Adhikarana వృద్ధేః సంప్రాప్తిః (౧-౨) · Śloka ౩
అథ వృద్ధినిదానం | క్రుద్ధోऽనూర్ధ్వగతిర్వాయుః శోథశూలకరశ్చరన్ | ముష్కౌ వంక్షణతః ప్రాప్య ఫలకోషాభివాహినీః ||1|| ప్రపీడ్య ధమనీర్వృద్ధిం కరోతి ఫలకోషయోః | దోషాస్రమేదోమూత్రాంత్రైః స వృద్ధిః సప్తధా గదః ||2|| మూత్రాంత్రజావప్యనిలాద్ధేతుభేదస్తు కేవలం |3| (వా. ని. అ. 11) |
View original
अथ वृद्धिनिदानम् | क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् | मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१|| प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः | दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२|| मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३| (वा. नि. अ. ११) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శోథత్వసామాన్యాత్ శోథానంతరం వృద్ధిరభిధీయతే| వృద్ధేః సంప్రాప్తిమాహ– క్రుద్ధోऽనూర్ధ్వగతిర్వాయురిత్యాది| అనూర్ధ్వగతిరధోగతిర్వాయుః ముష్కౌ ప్రాప్య చరన్ గచ్ఛన్ వంక్షణతో మేఢ్రజంఘాసంధేః సకాశాత్; ఫలకోషాభివాహినీరితి ఫలం చ కోషశ్చ ఫలకోషౌ, అథవా ఫలయోః కోషౌ, తద్వహా ధమనీశ్చ ప్రపీడ్య సందూష్య, వృద్ధిం కరోతి| ఫలకోషయోరితి ద్వివచనముపలక్షణం, తేనైకకోషేऽపి దృశ్యమానా వృద్ధిః సంగతా| స వృద్ధిరితి “క్తిచ్క్తౌ చ సంజ్ఞాయాం” ఇత్యనేన క్తిజంతో వృద్ధిశబ్దః పుంలింగః, క్తిన్నంతస్తు స్త్రీలింగః| వృద్ధిః కురండోऽభిధీయతే| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం సప్తధేతి వచనం న్యూనాధికసంఖ్యానిరాసార్థం, తేన ద్వంద్వజాదివృద్ధేరధికాయా నిరాసః, అసంభవస్తు తస్యా వ్యాధిస్వభావాత్; మూత్రాంత్రవృద్ధ్యోర్వాతవృద్ధ్యంతర్భావాత్ న్యూనసంఖ్యానిరాసార్థం అనయోర్వాతజత్వేऽపి నిమిత్తచికిత్సాభేదాత్ పృథగభిధానం, నిమిత్తభేదనిబంధన ఏవ వ్యాధిభేదః| యదుక్తం– “దోషదూష్యసంసర్గాదాయతనవిశేషాన్నిమిత్తతశ్చైషాం వ్యాధీనాం భేదః|” (సు. సూ. అ. 24) ఇతి| అత ఆహ– మూత్రాంత్రజావప్యనిలాద్ధేతుభేదస్తు కేవలమితి||1-2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శోథాధికారాత్ వృద్ధిరభిధీయతే| వృద్ధేః సంప్రాప్తిమాహ– క్రుద్ధ ఇత్యాది| అనూర్ధ్వగతిర్వాయుః అధోగతిర్వాతో ముష్కౌ ప్రాప్య చరన్ గచ్ఛన్, వంక్షణతో మేఢ్రజంఘాసంధేః సకాశాత్, ఫలకోషాభివాహినీరితి ఫలం చ కోశశ్చ ఫలకోశౌ, అథవా ఫలయోః కోశౌ ఫలకోశౌ, తద్వహా ధమనీః ప్రపీడ్య సందూష్య వృద్ధిం కరోతి, ఫలకోషయోరితి ద్వివచనముపలక్షణం, తేనైకఫలకోషేऽపి దృశ్యమానా వృద్ధిః సమ్మతా| వృద్ధిః ‘కురండ’ ఇతి లోకే| వృద్ధేః సంఖ్యామాహ– దోషేత్యాది| దోషత్రయైస్త్రయః, రక్తేనైకః, మేదసా చైకః, మూత్రేణైకః, ఏవం సప్త| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం పునః సప్తధేతి వచనం న్యూనాధికసంఖ్యానిరాసార్థం, ద్వంద్వజాయా అపి వృద్ధేర్నిరాసః, ద్వంద్వజాయాస్త్వసంభవో వ్యాధిస్వభావాత్; మూత్రాంత్రవృద్ధ్యోర్వాతవృద్ధ్యంతర్భావాత్ న్యూనసంఖ్యానిరాసః, అనయోర్వాతజత్వేऽపి నిదానచికిత్సాభేదాత్ పృథగభిధానం, నిదానభేదనిబంధన ఏవ వ్యాధిభేదః| ఉక్తం చ– “దోషదూష్యసంసర్గాదాయతనవిశేషాన్నిమిత్తతశ్చైషాం వ్యాధీనాం భేదః” ఇతి| అత ఏవ మూత్రాంత్రజావపి వాతాత్, తత్ర హేతుభేదత ఏవ భేదః కేవల ఇతి| వృద్ధిశబ్దః పుల్లింగో వా||1-2||