರಾಠಃ| ಕ್ಷಾರಾನ್-ಯವಕ್ಷಾರಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕ್ಷಾರಟಙ್ಕಣಕ್ಷಾರಾನ್| ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾತಿವಿಷಾಪಥ್ಯಾವಚಾನಾಗರರೋಹಿಣೀಃ| ದೇವದಾರು ಹರಿದ್ರಾಂ ಚ ದ್ರೋಣೇಽಪಾಂ ಪಾಲಿಕಾನ್ ಪಚೇತ್|| ಕ್ವಾಥೇಽಸ್ಮಿನ್ ಸಾಧಯೇತ್ಪಿಷ್ಟೈರ್ಘೃತಪ್ರಸ್ಥಂ ಪಿಚೂನ್ಮಿತೈಃ| ಶೃಙ್ಗವೇರಕಣಾಹಿಙ್ಗುದ್ವಿಕ್ಷಾರಪಟುಪಞ್ಚಕೈಃ|| ತತ್ಕಫಾವೃತಸರ್ವೋತ್ಥಜ್ವರಿಣಾಮಮೃತೋಪಮಮ್| ವರ್ಧ್ಮಹಿಧ್ಮಾರುಚಿಶ್ವಾಸಕಾಸಪಾಣ್ಡುವಿಕಾರಿಣಾಮ್|| ಗಲಗ್ರಹಪ್ರಮೇಹಾರ್ಶಃಪ್ಲೀಹಾಪಸ್ಮಾರಶೋಷಿಣಾಮ್| ಉದಾವರ್ತಪರೀತಾನಾಂ ಮನ್ದಾಗ್ನಿಕ್ರಿಮಿಕೋಷ್ಠಿನಾಮ್||" ಇತಿ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೨೫೩)- "ದಶಮೂಲೀರಸೇ ಸರ್ಪಿಃ ಸಕ್ಷೀರೇ ಪಞ್ಚಕೋಲಕೈಃ| ಸಕ್ಷಾರೈರ್ಹನ್ತಿ ತತ್ಸಿದ್ಧಂ ಜ್ವರಕಾಸಾಗ್ನಿಮನ್ದತಾಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಕಫವ್ಯಾಧೀನ್ ಪ್ಲೀಹಾನಂ ಚಪಿ ಪಾಣ್ಡುತಾಮ್|| ಅಸ್ಯ ಷಟ್ಪಲೇನ ದತ್ವಾ(?)ಸರ್ಪಿಃ ಪ್ರಸ್ಥಮ್, ಷಟ್ಪಲಃ ಕಲ್ಕಃ, ಕ್ಷೀರಂ ಸಮಮ್, ಅರ್ಥಾದ್ದಶಮೂಲೀರಸಸ್ತ್ರಿಗುಣಃ| ಪಞ್ಚಕೋಲೈಃ ಸಸಿನ್ಧೂತ್ಥೈಃ ಪಾಲಿಕೈಃ ಪಯಸಾ ಸಮಮ್| ಸರ್ಪಿಃಪ್ರಸ್ಥಂ ಶೃತಂ ಪ್ಲೀಹವಿಷಮಜ್ವರಗುಲ್ಮನುತ್||" ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ.೭೩೧)- "ಕಲ್ಯಾಣಕಂ ಷಟ್ಪಲಂ ವಾ ಘೃತಂ ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ ಪಿಬೇತ್|| ಕುಕ್ಕುಟಂ ತರುಣಂ ಸದ್ಯಃ ಶಕೃತ್ಪಾದಾಸ್ಯವರ್ಜಿತಮ್| ತಸ್ಯ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಕುರ್ವೀತ ಶೃತಂ ಪಲಶತಂ ಭಿಷಕ್|| ಬೃಹತೀ ಕಣ್ಟಕಾರೀ ಚ ಶೃಙ್ಗೀ ಕರ್ಕಟಕಸ್ಯ ಚ| ಬದರಾಣಿ ಕುಲಿತ್ಥಾಶ್ಚ ಭಾರ್ಗೀ ಹ್ಯಾಮಲಕಂ ತಥಾ|| ಶಕಟೀ ಪುಷ್ಕರಂ ಮೂಲಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಮಹತ್ತಥಾ| ಏತತ್ತುಲಾಂ ಚ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ತದ್ದ್ವಿದ್ರೋಣೇಽಮ್ಭಸಃ ಪಚೇತ್|| ಪಾದಶೇಷಂ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯ ಕಷಾಯಂ ಗ್ರಾಹಯೇದ್ಭಿಷಕ್| ಷಡ್ಗುಣಂ ಕ್ಷೀರಮಾಹೃತ್ಯ ವಿಪಚೇತ್ತು ಘೃತಾಢಕಮ್|| ತತ್ರ ಕಲ್ಕೀಕೃತಂ ದದ್ಯಾದಾಶ್ವತ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಕಮ್| ತತ್ಸಾಧುಸಿದ್ಧಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಶುಭೇ ಭಾಣ್ಡೇ ನಿಧಾಪಯೇತ್|| ತಸ್ಯ ಕಾಲೇ ಪಿಬೇನ್ಮಾತ್ರಾಂ ಬಲಂ ದೋಷಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಚ| ಜೀರ್ಣೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಭುಞ್ಜೀತ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯೋದನಂ ಮೃದು|| ಜೀರ್ಣಜ್ವರೋಪಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ಶುಷ್ಯತಾಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸಿನಾಮ್| ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಕೌಕ್ಕುಟಂ ಸರ್ಪೈರ್ಯಕ್ಷ್ಮಿಣಾಂ ವಿಷಮಜ್ವರೇ| ಲೇಖನಂ ಬೃಂಹಣೀಯಂ ಚ ಬಲವರ್ಣಾಗ್ನಿವರ್ಧನಮ್|| ಪಞ್ಚಮೂಲಕಂ-ಪಞ್ಚಾಙ್ಗಮ್| ವಾಸಾರಿಷ್ಟಾಮೃತಾಭಾರ್ಗೀಪಞ್ಚಮೂಲಫಲತ್ರಿಕೈಃ| ಸಯಾಸಮಧುಕದ್ರಾಕ್ಷಾಕಾಶ್ಮರ್ಯೈರಕ್ಷಸಮ್ಮಿತೈಃ|| ಘೃತಪ್ರಸ್ಥಂ ವಿಪಕ್ತವ್ಯಮೇಭಿರ್ಮಾತ್ರಾಮತಃ ಪಿಬೇತ್| ವೃದ್ಧವಾಸಾಘೃತಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮೇತತ್ಸರ್ವಜ್ವರಾಪಹಮ್|| ಮಾಗಧೀಚೂರ್ಣಕುಡವಂ ತಸ್ಮಾದಷ್ಟಗುಣಂ ಹವಿಃ| ಜಲೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ ಸಿದ್ಧಂ ಜ್ವರಘ್ನಂ ಪ್ಲೀಹನಾಶನಮ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಘೃತೇ ಚ ಪರಿಣತೇ ಸತಿ ಮೃದು-ಅತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮಾಂಸರಸಾಶನಂ ಭುಞ್ಜೀತ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಅಲಂ ಬಲಂ ಜಾತಂ ದೋಷಹರಂ ಭವತಿ| ತಚ್ಚರಸಾಶನಂ ಅತಿಶಯೇನ ಬಲಕರಂ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಘೃತಾನನ್ತರಂ ಪಥ್ಯಮಾಹ-ಜೀರ್ಣೇ ಘೃತೇ ಚೇತಿ| ಹಿಯಸ್ಮಾತ್, ಬಲಮತ್ಯರ್ಥಂ ದೋಷಹರಮ್| ತಚ್ಚ-ಮಾಂಸಂ, ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಬಲಪ್ರದಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತ ಏವ ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್ ಮುದ್ಗಕಾರವೇಲ್ಲಾದಿಜಾ ರಸಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಹರಾ ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ ವಾತೋತ್ತರೇ ಪ್ರಾಯೇಣ ನ ಹಿತಾಃ| ತೇ ಹ್ಯುಪಯುಕ್ತಾಃ ಶೂಲಾದಿಕೃತೋ ಜ್ವರವರ್ಧನಾಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಯೂಷಖಲಯೋರ್ನಿಷೇಧಮಾಹ-ಕಫಪಿತ್ತಹರಾ ಇತಿ| ಮುದ್ಗಾದಿರಸಾಃ-ಯೂಷಃ| ಕಾರವೇಲ್ಲಾದಿರಸಾಶ್ಚ-ಖಲಃ| ಇತಿ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಘೃತಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏವಮಪಿ ಕೃತೇ ಸತಿ ಯದಿ ಜ್ವರೋ ನ ಶಾಮ್ಯತಿ ತದಾ ಶೋಧನಾರ್ಹಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ-"ಪಿಪ್ಪಲೀಭಿರ್ಯುತಾನ್ ಗಾಲಾನ್" (ಶ್ಲೋ.೬) ಇತ್ಯಾದಿಕಂ, ವಮನಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಕದಾ ? ದೋಷೇ ಆಮಾಶಯಗತೇ ಸತಿ, ಬಲವತಃ ಪುಂಸೋ ವಮನಂ ಯೋಜಯೇತ್, ಬಲಂ ಪಾಲಯನ್-ರಕ್ಷಯನ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಶೋಧನಾನಿ| ತತ್ರ ಶೋಧನಕಾಲಮಾಹ-ನ ಶಾಮ್ಯತೀತಿ| ವಮನಮಾಹ-ವಮನಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮಿತಿ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ-"ಪಿಪ್ಪಲೀಭಿರ್ಯುತಾನ್ ಗಾಲಾನ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೨) "ಸನ್ತರ್ಪಣೋತ್ಥೇ ವಮನಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಲವಣಾಮ್ಬುನಾ| ಶರ್ಕರಾಮಾಕ್ಷಿಕಾಮ್ಭೋಭಿರ್ದಾಹತೃಷ್ಣೋಲ್ಬಣೇ ಜ್ವರೇ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಕ್ವೇ ಪುನರ್ದೋಷೇ ತಥಾ ಶಿಥಿಲೇ-ಅವಿಷ್ಟಬ್ಧೇ, ಅಥವಾ ವಿಷಜೇಮದ್ಯೋತ್ಥೇ ವಾ ಜ್ವರೇ, ಮೋದಕಂ ತ್ರಿಫಲಾದಿಭಿರ್ವಿರೇಚನಂ ದದ್ಯಾತ್| ವ್ಯೋಷಾದ್ಯಂ ವಾ-"ವ್ಯೋಷತ್ರಿಜಾತಕಾಮ್ಭೋದಕೃಮಿಘ್ನಾಮಲಕೈಸ್ತ್ರಿವೃತ್| ಸರ್ವೈಃ ಸಮಾ ಸಮಸಿತಾ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಗುಟಿಕಾಃ ಕೃತಾಃ||" (ಹೃ.ಕ.ಅ. ೨/೨೧) ಇತಿ ವಾ, ದದ್ಯಾತ್| ಅಥವಾ ಪಯಸಾ-ಕ್ಷೀರೇಣ, ಮೃದ್ವೀಕಾನಾಂ ರಸೇನ ವಾ, ಆರಗ್ವಧಂ ವಿರೇಚನಂ ದದ್ಯಾತ್| ತ್ರಿಫಲಾಂ ತ್ರಾಯನ್ತೀ ವಾ ಪಯಸಾ ಜ್ವರೀ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦_ವಿರೇಚನಮಾಹ-ಪಕ್ವೇ ತ್ವಿತಿ| ಶ್ಯಾಮಾ-ಶ್ಯಾಮಮೂಲಾ ತ್ರಿವೃತ್| ತ್ರಿವೃತ್-ಅರುಣಮೂಲಾ| ಕೇಸರಂ-ನಾಗಕೇಸರಮ್| ಸಿತಯಾ ಮೋದಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ವ್ಯೋಷಾದ್ಯಂ ವಿರೇಚನಮತಿದಿಶತಿ-ವ್ಯೋಷಾದ್ಯಂ ವೇತಿ| ತಚ್ಚ ವಿರೇಚನಕಲ್ಪೋಕ್ತಂ "ವ್ಯೋಷತ್ರಿಜಾತಕಾಮ್ಭೋದ" ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿರೇಚನಷಟ್ಕಮಾಹ-ದ್ರಾಕ್ಷಾಧಾತ್ರೀರಸಂ ತದ್ವಚಿತಿ| ತತ್ರ ತ್ರೀಣಿ ಧಾತ್ರೀಹರೀತಕ್ಯಾರಗ್ವಧೈರ್ದ್ರಾಕ್ಷಾಯುಕ್ತೈಃ| ತ್ರೀಣ್ಯಾರಗ್ವಧತ್ರಿಫಲಾತ್ರಾಯಮಾಣಾಭಿಃ ಪಯೋಯುಕ್ತಾಭಿಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೨)-"ರಸಮಾಮಲಕಾನಾಂ ವಾ ಘೃತಭೃಷ್ಟಂ ಜ್ವರಾಪಹಮ್| ಲಿಹ್ಯಾದ್ವಾ ತ್ರಿವೃತಶ್ಚೂರ್ಣಂ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರಿಫಲಯೋಸ್ತಥಾ|| ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಪಿಬೇದ್ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇನ ವಾ| ಸಘೃತಂ ತ್ರಿಫಲಾಕ್ವಾಥಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ವಾ ವಿನಾ ಘೃತಮ್|| ಪಯೋನುಪಾನಮುಷ್ಣಂ ವಾ ಮೃದ್ವೀಕಾಸ್ವರಸಂ ಪಿಬೇತ್|" ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೭೨೭)- "ಮಧುಕಾರಗ್ವಧದ್ರಾಕ್ಷಾತಿಕ್ತಾಯಾಸಫಲತ್ರಿಕೈಃ| ಸಪಟೋಲೈರ್ಜಲಂ ಭೇದಿ ಜ್ವರಂ ಹನ್ತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್|| ಅರೋಚಕೇ ಗಾತ್ರಸಾದೇ ವೈವರ್ಣ್ಯೇಽಙ್ಗಮಲಾದಿಷು| ಶಾನ್ತಜ್ವರೋಽಪಿ ಶೋಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾದನುಬನ್ಧಭಯಾನ್ನರಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಜ್ವರಿಣಾಂ ಚಶಬ್ದಾದ್ವಮಿತಾನಾಂ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಂಕ್ರಮಾನತಿಕ್ರಮೇಣ, ಸಂಸರ್ಗೀ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ಮಣ್ಡಃ ಪೂರ್ವಃ-ಪ್ರಥಮೋ, ಯಸ್ಯಾಂ ಸೈವಮ್| ಮಣ್ಡಂ ಪ್ರಥಮಂ ದತ್ತ್ವಾಽನನ್ತರಂ ಪೇಯಾವಿಲೇಪ್ಯಾದಯೋ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ದೇಯಾಃ| ಕೃತವಮನವಿರೇಚನಾನನ್ತರಂ ಯಃ ಪೇಯಾದ್ಯವಚಾರಣಾಕ್ರಮಃ ಸ ಸಂಸರ್ಗೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿರೇಚನಾನನ್ತರಂ ಪಥ್ಯಮಾಹ-ವಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಚೇತಿ| ಸಂಸರ್ಗೀ-ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಃ, "ಪೇಯಾಂ ವಿಲೇಪೀಂ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೮/೨೯) ಇತ್ಯಾದಿಕಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜ್ವರೇಣೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ-ಉತ್ಕ್ಲೇಶಿತಂ ಜ್ವರೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ, ಮಲಂ-ಪುರೀಷಾಖ್ಯಂ, ಚ್ಯವಮಾನಂ-ಪತನ್ತಂ, ಸದಾ ಉಪೇಕ್ಷೇತ-ನ ತದ್ವಿಧಾರಣೇ ಪ್ರಯತ್ನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ನನು, ಔಷಧಾನಿ (ಧೇನ) ಕಿಮಿತ್ಯಸೌ ನ ವಿಧ್ನೀಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪಕ್ವೋಽಪೀತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಃ-ಪುರೀಷಾಖ್ಯೋ, ಯತಃ ಪಕ್ವಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ಕಿಮುತಾಪಕ್ವಃ ? ಕೋಷ್ಠೇ-ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಾಖ್ಯೇ, ಕೃತಂ-ಗೃಹೀತಂ, ಆಸ್ಪದಂ-ಅವಸ್ಥಿತಿಃ, ಯೇನ ಸ ಏವಂಭೂತೋ ವಿಕುರ್ವೀತ-ವಿಕಾರಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ವಯಂಪ್ರವೃತ್ತೇಃ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ನಿಷೇಧಯತಿ-ಚ್ಯವಮಾನಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ ವಾ ತಂ ಮಲಂ ಅಪಕ್ವಂ ಪಾಚಯನ್ ಸಙ್ಗ್ರಹಂ ನಯೇತ್- ನ ತ್ವಾಮ ಏವ ಸಙ್ಗೃಹೀತವ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ-ಆಮಸಙ್ಗ್ರಹಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಮಶಬ್ದಃ ಪುರೀಷಾಖ್ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ| ಆಮಸ್ಯ-ಅಪಕ್ವಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ, ಸಙ್ಗ್ರಹಣಮಾಮಸಙ್ಗ್ರಹಣಂ ತಸ್ಮಿನ್ನಾಮ ಸಙ್ಗ್ರಹಣೇ ಯೇ ದೋಷಾ ಭವನ್ತಿ ತೇ ದೋಷೋಕ್ರಮೇ-ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ, ಈರಿತಾಃ-ಉಕ್ತಾಃ| ತಥಾ ಚ ತತ್ರೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೩/೩೧)- "ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟನಧ ಊರ್ಧ್ವಂ ವಾ ನ ಚಾಮಾನ್ ವಹತಃ ಸ್ವಯಮ್| ಧಾರಯೇದೌಷಧೈರ್ದೋಷಾನ್ ವಿಧೃತಾಸ್ತೇ ಹಿ ರೋಗದಾಃ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಾಮಸಙ್ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮೌಷಧಂ ನ ದೇಯಮ್| ತಥಾ, ಆಮಜ್ವರೇಽಪ್ಯಾಮನಿರ್ಹರಣಾರ್ಥಮೌಷಧಂ ನ ದೇಯಮ್, ಇತಿಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-[ ಅತಿ ] ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಪಾಚನಪೂರ್ವಕಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ-ಅತಿಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ ವೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುರ್ವ್ಯತಿರೇಕೇ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ| ಯಸ್ತು ಮೋಹಾತ್-ಅಜ್ಞಾನಾತ್, ಭಿಷಕ್ಪಾಪೋ ದೋಷಹರಣಮಾಮಜ್ವರೇ ಪಾಯಯೇತ್ ಸ ಸ್ವಯಮನರ್ಥಕಾರೀ ಸುಪ್ತಂ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಂ ಕರಸ್ಯಾಗ್ರೇಣ ಪರಾಮೃಶೇತ್-ಸ್ಪೃಶೇತ್| ಅತಿಪ್ರತ್ಯವಾಯಂ ಪಶ್ಯತೈವಮುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರೇಕೃತಾ| ತತ್ರ ಚ ವಾಕ್ಯೇ ರೂಪಕಾಖ್ಯೋಽಲಙ್ಕಾರಃ| ತಸ್ಯ ಹ್ಯೇತಲ್ಲಕ್ಷಣಮ್-"ತದಪರಮೌಪಮ್ಯೇ ಸತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಯಾದ್ವಾಕ್ಯಯೋರ್ಯೋಗಃ|" ಅಸ್ಯೋದಾಹರಣಮ್-"ಯಃ ಸೇವತೇ ಕುನೃಪತಿಂ ಕುರುತೇ ಬಧಿರಸ್ಯ ಕರ್ಣಜಾಪಂ ಸಃ ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಮಜ್ವರೇ ಶೋಧನಂ ನಿಷೇಧಯತಿ-ಪಾಯಯೇದ್ದೋಷಹರಣಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜ್ವರೇಣ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ನ ವಮನಂ ಹಿತಂ ನ ಚ ವಿರೇಚನಂ ಹಿತಮ್| ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ದೋಷನಿರ್ಹರಣಂ ತಸ್ಯ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜ್ವರಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಶೋಧನಂ ನಿಷೇಧಯತಿ-ಜ್ವರಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಸ್ಯ ಕಾಮಂ-ಯಥೇಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ, ಪಯಸಾ ನಿರೂಹೈರ್ವಾ ಮಲಾನ್ ಹರೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜ್ವರಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಪಯಃಪಾನಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ ಶೋಧನಾರ್ಥಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಕಾಮಂ ತ್ವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷೀರಮುಚಿತಂ-ಸಾತ್ಮ್ಯಂ, ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀರೋಚಿತಸ್ಯ, ತಥಾ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷೀಣಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ, ತಥಾ ದಾಹಶ್ಚ ತೃಟ್ ಚ ತೇ ವಿದ್ಯೇತೇ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ದಾಹತ್ಱ್ಡ್ವತಃ, ಅತ ಏವ ಪಿತ್ತಾನಿಲಾಭ್ಯಾಮಾರ್ತಸ್ಯ-ಪೀಡಿತಸ್ಯ, ಕ್ಷೀರಂ ಪಥ್ಯಮ್| ಅತಿಸಾರಿಣೋಽಪಿಪಥ್ಯಮ್, ಕಿಂ ಪುನಃ ಪ್ರಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀರೋಚಿತಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಂ ನ ಪಥ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಪಿ ಶಬ್ದಾರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಯಃಪಾನೇಽಧಿಕಾರಿಣಮಾಹ-ಕ್ಷೀರೋಚಿತಸ್ಯೇತಿ| ಅತಿಸಾರಿಣೋಽಪಿ-ಕಿಂ ಪುನಃ ಶೋಧ್ಯಸ್ಯ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಚ್ಚ-ಕ್ಷೀರಂ, ಲಙ್ಘನೋತ್ತಪ್ತಂ ವಪುರ್ಜೀವಯೇತ್-ಕಾಯಸ್ಯ ಸಪ್ರಾಣತಾಮುತ್ಪಾದಯೇತ್| ಕಿಂ ಕಿಮಿವ ? ಅಗ್ನಿನಾ-ದಾವೇನ, ಪ್ಲುಷ್ಟಂ ವನಂ ಯಥಾ ದಿವ್ಯಾಮ್ಬು ಜೀವಯೇತ್-ಪ್ರತೋಹಯೇತ್, ತಥಾ ವಪುಃ ಕ್ಷೀರಮಿತಿ| ಲಙ್ಘನಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಙ್ಘನವಾಚ್ಯಂ ವಸ್ತು ಭಣ್ಯತೇ| "ಶರೀರಲಾಘವಕರಂ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಕರ್ಮ ವಾ ಪುನಃ| ತಲ್ಲಙ್ಘನಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್" ಇತ್ಯೇವಂಲಕ್ಷಣಮ್, ನ ತು ವಿಶಿಷ್ಟಮುಪವಾಸಲಕ್ಷಣಮ್, ಯೋಗ್ಯತಾವಶಾತ್| ತಸ್ಯಜ್ವರಿಣಃ ಪುಂಸಃ, ತತ್-ಕ್ಷೀರಂ, ಆಶು ಜ್ವರಂ ಚ ನಿಯಚ್ಛತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ವಪುರ್ಜೀವಯೇದಿತಿ ಚಾರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕ್ಷೀರಗುಣಾನಾಹ-ತದ್ವಪುರಿತಿ| ದಿವ್ಯಾಮ್ಬು-ವೃಷ್ಟ್ಯಮ್ಬು, ಯಥಾ ದಗ್ಧಂ ವನಂ ಜೀವಯೇತ್ ತಥಾ ಕ್ಷೀರಂ ವಪುರ್ಜೀವಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ ಏವಂ ಮಹಾಗುಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ ಸಂಸ್ಕೃತಂ-ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣ, ತಥಾ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ವೇತಿ ಕೃತ್ವಾ, ಅಥವಾ ಧಾರೋಷ್ಣಮೇವ ಕಾಲೇ ವಿಭಜ್ಯ, ಯುಞ್ಜೀತ-ಯಥಾವಿಷಯಂ ಕಾಲೇ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಅತಃ-ಯಥಾನಿರೂಪಿತಾತ್ ಕ್ಷೀರೋಪಯೋಗವಿಷಯಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ-ಅನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಜ್ವರಿಣಂ ಹನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷೀರವಿಶೇಷೇ ನಿಯಮಮಾಹ-ಸಂಸ್ಕೃತಮಿತಿ| ಸಂಸ್ಕೃತಂ-ಔಷಧಸಿದ್ಧಮ್| ತಚ್ಚ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ವಾ ದೋಷವಶಾತ್| ಧಾರೋಷ್ಣಂ ತೂಷ್ಣಮೇವ| ತದ್ವತ್-ಸಂಸ್ಕೃತಸಮಫಲಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷೀರಂ ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಯುತಂ ಶೃತಮನನ್ತರಂ ಶೀತಂ ಮಧುಯುತಂ ತೃಡ್ದಾಹಜಿದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಕ್ಷೀರಮಾಹ-ಪಯ ಇತಿ| ತಸ್ಯ ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಪಾಕಃ, ಶರ್ಕರಾಘೃತಯೋಃ ಪಕ್ವೋಷ್ಣೇ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ, ಮಧುನಃ ಪಕ್ವಶೀತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇನೈವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪಯಸಾ ತುಲ್ಯಂ-ತದ್ವತ್| ಯಥಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಶೃತಶೀತಂ ತೃಡ್ದಾಹಜ್ವರಹೃತ್ ತಥಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಭಿಃ ಶೃತಮನನ್ತರಂ ಶೀತಂ ಮಧುಯುತಂ ತೃಡಾದಿಜಿದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥವಾ ಕ್ಷೀರಂ ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಜಲೇನ ಶೃತಂ ಪಿಬೇತ್| ಅಥವಾ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ಶೃತಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷೀರಾನ್ತರಮಾಹ-ತದ್ವದಿತಿ| ತದ್ವತ್-ಶರ್ಕರಾದಿಯುತಮ್| ಕ್ಷೀರದ್ವಯಮಾಹ-ಚತುರ್ಗುಣೇನಾಮ್ಭಸೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಶೃತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಪೀತ್ವಾ ಕಾಸಾದಿಭ್ಯೋ ಮುಚ್ಯತೇ| ಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ಕರ್ಮಕರ್ತರಿ ತಙ್| ಚಿರಜ್ವರೋ-ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧೀ ಜ್ವರಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷೀರಾನ್ತರಮಾಹ-ಕಾಸಾಚ್ಛ್ವಾಸಾದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏರಣ್ಡಮೂಲೇನಾಥವಾ ಬಾಲಬಿಲ್ವೇನ ಶೃತಮಥವಾ ಧಾರೋಷ್ಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ಪೀತ್ವಾ ಪುರುಷೋ ಜ್ವರಾದ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಜ್ಜ್ವರಾತ್ ? ವಿಬದ್ಧಾ ನಿಲವರ್ಚಸಃ| ವಿಬದ್ಧೇ-ವಿಶೇಷೇಣ ಬದ್ಧೇ, ಅಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರವರ್ತನಾದನಿಲವರ್ಚಸೀ ಯಸ್ಮಿನ್ ಜ್ವರೇ ಸ ವಿಬದ್ಧಾನಿಲವರ್ಚಾಃ, ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ವರಾದ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ| ತಥಾ, ರಕ್ತಂ ಚ ಪಿಚ್ಛಾ ಚ ರಕ್ತಪಿಚ್ಛೇ, ತಾಭ್ಯಾಮುಪಲಕ್ಷಿತಾ ಅತಿ ಸೃತಿಃ-ಅತೀಸಾರಃ, ಸಹ ತಯಾ ವರ್ತತೇ ಯೋ ಜ್ವರಃ, ತಸ್ಮಾತ್ತಥಾವಿಧಾಜ್ಜ್ವರಾತ್ ತಥಾ ಸಹ ತೃಷಾ ಸಹ ಶೂಲೇನ ತಥಾ ಪ್ರವಾಹಿಕಯಾ-ನಿಸ್ಛಾರಿಕಾಪರಸಂಜ್ಞಯಾ, ವರ್ತತೇ ಯಸ್ತಮಾತ್ ತಥಾವಿಧಾಜ್ಜವರಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷೀರತ್ರಯಮಾಹ-ಶೃತಮೇರಣ್ಡಮೂಲೇನೇತಿ| ಅತಿಸೃತಿಃ-ಅತಿಸಾರಃ, ಸರಕ್ತಪಿಚ್ಛಯೋಃ ಪಿಚ್ಛಾ ಅತಸ್ತೂದಕವತ್(?)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಾಧಿತಂ ಪಯಃ ಶೋಫಾದಿಜಿತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷೀರಾನ್ತರಮಾಹ-ಸಿದ್ಧಮಿತಿ| ಗುಡೇನ ಪಕ್ವೋಷ್ಣಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತೇನ ಸಿದ್ಧತ್ವಮ್

