३८. गलगण्डगण्डमालापचीग्रन्थ्यर्बुदनिदानम्

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

वृद्धियुक्तमुष्कसमानलिङ्गत्वात्तदनन्तरं गलगण्डनिदानम्| तस्य सामान्यलिङ्गमाह– निबद्धः श्वयथुरित्यादि| निबद्धोऽनुबन्धवान्| मुष्कवदण्डवत्| भोजेऽप्युक्तम्– “महान्तं शोथमल्पं वा हनुमन्यागलाश्रयम्| लम्बन्तं मुष्कवद्दृष्ट्वा गलगण्डं विनिर्दिशेत्||” इति||१||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

वृद्धियुक्तमुष्कसाधर्म्यात्तदनन्तरं गलगण्डनिदानम्| तस्य सामान्यलिङ्गमाह– निबद्ध इत्यादि| निबद्धोऽनुबन्धवान्, मुष्कवत् अण्डवत्| यदुक्तं भोजेन– “महान्तं शोथमल्पं वा हनुमन्यागलाश्रयम्| लम्बन्तं मुष्कवद्दृष्ट्वा गलगण्डं विनिर्दिशेत्||” इति||१||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

तस्य सम्प्राप्तिमाह– वात इत्यादि| वातकफमेदांसि पृथक् गलगण्डकारणानि, तेन त्रय एव गलगण्डाः; पैत्तिकस्तु न भवत्येव, व्याधिस्वभावात्; चातुर्थकज्वरवत्| चातुर्थके हि वचनम्– “चातुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः| जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तोऽनिलसम्भवः||” (च. चि. अ. ३) इति| क्रमश इत्यनेन शनैरेव वर्धनं दर्शयति| स्वलिङ्गैः समन्वितमिति “निबद्धः श्वयथुः” इत्यादिना उक्तगलगण्डलिङ्गैरन्वितम्||२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

तस्य सम्प्राप्तिमाह– वात इत्यादि| वातकफमेदांसि पृथग्गलगण्डकारणानि, तेन त्रय एव गलगण्डाः पैत्तिकस्तु न भवत्येव, व्याधिस्वभावात्| मन्ये उभे कण्ठसन्धौ| क्रमश इति शनैर्वृद्धिर्दर्शिता| स्वलिङ्गैः समन्वितमिति वातकफमेदोलक्षणैः समन्वितमिति||२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

वातजमाह– तोदान्विते इत्यादि| चिरवृद्धिरिति विकारप्रभावात् वातजोऽपि चिरेण वर्धते| यदृच्छया पाकमियादिति कारणाप्रतिनियमेन कदाचित् पाकं याति, कारणाप्रतिनियमश्च बाह्योऽभिप्रेतः, आभ्यन्तरस्तु पाककारणं पित्तं रक्तं च नियतमेव| कदाचिदिति न सर्वकालम्| “यदृच्छया चैव भवेत् कदाचित्” इति पाठान्तरे ‘पाक’ इति शेषः||३||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

वातिकमाह– तोदान्वित इत्यादि| तोदः पीडाविशेषः, कृष्णसिरावृतः, पारुष्ययुक्तः स्पर्शनकर्कशः| चिरवृद्धिरिति व्याधिप्रभावात् वातजोऽपि चिरेण वर्धते| कारणाप्रतिनियमेन कदाचित् पाकं गच्छति| कारणाप्रतिनियमश्च बाह्योऽभिमतः, आभ्यन्तरं तु पाककारणं पित्तं रक्तं च नियतमेव| कदाचिदिति न सर्वकालम्| ‘यदृच्छया चैव भवेत्’ इति पाठान्तरम्| तत्र ‘पाक’ इति शेषः||३||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

श्लेष्मजमाह– स्थिर इत्यादि| सवर्ण इति प्रकृतिसमवर्णः||४-५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

