३७. वृद्धिनिदानम्

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

शोथत्वसामान्यात् शोथानन्तरं वृद्धिरभिधीयते| वृद्धेः सम्प्राप्तिमाह– क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुरित्यादि| अनूर्ध्वगतिरधोगतिर्वायुः मुष्कौ प्राप्य चरन् गच्छन् वङ्क्षणतो मेढ्रजङ्घासन्धेः सकाशात्; फलकोषाभिवाहिनीरिति फलं च कोषश्च फलकोषौ, अथवा फलयोः कोषौ, तद्वहा धमनीश्च प्रपीड्य सन्दूष्य, वृद्धिं करोति| फलकोषयोरिति द्विवचनमुपलक्षणं, तेनैककोषेऽपि दृश्यमाना वृद्धिः सङ्गता| स वृद्धिरिति “क्तिच्क्तौ च सञ्ज्ञायाम्” इत्यनेन क्तिजन्तो वृद्धिशब्दः पुंलिङ्गः, क्तिन्नन्तस्तु स्त्रीलिङ्गः| वृद्धिः कुरण्डोऽभिधीयते| सङ्ख्येयनिर्देशादेव सङ्ख्यायां लब्धायां सप्तधेति वचनं न्यूनाधिकसङ्ख्यानिरासार्थं, तेन द्वन्द्वजादिवृद्धेरधिकाया निरासः, असम्भवस्तु तस्या व्याधिस्वभावात्; मूत्रान्त्रवृद्ध्योर्वातवृद्ध्यन्तर्भावात् न्यूनसङ्ख्यानिरासार्थम् अनयोर्वातजत्वेऽपि निमित्तचिकित्साभेदात् पृथगभिधानं, निमित्तभेदनिबन्धन एव व्याधिभेदः| यदुक्तम्– “दोषदूष्यसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां व्याधीनां भेदः|” (सु. सू. अ. २४) इति| अत आह– मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलमिति||१-२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

शोथाधिकारात् वृद्धिरभिधीयते| वृद्धेः सम्प्राप्तिमाह– क्रुद्ध इत्यादि| अनूर्ध्वगतिर्वायुः अधोगतिर्वातो मुष्कौ प्राप्य चरन् गच्छन्, वङ्क्षणतो मेढ्रजङ्घासन्धेः सकाशात्, फलकोषाभिवाहिनीरिति फलं च कोशश्च फलकोशौ, अथवा फलयोः कोशौ फलकोशौ, तद्वहा धमनीः प्रपीड्य सन्दूष्य वृद्धिं करोति, फलकोषयोरिति द्विवचनमुपलक्षणं, तेनैकफलकोषेऽपि दृश्यमाना वृद्धिः सम्मता| वृद्धिः ‘कुरण्ड’ इति लोके| वृद्धेः सङ्ख्यामाह– दोषेत्यादि| दोषत्रयैस्त्रयः, रक्तेनैकः, मेदसा चैकः, मूत्रेणैकः, एवं सप्त| सङ्ख्येयनिर्देशादेव सङ्ख्यायां लब्धायां पुनः सप्तधेति वचनं न्यूनाधिकसङ्ख्यानिरासार्थं, द्वन्द्वजाया अपि वृद्धेर्निरासः, द्वन्द्वजायास्त्वसम्भवो व्याधिस्वभावात्; मूत्रान्त्रवृद्ध्योर्वातवृद्ध्यन्तर्भावात् न्यूनसङ्ख्यानिरासः, अनयोर्वातजत्वेऽपि निदानचिकित्साभेदात् पृथगभिधानं, निदानभेदनिबन्धन एव व्याधिभेदः| उक्तं च– “दोषदूष्यसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां व्याधीनां भेदः” इति| अत एव मूत्रान्त्रजावपि वातात्, तत्र हेतुभेदत एव भेदः केवल इति| वृद्धिशब्दः पुल्लिङ्गो वा||१-२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

वातजादीनां मूत्रजान्तानां वृद्धीनां क्रमेण लक्षणान्याह– वातेत्यादि| अहेतुरुगिति अनिमित्ततो दाहादिरुक्| रक्तजे ‘कृष्णस्फोटावृत’ इति पित्तजवृद्धिलिङ्गादधिकं; तेन हेतुलिङ्गचिकित्साभेदाद्रक्तजवृद्धिः पृथग्गण्यते| मेदोजे तालफलोपम इति पक्वतालफलमिव नीलवर्तुलः| मूत्रजे मूत्रकृच्छ्रमिति मूत्रकृच्छ्रवत् वेदना| चालयन् फलकोषयोरिति फलकोषयोश्चालयन् चलो भवन्नितस्ततो गच्छन् सोऽधः स्यात्| चालयन्निति स्वार्थिको णिच्||३-६||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

वातजमाह– वातेत्यादि| दृतिश्चर्मखल्लिः| अनिमित्ततो भेदतोदादिरुक्| पित्तजमाह– पक्वेत्यादि| पक्वोदुम्बरसङ्काशः पक्वोदुम्बरफलाभः, तथा दाहादियुक्तः| कफवृद्धिमाह– कफादित्यादि| कफाद् वृद्धिः शीतः शीतस्पर्शः, तथा गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽश्मवत्, अल्परुक् मन्दवेदनः| रक्तजमाह– रक्तेत्यादि| रक्तजो वृद्धिः, अत्र तु कृष्णस्फोटैश्चितः पित्तवृद्धिलिङ्गैश्च पक्वोदुम्बरसङ्काशादिभिर्युतो भवेत्| अत्र तु कृष्णस्फोटावृत इति पित्तवृद्धिलिङ्गादधिकं, तेन हेतुभेदचिकित्साभेदाद्रक्तजो वृद्धिः पृथग्गण्यते| मेदोजमाह– कफवत्कफवृद्धिलक्षणं तालफलोपम इति पक्वतालवन्नीलवर्तुलः| मूत्रजमाह– मूत्रेत्यादि| मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजो भवति, गच्छतः पुंसः जलपूर्णदृतिवत् क्षोभं याति पूरितो भवति, सरुक् सव्यथः, मृदुः मृदुस्पर्शः| मूत्रकृच्छ्रमिति मूत्रकृच्छ्रवेदनः| फलकोशयोरिति फलकोशयोश्चालयन् चलो भवन्नितस्ततो गच्छन् सोऽधः स्यात्| चालयन्निति स्वार्थिको णिच्| ‘वलयं फलकोशयोः’ इति पाठे फलकोशयोरधस्ताद्वलयं कङ्कणं स्यात्||३-६||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अन्त्रवृद्धिमाह– वातकोपिभिरित्यादि| धारणं वेगस्योपस्थितस्य, ईरणमप्राप्तस्य| क्षोभणैः क्षुभितोऽन्यैरिति बलवद्विग्रहधनुराकर्षणादिभिः| क्षुद्रान्त्रावयवमिति बृहदन्त्रव्युदासार्थम्| विगुणीकृत्येति सङ्कुचीकृत्य| द्विगुणीकृत्येति पाठान्तरे सङ्कोचेन द्विगुणीकृत्य| स्वनिवेशात् स्वस्थानात्| तदा वङ्क्षणसन्धिस्थः सन् वङ्क्षणसन्धौ ग्रन्थिरूपं साध्यं श्वयथुं करोति, तत्र ग्रन्थिरूपेण स्थित्वा कालान्तरेण फलकोषं गच्छतीति| तां मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीमुपेक्ष्यमाणस्य अचिकित्सितपुरुषस्य| अत्र भोजः– “अन्त्रं द्विगुणमादाय जन्तोर्नयति वङ्क्षणम्| वङ्क्षणात्तद्रुजायुक्तं