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವೃಶ್ಚೀವಾದಿಭಿಃ ಸಾಧಿತಂ ಪಯೋ ಜ್ವರಶೋಫನುದಿತಿ| ವೃಶ್ಚೀವಃ-ಸೂಕ್ಷ್ಮಪುನರ್ನರ್ವಃ| ಸ್ಥೂಲಪುನರ್ನವಸ್ತು-ವರ್ಷಾಭೂಃ| ಪುನರ್ನವದ್ವಯಂ ಬಿಲ್ವಂ ಚಾತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷೀರಾನ್ತರಮಾಹ-ವೃಶ್ಚೀವೇತಿ| ವೃಶ್ಚೀವವರ್ಷಾಭ್ವೌಪುನರ್ನವೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಿಂಶಿಪಾಸಾರೇಣ ಸಿದ್ಧಂ-ಶೃತಂ ಕ್ಷೀರಮುಪಯುಕ್ತಂ, ಆಶು-ನ ತು ಚ, ಜ್ವರಹೃತ್| ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಶ್ರವಣೇ ವಿಧಿರತೀಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಃ (ಹೃ. ಛಿ. ಅ. ೯/೩೯)-"ಪಯಸ್ಯುತ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಮುಸ್ತಾನಾಂ ವಿಂಶತಿ" ಇತ್ಯನುಸಾರೇಣಾನುಕಲ್ಪ್ಯಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತ್ವೇವಮುಕ್ತಮ್-"ದ್ರವ್ಯಾದಷ್ಟಗುಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ಕ್ಷೀರಾತ್ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಕ್ಷೀರಾವಶೇಷಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಕ್ಷೀರಕ್ವಾಥೇ ತ್ವಯಂ ವಿಧಿಃ||" ಇತಿ| ನನು, ಕಿಂ ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ಜ್ವರೇ ಜ್ವರೇ ಘೃತಂ ಪ್ರಧಾನಮಾ ಶ್ರೀಯತಾಂ ಪೂರ್ವವಚನಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾತ್ ? ಅಥವಾ ಕ್ಷೀರಂ ಪ್ರಧಾನಮೇತದ್ವಚನಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಯಃ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಉಭಯಮಪೀದಂ ಘೃತಂ ಕ್ಷ್ರೀರಂ ಛ ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ಜ್ವರೇ ಪ್ರಧಾನಮ್, ಅವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯವಶಾಛ್ಛ ಕ್ವಚಿತ್ಕಿಞ್ಚಿದುಪಯುಜ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷೀರಾನ್ತರಮಾಹ-ಶಿಂಶಪಾಸಾರಸಿದ್ಧಂ ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಿರೂಹೋ ಯುಕ್ತೋ ದೋಷೇ ಪಕ್ವೇ ತಥಾ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಗತೇ ಸತಿ ಬಲಾದೀನ್ ದ್ರಾಗೇವ ಕರೋತಿ| ಪಿತ್ತಂ ಕೇವಲಂ ಕಫಪಿತ್ತಂ ವಾ ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಿತಂ ಸ್ರಂಸನಂ-ವಿರೇಚನಂ, ಹರೇತ್| ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಯೋಜಿತಸ್ತ್ರೀನಪಿ ಮಲಾನ್ವಾತಾದ್ಯಾನ್ ಹರೇತ್| ಕೀದೃಶಾನ್ ? ಪಕ್ವಾಶಯಮಾಶ್ರಿತಾನ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿರೂಹಗುಣಾನಾಹ-ನಿರೂಹಸ್ತ್ವಿತಿ| ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಾನ್-ಪಕ್ವಾಶಯಮಾಶ್ರಿತ್ಯ, ಮಲಾಂಸ್ತು-ಸರ್ವಗತಾನ್, ಹರೇತ್| ಅಯಂ ತು ಪಕ್ವಾಶಯಗತಾನಿತ್ಯಪಕರ್ಷ ಏವ, ಪಕ್ವಾಶಯಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಹಿ ಪಿತ್ತಾಶಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಕ್ಷೀಣೇ ಕಫಪಿತ್ತೇ ಯಸ್ಯ ಪುಂಸಸ್ತಥಾ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇರ್ಬದ್ಧವರ್ಚಸ್ಸ್ತ್ರಿಕ್ಪೃಷ್ಠಕಟಿಗ್ರಹೇ ಸತ್ಯನುವಾಸನಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿರೂಹಾಙ್ಗೇಽನುವಾಸನೇಽಧಿಕಾರಿಣಮಾಹ-ಪ್ರಕ್ಷೀಣಕಫಪಿತ್ತಸ್ಯೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಟೋಲಾದಿಭಿಃ ಕ್ವಾಥಂ ಕ್ಷೀರೇಽರ್ಧೋದಕೇ ಕ್ಷೀರಶೇಷಂ ತಥಾಮಿಶ್ರಿತಂ ಕಲ್ಕೀಕೃತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ಮುಸ್ತಾದಿಭಿರ್ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಯೋಜಿತಂ ಬಸ್ತಿಂ ಜ್ವರನಾಶನಂ ದದ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿರೂಹಮಾಹ-ಪಟೋಲನಿಮ್ಬೇತಿ| ಪಟೋಲನಿಮ್ಬಯೋಶ್ಚ್ಛದನಂ-ಪತ್ರಮ್| ಪಯಸೋ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಪಟೋಲಾದಿಕ್ವಥಿತಸ್ಯೋದಕಸ್ಯೈಕೋ ಭಾಗ ಇತ್ಯರ್ಧೋದಕತ್ವಮ್| ನ ಸ್ಯಾಪ್ಯು(ದು)ಕ್ತರಸಾಮಿತ್ಯಾದಿವಚನಾತ್(?)ಸಮತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇಽರ್ಧತ್ವವಿಧಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀ ಮಾಷಪರ್ಣೀ ಶಾಲಿಪರ್ಣೀ ಪೃಶ್ರ್ನಿಪರ್ಣೀತ್ಯಾದಿ(ಚೇತಿ)-ಚಸ್ರಃ ಪರ್ಣೀನೀಃ ಯಷ್ಟೀಫಲಾದೀಂಶ್ಚ ಕ್ವಾಥಯೇತ್| ಫಲಂ-ಮದನಫಲಮ್| ತಥಾ, ಯಷ್ಟ್ಯಾದೀನ್ ಕಲ್ಕಯೇತ್, ಇತ್ಯೇಷ ಸಗುಡಾದಿರ್ಬಸ್ತಿರ್ಜ್ವರಹೃತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿರೂಹಾನ್ತರಮಾಹ-ಚತಸ್ರಃ ಪರ್ಣಿನೀರಿತಿ| ಚತಸ್ರಃ ಪರ್ಣೀನೀಃ-ಮುದ್ಗಮಾಷಶಾಲಪೃಶ್ನಿಪೂರ್ವಾಃ| ಫಲಂ-ಮದನಫಲಮ್| ನೃಪದ್ರುಮಃ-ಆರಗ್ವಧಃ| ಫಲಿನೀ-ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ| ಫಲಂ-ಮದನಫಲಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೨)-"ತ್ರಾಯಮಾಣಾಮೃತಾಯಷ್ಟೀಮದನಾಂಶುಮತೀದ್ವಯೈಃ| ಸಬಲಾಚನ್ದನವೃಷೈರ್ಜಾಙ್ಗಲೈಶ್ಚ ಮೃಗದ್ವಿಜೈಃ|| ಕ್ವಾಥೇ ಕೃತೇ ಕ್ಷಿಪೇತ್ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಫಲಯಷ್ಟಿಕಣಾಘನಮ್| ಸ ಸದ್ಯೋಜ್ವರಹಾ ಬಸ್ತಿಃ ಸಾಜ್ಯಕ್ಷೌದ್ರೋಽಲ್ಪಸೈನ್ಧವಃ|| ಆಮ್ರಾದೀನಾಂ ತ್ವಚಂ ಶಙ್ಖಂ ಚನ್ದನಂ ಮಧುಕಿತ್ಪಲಮ್| ಸ್ವರ್ಣಗೈರಿಕಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಮೃಣಾಲಾಞ್ಜನಪದ್ಮಕಮ್|| ಕ್ಷೀರೇಣ ಕಲ್ಕಿತಂ ಬಸ್ತಿಂ ಶೀತಂ ಸಮಧುಶರ್ಕರಮ್| ದಾಹಜ್ವರಹರಂ ದದ್ಯಾತ್ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಶ್ಚಾನುವಾಸನಮ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜೀವನ್ತ್ಯಾದೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಚತುರ್ಭಾಗಮಾತ್ರಾಣಿ ಜಲೇನ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಕ್ಷೀರಂ ಸ್ನೇಹಸಮಂ ತೈಲಾತ್ಸರ್ಪಿಷಶ್ಚ ಚತುರ್ಗುಣಂ ಜಲಂ ಚ ತೈಲಸರ್ಪಿರ್ದ್ರವ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮಿತ್ಯೇಕತ್ರ ಸಾಧಿತಂ ಪಕ್ವಮೇತತ್ ಜ್ವರೇಽನುವಾಸನಂ ದದ್ಯಾತ್| ಯಥಾಸ್ನೇಹಂ ಯಥಾಮಲಂ-ಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಜ್ವರೇ ದೋಷೇ-ವಾತಾದೌ, ಯಃ ಸ್ನೇಹೋ ಯೋಗ್ಯಸ್ತತ್ರ ತಂ, ದದ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅನುವಾಸನಮಾಹ-ಜೀವನ್ತೀಮಿತಿ| ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಚತ್ವಾರೋ ಭಾಗಾಃಜಲಸ್ಯ ಚತ್ವಾರಃ, ಸರ್ಪಿಷ ಏಕಃ, ತೈಲಸ್ಯೈಕಃ, ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಸಾರ್ಧಃ, ಇತ್ಯೇಕತ್ರ-ಮಿಲಿತಂ, ಸಾಧಯೇತ್| ಸ್ನೇಹಃ-ಶರೀರಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮ್, ತದನುಸಾರೇಣ ಮಲಾನುಸಾರೇಣ ಚ ಕಲ್ಪನಾ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೨)-"ಚನ್ದನಾಗರುಕಾಶ್ಮರ್ಯಪಟೋಲಮದನೋತ್ಪಲೈಃ| ಪಟೋಲಾರಿಷ್ಟಮದನಗುಡೂಚೀಮಧುಕೈರಪಿ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯೇ ಚ ಬಸ್ತಯಃ ಸಿದ್ಧಿಷು-ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪಾಧ್ಯಾಯೇ, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಜ್ವರನಾಶನಾಸ್ತೇ ಚ, 'ದೇಯಾಃ' ಇತಿ ಶೇಷಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಸ್ತ್ಯನ್ತರಮತಿದಿಶತಿ-ಯೇ ಚ ಸಿದ್ಧಿಷ್ವಿತಿ| ಸಿದ್ಧಿಷು-ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ| ತೇ ಚ ಯೋಜ್ಯಾ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಇತಿ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ ವಿರೇಚನಾಖ್ಯಂ ನಸ್ಯಂ ದದ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶಂ ತನ್ನಸ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಶಿರಸೋ ರುಜಂ ಗೌರವಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಚ ಹರತಿ ತಚ್ಛೀಲಂ ತತ್| ತಥಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ-ವಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ, ಚ ಬೋಧನಮ್| ತಥಾ, ರುಚಿಕೃತ್| ಶೂನ್ಯಶಿರಸಃ ಪುಂಸಃ ಸ್ನೇಹಿಕಂ-ಸ್ನೇಹೇನ ಮಿಶ್ರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ, ನಸ್ಯಂ ದದ್ಯಾತ್| ದಾಹಾರ್ತೇ ಶಿರಸಿ ಪಿತ್ತಹರಂ ನಸ್ಯಂ ದದ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಜ್ವರೋಪದ್ರ್ವಾಃ| ತತ್ರ ಶಿರಃಶೂಲಾದಿಷು ನಸ್ಯಮಾಹ-ಶಿರೋರುಗ್ಗೌರವಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಮಿತಿ| ವಿರೇಚನಂ-ಶೋಧನಮ್| ಸ್ನೈಹಿಕಂ-ಬೃಂಹಣಮ್| ಪಿತ್ತನಾಶನಂ-ಶಮನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಧೂಮಾದೀಂಶ್ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ? ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾದಿಘ್ನಾನ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾದೌ ಧೂಮಾದೀನಾಹ-ಧೂಮಗಣ್ಡೂಷಕವಲಾನಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅರುಚೌ ಸತ್ಯಾಂ ಬೀಜಪೂರಕಸ್ಯ ಕೇಸರಂ ಸಘೃತಸೈನ್ಧವಮಾಸ್ಯೇನ ಧಾರಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಥವಾ ಧಾತ್ರ್ಯಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಕಂ ಧಾರಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅರುಚೌ ಕವಲ(ಕಲ್ಕ)ದ್ವಯಮಾಹ-ಅರುಚಾವಿತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೨೩೧)-"ಶರ್ಕರಾದಾಡಿಮಾಭ್ಯಾಂ ಚ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಾಡಿಮಯೋಸ್ತಥಾ| ವೈರಸ್ಯೇ ಧಾರಯೇತ್ಕಲ್ಕಂ ಗಣ್ಡೂಷಂ ಚ ತಥಾ ಘೃತಮ್|| (ಶ್ಲೋ. ೨೫೯)-ಹರೀತಕೀ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಶ್ಚ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಲೋಧ್ರಮೇವ ಚ| ದಾರ್ವೀ ಹರಿದ್ರಾ ತೇಜೋಹ್ವಾ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಮುಖಧಾವನಮ್|| ಏತೇನ ಕಟುಭಾವಶ್ಚ ಮುಖರೋಗಶ್ಚ ಶಾಮ್ಯತಿ| ವಕ್ತ್ರಂ ವಿಶದತಾಮೇತಿ ಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದಶ್ಚ ಜಾಯತೇ|| (ಶ್ಲೋ. ೨೮೦)-ಅಜಾಜೀಶರ್ಕರಾಯುಕ್ತೋದಾಡಿಮಸ್ವರಸೇನ ತು| ರುಚಿಷ್ಯೋ ಮಧುನಾ ಯುಕ್ತಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಕವಲಗ್ರಹಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತ್ವಗಾಶ್ರಿತೇ ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇಽಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯಥೋಪಶಯಂ-ಯಥಾಸುಖಾವಹಂ, ಸಂಸ್ಪರ್ಶೋ ಯೇಷಾಂ, ತಾನ್, ತಥಾ ಶೀತವೀರ್ಯೈರುಷ್ಣ ವೀರ್ಯೈಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯೈಃ ಕಲ್ಪಿತಾನ್-ಯೋಜಿತಾನ್| ತಥಾ, ಅಞ್ಜನಂಧೂಮಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಞ್ಜನಧೂಮಾನಾಗನ್ತುಜೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ತಥೈವ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸದ್ಯೋಗತ್ವಾದಾಗನ್ತುಜೇಽಪ್ಯೇತೇಽನಿಷಿದ್ಧಾ ಏವ| ತಾನಿತಿ ಪುನಃ ಕೃತಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ವಿಶೇಷೇಣಾಗನ್ತುಜೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ-ಭೂತವಿಷಾದ್ಯುದ್ಭವೇ, ತಾನ್ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತ್ವಗ್ಗತೇ ಜ್ವರೇಽಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಹ-ಯಥೋಪಶಯಸಂಸ್ಪರ್ಶಾನಿತಿ| ತೇ ಚ ಶೀತಾಭಿಲಾಷಿಣಃ ಶೀತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಾಃ ಕಲ್ಪ್ಯಾಃ, ಉಷ್ಣಾಭಿಲಾಷಿಣ ಉಷ್ಣೈರುಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾದವಗಾಹಾದಯಃ| ಅಞ್ಜನಧೂಪಾಂಶ್ಚ ತ್ವಗ್ಗತೇ ಕುರ್ಯಾತ್| ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಾಗನ್ತುಜೇ ನಸ್ಯಾದೀನಾಹ-ತಥೈವಾಗನ್ತುಜೇಽಪೀತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತ್ವಭ್ಯಙ್ಗತೈಲಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೭೭೭)-"ಲಾಜಾಮಧುಕಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಮೂರ್ವಾಚನ್ದನಸಾರಿವಾಃ| ತೈಲಂ ಷಟ್ಚರಣಂ ನಾಮ ಹ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಾಜ್ಜ್ವರನಾಶನಮ್|| ಲಾಕ್ಷಾ ನಿಶಾ ಕುಷ್ಠಶುಣ್ಠೀ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ಚ ಸುವರ್ಚಿಕಾ| ಮೂರ್ವಾ ಚ ಚನ್ದನಂ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ತಕ್ರೇಽಥ ಷಡ್ಗುಣೇ|| ಅಭ್ಯಙ್ಗೇನ ಪ್ರಶಮಯೇದ್ದಾಹಂ ಶೀತಜ್ವರಂ ನೃಣಾಮ್| (ಶ್ಲೋ. ೬೨೮)-ದಧ್ನಃ ಸಸಾರಕಸ್ಯಾತ್ರ ತಕ್ರಂ ಕಟ್ಟರಮಿಷ್ಯತೇ|| (ಶ್ಲೋ. ೭೧೯)- ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕುಷ್ಠಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ [ಲಾಕ್ಷಾಮೂರ್ವಾಮಹೌಷಧೈಃ| ಸಕ್ಷೀರೈಃ ಸಾಧಿತಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಾದ್ದಾಹಶೀತನುತ್|| ಬಲಾಮಧುಕಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ] ಪದ್ಮಾಪದ್ಮಕಚನ್ದನೈಃ| ಸಮುದ್ರಫೇನಹ್ನೀಬೇರರಜನೀಸಾರಿವೋತ್ಪಲೈಃ|| ಪಿಷ್ಟೈಸ್ತೈಲಂ ಪಚೇದೇತೈರಜಾಕ್ಷೀರಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಾಜ್ಜೀರ್ಣಾತ್ತೇನಾಭ್ಯಕ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ದಾಹೇ ಸತಿ ಸರ್ಪಿಷಾ ಸಹಸ್ರಧೌತೇನಾಭ್ಯಙ್ಗಮಾಚರೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ದಾಹಸ್ಯೌಷಧಾನ್ಯಾಹ-ದಾಹೇ ಸಹಸ್ರಧೌತೇನೇತಿ| ಸಹಸ್ರಧೌತೇನ-ಸಹಸ್ರಕೃತ್ವೋ ಧೌತೇನ| ಯಾವತಿ ಮಜ್ಜತಿ ತಾವಚ್ಛೀತೋದಕೇ ಘೃತಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಹಸ್ತೇನ ಮರ್ದಯೇತ್, ತದುದಕಂ ಸ್ರಾವಯೇತ್, ಇತ್ಯೇಕೋ ವಾರಃ, ಏವಂ ಸಹಸ್ರಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸೂತ್ರೋಕ್ತೈಃ-ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೋದಿತೈಃ, ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯಕೈರ್ಗಣೈಃ| ತತ್ರ ಮಧುರೋ ಗಣೋ-"ಘೃತಹೇಮ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೦/೨೨) ಇತ್ಯಾದಿಃ, ಅಮ್ಲೋ ಗಣೋ-"ಧಾತ್ರೀಫಲಾಮ್ಲೀಕಾ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೦/೨೫) ಇತ್ಯಾದಿಃ, ಕಷಾಯೋ ಗಣಃ-"ಪಥ್ಯಾಽಕ್ಷಂ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೦/೩೧) ಇತ್ಯಾದಿಃ, ತತ್ರ ಚೈತೈರ್ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯೈರ್ವರ್ಗೈಃ| ತತ್ರ ದೂರ್ವಾದಿದಿಭಿರ್ಗಣೈಃ- "ದೂರ್ವಾಽನನ್ತಾ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೫/೬) ಇತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಏಕಃ, "ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಃ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫/೪೨) ದ್ವಿತೀಯಃ, ತೃತೀಯಸ್ತು "ಪದ್ಮಕಪುಣ್ಡ್ರೌ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫/೧೨) ಇತ್ಯಾದಿಃ, ಚತುರ್ಥಃ "ಸಾರಿವೋಶೀರ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫/೧೧) ಇತ್ಯಾದಿಃ, ಏತೈ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರ್ಗಣೈಃ ಪಿತ್ತಘ್ನೈಃ ಶೋಧನಾದಿಗಣಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತೈಃ ಶೀತವೀರ್ಯೈರ್ಹಿಮಸ್ಪರ್ಶೈರ್ಭೇಷಜೈಸ್ತಥಾ ಸ್ಪರ್ಶತೋ ವೀರ್ಯತಶ್ಚ ಶೀತಗುಣೈಃ, ಅಕ್ವಾಥಾಃ ಕ್ವಾಥಾಃ ಕೃತಾಃ, ಅಕಲ್ಕಾಃ ಕಲ್ಕಾಃ ಕೃತಾಃ, ತೈಃ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕೀಕೃತೈರೇತೈರ್ಗಣೈಸ್ತೈಲಂ ಕ್ಷೀರೇಣ ಸಹ ಪಚೇತ್| ತಚ್ಚ ಪಕ್ವಮಭ್ಯಙ್ಗಾತ್-ಮ್ರಕ್ಷಣಾತ್, ಸದ್ಯೋ-ನ ಚಿರೇಣ ಕಾಲೇನ, ದಾಹಜ್ವರಂ ಜಯೇತ್| ನ ಕೇವಲಮೇತೈರ್ಗಣೈಸ್ತೈಲಂ ಪಚೇದ್ದಾಹಜ್ವರಶಾನ್ತ್ಯೈ, ಯಾವತ್ತೈರೇವ ಶಿರೋ-ಮೂರ್ಧಾನಂ, ಗಾತ್ರಂ ಚ ನಾತಿಪಿಷ್ಟೈಃ-ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಿಷ್ಟೈಃ, ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್| ಸುಪಿಷ್ಟೈರ್ಹ್ಯೈತೈಃ ಪ್ರತ್ಯುತ ದಾಹ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೭)- "ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಶುಷ್ಕಘನೋ ಲೇಪಶ್ಚನ್ದನಸ್ಯಾಪಿ ದಾಹಕೃತ್| ತ್ವಗ್ಗತಸ್ಯೋಷ್ಮಣೋ ರೋಧಾಚ್ಛೀಕೃತ್ತ್ವನ್ಯಥಾಽಗುರೋಃ|| ಇತಿ| ಅನೇನೈವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಶೀತಜ್ವರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ. ೧೪೧)- "ತೈಃ ಸುಪಿಷ್ಟೈಶ್ಚ ಲೇಪಯೇತ್|" ಇತಿ| ಗಾತ್ರಗ್ರಹಣೇನೈವ ಶಿರೋಗ್ರಹಣೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಃ ಶಿರೋಗ್ರಹಣಂ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮ್| ವಿಶೇಷೇಣ ಶಿರೋ ಲೇಪಯೇತ್, ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ಜ್ವರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ವಿಮುಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಹಿ ಶಿರೋ ಜ್ವರೋ ಯಸ್ಯ ನ ಮುಞ್ಚತಿ| ಅವಿಮುಕ್ತಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಜ್ವರಃ ಪುನರುಪೈತಿ ತಮ್||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛಿರಸೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಲೇಪನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಮ್| ತೇಷಾಂ ಗಣಾನಾಂ ಕ್ವಾಥಸ್ತತ್ಕ್ವಾಥಃ, ತೇನ ಪರಿಷೇಕಮವಗಾಹಂ ಚ ಕ್ವಾಥಪೂರ್ಣಾಯಾಂ ದ್ರೋಣ್ಯಾಂ ಯೋಜಯೇತ್| ತಥಾ, ಆರನಾಲಾದಿಭಿಃ ಪರಿಷೇಕಾದಿ ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥಂ ತೈಲಮಾಹ-ಸೂತ್ರೋಕ್ತೈಶ್ಚೇತಿ| ತೈಸ್ತೈರಿತ್ಯಗಣಪಠಿತೈರಪಿ| ತೈರೇವ-ತೈಲದ್ರವ್ಯೈಃ, ತತ್ಕ್ವಾಥೇನಾರನಾಲಾದಿಭಿರ್ವಾ ಪೃಥಕ್ ಪರಿಷೇಕೋಽವಗಾಹಶ್ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಪಿತ್ಥಾದಿಭಿರ್ಬದರೀಪಲ್ಲವೋದ್ಭವೇನ ವಾ ಫೇನೇನ ಲಿಪ್ತೇಽಙ್ಗೇ ಸತಿ ದಾಹಾದಯಃ ಶಾಮ್ಯನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದಾಹಘ್ನಂ ಲೇಪತ್ರಯಮಾಹ-ಕಪಿತ್ಥೇತಿ| ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯಾಮ್ಲಂ ಕೇಸರಮ್| ಅರಿಷ್ಟಕೋ-ರಕ್ಷಾಫಲಃ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರಾ. ಶ್ಲೋ. ೨೫೮)-"ಜಿಹ್ವಾತಾಲುಗಲಕ್ಲೋಮಶೋಷೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತು ದಾಪಯೇತ್| ಕೇಸರಂ ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ಮಧುಸೈನ್ಧವಸಂಯುತಮ್||' ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಶ್ಚ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ಪಿತ್ತಹರಃ ಕ್ರಮೋ ವರ್ಣಿತಃ-ಉಕ್ತಃ, ತಂ ಚ-ಕ್ರಮಂ, ಶೀಲಯತಃ-ಅಭ್ಯಸತಃ, ಜ್ವರೋ ದಾಹೇನ ಸಹ ನಶ್ಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸೂತ್ರೋಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಕ್ರಮಮತಿದಿಶತಿ-ಯೋ ವರ್ಣಿತ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವೀರ್ಯೋಷ್ಣೈರುಷ್ಣಸಂಸ್ಪರ್ಶೈಃ-ಉಭಯಥಾ ವೀರ್ಯತಃ ಸ್ಪರ್ಶತಶ್ಚೋಷ್ಣೈಸ್ತಗರಾದಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ, [ ಅನ್ಯೈಶ್ಚ- ] ಅಪರೈರಪಿ, ತದ್ವಿಧೈಃ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯೈಃ ಉಷ್ಣಸಂಸ್ಪರ್ಶೈಶ್ಚ, ಕ್ವಾಥೀಕೃತೈಃ ಕಲ್ಕೀಕೃತೈಶ್ಚ ಸುರಾದಿಭಿಃ-ಅಮ್ಲಪಾಕರಸೈಃ, [ಶೀತೇ-] ಶೀತಜ್ವರಏತದ್ವಿಷಯೇ, ತೈಲಂ ಪಚೇತ್| ತೇನ-ತೈಲೇನ, ಸುಖೋಷ್ಣೇನಾಭ್ಯಞ್ಜಯಾತ್-ಮ್ರಕ್ಷಯೇತ್| ತೈಶ್ಚ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ, ಸುಪಿಷ್ಟೈಃ-ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈಃ, ಲೇಪಯೇತ್| ತೈಶ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣೈಃ ಪರಿಷೇಕಮವಗಾಹಂ ಚ ಕಲ್ಪಯೇತ್-ಯೋಜಯೇತ್| ತದ್ವಚ್ಚ-ತಥೈವ, ಸುಕ್ತಾದಿಭಿಃ ಕೇವಲೈಶ್ಚ ಪರಿಷೇಕಾದಿಕಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್| "ಆರಗ್ವಧೇನ್ದ್ಗವ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫/೧೭) ಇತ್ಯಾದಿ ಚ ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನಲೇಪನೇ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಅಗರುಜಾಮ್ ಧೂಪಾನ್ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಯಾಂಶ್ಚ ಧೂಪಾನ್ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತಾಂಶ್ಚ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ತಥಾ ಸ್ವೇದಾನ್ ಶೀಲಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ? ಅಗ್ನಿಕೃತಾನನಗ್ನಿಕೃತಾಂಶ್ಚಸ್ವೇದವಿದ್ಧ್ಯುಕ್ತಾನ್ | ತಥಾ-ಸ್ವೇದಯತಿ ಸಾಧು ಸ್ವೇದಿ ಯದ್ಭೇಷಜಂ ಭೋಜನಂ ಚ ತಚ್ಚ ಸಂಶೀಲಯೇತ್| ತಥಾ ಗರ್ಭೇ-ಗರ್ಭಗೃಹಾಭ್ಯನ್ತರೇ, ಯದ್ಭೂವೇಶ್ಮ-ಭೂಮಿಗೃಹಂ, ತತ್ರ ಶಯನಂ-ಶಯ್ಯಾಮ್, ತಥಾ ಕುಥಾದೀನಾವರಣವಿಶೇಷಾನ್, ತಥಾ ಹಸನ್ತಿಕಾಃ-ವಹ್ನಿಶಕಟಿಕಾಃ, ಶೀಲಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ನಿರ್ಧೂಮದೀಪ್ತೈರಙ್ಗಾರೈರ್ಹಸನ್ತೀರಿವ| ತಥಾ, ಮದ್ಯಾದೀಂಶ್ಚ ಶೀಲಯೇತ್| ವೇಪಥುಮನ್ತಮಙ್ಗನಾ ಆಲಿಙ್ಗಯೇಯುರ್ದಯಿತಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ| ಗತಶೀತಂ ಚ ವಿದಿತ್ವಾ ತತಸ್ತಾಃ-ಯೋಷಾಃ, ಪುನರಪನಯೇತ್| ಏತಚ್ಚ ಬ್ರುವಂಸ್ತಾಭಿಃ ಸಮ್ಭೋಗಾಭಿಲಾಷಂ ನಿವಾರಯತಿ| ಅಧುನಾ ಸನ್ನಿಪಾತಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಬ್ರೂತೇ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೀತಸ್ಯೌಷಧಾನ್ಯಾಹ-ವೀರ್ಯೋಶನೈರಿತಿ| ಪುರೋ-ಗುಗ್ಗುಲುಃ| ಪೃಥ್ವೀಕಾ-ಬಾಹ್ಲಿಕಾ| ಧ್ಯಾಮಕಂ-ಕತ್ತೃಣಮ್| ತಮಾಲಪತ್ರಂ-ಪತ್ರಕಮ್| [ ಭೂತೀಕಂ-] ಭೂಸ್ತೃಣಮ್| ಪ್ರಕೀರ್ಯಾ-ಕರಞ್ಜಃ| ಕ್ವಥಿತೈಃ ಕಲ್ಕಿತೈಶ್ಚ ತಗರಾದಿಭಿಃ ಸುರಾಸೌವೀರಕಾದ್ಯಮ್ಲದ್ರವಯುಕ್ತೈಃ| ತೇನ-ತೈಲೇನ| ತೈಃ-ತೈಲದ್ರವ್ಯೈಃ| ಕೇವಲೈಃ-ಜಲಪಿಷ್ಟೈಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಸುರಾದಿಪಿಷ್ಟೈಃ ಶುಕ್ತಾದಿಭಿಃ, ತದ್ವತ್-ತಗರಾದಿಯುಕ್ತೈಃ ಕೇವಲೈರಪಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೨)-"ಕುಙ್ಕುಮಾಗರುಕಸ್ತೂರೀನಖೈಲಾಸುರದಾರುಭಿಃ| ಶೈಲೇಯಚಣ್ಡಾತ್ವಗ್ವಕ್ರರಾಸ್ನಾಕಪಿಪುರಾಮಯೈಃ|| ಪೃಥಕ್ಪ್ರದೇಹಾಃ ಸರ್ವೈರ್ವಾ ಶೀತಘ್ನಾ ದೃಢಕಲ್ಕಿತಾಃ| ವಕ್ರಂ-ತಗರಮ್| ಕಪಿಃ-ಸಿಹ್ಲಕಃ| ಆಮಯಂ-ಕುಷ್ಠಮ್| ಯವಚೂರ್ಣಂ ಘೃತಾಭ್ಯಕ್ತಂ ಪಚೇತ್ ಕ್ಷೀರೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ| ದರ್ವೀಪ್ರಲೇಪಿನಂ ಲೇಪಂ ತಂ ಜ್ವರಾರ್ತಸ್ಯ ಯೋಜಯೇತ್||" ಇತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಆಚಾರ್ಯಃ| ಹಸನ್ತೀ-ಹಾಸ್ಯಮಿವ ಕುರ್ವನ್ತೀ| ಹಸನ್ತಿಕಾಶಕಟಿಕಾ| ಸತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ಮದ್ಯಾದಿಪಞ್ಚಕಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ. ಅ. ೨)-"ಅಜಾಜ್ಯಾಃ ಸಗುಡಂ ಕಲ್ಕಂ ಸಗುಡಂ ವಾಽಮೃತಾರಸಮ್| ರಸಂ ವಾರ್ತಾಕಫಲಜಂ ಪಿಬೇದ್ವಾ ಮಧುಸಂಯುತಮ್|| ಮಧುಕಾಗುರುಕೌನ್ತೀನಾಂ ಕಲ್ಕೋ ವ್ಯಾಘ್ರನಖಸ್ಯ ಚ| ಮದ್ಯೇನ ಪೀತಃ ಸಕ್ಷೌದ್ರಸ್ತೀವ್ರಶೀತಜ್ವರಾಪಹಃ|| ಆನಾಹೇ ಕಾಲವಿತ್ಕುರ್ಯಾತ್ಕ್ರಿಯಾಮಲಸಕೋದಿತಾಮ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಯವಾನೀಚವ್ಯಸಾಧಿತಾಮ್|| ಯವಾಗೂಂ ಪಾಯಯೇಚ್ಚೈನಮನಿಲಸ್ಯಾನುಲೋಮನೀಮ್| ಸೋಪದ್ರವೋಽಪಿ ಚೇದೇವಂ ಜ್ವರಃ ಶೀತೋ ನ ಶಾಮ್ಯತಿ|| ಅತ್ಯುದೀರ್ಣೇಽನಿಲಕಫೇ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಪಿತ್ತಧಾಮ್ನಿ ವಾ| ತಕ್ರಾನುಪಾನಂ ತ್ರಪುಸಂ ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾಽನಲಂ ಭಜೇತ್|| ಆಸ್ವೇದಸಮ್ಭವಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್ಪ್ರಾವೃತಸ್ತದ್ವದಾತಪೇ| ತತೋ ವಿಮೃದಿತಃ ಸ್ನಾತೋ ಯುಕ್ತಾಶೀ ಸ್ಯಾದ್ಗತೇ ಜ್ವರೇ|| ಶಮಂ ತೌ ಪಿತ್ತವೃಧ್ದ್ಯೈವ ಪ್ರಪದ್ಯೇತೇ ಸ್ವಧಾಮ ಚ| ನಿವರ್ತತೇ ತತಃ ಶೀಘ್ರಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವೋ ಜ್ವರಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹೀನಾಧಿಕಭಾವತ್ವೇನ ವಿಷಮದೋಷಜೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ವರ್ಧನೇನೈಕದೋಷಸ್ಯಾರ್ಥಾತ್ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಯೋರ್ವಾ, ಉಚ್ಛ್ರಿತಸ್ಯೋಚ್ಛ್ರಿತಯೋರ್ವಾ ಕ್ಷಪಣೇನ, ದೇಶಕಾಲಬಲಾನ್ಮಲಾನ್ ಜಯೇತ್| ಕಥಂ ವಿಷಮದೋಷಜೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ವರ್ಧನೇನೈಕದೋಷಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯೋಪಶಾನ್ತಿ ? ತಸ್ಮಾದ್ವರ್ಧನಮಯುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಥೇನ ಕ್ಷೀಣೇನ ದೋಷೇಣ ಸತಾಽಕ್ಷೀಣೌ ದೋಷೌ ಜ್ವರಕಾರಿಣೌ| ನ ತೌ ಸುಖೇನ ಜೇತುಂ ಶಕ್ಯೇತೇ, ವಿಷಮಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ತು ದೋಷಸ್ಯ ವರ್ಧನೇನ ದೋಷಸಾಮ್ಯಮುತ್ಪಾದ್ಯೈಕರೂಪಯಾ ಕ್ರಿಯಯಾ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಸುಖೇನ ಜೇತುಂ ಶಕ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ವರ್ಧನೇನೈಕದೋಷಸ್ಯೇತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ,-ವಾತಾಖ್ಯೇ ಯತೋ ದೋಷೇ ಶೀತಲಘುರೂಕ್ಷಾದಿರುಪೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವೃದ್ಧಿರ್ಭವತಿ| ವರ್ಧಮಾನೇನ ಚ ತತ್ರಸ್ಥೌ ಪಿತ್ತಕಫಾವಪ್ಯೇವಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕ್ಷಯಂ ಯಾತಃ, ತತ್ಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚಾಸೌ ಜ್ವರೋಽಪ್ಯ ಮೃದುತಾಂ ಗತಃ ಸುಖೇನ ಶಕ್ಯತೇ ಜೇತುಂ ಇತಿ| ಏವಂ ದೋಷತ್ರಯಸ್ಯಾಪಿ ಜ್ವರಕಾರಣೇ ತಥಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರತೀಕಾರಃ ಕೃತೋ ಭವತಿ| ಏವಮುಚ್ಛ್ರಿತಸ್ಯಾಪಿ ಕ್ಷಪಣೈರೇ(ಣೇನೈ)ಕರೂಪಯಾ ಕ್ರಿಯಯಾ ಸುಖೇನ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಜೀಯತೇ| ತದೇವಂ ವ್ದ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣೈರ್ದೋಷೈರ್ಜನಿತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮ ಉಕ್ತಃ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಮದೋಷಜೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ-ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿತಿಃ-ಸ್ಥಾನಮ್, ಕಫಶ್ಚ ಸ್ಥಾನಂ ಚ ಕಫಸ್ಥಾನೇ, ತಯೋರಾನುಪೂರ್ವೀ-ಕ್ರಮಃ, ತಯಾ ಚ ತುಲ್ಯಕಕ್ಷಾನ್-ಸಮಾನ್ ಸನ್ನಿಪಾತಾನ್, ಜ್ವರೇ ಮಲಾನ್ ಜಯೇತ್| ತತ್ರ ಕಫಃ ಪ್ರಾಗ್ಜೇತವ್ಯಸ್ತತಃ ಪಿತ್ತಂ ತತೋ ವಾಯುರಿತಿ ಕಫಾನುಪೂರ್ವೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೨೧)-"ಸ್ಥಾನತಃ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪ್ರಾಕ್ ತಾವಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಧಮ್| ಶಿರಸ್ಯುರಸಿ ಕಣ್ಠೇ ಚ ಪ್ರಲಿಪ್ತೇಽನ್ನರುಚಿಃ ಕುತಃ|| ತದಭಾವೇ ಕಥಂ ಭೋಜ್ಯಪಾನದ್ರವ್ಯಾವಚಾರಣಮ್| ಅಸತ್ಯಭ್ಯವಹಾರೇ ಚ ಕುತೋ ದೋಷಸ್ಯ ನಿಗ್ರಹಃ|| ತಸ್ಮಾದಾದೌ ಕಫೋ ಧಾತ್ಯಃ ಕಾಯದ್ವಾರಾರ್ಗಲೋ ಹಿ ಸಃ| ಮಧ್ಯಸ್ಥಾಯಿ ಯತಃ ಪಿತ್ತಮಾಶುಕಾರಿ ಚ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ|| ಅತೋ ವಾತಸಸ್ವಸ್ಯಾಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾತ್ತದನು ನಿಗ್ರಹಮ್| ಅಧಃಸ್ಥಾಯೀ ಚ ತದನು ನಿಗ್ರಾಹ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಮೀರಣಃ||" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತ್ವಾಹ(?) (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ. ೨೧)-"[ಸುಶ್ರುತಶ್ಚ ನ ಸರ್ವತ್ರ ಮತಮೇತದ್ಬ್ರವೀತಿ ತು|] ಜಯೇಜ್ವರೇಽತಿಸಾರೇ ಚ ಕ್ರಮಾತ್ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲಾನ್|| ಪ್ರಾಯೇಣ ತಾಪಾತ್ಮತಯಾ ಜ್ವರೇ ತೇಜೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ| ವಿಶಶ್ಚ ಸರತಾ ಪಿತ್ತಾತ್ತಥಾ ಚ ಮೃದುಕೋಷ್ಠತಾ|| ತಸ್ಯ ಚಾನುಬಲಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಗೌರವಾಪಕ್ತಿಜಾಡ್ಯಕೃತ್| ವಾಯುಶ್ಚ ವರ್ಧತೇಽವಶ್ಯಂ ಯಸ್ತ್ವಹಃಸು ತಯೋಃ ಕ್ಷಯೇ|| ಜ್ವರಾತಿಸಾರಯೋಸ್ತಸ್ಮಾದೇಷ ದೋಷಜಯೇ ಕ್ರಮಃ| ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾನನ್ಯೇ ಕ್ರಮಾದಾಹುಸ್ತಯೋರಪಿ|| ಯಸ್ಮಾದಾಮಾಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಾದ್ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ತತ್ಸಮುದ್ಭವಃ| ಕ್ರಮೇಣಾದ್ಯೇನ ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಾನ್ ಸ್ವಾಶಯೇ ಸ್ಥಿತಾನ್| ಸ್ವಾಶಯೇಷು ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂಸ್ಥಿತೈವ ಹ್ಯಾಶುಕಾರಿತಾ| ವಿಜ್ಞಾಯ ಕರ್ಮಭಿಃ ಸ್ವೈಃ ಸ್ವೇರ್ದೋಷೋದ್ರೇಕಂ ಯಥಾಮಲಮ್| ಭೇಷಜಂ ಯೋಜಯೇತ್ತತ್ತು ಸ್ವೀಕುರ್ಯಾನ್ನ ಕ್ರಮಂ ಭಿಷಕ್|" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ. ೨೧)-"ಕ್ರಮಾನ್ಮರುತ್ಪಿತ್ತಕಫಾಃ ಸರ್ವತ್ರ ಸದೃಶೇ ಬಲೇ| ವಾತಾದೀನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಯತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಬಲಮ್|| ಊಚೇ ಪರಾಶರೋಽಪ್ಯರ್ಥಮಮುಮೇವ ಪ್ರಮಾಣಯನ್| ಯಥೋಪನ್ಯಾಸತಃ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾದೌ ದೋಷಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್| ನೇತ್ಱಭಙ್ಗೇನ ದೃಷ್ಟೌ ಹಿ ಸಮಂ ಸೈನ್ಯಪರಾಜಯಃ||" ಇತಿ| ಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ವಾ ದೋಷಾಂಸ್ತುಲ್ಯಕಕ್ಷಾನ್ ಜಯೇತ್| ಸ್ಥಾನಂ ಚ ಯದ್ಯಪ್ಯವಿಶೇಷೇಣೈವ ಸಮ್ಭವತಿ ತಥಾಽಪೀಹ ಜ್ವರಕಾರಿದೋಷಪ್ರಸ್ತಾವಾದಾಮಾಶಯೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ತೇನಾಮಾಶಯಸ್ಥೋ ದೋಷಃ ಪ್ರಾಗ್ಜೇತವ್ಯಸ್ತತಃ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಃ, ಇತಿ ಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವೀ-ಸ್ಥಾನಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮಃ, ಕಾರ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಾಗಧ್ಯಗೀಷ್ಟ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೭/೧೩)-"ಆಮಾಶಯಗತೇವಾಯೌ ಕಫೇ ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಿತೇ| ರೂಕ್ಷಪೂರ್ವಂ ತಥಾ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಂ ಸ್ಥಾನಾನುರೋಧತಃ||" ಇತಿ| ತದೇವಂ ಕಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ವಾ ತುಲ್ಯಕಕ್ಷಾನ್ ಮಲಾನ್ ಜಯೇತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ,- ಕಫಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಂಕಫಸ್ಥಾನಮ್, ಕಫಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣಾ ಚಾಸಾವಾನುಪೂರ್ವೀ ಚ, ತಯಾ ಕಫ ಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ವಾ ತುಲ್ಯಕಕ್ಷಾನ್ ಮಲಾನ್ ಜಯೇತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಕಫಸ್ಥಾನಾನಿ ಕಣ್ಠಾದೀನ್ಯಪಿ ತಥಾಽಪೀಹ ಜ್ವರಕಾರಿದೋಷಪ್ರಸ್ತಾವಾದಾಮಾಶಯೋಗೃಹ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಶ್ಲೋ.