श्लैष्मिकमाह– स्थिर इत्यादि| स्थिरो निश्चलः, सवर्णः प्रकृतिवर्णः, महान् स्थूलः| मन्दरुज इत्यादि कदाचिद्यदा प्रपच्यते तदा मन्दरुज एव प्रपच्यते, पाककाले पीडा न भवतीत्यर्थः| प्रलेप इति श्लेष्मणा लिप्त इव||४-५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

मेदोजमाह– स्निग्ध इत्यादि| देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्त इति देहक्षये क्षयं, देहवृद्धौ च वृद्धिं यातीत्यर्थः| गलेऽनुशब्दमिति अनुनादं करोति| ‘गले तु शब्दम्’ इति पाठान्तरं सुगमम्||६||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

मेदोजमाह– स्निग्ध इत्यादि| अनिष्टगन्धो, अलाबुवत् तुम्बीफलवत्, अल्पमूलस्तनुमूलः| देहानुरूपक्षयवृद्धिः– देहक्षये क्षयं कार्श्यं, देहवृद्धौ वृद्धिं, यातीत्यर्थः| गलेऽनुशब्दमिति अनुनादं प्रतिशब्दं करोति; “गलेन शब्दम्” इति पाठान्तरं सुगमम्||६||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

असाध्यतामाह– कृच्छ्राच्छ्वसन्तमित्यादि| कृच्छ्राच्छ्वसन्तं दुःखेन श्वासविमोक्षकारिणम्| भिन्नस्वरं स्वरभेदवन्तम्||७||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

असाध्यमाह– कृच्छ्रादित्यादि| दुःखेन श्वासविमोक्षकारकं, मृदुसर्वगात्रं शिथिलसर्वगात्रम्, अतिक्रान्तवत्सरं, भिन्नस्वरं स्वरभेदवन्तम्||७||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

स्थानतुल्यतया गण्डमालामिहैवाह– कर्कन्धुकोलामलकप्रमाणैरित्यादि| कर्कन्धुः शृगालकोलिः, कोलं बृहद्बदरम्| मेदःकफाभ्यामिति मेदो दूष्यं, कफो दोषोऽत्रारम्भकः, मेदःकफौ प्राधान्येनोक्तौ; तेन वातपित्तसम्बन्धोऽप्यत्र द्रष्टव्यः| यदाह भोजः– “वातपित्तकफा वृद्धा मेदश्चापि समाचितम्| जङ्घयोः कण्डराः प्राप्य मत्स्याण्डसदृशान् बहून्|| कुर्वन्ति ग्रन्थितांस्तेभ्यः पुनः प्रकुपितोऽनिलः| तान् दोषानूर्ध्वगो वक्षःकक्षमन्यागलाश्रितः|| नानाप्रकारान् कुरुते ग्रन्थीन् सा त्वपची मता| तां तु मालाकृतिं विद्यात् कण्ठहृद्धनुसन्धिषु|| गण्डमालां विजानीयादपचीतुल्यलक्षणाम्|” इति| स्याद्गण्डमालेति मालातुल्यगण्डयोगात् गण्डमाला| गलमात्र एव गण्डमाला चरके पठिता| यथा– “मेदःकफाच्छोणितसञ्चयोत्थो गलस्य मध्ये गलगण्ड एकः स्याद्गण्डमाला बहुभिश्च गण्डैः” (च. चि. अ. १२) इति||८||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