फलकोषं प्रपद्यते||” इति| प्रध्मापयन्निति उच्छूनयन्| असाध्योऽयमिति कथं? यतोऽस्य चिकित्साऽभिहिता; नैवम्, अप्राप्तफलकोषायामयं चिकित्साविधिः; प्राप्तफलकोषा त्वसाध्या; याप्यायां वा तस्यां चिकित्साविधिः| यदुक्तं भोजे– “याप्यां तामन्त्रजां विदुः|” इति| ब्रध्ननिदानं तु तन्त्रान्तरे पठ्यते| तद्यथा– “अत्यभिष्यन्दिगुर्वन्नसेवनान्निचयं गतः| करोति ग्रन्थिवच्छोथं दोषो वङ्क्षणसन्धिषु|| ज्वरशूलाङ्गसादाढ्यं तं ब्रध्नमिति निर्दिशेत्||” इति||७-१०||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अन्त्रवृद्धिमाह– वातेत्यादि| वातकोपिभिराहारै रूक्षतिक्तकषायादिभिरासेवितैस्तथा शीततोयावगाहनैस्तथा धारणेरणभारादिभिरन्यैश्च क्षोभणैः क्षोभितः कुपितः पवनो वायुर्यदा यस्मिन् काले क्षुद्रान्त्रावयवं (मूत्रशकृद्गात्रैकदेशं?) स्वनिवेशात् स्वस्थानात्, द्विगुणीकृत्याऽधो नयेदिति पिण्डार्थः| अन्ये विगुणीकृत्येति पठन्ति| धारणमुपस्थितवेगस्य , ईरणमप्राप्तवेगस्य, क्षोभणैः पूर्वोक्तैः, अन्यैरिति बलवद्विग्रहैः धनुराकर्षणादिभिः, विषमाङ्गप्रवर्तनैः विषमत्वेन शरीरमोटनैः| पवनो वङ्क्षणसन्धिस्थः सन्, वङ्क्षणसन्धौ ग्रन्थिरूपमसाध्यं श्वयथुं करोति| तत्र ग्रन्थिरूपेण स्थित्वा कालान्तरेण फलकोशं गच्छति| तां मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीं तदोपेक्षमाणस्याचिकित्सतः पुरुषस्य| यदाह भोजः– “अन्त्रं द्विगुणमादाय जन्तोर्नयति वङ्क्षणम्| वङ्क्षणात्तद्रुजायुक्तं फलकोशं प्रपद्यते||” इति| स च श्वयथुः करेण पीडितः सशब्दं प्रयाति, मुक्तः सन्नाध्मापयन् पूरयन् पुनरायाति| असाध्यमाह– यस्येत्यादि| आश्लेषात् संयोगात्, वातसञ्चयात् मुष्कयोरन्त्रवृद्धिर्भवति| अयमसाध्यः, कथं तर्हि चिकित्सा? अप्राप्तफलकोशयोश्चिकित्साविधिः, प्राप्तफलकोषा त्वसाध्या| याप्यायां वा चिकित्साविधिः| यदुक्तं भोजे– ‘याप्यां तामन्त्रजां विदुः’ इति| ब्रध्ननिदानं तु तन्त्रान्तरे पठ्यते, तद्यथा– “अत्यभिष्यन्दिगुर्वन्नसेवनान्निचयं गतः| करोति ग्रन्थिवच्छोथं दोषो वङ्क्षणसन्धिषु| ज्वरशूलाग्निसादाढ्यं तं ब्रध्नमिति निर्दिशेत्||” इति||७-१०||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

इति श्रीकण्ठदत्तकृतायां मधुकोशव्याख्यायां वृद्धिनिदानं समाप्तम्||३७||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इति श्रीवाचस्पतिवैद्यकृतायां माधवनिदानव्याख्यायामातङ्कदर्पणाख्यायां वृद्धिनिदानम्||३७||