३६. शोथनिदानम्

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

उदरे शोथस्योपद्रवत्वेनोक्तत्वात्तदनन्तरं शोथनिदानम्| तस्य सम्प्राप्तिमाह– रक्तपित्तकफानित्यादि| रक्तपित्तकफान् स्वहेतुभिः स्वातन्त्र्येण दुष्टान् कुपितान्, दुष्टः स्वहेतुकुपितो वायुर्बहिःसिरा बाह्या अगम्भीराः सिरा नीत्वा गमयित्वा, तैः रक्तपित्तकफैः रुद्धगतिरावृतमार्गो वायुरुत्सेधमुच्छ्रायं कुर्यादिति योजना| बहिःसिराशब्देनात्रागम्भीरतयोक्तानां स्रोतसामपि ग्रहणम्| त्वङ्मांससंश्रयमित्यनेन व्रणशोथाद्भेदं दर्शयति, अष्टसु व्रणवास्तुषु व्रणशोथस्य सम्भवात्| यदुक्तं सुश्रुतेन– “त्वङ्मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिकोष्ठमर्माणीत्यष्टौ व्रणवास्तूनि भवन्ति|” (सु. सू. अ. २२) इति| संहतं संहतात्मकम्| कुतः संहतात्मकमित्यत आह– निचयादत इति| अतोऽस्मात् पूर्वोक्तात् रक्तसहितदोषत्रयसमुदायात्; एतेन रक्तसहितत्रिदोषजन्यत्वमस्योक्तं भवति| सर्वमित्यादि सर्वमिति पूर्वेण सम्बध्यते, सर्वमुत्सेधं शोथमाहुरित्यर्थः| हेतुविशेषैरिति दोषत्रयाभिघातप्रभृतिभिः कारणभेदैर्यो रूपभेदस्तस्मात् सर्वं नवात्मकमाहुरिति पूर्वक्रियया सम्बन्धः| ‘सर्वहेतुविशेषैः’ इति पाठान्तरे सर्वेषां हेतुविशेषैरित्यर्थः| द्वयैरिति द्वन्द्वैः, सर्वैस्त्रिभिः||१-२||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