स्थानतुल्यतया गण्डमालामिहैवाह– कर्कन्ध्वित्यादि| कर्कन्धुर्लघुबदरं, कोलं बृहद्बदरम्| अंसौ बाहुमूले, मन्या शिरोधः, वङ्क्षणं जानूरुसन्धिः| मेदःकफाभ्यामित्यादि| मेदो दूष्यं, कफो दोषोऽत्रारम्भकः, मेदःकफौ च प्राधान्येनोक्तौ, तेन वातपित्तसञ्चयोऽप्यत्र द्रष्टव्यः| यदाह भोजः– “वातपित्तकफा वृद्धा मेदश्चापि समाचितम्| जङ्घयोः कण्डराः प्राप्य मत्स्याण्डसदृशान्बहून्|| कुर्वन्ति ग्रन्थितांस्तेभ्यः पुनः प्रकुपितोऽनिलः| तान्दोषानूर्ध्वगो वक्षःकक्षमन्यागलाश्रितः| नानाप्रकारान्कुरुते ग्रन्थीन् सा त्वपची मता| व्यामिश्रदोषसञ्जाता कृच्छ्रसाध्या प्रकीर्तिता|| तासां वातोत्तरा रूक्षा वातवेदनयाऽन्विता| क्षिप्रपाकसमुत्थाना दाहयुक्ता च पैत्तिकी|| गूढपाका च कठिना कफात् स्निग्धाऽल्परुक्करा| मेदोविकारा श्लैष्मिकी च विशेषादतिमार्दवा|| अपची कण्ठमन्यासु कक्षवङ्क्षणसन्धिषु| तां तु मालाकृतिसमां कण्ठहृद्दन्तसन्धिषु| कण्ठमालां विजानीयादपचीतुल्यलक्षणम्||” इति| स्याद्गण्डमालेति मालातुल्यगण्डाश्रया गण्डमाला| गलमात्र एव चरके गण्डमाला पठिता, यथा– “मेदःकफाच्छोणितसञ्चयोत्थो गलस्य पार्श्वे गलगण्ड एकः| स्याद्गण्डमाला बहुभिश्च गण्डैः” इति||८||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

गण्डमालातुल्यतया अपचीमाह– ते ग्रन्थय इत्यादि| ते इति गण्डमालारम्भकदोषदूष्यकृता ये ग्रन्थयस्त एवेत्यर्थः| कालानुबन्धं चिरमिति चरकलानुबन्धम्| सैवापचीति तादृशी अमालारूपा अपची भण्यते| सैवापचीति इतिशब्देनाभिहितत्वात् प्रवदन्तीति क्रियायोगेऽपि न द्वितीया| अपचीनिरुक्तिश्चापरापरोपचीयमानतया| अत एव “चयप्रकर्षादपचीं वदन्ति|” (सु. नि. अ. ११) इति सुश्रुतः| चयप्रकर्षश्चापरापरभवनेनैव, साधुत्वं च नैरुक्त्येन विधिना| यदुक्तम्– “वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ| धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम्||” इति| अत एवोक्तम्– नश्यन्ति भवन्ति चान्य इति| साध्याः स्मृता इति छेदः| पीनसादिभिरुपद्रवैरसाध्याः| अयं तु ग्रन्थिः चरके गण्डमालायामस्ति; सङ्ग्रहकारेण तु गण्डमालया सह तुल्यत्वादपच्या अपच्यामेव ग्रन्थिः पठितः||९-१०||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

