Adhikarana vr̥ddhēḥ samprāptiḥ (1-2) · Śloka 3
atha vr̥ddhinidānam | kruddhō'nūrdhvagatirvāyuḥ śōthaśūlakaraścaran | muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakōṣābhivāhinīḥ ||1|| prapīḍya dhamanīrvr̥ddhiṁ karōti phalakōṣayōḥ | dōṣāsramēdōmūtrāntraiḥ sa vr̥ddhiḥ saptadhā gadaḥ ||2|| mūtrāntrajāvapyanilāddhētubhēdastu kēvalam |3| (vā. ni. a. 11) |
View original
अथ वृद्धिनिदानम् | क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् | मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१|| प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः | दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२|| मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३| (वा. नि. अ. ११) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
śōthatvasāmānyāt śōthānantaraṁ vr̥ddhirabhidhīyatē| vr̥ddhēḥ samprāptimāha– kruddhō'nūrdhvagatirvāyurityādi| anūrdhvagatiradhōgatirvāyuḥ muṣkau prāpya caran gacchan vaṅkṣaṇatō mēḍhrajaṅghāsandhēḥ sakāśāt; phalakōṣābhivāhinīriti phalaṁ ca kōṣaśca phalakōṣau, athavā phalayōḥ kōṣau, tadvahā dhamanīśca prapīḍya sandūṣya, vr̥ddhiṁ karōti| phalakōṣayōriti dvivacanamupalakṣaṇaṁ, tēnaikakōṣē'pi dr̥śyamānā vr̥ddhiḥ saṅgatā| sa vr̥ddhiriti “kticktau ca sañjñāyām” ityanēna ktijantō vr̥ddhiśabdaḥ puṁliṅgaḥ, ktinnantastu strīliṅgaḥ| vr̥ddhiḥ kuraṇḍō'bhidhīyatē| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ saptadhēti vacanaṁ nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṁ, tēna dvandvajādivr̥ddhēradhikāyā nirāsaḥ, asambhavastu tasyā vyādhisvabhāvāt; mūtrāntravr̥ddhyōrvātavr̥ddhyantarbhāvāt nyūnasaṅkhyānirāsārtham anayōrvātajatvē'pi nimittacikitsābhēdāt pr̥thagabhidhānaṁ, nimittabhēdanibandhana ēva vyādhibhēdaḥ| yaduktam– “dōṣadūṣyasaṁsargādāyatanaviśēṣānnimittataścaiṣāṁ vyādhīnāṁ bhēdaḥ|” (su. sū. a. 24) iti| ata āha– mūtrāntrajāvapyanilāddhētubhēdastu kēvalamiti||1-2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
śōthādhikārāt vr̥ddhirabhidhīyatē| vr̥ddhēḥ samprāptimāha– kruddha ityādi| anūrdhvagatirvāyuḥ adhōgatirvātō muṣkau prāpya caran gacchan, vaṅkṣaṇatō mēḍhrajaṅghāsandhēḥ sakāśāt, phalakōṣābhivāhinīriti phalaṁ ca kōśaśca phalakōśau, athavā phalayōḥ kōśau phalakōśau, tadvahā dhamanīḥ prapīḍya sandūṣya vr̥ddhiṁ karōti, phalakōṣayōriti dvivacanamupalakṣaṇaṁ, tēnaikaphalakōṣē'pi dr̥śyamānā vr̥ddhiḥ sammatā| vr̥ddhiḥ ‘kuraṇḍa’ iti lōkē| vr̥ddhēḥ saṅkhyāmāha– dōṣētyādi| dōṣatrayaistrayaḥ, raktēnaikaḥ, mēdasā caikaḥ, mūtrēṇaikaḥ, ēvaṁ sapta| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ punaḥ saptadhēti vacanaṁ nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṁ, dvandvajāyā api vr̥ddhērnirāsaḥ, dvandvajāyāstvasambhavō vyādhisvabhāvāt; mūtrāntravr̥ddhyōrvātavr̥ddhyantarbhāvāt nyūnasaṅkhyānirāsaḥ, anayōrvātajatvē'pi nidānacikitsābhēdāt pr̥thagabhidhānaṁ, nidānabhēdanibandhana ēva vyādhibhēdaḥ| uktaṁ ca– “dōṣadūṣyasaṁsargādāyatanaviśēṣānnimittataścaiṣāṁ vyādhīnāṁ bhēdaḥ” iti| ata ēva mūtrāntrajāvapi vātāt, tatra hētubhēdata ēva bhēdaḥ kēvala iti| vr̥ddhiśabdaḥ pulliṅgō vā||1-2||