उदरे शोथस्योपद्रवत्वेनोक्तत्वात् तदनन्तरं शोथनिदानम्| अस्य सम्प्राप्तिमाह– रक्तेत्यादि| स्वहेतुभिः स्वातन्त्र्येण दुष्टान् कुपितान् रक्तपित्तकफान् स्वहेतुदुष्टः कुपितो वायुर्बहिःसिराः बाह्या अगम्भीराः सिराः नीत्वा गमयित्वा तैः रक्तपित्तकफैः रुद्धगतिरावृतमार्गो वायुरुत्सेधमुच्छ्रायं कुर्यादिति योजना| बहिःसिराशब्देन अगम्भीरतया उत्तानस्रोतसामपि ग्रहणम्| त्वङ्मांससंश्रयमित्यनेन व्रणशोथाद्भेदं दर्शयति, पच्यतो व्रणस्य वास्तून्यष्टौ, शोथस्य त्वङ्मांसे, इति भेदः; तदुक्तम्– “त्वङ्मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिकोष्ठमर्माणीत्यष्टौ व्रणवास्तूनि भवन्ति|” इति| अष्टसु व्रणवास्तुषु व्रणशोथस्य सम्भवात्| संहतं संहतात्मकं, कुतः संहतात्मकमित्याह– निचयात्| अतः पूर्वोक्तात् रक्तसहितदोषत्रयसमुदायात्; एतेन दोषत्रयजन्यत्वमस्योक्तम्| तस्य सङ्ख्यामाह– सर्वमिति पूर्वेण सम्बध्यते, सर्वमुत्सेधं शोफमित्याहुरित्यर्थः| हेतुविशेषैर्दोषत्रयाभिघातप्रभृतिकारणभेदैर्यो रूपभेदः तस्मान्नवात्मकमाहुरिति पूर्वक्रियया सम्बन्धः, ‘सर्वहेतुविशेषैः’ इति पाठान्तरे सर्वेषां शोथानां हेतुविशेषैरित्यर्थः| दोषैरिति पृथक् त्रिभिर्दोषैस्त्रयः, मिलितैर्द्वयैस्त्रयः, अभिघातेनैकः, विषेण चैकः||१-२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पूर्वरूपमाह– तदित्यादि| दवथुरुपतापः| सिरायामः सिराप्रसरणवत् पीडा||३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पूर्वरूपमाह– तदित्यादि| दवथुश्चक्षुरादिषु तीव्रदाहः, यदुक्तं चरके– “दवथुश्चक्षुरादिभ्यस्तीव्र ऊष्मा प्रवर्तते”| सिरायामः सिराप्रसारणवत् पीडा||३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पूर्वरूपानन्तरं कामचारान्निदानमाह– शुद्ध्यामयेत्यादि| शुद्धिर्वमनविरेचनादिः, आमया ज्वरादयः; अभुक्तमभोजनं विगुणं च भोजनं, तैः कृशानामबलानां च क्षारादिसेवा निजस्य श्वयथोर्हेतुः| दध्यादयः स्वतन्त्रा एव हेतवः, आममपक्वं, दुष्टं दोषजनकं मन्दकनवोदकादि, गरं संयोगजं विषम्| अचेष्टा निष्क्रियत्वम्| न च देहशुद्धिरिति शोधनार्हेऽपि दोषे देहाशुद्धिः| मर्मोपघात इह दोषकृत एव ज्ञेयः, बाह्यहेतुजस्तु मर्मोपघात आगन्तुशोथहेतुरेव| विषमा प्रसूतिरामगर्भपतनादिका| मिथ्योपचारोऽसम्यक्करणमसम्यगुपचारः| प्रतिकर्मणां वमनादीनाम्||४-५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अथ कारणमाह– शुद्धीत्यादि| शुद्धिर्वमनादिः, आमया ज्वरादयः, अभुक्तमभोजनम्, एतैर्ये कृशास्तथा अबलाश्च, तेषां क्षीरादिसेवनं निजस्य श्वयथोः कारणं; दध्यादि तु स्वतन्त्रमेव कारणम्| आममपक्वं, दुष्टं दोषजनकं मण्डकनवोदकादि, गरं संयोगजं विषम्, अचेष्टा निष्क्रियत्वं, न च देहशुद्धिरिति शोधनार्हेऽपि दोषे तत्र देहाशुद्धिः| मर्मोपघात इह दोषकृत एव ज्ञेयः, बाह्यहेतुजश्च मर्मोपघात आगन्तुशोफहेतुरेव| विषमा प्रसूतिरिति आमगर्भपतनादिका| प्रतिकर्मणां वमनादीनां, मिथ्योपचारः असम्यगुपचारः||४-५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सामान्यलिङ्गमाह– सेत्यादि| सगौरवमिति अनवस्थितत्वविशेषणं, तथा सोत्सेधमिति च||६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

तस्य सामान्यलक्षणमाह– सगौरवमित्यादि| ऊष्मसन्तापयुक्तं सिराकृशत्वं तासामलाभात्||६||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

वातशोथलिङ्गमाह– चल इत्यादि| तनुत्वक् अबहलत्वक्| असितः कृष्णः| सुषुप्तिः स्पर्शाज्ञता; हर्षो झिणिझिणिवद्वेदना, किंवा रोमहर्षः| अनिमित्ततः प्रशाम्यतीति वायोश्चलत्वेन कदाचिन्निमित्तं विनाऽपि लीनो भवति; ‘निमित्तत’ इति पाठे स्नेहोष्णमर्दनादेर्निमित्ततः प्रशाम्यति उपशमं प्राप्नोतीति, उपशयार्थमेतदुक्तम्| प्रोन्नमति प्रपीडित इति प्रपीडितः सन्नन्तरुन्नमतीत्यर्थः| दिवाबलीति दिवा बलवान्, नत्वबली| स्नेहोष्णमर्दनाद्यैश्च प्रशाम्येत्, स च वातिकः; “यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोथो नक्तं प्रणश्यति|” (च. सू. अ. १८) इति चरकवचनात्||७||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अथ वातशोथलक्षणमाह– चलेत्यादि| चलः स्थानात् स्थानान्तरगतिः, तनुत्वक् अबहलत्वक्, परुषः कर्कशः, अरुणः रक्तवर्णः, असितः कृष्णः, सुषुप्तिः स्पर्शाज्ञानं, हर्षो लोमहर्षः, अनिमित्ततः प्रशाम्यतीति वायोश्चलत्वेन च कदाचिन्निमित्तं विनाऽपि विलीनो भवति, प्रोन्नमति प्रपीडित इति प्रपीडितः सन्ननन्तरमुन्नमतीत्यर्थः| दिवाबली दिवाबलवान्, यदुक्तं चरके– “यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोफो नक्तं प्रशाम्यति|” इति||७||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पैत्तिकमाह– मृदुरित्यादि| उष्यते इति दह्यते||८||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पैत्तिकमाह– मृदुरित्यादि| मृदुस्पर्शः, गन्धयुक्तः, अक्ष्णो रोगकृत्, अतिशयदाहपाकवान्||८||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