गण्डमालातुल्यतयाऽपचीमाह– त इत्यादि| गण्डमालारम्भकदोषदूष्यकृता ये ग्रन्थयस्त एवेत्यर्थः| अवाप्तपाकाः लब्धपाकाः, कालानुबन्धमिति चरकलसम्बन्धम्| सैवापचीति तादृशी आमलकरूपा अपची भण्यते| सैवापचीति– इतिशब्देनाभिहितत्वात्प्रवदन्तीत्यादिक्रियायोगेऽपि न द्वितीया| तस्य साध्यत्वमाह– साध्येत्यादि| साध्याः स्मृता इति पूर्वग्रन्थेन सम्बन्धः, ‘स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये’ इत्यादिपीनसादिभिरुपद्रवैर्युता असाध्याः||९-१०||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अनन्तरमपचीगुडकतुल्यतया ग्रन्थिमाह– वातादय इत्यादि| वातपित्तकफाः प्रत्येकं दुष्टाः; दुष्टिश्चात्र वृद्धिरेव न क्षयः, क्षीणानां विकारकरणाक्षमत्वात्| यद्येवं तर्हि कथं वातादिक्षये मन्दचेष्टादयः? उच्यते– तत्क्षये विरोधिदोषकोपात्; यथा– मधुरस्निग्धादिभिर्वाते क्षीणे तत्समानत्वात् श्लेष्मा प्रकुप्यति| वचनं हि– “वृद्धिश्चापि विरोधिनाम्|” इति| सन्दूष्य मेदश्च मांसमसृक् सिराश्चेत्यनेन मेदोजः कफसम्बन्धाद्यो भवति तथा सिराजोऽपि वायुना सिरादुष्ट्या यो जन्यते स उच्यते| एवं पञ्च ग्रन्थयः| तथेति सन्दूष्य| मांसमसृगिति अत्रासृजः क्रमोल्लङ्घनेन पाठोऽप्राधान्यप्रतिपादनार्थः, विसर्पे तु शोणितमेव प्रधानम्| अत एव क्वचित् चकारमप्राधान्यसूचकं निवेश्य ‘असृक् च’ इति पाठः| चरके तु ग्रन्थिः वातकफज एव ग्रन्थिविसर्पशब्देनोक्तः| वृत्तोन्नतमिति वृत्तं वर्तुलम्, उन्नतम् उच्छूनम्| विग्रथितं कठिनं, ककखटं वा; विग्रथितत्वादेव ग्रन्थिरिति सञ्ज्ञा||११||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अपचीगण्डकरूपतया ग्रन्थिकामाह– वातादयेत्यादि| वातादयो वातपित्तकफाः, प्रत्येकं दुष्टाः मांसमसृक् सन्दूष्य शोफं कुर्वन्तीति सम्बन्धः| एतेन त्रयो ग्रन्थय उक्ताः, दुष्टिश्चात्र वृद्धिरेव, न क्षयः, क्षीणानां विकारकरणाक्षमत्वात्, सन्दूष्य मेदश्च तथा सिराश्चेत्यनेन मेदोजः सिराजश्चैवं द्वौ, सन्दूष्य मांसमसृगित्यत्रासृजः क्रमोल्लङ्घनेन पाठोऽप्राधान्यप्रतिपादनार्थं, वृत्तं वर्तुलम्, उन्नतं उच्छूनं, विग्रथितं विच्छिद्य ग्रथितम्, अतो विग्रथितत्वादेव ग्रन्थिसञ्ज्ञा||११||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अनिलग्रन्थिमाह– आयम्यत इत्यादि| आयम्यते आकृष्य दीर्घीक्रियते| वृश्च्यतीति छिनत्तीव, अत्र दिवादेराकृतिगणत्वात् ‘श्यन्’ प्रत्ययः| प्रत्यस्यते क्षिप्यते| मथ्यति आलोडयतीव, अत्रापि पूर्ववत् समाधानम्| भिद्यते विदीर्यत इव| अस्रं स्रावम्||१२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

वातिकमाह– आयम्यत इत्यादि| आकृष्य दीर्घीक्रियत इव, वृश्च्यति छिनत्तीव, तुद्यते शूलेनेव, प्रत्यस्यते क्षिप्यते, मथ्यति आलोडयतीव, भिद्यते विदार्यत इव||१२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पित्तग्रन्थिमाह– दन्दह्यत इत्यादि| दन्दह्यते अत्यर्थं दह्यते अग्निनेव| पापच्यते भृशं पच्यत इव क्षारेण, किंवा उत्क्वथ्यत इव| प्रज्वलतीव ज्वलन् भस्मीभवतीव||१३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पैत्तिकमाह– दन्दह्यत इत्यादि| अग्निना दह्यत एव, धूप्यति धूमायत इव, चूष्यते शृङ्गेणेव, पापच्यते भृशं पच्यत इव क्षारेण, किंवा उत्क्वथ्यत इव| ज्वलतीव ज्वलनेनेव भस्मीभवति, वर्णेन रक्तः अथवा पीतः, भिन्नः सन् अतीवातिशयेन दुष्टं रक्तं स्रवति||१३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