೧)-"ಆಮಶಯಸ್ಥೋ ಹತ್ವಾಽಗ್ನಿಂ ಸೋಮೋ ಮಾರ್ಗಾನ್ ಪಿಧಾಯ ಯತ್| ವಿದಧಾತಿ ಜ್ವರಂ ದೋಷಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಕುರ್ವೀತ ಲಙ್ಘನಮ್||" ಇತಿ| ತದೇವಂ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಪಾಚನಾದಿಃ ಕ್ರಮೋಽತ್ರ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| ನನು, ಕಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ವೇತ್ಯೇತನ್ನ ವಾಚ್ಯಮ್, ಯತಸ್ತುಲ್ಯಕಾಲಂ ತ್ರಿದೋಷಹರೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯಾ| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದೋಷಘ್ನಾನಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಜ್ವರನಾಶನಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಾನಿ ವಿರಲಾನಿ| ಏಕದೋಷಘ್ನಾನಿ ಪುನರ್ಜ್ವರಹನ್ತೃಣಿ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೇಭ್ಯಃ ಸಮರ್ಥರಾಣಿ ಬಹುತರಾಣೀತಿ ಕಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ವೇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅಪಿ ಚ ದೋಷಕಾಲಾದಿವಶಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೋಽಯಮುಪಯುಜ್ಯತ ಇತಿ| ಸನ್ನಿಪಾತಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಕ್ರಮಾದಿದಮಪ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದಾಹಶೀತಯೋರೇಕಜ್ವರೋಪದ್ರವಯೋರೌಷಧಮಾಹ-ವರ್ಧನೇನೇತಿ| ಯದಾ ದಾಹೋಽಲ್ಪಃ ಶೀತಮಧಿಕಂ ತದಾ ದಾಹಹೇತೋರ್ವರ್ಧನೇನ ಶೀತಹೇತೋಃ ಕ್ಷಪಣೇನ ವಾ ಶೀತಜಯಃ, ಪಶ್ಚಾದ್ದಾಹಜಯಃ| ಯದಾ ಶೀತಮಲ್ಪಂ ದಾಹೋಽಧಿಕಃ ತದಾ ಶೀತಹೇತೋರ್ವರ್ಧನೇನ ದಾಹಹೇತೋಃ ಕ್ಷಪಣೇನ ವಾ ದಾಹಜಯಃ, ಪಶ್ಚಾಚ್ಛೀತಜಯಃ| ಯದಾ ದಾಹಶೀತೇ ತುಲ್ಯೇ ತದಾ ತುಲ್ಯಕಕ್ಷಾನ್ ಮಲಾನ್ ಕಫಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ವಾ ಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಜಯೇತ್| ಕಫಪಿತ್ತವಾತಾನಾಂ ಕ್ರಮಾಜ್ಜಯಃ-ಕಫಾನುಪೂರ್ವೀ| ಉರಃಕೋಷ್ಠಬಸ್ತೀನಾಂ ಕ್ರಮಾಜ್ಜಯಃ-ಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವೀ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ.ಅ. ೨)- "ವಮನೈಶ್ಚ ವಿರೇಕೈಶ್ಚ ಬಸ್ತಿಭಿಶ್ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಜ್ವರಾನುಪಚರೇದ್ಧೀಮಾನ್ ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲೋದ್ಭವಾನ್|| ಸಂಸೃಷ್ಟೈಃ ಸನ್ನಿಪತಿತೈರೇಕನೈಕೋಲ್ಬಣೈಃ ಸಮೈಃ| ಜ್ವರಾನ್ ದೋಷೈಃ ಕ್ರಮಾಪೇಕ್ಷೀ ಯಥೋಕ್ತೈರೌಷಧೈರ್ಜಯೇತ್|| ವರ್ಧನೇನೈಕದೋಷಸ್ಯ ಕ್ಷಪ್ಣೇನೋಚ್ಛ್ರಿತಸ್ಯ ವಾ| ಕಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ವಾ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಂ ಜಯೇತ್||" ಇತಿ| ತಥಾ (ಸಂ.ಚಿ.ಅ. ೨)-"ನಿದ್ರಾನಿವಾರಣೋಪಾಯಃ ಸನ್ನ್ಯಾಸೇಽಭಿಹಿತೋ ಹಿತಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಶೇಷೇಣ ದಾರುಣೋಽಯಮುಪದ್ರವಃ|| ಕಮ್ಪಃ ಪ್ರಲಪನಂ ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾನಾಶಶ್ಚ ದಾರುಣಃ| ರಸೈಸ್ತು ಲಾವವರ್ತೀರಕುಲೀರಶಶತೈತ್ತಿರೈಃ|| ತರ್ಪಯೇತ್ಪ್ರಾಕ್ ಪುರಾಣೇನ ಸರ್ಪಿಷಾಽಯಂ ಜಯೇದಪಿ| ಬಲಾರಾಸ್ನಾಗುಡೂಚ್ಯಾದ್ಯೈಸ್ತೈಲೈಶ್ಚ ಪರಿಷೇಚಯೇತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯಾವಸಾನೇ ಕರ್ಣಮೂಲಪ್ರದೇಶೇ ಸುಷ್ಠ ದಾರುಣಃ ಶೋಫಃ ಸಞ್ಜಾಯತೇ| ಯೇನ-ಶೋಫೇನೋತ್ಪನ್ನೇನ, ಕಶ್ಚಿದೇವ ವಿಮುಚ್ಯತೇ| ಕಶ್ಚಿದೇವೇತ್ಯಮೇನಾಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ನಾವಶ್ಯಮಸಾಧ್ಯತೇತಿ ಬ್ರೂತೇ| ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮತ್ರಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಕರ್ಣಮೂಲೋಪದ್ರವಮಾಹ-ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯಾನ್ತ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಕ್ತಾವಸೇಚನಾದಿಭಿಃ ಕವಲಗ್ರಹಾನ್ತೈರಾಶು ತಂ ಜಯೇತ್| ಪ್ರದೇಹಃ-ಪ್ರಲೇಪಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕರ್ಣಮೂಲೌಷಧಮಾಹ-ರಕ್ತಾವಸೇಚನೈರಿತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವ. ಶ್ಲೋ. ೫೩೨)-"ಗೈರಿಕಂ ಪಾಂಸುಜಂ ಶುಣ್ಠೀ ವಚಾಕಟ್ಫಲಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ಕರ್ಣಶೋಥಹರೋ ಲೇಪಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ ಭೃಶಮ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸ್ತಮ್ಭಸ್ವೇದನಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿಭಿರುಪಕ್ರಮೈರ್ಯಥಾಯಥಂ ಪೃಥಗ್ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಪ್ರಶಮನೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಯೋಜಿತೈರ್ಜ್ವರೋ ಯಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಶಮಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಯ ಶಾಖಾನುಸಾರಿತ್ವಾದ್ಧೇತೋರ್ಬಾಹ್ವೋಃ ಕ್ರಮಾತ್-ಏಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ನ ಯುಗಪದ್ ದ್ವಯೋರ್ಭುಜಯೋಃ, ಶಿರಾಂ ಮುಞ್ಚೇತ್| ಶಾಖಾಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಕೇವಲಂ ರಕ್ತಂ ವಿವಕ್ಷಿತಮ್, ನ ಮಾಂಸಾದಯಃ| ಅತ ಏವ ರಕ್ತಸ್ಯೈವ ಚಿಕಿತ್ಸಾನುವಾಚ ಮುಞ್ಚೇಚ್ಛಿರಾಮಿತಿ| ಮಾಂಸಜಾನಾಂ ಹಿ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾಖಾಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಸ್ಯೈವ ಗ್ರಹಣಂ ಯುಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರಕ್ತಸ್ರಾವಸಾಧ್ಯಂ ಜ್ವರಮಾಹ-ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದ್ಯೈರಿತಿ| "ಶಾಖಾ-ರಕ್ತಾದಯಸ್ತ್ವಕ್ಚ ಬಾಹ್ಯರೋಗಾಯನಂ ಹಿ ಸಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨/೪೪)|" ತದನುಸಾರೀ-ತವ್ದ್ಯಾಪೀ| ಅಥ ವಿಷಮಜ್ವರಃ| ತತ್ರ ಶಮನಾನ್ಯಾಹ-ಕಲಿಙ್ಗಕಾ ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚ.ಚಿ.ಅ ೧)-"ಪಟೋಲೇನ್ದ್ರಯವಾರಿಷ್ಟಭದ್ರಮುಸ್ತಾಮೃತಾದ್ವಯಮ್| ಸಾರಿವಾದ್ವಿತಯಂ ಪಾಠಾ ತ್ರಾಯನ್ತೀ ಕಟುರೋಹಿಣೀ|| ಪಟೋಲಾರಿಷ್ಟಮೃದ್ವೀಕಾಶಮ್ಯಾಕತ್ರಿಫಲಾವೃಷಾಃ| ಚನ್ದನೋಶೀರಧಾನ್ಯಾಬ್ದಗುಡೂಚೀವಿಶ್ವಭೇಷಜಮ್|| ದೇವದಾರು ಸ್ಥಿರಾ ಶುಣ್ಠೀ ವಾಸಾ ಧಾತ್ರೀ ಹರೀತಕೀ| ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಜ್ವರಾನ್ ಘ್ನನ್ತಿ ಯೋಗಾ ಮಧುಸಿತೋತ್ಕಟಾಃ||" ಇತಿ| ಅರಿಷ್ಟೋ-ನಿಮ್ಬಃ| ಅಮೃತಾದ್ವಯಂ-ಗುಡೂಚೀಹರೀತಕ್ಯೌ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಯಮೇವ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋ, ವಿಧಿರ್ವಿಷಮೇಽಪಿ-ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಸತತಕಾದೌ, ಯಥಾಸ್ವಂ ವಾತಾದೀನ್ ವಿಭಜ್ಯ ಕಾರ್ಯಃ| ಅನನ್ತರಮಧುನೈವ ಚ ಯೋ ವಿಧಿರುಚ್ಯತೇ ಪಟೋಲಕಟುಕಾದಿಭಿಃ, ಸೋಽಪಿ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಕಾರ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತಿದೇಶಮಾಹ-ಅಯಮೇವೇತಿ| ಅಯಂ-ಸನ್ತತಜ್ವರೋಕ್ತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಟೋಲಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ವಾ ಕೃತಾಃ ಕ್ವಾಥಾ ವಿಷಮಜ್ವರಘ್ನಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ವಾಥನಾಹ-ಪಟೋಲೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ತ್ರಿಫಲಾಂ ವಾ ಪಥ್ಯಾಂ ವಾ ಗುಡೂಚೀಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ವಾ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಯೋಜಯೇತ್ ಸತತಕಾದಿಕೇ ವಿಷಮಜ್ವರೇ| ಅಥವಾ ತೈಸ್ತೈಃ-ರಸಾಯನಾದ್ಯುಕ್ತೈರ್ವಿಧಿಭಿಃ, ಗುಡಸಹಿತಂ ಭಲ್ಲಾತಕಂ ವಾ ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ತ್ರಿಫಲಾದಿರಸಾಯನಾನ್ಯಾಹ-ಯೋಜಯೇನ್ತ್ರಿಫಲಾಮಿತಿ| ತೈಸ್ತೈಃ-ರಸಾಯನವಿಧ್ಯುಕ್ತೈಃ| ಭಲ್ಲಾತಕರಸಾಯನಂ ತು ಸಗುಡಮೇವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯದಿ ವಾ ಜ್ವರಾಗಮನದಿವಸೇ ಆದೌ-ಪ್ರಥಮಂ, ಲಙ್ಘನಂ ಬೃಂಹಣಂ ವಾ ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತಿದೇನೇ ಅಭೋಜನಂ ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಭೋಜನಂ ವಾ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ-ಲಙ್ಘನಂ ಬೃಂಹಣಂ ವೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಪ್ರಗೇ ಸಹತೈಲೇನ ಲಶುನಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭಕ್ತಾತ್ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಾತರ್ವಾಘೃತಂ ಚ ಜೀರ್ಣಂ-ಪುರಾಣಂ, ಯೋಜಯೇತ್| ತಥೈವ ದಧಿ, ತಥಾ ಪಯಃ, ತಥಾ ತಕ್ರಂ, ಷಟ್ಪಲಂ ಚ ಸರ್ಪಿಃಕ್ಷಯಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೫/೨೮) , ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ ವಾ ಯೋಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಲ್ಯಾಣಕಂ-ಉನ್ಮಾದಪ್ರತಿಷೇಧೋಕ್ತಂ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೬/೨೬) , ಪಞ್ಚಗವ್ಯಂ-ಅಪಸ್ಮಾರಪ್ರತಿಷೇಧೋಕ್ತಂ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೭/೧೯), ತಿಕ್ತಾಖ್ಯಂ-ಕುಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧೯/೨), ತಥಾ ವೃಷಸಾಧಿತಂ-ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೨/೪೦), ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ ವಾ ಯೋಜಯೇತ್| ಷಟ್ಪಲಾದೀನ್ಯತಿದಿಶತಿ-ಸರ್ಪಿಶ್ಚೇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಶುನಪುರಾಣಘೃತದಧಿಕ್ಷೀರತಕ್ರಾಣಿ ಪೃಥಕ್ ಸತೈಲಾನಿ ಪ್ರಾತಃಕಾಲೇ ಭೋಜನಾದೌ ವಾ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನೀತ್ಯಾಹ-ಪ್ರಾತಃ ಸತೈಲಮಿತಿ| ಷಟ್ಫಲಾದೀನ್ಯತಿದಿಶತಿ-ಸರ್ಪಿಶ್ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತ್ರಿಫಲಾದಿಕ್ವಾಥೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ ಸರ್ಪಿರ್ದಧಿಸಮಂ ಶಾವರರೋಘ್ನತ್ವಕ್ಕೃತಾವಾಪಮತಿಶಯೇನ ವಿಷಮಜ್ವರಜಿತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಘೃತಾನ್ತರಮಾಹ-ತ್ರಿಫಲಾಕೋಲತರ್ಕಾರೀಕ್ವಾಥ ಇತಿ|೦