कफजमाह– गुरुरित्यादि| अरोचकान्वित इति अरोचकव्याधिसहचारी| कृच्छ्रजन्मप्रशम इति चिरोत्पत्तिविनाशः| रात्रिबलीति रात्रौ स्रोतोऽवरोधजेन देहक्लेदेनाचेष्टया च कफस्य वृद्धत्वात् तज्जः शोथो बलवान् भवति; दिवा तु स्फुटस्रोतसि शरीरे सचेष्टे च न कफो बली भवति, किं तर्हि वायुः, तेन तज्जः शोथो दिवाबली भवति||९||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

कफजमाह– गुरुरित्यादि| स्थिरः अचलः, प्रसेको लालास्रावः, स कृच्छ्रजन्मप्रशम इति रात्रौ स्रोतोऽवरोधजेन देहक्लेदेन चेष्टया च कफस्य वृद्ध्या तज्जः शोथो बलवान् भवति| दिवा स्फुटस्रोतसि शरीरे चेष्टायुक्ते च कफो न बली वायुस्तेन बली, तज्जः शोथो दिवाबली भवति||९||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

व्यामिश्रौषधविधानार्थं क्वापि क्वापि प्रकृतिसमसमवेता अपि शिष्यहितैषितया द्वन्द्वसन्निपाता अतिदेशेन पठ्यन्ते, ये तु विकृतिविषमसमवेतास्तान् कण्ठरवेण पठन्ति; अतोऽतिदेशेन द्वन्द्वत्रयसन्निपातानाह– निदानाकृतिसंसर्गादित्यादि| व्यामिश्रलक्षण इति मिलितवातादित्रयलिङ्गः| अनेनैव सर्वाकृतिरित्यस्यार्थे सिद्धे तदभिधानं वातादिप्रत्येकं कृत्स्नलिङ्गनियमार्थम्||१०||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

द्वन्द्वजत्रयसन्निपातजमाह– निदानेत्यादि| द्विदोषयोर्निदानलक्षणसंसर्गयोः द्विदोषजा ज्ञेयाः| सन्निपातात् सर्वाकृतिः, व्यामिश्रलक्षणः मिलितवातादित्रयलिङ्गः||१०||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अभिघातजं श्वयथुमाह– अभिघातेनेत्यादि| अभिघातेन यः शोथः स शस्त्रादिभिर्भवति| हिमानिलोदध्यनिलैरिति हिमानिलैरुदध्यनिलैश्च; उदधिः समुद्रः| भल्लातकपिकच्छुजै रसैः शूकैरिति भल्लातकरसैः, कपिकच्छ्वा शूकैश्च; कपिकच्छुः शूकशिम्बी||११-१२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अभिघातजशोथमाह– अभिघातेनेत्यादि| स श्वयथुः शस्त्रादिभिः कृतो भवति| हिमानिलः शीतवायुः, उदध्यनिलः समुद्रवातः, भल्लातकरसैः कपिकच्छुशूकैः कपिकच्छुः शूकशिम्बी, एतेषां स्पर्शात्; प्रसरणशीलः, भृशोष्मा अतिशयसन्तापकृत्, पित्तश्वयथुलक्षणः||११-१२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

विषजमाह– विषज इत्यादि| सविषप्राणिनः सर्पादयस्तेषां परिसर्पणं भ्रमणं तस्मात्, सविषप्राणिनां मूत्रणाच्च| दंष्ट्रादन्तेति दंष्ट्रा कुटिला ‘दाढ’ इति ख्याता, तद्विपरीतश्च दन्तो गोबलीवर्दन्यायात्| विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करादिति सविषप्राणिनां विण्मूत्राद्युपहतं मलवच्च वस्त्रं यत्तस्य संस्पर्शात्| अवलम्बी अधोगमनशीलः| शीघ्रः शीघ्रोत्पत्तिः| अयं चागन्तुरपि विशिष्टलिङ्गचिकित्सोपयोगात् पृथक् पठितः||१३-१४||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