कफग्रन्थिमाह– शीत इत्यादि| अविवर्णः प्रकृतिवर्णः, ईषद्विवर्ण इति कश्चित्| पाषाणवत् संहननोपपन्न इति पाषाणवत् कठिन इत्यर्थः; किंवा पाषाणवत् भवति, संहननोपपन्न इति संहतान्वितो महानित्यर्थः||१४||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

श्लैष्मिकमाह– शीत इत्यादि| अविवर्णः प्रकृतिवर्णः, पाषाणवत् सङ्घातान्वितो महानित्यर्थः| भिन्नः सन् शुक्लं घनं पूयं स्रवेत् च||१४||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

मेदोजग्रन्थिमाह– शरीरेत्यादि| शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिरिति शरीरवृद्धिक्षयाभ्यां यथाक्रमं वृद्धिहानी यस्य स तथा| मेदोजेष्वेवं युक्तिः धातुस्वभावात् चिरस्थायित्वाद्वा| गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेद इति भिन्ने सति पिण्याकस्तिलकल्कः, सर्पिरत्र स्त्यानं, तत्सदृशं मेदः स्रवति| भोजेन तु मेदोग्रन्थेः सम्प्राप्तिः पठ्यते| यथा– “मेदो वायुर्यदा मांसे निक्षिपेदथवा त्वचि| तत्र मेदोभवग्रन्थिः श्यावो भवति पाण्डुरः|| कृशः कृशे, महान् स्थूले, ग्रन्थिर्भिन्नश्च पीडितः| तिलकल्कनिभः स्रावो घृतवच्चास्य जायते||” इति||१५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

मेदोजमाह– शरीरवृद्धिक्षयाभ्यां यथाक्रमं वृद्धिहानी यस्य स तथा| भिन्ने सति पिण्याकसर्पिःसदृशं मेदो गच्छति स्रवतीत्यर्थः| पिण्याकस्तिलकल्कः, सर्पिरत्र स्त्यानम्, तत्सदृशं मेदो गच्छति| उक्तञ्च भोजे– “मेदो वायुर्यदा मांसे निक्षिपेदथ वा त्वचि| तत्र मेदोभवो ग्रन्थिः श्यावो भवति पाण्डुरः|| कृशः कृशे महान् स्थूले ग्रन्थिश्छिन्नश्च पीडितः| तिलकल्कनिभः स्रावो घृतवच्चास्य जायते||” इति||१५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सिराजग्रन्थेः सम्प्राप्तिमाह– व्यायामजातैरित्यादि| सङ्कुच्येति अन्तर्भावितोऽत्र ण्यर्थः, तेन सङ्कोच्येत्यर्थः| सम्पिण्ड्येति संहतीकृत्य| उन्नतमाशु वृत्तमिति अस्य सामान्यलक्षणेनैव सिद्धे पुनस्तदुक्तिरतिशयार्थम्| स च सिराजो ग्रन्थिर्यदि सरुजश्चलश्च स्यात्तदा कृच्छ्रसाध्यः| स चारुजश्चापीत्यादिना न साध्यः| स चेति चकारेणारुजत्वादिधर्मयोगादपरेऽपि ग्रन्थयोऽसाध्या इति सूचयति| यदुक्तं भोजे– “पञ्चैतानरुजो ग्रन्थीन् मर्मजानचलांस्त्यजेत्| कपोलगलमन्यासु दुश्चिकित्स्याश्च सन्धिषु||” इति| अन्ये तु मांसासृग्भ्यां षष्ठं ग्रन्थिं वदन्त एवं पठन्ति– “ मांसासृजं चार्बुदलक्षणेन तुल्यं हि दृष्टं त्वथ लक्षणज्ञैः|” इति किन्त्वनार्षोऽयं पाठः, भोजादिसमानतन्त्रेष्वदृष्टत्वात्||१६-१७||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