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಸುರಾಂ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ಯನ್ಮದ್ಯಂ ಶಿಖಿತಿರಿದಕ್ಷಜಂ ಚ ಮಾಂಸಂ ಮೇಧ್ಯೋ(ದ್ಯೋ)ಷ್ಣವೀರ್ಯಮನ್ನೇನ ಸಹ ಬಹು ಸೇವಿತ್ವಾ ತದಹಃ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ತದ್ಭುಕ್ತಂ ತಂ ದಿವಸಂ ಶಯೀತ| ತದಹಃ ಸ್ವಪ್ಯಾದಿತಿ "ಕಾಲಾಧ್ವನೋರತ್ಯನ್ತಸಂಯೋಗೇ" ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ| ಅಥವಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಪೀತಭುಕ್ತಭಕ್ತೋ ನರಃ ಪುನರುಲ್ಲಿಖೇತ್-ಉದ್ವಮೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಪ್ರಯೋಗಾನ್ತರಮಾಹ-ಸುರಾಮಿತಿ| ಸುರಾಮನ್ಯದ್ವಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮದ್ಯಂ, ಶಿ(ಖೀತಿತಿರಿಕುಕ್ಕುಟಾನ್ಮಾಂಸಂ,]... ಅನ್ಯದ್ವಾ ಮೇಧ್ಯೋ೯ದ್ಯೋ) [ಷ್ಣವೀರ್ಯಂ-ಅ](ಘೀ)ಯೋಷ್ಣಮಾಂಸಂ, ಅನ್ನೇನ ಸಹ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತಿದಿನೇ ಸೇವಿತ್ವಾ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| ನ ಜೀರ್ಯತಿ ಚೇದುಲ್ಲಿಖೇತ್-ವಮೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಸರ್ಪಿಷೋ ವಾ ಮಹತೀಮ್-ಉತ್ತಮಾಂ, ಮಾತ್ರಾಂ ಪೀತ್ವಾ ಪುನಶ್ಛ್ಹರ್ದಯೇತ್ ಉದ್ವಮೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಸರ್ಪಿರ್ವಮನಮಾಹ-ಸರ್ಪಿಷ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ನೀಲಿನ್ಯಾದೀನ್ ಪೃಥಗ್ಜ್ವರಾಗಮನವಾಸರೇ ಕೃತಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಃ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ವಿರೇಚನಮಾಹ-ನೀಲಿನೀಮಿತಿ| ಸದ್ಯಃಸ್ನೇಹನಂ ಸ್ವೇದಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ನೀಲಿನ್ಯಾದಿಚತುಷ್ಟಯಂ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತಿದಿನೇ ಪಿಬೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಮನೋಹ್ವಾದಿಕಂ ತೈಲೇನ ನಯನಾಞ್ಜನಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಞ್ಜನಶಬ್ದೋ ಮ್ರಕ್ಷಣೇಽಪಿ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿನಯನಶಬ್ದೇಽತ್ರ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಅಞ್ಜನಮಾಹ-ಮನೋಹ್ವೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿಙ್ಗುತುಲ್ಯಾ ವ್ಯಾಘ್ರೀವಸಾ ನಸ್ಯಂ ಸಸೈನ್ಧವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವ್ಯಾಘ್ರೀತಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗನಿರ್ದೇಶಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥೋಽಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾತ್ಪ್ರಭಾವಸ್ಯ, ಅನ್ಯಥಾ ಪುಂಲಿಙ್ಗೇನೈವ ನಿರ್ದೇಶಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯಥಾ ವಕ್ತಿ-"ಪುರಾಣಸರ್ಪಿಃ ಸಿಂಹಸ್ಯ ವಸಾ ತದ್ವತ್ಸಸೈನ್ಧವಾ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಸ್ಯಮಾಹ-ಹಿಙ್ಗುಸಮಾ ವ್ಯಾಘ್ರೀವಸಾ ನಸ್ಯಮಿತಿ| ವ್ಯಾಘ್ರೀ-ವ್ಯಾಘ್ರಜಾತಿಸ್ತ್ರೀ, ತಸ್ಯಾಃ ವಸಾ| ನಸ್ಯಾನ್ತರಮಾಹ-ಸಸೈನ್ಧವಮ್| ಪುರಾಣಸರ್ಪಿರಿತಿ| ನಸ್ಯಾನ್ತರಮಾಹ-ಸಿಂಹಸ್ಯ ವಸಾ ತದ್ವತ್ ಸಸೈನ್ಧವೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಪಲಙ್ಕಷಾದಿಧೂಮಃ ಸರ್ವೇಷು ಜ್ವರೇಷು ಕಾರ್ಯಃ| ಅಥವಾ ಬಿಡಾಲಾಜ್ಜಾತಾ ವಿಡಾಲಜಾ ವಿಟ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಧೂಪಮಾಹ-ಪಲಙ್ಕಷೇತಿ| ಪಲಙ್ಕಷಾ-ಗುಗ್ಗುಲುಃ| ಧೂಪಾನ್ತರಮಾಹ-ವಿಡ್ವಾ ಬಿಡಾಲಜೇತಿ| ವಿಡಾಲಜಾ ವಿಟ್ಮಾರ್ಜಾರವಿಷ್ಠಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಪುರಾದಿಭಿಃ ಸಹಾಪರಾಜಿತಾಖ್ಯೋಽಯಂ ಧೂಪೋ ಜ್ವರೇಷು ಕಾರ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಅಪರಾಜಿತಂ ಧೂಪಮಾಹ-ಪುರಾಧ್ಯಾಮೇತಿ| ಪುರೋಗುಗ್ಗುಲುಃ| ಧ್ಯಾಮಕಂ-ತೃಣಮ್| ಸರ್ಜೋ-ರಾಲಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಯೇ ಚ ಚಿತ್ತವೈಕೃತೇ-ಉನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರೇ, ಧೂಮಾದಯ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಚ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ಯೋಜ್ಯಾಃ| ವಿಕೃತಮೇವ ವೈಕೃತಮ್| ಪ್ರಜ್ಞಾದಿತ್ವಾತ್ಸ್ವಾರ್ಥೇಽಣ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಉನ್ಮಾದಾದಿಷೂಕ್ತಾನ್ ಧೂಪಾದೀನತಿದಿಶತಿ-ಧೂಪನಸ್ಯಾಞ್ಜನೋನ್ತ್ರಾಸಾ ಇತಿ| ಉನ್ತ್ರಾಸಃ-ಅಕಸ್ಮಾದ್ಭಯೋತ್ಪಾದನಮ್| ಚಿತ್ತವೈಕೃತಂ-ಉನ್ಮಾದೋಽಪಸ್ಮಾರಶ್ಚ, ತತ್ರ ಯೇ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಕಾರ್ಯಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ನ ಕೇವಲಂ ಧೂಪಾದಯೋ ಜ್ವರಂ ನಾಶ್ಯನ್ತಿ| ದೈವಾಶ್ರಯಂ ಚೌಷಧಂ ಮಣಿಮಙ್ಗಲಬಲ್ಯುಪಹಾರಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಜಪದಾನಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಹೋಮಾದಿಕಂ ಸರ್ವಾನ್ ಜ್ವರಾನ್-ಆಗನ್ತೂನ್ನಿಜಾಂಶ್ಚ, ವ್ಯಪೋಹತಿ| "ಉಪಸರ್ಗಾದಸ್ಯತ್ಯೂಹ್ಯೋರ್ವಾ ವಚನಮ್ (ರ್ವೇತಿ ವಾಚ್ಯಮ್)" ಇತಿ ತಙಭಾವಃ| ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಷಮಾನ್ ವ್ಯಪೋಹತಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ತೇ-ವಿಷಮಜ್ವರಾಃ, ಆಗನ್ತುನಾಂ-ಭೂತಾದೀನಾಂ, ಅನುಬನ್ಧಜ್ಜಾತಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮೌಷಧಮಾಹ-ದೈವಾಶ್ರಯಂ ಚೇತಿ| ದೈಘಾಶ್ರಯಂ-ಜಪಹೋಮಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ತೇ ವಿಷಮಾಃ, ಆಗನ್ತ್ವನುಬನ್ಧಜಾಃ-ಗ್ರಹಾವೇಶಾದಿಸಮ್ಭವಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಷಮಜ್ವರಾಶಾನ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ-ದೋಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ, ಸಿರಾಂ ವಿಧ್ಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚ ರಸಾದಿಧಾತುಸ್ಥೇ ಜ್ವರೇ ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ| ಯಥಾ (ಚಿ.ಅ.೨)-"ರಸಸಂಸ್ಥೇ ತು ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕುರ್ಯಾದ್ವಮನಲಙ್ಘನೇ| ಸೇಕಸಂಶಮನಾಲೇಪರಕ್ತಮೋಕ್ಷಮಸೃಕೂಸ್ಥಿತೇ|| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿರೇಕಂ ಮಾಂಸಾಸ್ಥೇ, ಮೇದೋಘ್ನಂ ಮೇದಸಿ ಸ್ಥಿತೇ| ಅಸ್ಥಿಸ್ಥೇ ವಾತಶಮನಮಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದಮರ್ದನಮ್|| ಜ್ವರೇ ವಾತಾರ್ತಿಶಮನಂ ವಿಶೇಷಾದ್ಬೂಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ|" ಇತಿ| ಮಜ್ಜಸ್ಥಶುಕ್ರಸ್ಥಯೋರ್ಜ್ವರಯೋರಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ತತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನೋಕ್ತಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಿರಾವ್ಯಧಮಾಹ-ಯಥಾಸ್ವಂ ಚೇತಿ| "ತೃತೀಯರ್ಕೇಽಸಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಕನ್ಧಸ್ಯಾಧಶ್ಚತುರ್ಥಕೇ|" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨೭/೧೩) ಇತ್ಯಾದಿ-ಯಥಾಸ್ವಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೨)-"ಪಞ್ಚಗವ್ಯಸ್ಯ ಮಹತೋ ವಿಧಿನಾ ಪಞ್ಚಮಾಹಿಷಮ್| ಪಞ್ಚಾಜಂ ಚತುರೈಷ್ಟ್ರಂ ವಾ ಸಿದ್ಧಂ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ತಥಾ|| ಚತುರೌಷ್ಟ್ರಂ-ಪಯೋದಧಿಮೂತ್ರಘೃತೈಃ| ಕಟುರೋಹಿಣಿಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾವೃಷಗ್ರನ್ಥಿಕಚಿತ್ರಕೈಃ| ಪಾಠಾಸ್ವಗುಪ್ತಾದ್ವಿನಿಶೈಃ ಪಞ್ಚಗವ್ಯಸ್ಯ ಪಞ್ಚಸು|| ಪ್ರಸ್ಥೇಷು ಸಂಯುತೈಃ ಸೇವ್ಯಂ ವಿಷಮಜ್ವರಜಿತ್ಪರಮ್| ವಾಕ್ಸ್ವರಸ್ಮೃತಿಮೇಧಾಗ್ನಿಬಲಾರೋಗ್ಯವೃಷತ್ವಕೃತ್|| ಶೃತಕ್ಷೀರಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಸಿತಾಕೃಷ್ಣಾಃ ಖಜಾಹತಾಃ| ವಿಷಮಜ್ವರಹೃದ್ರೋಗಕ್ಷತಕಾಸಕ್ಷಯಾಪಹಾಃ|| ಆಸ್ಥಾಪನಂ ವಾ ತದಹರ್ದದ್ಯಾತ್ಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಯಾಪನಮ್| ಪಯಸಾ ವೃಷದಂಶಸ್ಯ ಶಕೃತ್ದ್ವಾ ತದಹಃ ಪಿಬೇತ್|| ಮಸ್ತುನಾ ವಾ ವೃಷಶಕೃತ್ ಸುರಯಾ ವಾ ಸಸೈನ್ಧವಮ್|| ಸಹದೇವಾವಚಾಭದ್ರಾನಾಕುಲೀಭಿಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಧೂಪನೋದ್ವರ್ತನಾಲೇಪಾನ್ ಸರ್ವಜ್ವರನಿಬರ್ಹಣಾನ್||" ಇತಿ| ಸಿದ್ಧಯೋಗೇ ತು (ಜ್ವ. ಶ್ಲೋ. ೨೩೦)- "ಮುಸ್ತಾಮಲಕಗುಡೂಚೀವಿಶ್ವೌಷಧಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಕ್ವಾಥಃ| ಪೀತಃ ಸಕಣಾಚೂರ್ಣಃ ಸಮಧುರ್ವಿಷಮಜ್ವರಂ ಹನ್ತಿ|| ಅಪಾಮಾರ್ಗಜಟಾ ಕಟ್ಯಾಂ ಲೋಹಿತೈಃ ಸಪ್ತತನ್ತುಭಿಃ| ಬದ್ಧಾ ವಾರೇ ರವೇಸ್ತೂರ್ಣಂ ಜ್ವರಂ ಹನ್ತಿ ತೃತೀಯಕಮ್|| ಗಙ್ಗಾಯಾ ಉತ್ತರೇ ಕೂಲೇ ಅಪುತ್ರಸ್ತಾಪಸೋ ಮೃತಃ| ತಸ್ಮೈ ತಿಲೋದಕಂ ದದ್ಯಾನ್ಮುಞ್ಚತ್ವೇಕಾಹಿಕೋ ಜ್ವರಃ|| ಅಗಸ್ತ್ಯನ್ಪತ್ರಸ್ವರಸೇನ ನಸ್ಯಂ ನಿಹನ್ತಿ ಚಾತುರ್ಥಕಮುಗ್ರವೀರ್ಯಮ್|| ಸೋಮಂ ಸನುಚರಂ ದೇವಂ ಸಮಾತೃಗಣಮೀಶ್ವರಮ್| ಪೂಜಯನ್ ಪ್ರಯತಃ ಶೀಘ್ರಂ ಮುಚ್ಯತೇ ವಿಷಮಜ್ವರಾತ್|| ವಿಷ್ಣುಂ ಸಹಸ್ರಮೂರ್ಧಾನಂ ಚರಾಚರಪತಿಂ ವಿಭೂಮ್| ಸ್ತುವನ್ನಾಮಸಹಸ್ರೇಣ ಜ್ವರಾನ್ಸರ್ವಾನ್ ವ್ಯಪೋಹತಿ|| ಮೂಲಂ ಭೂಮಿಜಯನ್ತ್ಯಾಶ್ಚ ಸಹದೇವೋದ್ಭಾವಂ ತಥಾ| ತಣ್ಡುಲೀಯಕಮೂಲಂ ವಾ ಬದ್ಧಂ ಮುರ್ಧ್ನಿ ಜ್ವರಾಪಹಮ್|| ಶಾನ್ತಿಂ ನಯೇನ್ತ್ರಿವೃದ್ವಾಽಪಿ ಸಕ್ಷೌದ್ರಾ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್| ಮಧುನಾ ಚಾಭಯಾ ಲೀಢಾ ಹನ್ತ್ಯಾಶು ವಿಷಮಜ್ವರಮ್|| (ಶ್ಲೋ. ೨೨೮) ಅಜಾಜೀ ಗುಡಸಂಯುಕ್ತಾ ವಿಷಮಜ್ವರ ನಾಶಿನೀ| ಗುಡಪ್ರಗಾಢಾಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಲಿಹ್ಯಾದ್ವಾ ವಿಷಮಜ್ವರೀ||" [ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವ. ಶ್ಲೋ. ೫೭೩)-] "ಶೈಲೂಷಮಣ್ಡನರಜಃ ಪುರುಷಾನುರೂಪಂ ಶುಭ್ರಾಙ್ಗವತ್ಸಸುರಭೀಪಯಸಾ ನಿಪೀತಮ್| ಆದಿತ್ಯವಾರಭವಪಾಲಿದಿನೇ ನರೇಣ ಚಾತುರ್ಥಕಂ ಸುಚಿರಜಂ ಜಯತಿ ಕ್ಷಣೇನ|| ಶೈಲೂಷಮಣ್ಡನಂ-ಹರೀತಾಲಮ್| ಪುರುಷಾನುರೂಪಂ-ಪುರುಷಾಕೃತಿ| ಕಲ್ಕಃ ಶಿರೀಷಪುಷ್ಪಸ್ಯ ರಜನೀದ್ವಯಸಂಯುತಃ| ನಸ್ಯಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಮಾಯೋಗಾಜ್ಜ್ವರಂ ಚಾತುರ್ಥಕಂ ಜಯೇತ್|| ಸಿತವರ್ಷಾಭೂಮೂಲಂ ಪಯಸ ಪೀತಂ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಂ ಜಯತಿ| ಚಾತುರ್ಥಕಂ ಸುಚಿರಜಂ ತಾಮ್ಬೂಲೇನೈವ ಭಕ್ಷಣಾದಥವಾ|| ಕೃಷ್ಣಾಮಲಕೀರಾಮಠದಾರ್ವಿವಚಾರಾಜಸರ್ಷಪರಸೋನೈಃ| ಛಾಗಲಮೂತ್ರನಿಪಿಷ್ಟೈರ್ನಸ್ಯಂ ತ್ವೇಕಾಹಿಕಾದಿಹರಮ್|| ಕ್ಷೀರಾವಿಕಾರಜನಿಮರ್ದಕಸತ್ರಪಾಣಾಂಮೂಲಂ ಜ್ವರಾಪಹಮವಶ್ಯಮಿದಂ ಶಿಖಾಯಾಮ್| ಬದ್ಧಂ ದಿವಾಕರದಿನೇ ಯದಿ ವಾಽಷ್ಟಮೀಷು ರಾತ್ರಿಜ್ವರಂ ಹರತಿ ರಞ್ಜಿತಸೂತ್ರಬದ್ಧಮ್||" ಇತಿ| ಇತಿ ವಿಷಮಜ್ವರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಕೇವಲಾನಿಲಾದಿಭಿರ್ಜ್ವರೇ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಾದಿಕಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯಚ್ಚ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಾದಿ ಸಾಧನಂ ಯಥಾಸ್ವಮುಕ್ತಂ ತಚ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಅಥಾಗನ್ತುಜ್ವರಃ| ತತ್ರಾಭಿಘಾತಜನ್ಮೌಷಧಮಾಹ-ಕೇವಲಾನಿಲೇತಿ| ಕೇವಲನಿಲಜೋ ವಿಸರ್ಪಜೋ ವಿಸ್ಫೋಟಜಶ್ಚ ಜ್ವರಸ್ತುಲ್ಯೌಷಧತ್ವಾದುಕ್ತಃ| ಕಿನ್ತ್ವಸಾವಾಗನ್ತುಃ| ಕಿನ್ತು ನಿಜಭೇದಃ ಕೇವಲಃ-ಪಿತ್ತಕಫಾಮೈರಸಂಸ್ಪೃ(ಸೃ)ಷ್ಟಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಗ್ರಹೋತ್ಥೇ ಜ್ವರೇ ಭೂತವಿದ್ಯೋಕ್ತಂ ಬಲಿಮನ್ತ್ರಾದಿ ಸಾಧನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಗ್ರಹಾವೇಶಜಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಗ್ರಹೋತ್ಥ ಇತಿ| ಭೂತವಿದ್ಯಾ-ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೋಕ್ತಂ ಗ್ರಹಪ್ರಕರಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಓಷಧೀಗನ್ಧಜೇ ಪಿತ್ತಶಮನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಔಷಧೀಗನ್ಧಜಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಔಷಧೀಗನ್ಧಜ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ವಿಷೇ-ವಿಷಜೇ ಜ್ವರೇ, ವಿಷಜಿಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ವಿಷಜಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ವಿಷಜದ್ವಿಷ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಕ್ರೋಧಾದಿಜಂ ಜ್ವರಮಿಷ್ಟೈಃ-ಅಭಿಮತೈಃ, ಅರ್ಥೈಃ-ವಿಷಯೈಃ, ತಥಾ ಮನೋಜ್ಞೈಃ-ರಮ್ಯೈಃ, ತಥಾ ಯಥಾದೋಷಂ ಯಃ ಶಮಃ-ಶಮನಂ ತೇನ, ತಥಾ ಹಿತಾಹಿತವಿವೇಕೈಶ್ಚ ಜಯೇತ್| ಆದಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಭೀಶೋಕಾದಿ ಪರಿಗ್ರಹಾರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಕ್ರೋಧಾದಿಜಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಇಷ್ಟೈರ್ಥೈರಿತಿ| ಇಷ್ಟೈಃ-ಭೋಕ್ತುಗುಣೇನ ಮನೋಜ್ಞೈಃ ಸ್ವಗುಣೇನ ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಾಪಾದ್ಯುತ್ಥೇ ಜ್ವರೇ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯೋ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಶಾಪೋಮುನಿಪಿತ್ರಾದಿಭಿಃ ಸಕ್ರೋರ್ಧೈರ್ದತ್ತಃ| [ತೇ-] ಓಷಧ್ಯಾದ್ಯುತ್ಥಾ ಜ್ವರಾಃ ಪೂರ್ವಂ ಕೇವಲಾ ಭವನ್ತಿ| ಅನನ್ತರಂ ಮಲೈಃ-ವಾತಾದಿಭಿಃ, ವ್ಯಾಪ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಸ್ತೇಷು-ಜ್ವರೇಷು, ದೋಷಾನುಸಾರೇಣಾಹಾರಾದಿ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ನನು, ಶಾಪಾದ್ಯುತ್ಥೇಷು ವಾತಾದಿಕೋಪೋ ನಾಶಙ್ಕ್ಯತ ಏವ| ತತ್ಕಿಮಿತಿ ತೇಷ್ವಾಹಾರಾದಿಕಂ ದೋಷಾನುಸಾರೇಣ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ವಾತಾದೀನನ್ತರೇಣ ವಿನಾ ಕೃತೋ ಜ್ವರೋ ನಾನುಬಧ್ನಾತಿ, ತಸ್ಮಾದವಶ್ಯಂ ತೇಷ್ವಪಿ ವಾತಾದಿಕೋಪಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ಚ ತದನುಸಾರೇಣಾಹಾರದಿಕಲ್ಪನಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಾಪಜಾಭಿಚಾರಜಯೋರೌಷಧಮಾಹ-ಶಾಪಾಥವರ್ಣಮನ್ತ್ರೋತ್ಥ ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ ತು (ಜ್ವರ. ಶ್ಲೋ. ೫೪೧)-"ಔಷಧೀಗನ್ಧ[ವಿಷಜೌ ವಿಷಪಿತ್ತಪ್ರಬಾಧನೈಃ| ಜಯೇತ್ಕಷಾಯೈರ್ಮತಿಮಾನ್ ಸರ್ವಗನ್ಧಕೃತೈರ್ಭಿಷಕ್|| ]" ಇತಿ| ಇತ್ಯಾಗನ್ತುಜ್ವರಃ| ಅಥ ಧಾತುಜ್ವರಃ| [ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ. ಅ. ೨)-] "ರಸಸಂಸ್ಥೇ ತು ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕುರ್ಯಾದ್ವಮನಲಙ್ಘನೇ| ಸೇಕಸಂಶಮನಾಲೇಪರಕ್ತಮೋಕ್ಷಾನಸೃಕ್ಸ್ಥಿತೇ|| ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ ವಿರೇಕಾನ್ ಮಾಂಸಸ್ಥೇ ಮೇದೋಘ್ನಂ ಮೇದಸಿ ಸ್ಥಿತೇ| ಅಸ್ಥಿಸ್ಥೇ ವಾತಶಮನಮಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದಮರ್ದನಮ್|| ಜ್ವರೇ ವಾತಾರ್ತಿಶಮನ ವಿಶೇಷಾದ್ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಜ್ವರಕಾಲಂ ಚ ವೇಗಂ ಚ ಯಶ್ಚಿನ್ತಯನ್ ಜ್ವರ್ಯತೇ, ಅಸ್ಯ ಚಜ್ವರಿಣೋ, ಜ್ವರಕಾಲಸ್ಮರಣಂ ಹಾರಿಭಿಃ-ಮನೋಹರೈಃ, ವಿಷಯೈಃ-ಶಬ್ದಾದಿಭಿಃ, ಹರೇತ್-ವಿಸ್ಮಾರಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಅಥ ಸರ್ವಜ್ವರಸಾಧಾರಣಾನಿ| ತತ್ರ ಮನೋಹರಸೇವಾಮಾಹ-ಜ್ವರಕಾಲಸ್ಮೃತಿಮಿತಿ| ಜ್ವರಕಾಲೋ-ಜ್ವರವೇಗಕಾಲಃ, ತಸ್ಯ ಸ್ಮೃತಿಃ-ಅಸ್ಮಿನ್ಕಾಲ ಆಧತ್ತಾ ಇತಿ ಸ್ಮರಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಶುದ್ಧಂ-ರಾಗದ್ವೇಷಾದ್ಯನುಪಹತಂ, ತಥಾ ಕರುಣಯಾಽಽದ್ರಂ-ಕೃಪಾಪರಂ, ಚೇತಃ ಸರ್ವಜ್ವರವಿನಾಶನಂ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಮನಸಃ ಶುದ್ಧತ್ವಂ ಕರುಣಾರ್ದ್ರತ್ವಂ ಚಾಹ-ಕರುಣಾರ್ದ್ರಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಬಲಲಾಭಾದಾ-ಬಲಲಾಭಮವಧೀಕೃತ್ಯ, ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿ ತ್ಯಜೇತ್-ನಾಚರೇತ್| ಸ್ನಾನಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ದೀಪನಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಗಧೀತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಭಾವಜ್ಜವರಂ ಕರೋತೀತಿ ತದ್ವರ್ಜನಮ್| ಏವಂ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಷ್ವಪಿಚಿನ್ತ್ಯಮ್| [ಅನ್ಯತ್]-ಅಪರಮನುಕ್ತಮಪೀಹ ಯಜ್ಜ್ವರಕಾರಣಂ, ತದಪಿ ತ್ಯಜೇತ್| ಖಾರಣಾದೇಽಪ್ಯ್ಕ್ತಮ್-"ಪಿಷ್ಟಾನ್ನಂ ಹರಿತಂ ಶಾಕಂ ಮಾಂಸಂ ಶುಷ್ಕಂ ತಿಲಾನ್ ದಧಿ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾಜಾವಿಗವ್ಯಸೂಕರಭಾಹಿಷಮ್|| ಮಾಂಸಂ ಶುಷ್ಕಾಣಿ ಶಾಕಾನಿ ಸರ್ವಮೇವ ತ್ಯಜೇಜ್ಜವರೀ|" ತಥೋಕ್ತಮ್-"ಜ್ವರಿತೈ ಸ್ಥಿತ್ತಿರಿಕ್ರೌಞ್ಚಶಿಖಿವರ್ತಕಕುಕ್ಕುಟಾಃ| ಗುರುಷ್ಣತ್ವಾದ್ವಿವರ್ಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರತ್ರ ಸೋಪದ್ರವೇ ಜ್ವರೇ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿವರ್ಜನಮಾಹ-ತ್ಯಜೇದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ತಥಾ ವಿಜ್ಜ್ವರೋಽಪಿ-ಪೂರ್ವಾನುಭೂತಜ್ವರಃ, ಸಹಸಾ-ಅಕ್ರಮೇಣೈವ, ಸರ್ವಾನ್ನಭಕ್ಷೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಸರ್ವಾನ್ನೀನ ಇತ್ಯುಪಪದಸರ್ವಾನ್ನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಖಃ| ಯತೋ ನಿವೃತ್ತೋಽಪಿ-ಅಪಗತೋಽಪಿ, ಜ್ವರಃ ಶೀಘ್ರಮೇವ ದುರ್ಬಲಂ ವ್ಯಾಪಾದಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಸಹಸಾಽಽಹಾರವೃದ್ದಿಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನ ವಿಜ್ವರೋಽಪೀತಿ| ಸರ್ವಾನ್ನಮತೀತಿ ಸರ್ವಾನ್ನೀನಃ| ನಿಷೇಧಾತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಮಾಹ-ನಿವೃತ್ತೋಽಪೀತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ಜ್ವರಃ ಸದ್ಯ ಏವ ಪ್ರಾಣಹೃದ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್ತಸ್ಯ-ಜ್ವರಿಣೋ, ವಿಶೇಷೇಣಾನ್ಯರೋಗೇಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾತ್ತಸ್ಯಾಂ ತಸ್ಯಾಂಸಾಮಪಚ್ಯಮಾನಪಕ್ವಾಜೀರ್ಣವಿಷಮಚಿರನಿವೃತ್ತಜ್ವರಾದ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಂ ಚ, ತತ್ತತ್-ಲಙ್ಘನಸ್ವೇದನಯವಾಗೂಪಾಚನಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಃಪಾನಾದಿಕಂ, ಭಿಷಗ್ಜಿತಂ-ಔಷಧಂ, ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮಾದರಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಹರ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಓಷಧ್ಯಾದಯೋ ವಿಷ್ಣುಕೃತಮಪ್ಯುಗ್ರಂ ಜ್ವರಂ ಘ್ನಾನ್ತಿ| ಕಿಂ ಪುನರಪಚಾರಾದಿಕೃತಂ ಜ್ವರಂ ನ ಘ್ನಾನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಭೌ ತು ಭಾಗಾವಿತಿ ದೋಧಕಮೇತತ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀ- ಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚತುರ್ಥೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಸಿದ್ದೌಷಧಾದಿಧಾರಣಮಾಹ-ಔಷಧಯ ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ.ಅ. ೨)-"ಕೃತ್ಯಾ ತ್ರಿವರ್ಗಸಂಯುಕ್ತಾ ರುಡ್ನಿದ್ರಾದಿವಿನೋದಿನೀ| ಶಾಸ್ತ್ರಂ ವಿಚಿತ್ರಂ ಶೃಣುಯಾನ್ನ ಪ್ರೇತವ್ಯಾಧಿತಾಶ್ರಯಮ್|| ಮನೋಭಿರಾಮವಿಷಯಂ ವಚನಂ ಹ್ಲಾದಿ ದಕ್ಷಿಣಮ್| ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ದೇವಾನ್ ವೈದ್ಯಾನ್ ವಿಪ್ರಾನ್ ಹರಂ ಹರಿಮ್|| ಪೂಜಯೇಚ್ಛೀಲಯೇದ್ದಾನದಮಸತ್ಯದಯಾರ್ಜವಾನ್| ಧಾರಯೇಚ್ಚ ಶುಚಿರ್ಮೂರ್ಧ್ನಾ ಮಣಿರತ್ನಮಹೌಷಧೀಃ|| ಆರ್ಯಾವಲೋಕಿತಂ ಪರ್ಣಶಬರೀಮಪರಾಜಿತಾಮ್| ಪ್ರಣಮೇದಾರ್ಯತಾರಾಂ ಚ ಸರ್ವಜ್ವರನಿವೃತ್ತಯೇ| ಜಪಂಸ್ತಥಾ ಗತೋಷ್ಣೀಷಂ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಆಗನ್ತುದೋಷಸಹಜೈಃ ಸರ್ವರೋಗೈರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ|| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಜ್ವರಪ್ರಕರಣಂ ನಾಮ ಸಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೧||