विषजशोथलक्षणमाह– विषजेत्यादि| सविषप्राणिनः सविषा ये जन्तवः शतपदीलूतादयः, तेषां शरीरोपरि सर्पणं मूत्रणं च द्वयमपि श्वयथोर्हेतुः| दंष्ट्रादन्तेति दंष्ट्रा कुटिलाकारा ‘दाढ’ इति लोके, दन्ता अग्रेभवाः, अन्ये दंष्ट्रिदन्तनखेति पठन्ति, तत्र दंष्ट्रिणो व्याघ्रादयः, नखाः प्रसिद्धाः| अविषप्राणिनां मनुष्यादीनामप्यभिघातः शोथहेतुः| विण्मूत्रेत्यादि सविषप्राणिनां विण्मूत्राद्युपहतमलवद्वस्त्रस्य संस्पर्शात्; अन्ये ‘मलवद्वस्तु’ इति पठन्ति, तत्र सविषप्राणिनां विण्मूत्रशुक्रोपहतत्वेनैतद्यन्मलवद्वस्तु तस्य सम्पर्कादित्यर्थः| सविषा ये वृक्षास्तेषां योऽनिलः, तस्य स्पर्शादपि| गरः कृत्रिमविषं तस्यावचूर्णनात्, तस्य शरीरस्पर्शादित्यर्थः| मृदुः मृदुस्पर्शः, चलः स्थानान्तरगतिः, अवलम्बी अधोगमनशीलः, शीघ्रः शीघ्रोत्पत्तिः||१३-१४||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

यत्रस्था दोषा यत्र देशे शोथं कुर्वन्ति तमाह– दोषा इत्यादि| ऊर्ध्वमिति उरःप्रभृत्यूर्ध्वदेहे| मध्य इति उरःपक्वाशयमध्ये| अध इति पक्वाशयादधः| सर्वसरं सर्वशरीरसरणशीलम्||१५-१६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

यस्मिन् देशे दोषाः शोफं कुर्वन्ति तमाह– दोषा इत्यादि| ऊर्ध्वमिति उरःप्रभृत्यूर्ध्वदेहे| मध्य इति उरःपक्वाशयमध्ये, अध इति पक्वाशयादधो वर्चःस्थानं पुरीषाशयः, सर्वशरीरसरणशीलम्||१५-१६||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अतः परं कृच्छ्रादिभेदमाह– यो मध्यदेश इत्यादि| मध्यदेहगस्य कष्टत्वं तद्देशगशोथप्रभावात्| सर्वग इति सर्वदेहगामी| सर्वज इति पाठान्तरे सर्वजः सान्निपातिकः| रिष्टभूत इति रिष्टतुल्यः, भूतशब्द उपमाने; यथा– मातृभूतः, पितृभूत इति| व्याधेरेवात्र रिष्टभूतत्वं, तस्य च निमित्तकृतत्वात् भूतशब्द उपात्त इति कार्तिकः| अन्ये तु भूतशब्दं स्वरूपवचनमाहुः| यश्चोर्ध्वं परिसर्पतीति पुरुषविषयकमेतत्; चकारात् स्त्रियाश्च उपरिजो योऽधो याति स गृह्यते, तथा गुह्यजो यः सर्वगः| वचनं हि– “यस्तु पादाभिनिर्वृत्तः शोथः सर्वाङ्गगो भवेत्| पुरुषं हन्ति, नारीं च मुखजो, गुह्यजो द्वयम्||” (च. सू. अ. १८) इति| अनन्योपद्रवकृत इति अन्यस्य उपद्रवा अन्योपद्रवास्तद्विपरीता अनन्योपद्रवाः; एतेनायमर्थः– शोथस्यैव ये उपद्रवास्तैः कृतः| ते च– “श्वासः पिपासा दौर्बल्यं ज्वरश्छर्दिररोचकः| हिक्कातीसारकासाश्च शोथिनं क्षपयन्ति हि||” (सु. चि. अ. २३) इति सुश्रुतोक्ताः| चरकेऽप्युक्तम्– “छर्दिस्तृष्णाऽरुचिः श्वासो ज्वरोऽतीसार एव च| सप्तकोऽयं सदौर्बल्यः शोथोपद्रवसङ्ग्रहः||” (च. चि. अ. १८) इति| अथवा अन्यमुपद्रवं करोतीति अन्योपद्रवकृन्निदानम्| नान्योपद्रवकृदनन्योपद्रवकृत्, ततः स्वनिदानात् ‘जातः’ इति शेषः; तेन शोथजनकनिदानादेव उत्पन्न इत्यर्थः| पाण्डुरोगादौ तु यः शोथः पादसमुत्थितः सोऽन्योपद्रवकृतो निदानान्तराज्जातः साध्य एव| ‘आननोपद्रवगत’ इति पाठान्तरे अयमर्थः– पादयोरुत्थितः पूर्वं पश्चादाननमुपद्रवेण प्रसारेण उपद्रवत्वेन वा गतः| तथाच तन्त्रान्तरम्– “ पादप्रवृत्तः श्वयथुर्नृणां यः प्राप्नुयान्मुखम्| स्त्रीणां वक्त्रादधो याति, बस्तिजश्च न सिध्यति||” इति| क्षारपाणिनाऽप्युक्तम्– “ऊर्ध्वगामी नरं पद्भ्यामधोगामी मुखात् स्त्रियम्| उभयं बस्तिसञ्जातः शोथो हन्ति न संशयः||” इति| गुह्यज इति बस्तिजातः| द्वयमिति नरं नारीं च| असाध्यः पुरेरित इति “अर्धाङ्गे रिष्टभूत” इत्यादिना||१७-२०||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अतः स्थानाश्रयत्वे कृच्छ्रादिभेदमाह– य इत्यादि| मध्यगश्वयथोः कष्टसाध्यत्वं तद्देशप्रभावात्| सर्वग इति सर्वदेहगामी, ‘सर्वज’ इति पाठान्तरं, तत्र सान्निपातिकः| रिष्टभूत इति रिष्टतुल्यः; भूतशब्दो ह्युपमाने, यथा मातृभूतः पितृभूत इति| यश्चोर्ध्वं परिसर्पतीति पुरुषविषयमेतत्, चकारात् स्त्रियाश्चोपरिजो योऽधो याति स गृह्यते, तथा गुह्यजो यः स सर्वगः| उपद्रवविशेषस्यासाध्यत्वमाह– श्वास इति| यस्यैतानि सन्ति श्वयथौ सति, तं परिवर्जयेत्| स्थानभेदेनासाध्यत्वमाह– अनन्येत्यादि| न अन्योपद्रवाः अनन्योपद्रवाः शोफस्योपद्रवास्तैः कृतः, ते च सुश्रुतोक्ताः– “श्वासः पिपासा दौर्बल्यं ज्वरश्छर्दिररोचकः| हिक्कातीसारकासाश्च शोथिनं क्षपयन्ति हि|” इति| चरकेऽप्युक्तम्– “छर्दिः श्वासोऽरुचिस्तृष्णा ज्वरोऽतीसार एव च| सप्तकोऽयं सदौर्बल्यः शोथोपद्रवसङ्ग्रह||” इति| अथवा अन्यमुपद्रवं करोतीति अन्योपद्रवकृत् निदानं, न अन्योपद्रवकृत् अनन्योपद्रवकृत्, ततो निदानाज्जात इत्यनेन शोफजनकनिदानादेवोत्पन्न इत्यर्थः| पाण्डुरोगादौ तु यः शोफः सोऽन्योपद्रवकृतो निदानाज्जातः साध्य एव| पादसमुत्थितः पुरुषं हन्ति नारीं तु मुखजो हन्ति, गुह्यजो बस्तिसञ्जातः, द्वयमिति नरं नारीं च| यदुक्तं तन्त्रान्तरे– “पादप्रवृत्तः श्वयथुर्नृणां यः प्राप्नुयान्मुखम्| वक्रादधस्ताद्यो याति बस्तिजश्च न सिद्ध्यति|” क्षीरपाणिनाऽप्युक्तम्– “ऊर्ध्वगामी नरं पद्भ्यामधोगामी मुखात्स्त्रियम्| उभयोर्बस्तिसञ्जातः शोथो हन्ति न संशयः||” इति| साध्यासाध्यलक्षणमाह– नव इति| नवो नवोत्थानः, उपद्रवरहितः, उपद्रवाः पूर्वोक्ताः श्वासादयः, तैर्मुक्तः स साध्यः, असाध्यः पूर्वैरित ऊर्ध्वाङ्गे रिष्टभूतः||१७-२०||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

इति श्रीकण्ठदत्तविरचितायां मधुकोशव्याख्यायां शोथनिदानं समाप्तम्||३६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इत्यातङ्कदर्पणे निदानव्याख्यायां शोथनिदानम्||३६||