सिराजग्रन्थेः सम्प्राप्तिमाह– व्यायामेत्यादि| तैस्तैरिति बलवद्विग्रहादिभिः सिराप्रतानं सिराभ्यो निर्गतं सूक्ष्मसिराजालम्| सङ्कुच्येति अन्तर्भावितोऽत्र ण्यर्थः, तेन सङ्कोच्येत्यर्थः| सम्पीड्य संहतीकृत्य, उन्नतमुच्चं, वृत्तं वर्तुलम्| स तु सिराजो ग्रन्थिः यदि सरुजश्चलः स्यात्तदा कृच्छ्रसाध्यः| तस्यासाध्यत्वमाह– स इति| चकारेणारुजादिधर्मयोगाद् अपरेऽपि ग्रन्थयः असाध्या इति सूचयन्ति| यदुक्तं भोजेन– “पञ्चैतानरुजो ग्रन्थीन्मर्मजांश्च चलांस्त्यजेत्| कपोलगलमन्यासु दुश्चिकित्स्याश्च सन्धिषु||” इति||१६-१७||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

मांसशोणितदूष्यसाम्यादर्बुदाभिधानम्| तस्य सम्प्राप्तिमाह– गात्रप्रदेशे क्वचिदित्यादि| क्वचिदेवेत्यनेनानियतदेशे, न पुनरपचीवन्नियतदेशे| “सम्मूर्छिता” इति पाठान्तरे सम्मूर्छिता वृद्धाः, दूष्यसंसृष्टा इति कार्तिकः| मांसमसृक् प्रदूष्येति सर्वार्बुदसाधारणं दूष्यं, मांसार्बुदमेदोऽर्बुदयोस्तु विशेषेण मांसदुष्टिः; मांसार्बुदमेदोऽर्बुदयोरपि तद्दूषको दोषोऽस्ति, तेन तत्रापि दोषकर्तृतया सम्प्राप्तिरियं भवति| मांसोच्छ्रयमिति मांसोच्छ्रयतया प्रतीयमानम्| मेदोजेऽपि मांसमुद्गतं भवति| अत्यगाधमिति दूरानुप्रविष्टम्; अत एवानल्पमूलमित्युक्तम्| वातादिभिस्तदर्बुदं जायते भवति, तेन षडर्बुदानि भवन्ति| ग्रन्थेः समानानीति वातपित्तकफमेदोग्रन्थिभिर्वातपित्तकफमेदोऽर्बुदानां लक्षणानि समानानि, शोणितजमांसजयोस्तु लक्षणं पृथक् वक्ष्यति||१८-१९||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अथार्बुदान्याह| तस्य सम्प्राप्तिमाह– गात्रेत्यादि| क्वचिदेवेति अनियतदेशे न पुनरपचीवत् नियतप्रदेशे| सम्मूर्छिता इति पाठान्तरे वृद्धाः| मांसमसृक् प्रदूष्येति सर्वार्बुदेषु साधारणं दूष्यं, मांसार्बुदमेदोऽर्बुदयोश्च विशेषेण मांसमेदोदुष्टिः, वृत्तं वर्तुलं, मृदुं मृदुस्पर्शं, मांसमेदआश्रयत्वात्| अत्यगाधं दूरानुप्रविष्टम्, अत एवानल्पमूलमित्युक्तम्| तस्य सङ्ख्यामाह– वातेनेत्यादि| वातादिभिस्तदर्बुदं जायते भवति; तेन षडर्बुदानि भवन्ति| ग्रन्थेः समानानीति वातपित्तकफमेदोजग्रन्थिभिर्वातपित्तकफमेदोजार्बुदानां लक्षणानि समानानि| शोणितजमांसजयोस्तु लक्षणं पृथक्पठ्यते||१८-१९||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

रक्तार्बुदमाह– दोषः प्रदुष्ट इत्यादि| सङ्कुच्येति अन्तर्भावितोऽत्र ण्यर्थः| अपाकमीषत्पाकं, तेन सास्रावमित्युपपन्नं भवति| दोष उन्नह्यति उच्छ्रितो भवति| सास्रावमीषत्स्रावम्| मांसपिण्डमाशुवृद्धं शीघ्रवर्धनं, मांसाङ्कुरैराचितं करोति, तथा अजस्रं रुधिरप्रवृत्तिमपि करोति; रुधिरं चात्राधिष्ठानभूतं सिरागतं प्रवर्तते न तु पाकात्, ईषदेव स्रावस्य क्लेदरूपस्योक्तत्वात्| किंवा उन्नह्यतीत्यन्तर्भावितण्यर्थः, तेन मांसपिण्डमुन्नाहयति उद्गतं करोति| “दोषाः प्रदुष्टा” इति पाठपक्षे “ सास्रावमुन्नह्य हि” इति पाठः| उन्नह्य उन्नाह्य, अन्तर्भावितण्यर्थत्वात्| हि पादपूरणे||२०-२१||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

रक्तार्बुदमाह– दोष इत्यादि| सङ्कुच्येति अन्तर्भावितोऽत्र ण्यर्थः| अपाकमिति ईषत्पाकं, तेन सास्रावमित्युपपन्नं भवति| दोषः प्रदुष्टः उन्नह्यति उच्छ्रितो भवति| अजस्रं रुधिरप्रवृत्तिमतिरुधिरं चाधिष्ठानभूतं प्रवर्तते, न तु पाकात्, ईषदेव स्रावस्य क्लेदरूपस्योक्तत्वात्| सुश्रुतोक्तैः रक्तक्षयोपद्रवैः पाण्डुः स्यात्||२०-२१||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

मांसजन्यसम्प्राप्तिमाह– मुष्टिप्रहारादिभिरित्यादि| अश्मोपमं पाषाणवत् कठिनम्| अप्रचाल्यं स्थिरम्| यद्यपि रक्तमांसार्बुदयो रक्तमांसयोर्हेतुत्वेनोक्तिस्तथाऽपि रक्तजे पित्तं, मांसजे वायुरारम्भकः, एवमपि ताभ्यां घृतदुग्धन्यानेन व्यपदेशः| मांसपरायणस्य मांसाशनशीलस्य| तस्य चातिमात्रं मांसवृद्धिः, “मांसं मांसेन वर्धते” इत्यभिधानात्||२२-२३||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

मांसजस्य सम्प्राप्तिमाह– मुष्टीत्यादि| मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गप्रदेशे, अनन्यवर्णम्, अपाकं पाकरहितम्, अश्मोपमं पाषाणवत्कठिनम्, अप्रचाल्यं स्थिरम्| यद्यपि रक्तमांसार्बुदयोः रक्तमांसयोर्हेतुत्वेनोक्तिः, तथाऽपि रक्तजे पित्तं, मांसजे वायुरारम्भकः, एवमपि ताभ्यां घृतदुग्धन्यायेन व्यपदेशः| मांसपरायणस्य मांसभक्षणशीलस्य, तस्य चातिमात्रं मांसवृद्धिः “मांसं मांसेन वर्धते” इति वचनात्| एतन्मांसार्बुदमसाध्यम्||२२-२३||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

साध्येष्वप्यसाध्यप्रकारानाह– साध्येष्वपीत्यादि| सम्प्रस्रुतं स्रावयुक्तं, स्रावश्चात्रापाकित्वेऽपि त्वगवदरणात् मनागवगन्तव्यः| स्रोतःसु नासादिषु| अचाल्यं स्थिरम्||२४||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

साध्येष्वप्यसाध्यप्रकारानाह– साध्येष्वित्यादि| साध्येष्वपि इमानि अर्बुदानि वर्जयेत्| सम्प्रस्रुतं स्रावयुक्तम्| स्रावश्चात्रापाकित्वेऽपि त्वग्दारणात् मनागवगन्तव्यः| स्रोतस्सु सिरादिषु, अचाल्यं स्थिरम्||२४||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अध्यर्बुदमाह– यज्जायत इत्यादिना| अधिकमर्बुदम् अध्यर्बुदम्, एतद्द्विरर्बुदमेव| यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वेति द्वन्द्वजातं युग्मेन जातं, युगपदेकदा क्रमेण वा, तद्द्विरर्बुदं न साध्यम्| तथाच भोजः– “अर्बुदे त्वर्बुदं जातं द्वन्द्वजं चानुजं च यत्| द्विरर्बुदमिति ज्ञेयं तच्चासाध्यं विनिर्दिशेत्||” इति||२५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अध्यर्बुदमाह– यदित्यादि| अधिकमर्बुदमध्यर्बुदं, एतद्द्विरर्बुदमेव| यद् द्वन्द्वजातं युगपदेकदा क्रमेण वा तत् द्विरर्बुदं न साध्यम्| तथा च भोजः– “अर्बुदं त्वर्बुदे जातं द्वन्द्वजं चानुजं च यत्| द्विरर्बुदमिति ज्ञेयं तच्चासाध्यं विनिर्दिशेत्||” इति||२५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अर्बुदानां पाकाभावे हेतुमाह– न पाकमायान्तीत्यादि| सर्वार्बुदानि पित्तरक्तजान्यपि न पाकमायान्ति, कुतः इत्यत आह– कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च| ननु, अपच्यामपि विशेषतः कफमेदसी अधिके, अथ च तस्याः पाकोऽस्त्येव, इत्यत आह– दोषस्थिरत्वादिति| अपच्यां कालान्तरेण हि रक्तपित्तमधिकं पाकमारभते, तच्चेह दोषस्थिरत्वात् सदा सदृशदोषत्वात् ग्रथितत्वाच्च न पाकारम्भकम्| अन्ये तु दोषस्थिरत्वादिति दोषोच्छ्रायरूपशोथकाठिन्यादित्याहुः; तदप्रयोजनकम्, अन्यत्र दोषोच्छ्रायशोथकाठिन्येऽपि पाकदर्शनात्| अथ कुतो यथोक्तहेतुसम्पदित्याह– निसर्गतस्त्विति| निसर्गतो व्याधिस्वभावात्| भोजेऽप्युक्तम्– “न पच्यते स्थिरत्वाच्च ग्रथितत्वात् स्वभावतः|” इति||२६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अर्बुदानां पाकाभावे हेतुमाह– नेत्यादि| सर्वार्बुदानि पित्तरक्तजान्यपि न पाकमायान्ति, कुत इत्याह– कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च| ननु, अपच्यामपि कफमेदसी अधिके, अथ च तस्याः पाकः कालतोऽस्त्येवेत्याह– दोषस्थिरत्वादिति कालान्तरेण हि रक्तपित्तमधिकं पाकमारभते| ननु, इह दोषस्थिरत्वात् सदृशदोषत्वात् ग्रन्थितत्वाच्च न पाकारम्भकत्वम्, अथ कुतो यथोक्तहेतुसम्पदित्याह– निसर्गतस्त्विति| निसर्गतो व्याधिस्वभावात्| भोजेऽप्युक्तम्– “न पच्यते स्थिरत्वाच्च ग्रथितत्वात्स्वभावतः” इति| तेषामर्बुदानामिति||२६||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

इति श्रीकण्ठदत्तविरचितायां मधुकोशव्याख्यायां गलगण्डगण्डमालापचीग्रन्थ्यर्बुदनिदानं समाप्तम्||३८||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इति श्रीवाचस्पतिवैद्यविरचितायां माधवनिदानव्याख्यायामातङ्कदर्पणाख्यायां गलगण्डगण्डमालाऽपचीग्रन्थ्यर्बुदनिदानम्||३८||