૪૧. વ્રણશોથનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્રાયેણ ચિકિત્સાસાધર્મ્યાદ્ ભાવિવ્રણત્વસમ્બન્ધતુલ્યત્વાચ્ચ વ્રણશોથનિદાનમાહ– એકદેશોત્થિત ઇત્યાદિ| ષડ્વિધ ઇતિ સઙ્ખ્યાકથનં દ્વન્દ્વજનિષેધાર્થમ્| પ્રાગુક્તૈરિતિ આમપક્વૈષણીયોક્તૈઃ; તત્ર હિ “વાતશ્વયથુરરુણઃ કૃષ્ણો વા પરુષો મૃદુરનવસ્થિતઃ” (સુ. સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યાદિના ષટ્શોથલક્ષણાન્યુક્તાનિ| વિશેષઃ કથ્યતે ચૈષામિતિ તત્રાનુક્તો વિશેષઃ કથ્યત ઇત્યર્થઃ| પક્વાપક્વાદિનિશ્ચય ઇતિ અત્રાદિશબ્દેન પચ્યમાનસ્ય પરિગ્રહઃ||૧-૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વ્રણચિકિત્સાસામાન્યાદ્ભાવિવ્રણત્વસમ્બન્ધતુલ્યત્વાચ્ચ વ્રણશોથનિદાનારમ્ભઃ| તેષાં પ્રાગ્રૂપેણ સઙ્ખ્યામાહ– એકેત્યાદિ| એકદેશે શોથઃ એતદ્વ્રણપૂર્વરૂપં; સ ચ ષડ્વિધઃ– ત્રિભિર્દોષૈસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, રક્તેનૈકઃ, અન્ય આગન્તુકઃ અભિઘાતજઃ, એવં ષટ્, ષડ્વિધ ઇતિ સઙ્ખ્યાકથનં દ્વન્દ્વજનિષેધાર્થમ્| તેષાં લક્ષણનિર્દેશં દર્શયન્નાહ– શોથા ઇતિ| પ્રાગુક્તૈરિતિ| શોથનિદાનોક્તૈશ્ચ, ‘રસસ્તનુત્વક્પરુષારુણાદિકૈઃ’ ઇત્યાદિ| સામ્પ્રતં પક્વાપક્વાદિનિશ્ચય ઇત્યત્રાદિશબ્દેન પચ્યમાનાવસ્થાયાઃ ગ્રહણમ્||૧-૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતાદિભેદેન વિશેષલક્ષણમાહ– વિષમમિત્યાદિ| પિત્તવદિતિ પિત્તશોથવદચિરં પચ્યતે||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તમેવ વિશેષમાહ– વિષમમિત્યાદિ| શ્વયથોરેકદેશે અર્ધે વા, પિત્તોત્થોઽચિરં શીઘ્રં, કફજશ્ચિરં ચરકલં, રક્તાગન્તુજયોઃ પિત્તવત્ પિત્તશોફવદચિરં પચ્યતે||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આમશોથલક્ષણમાહ– મન્દેતિ| મન્દોષ્મતા ઈષદુષ્ણતા, ત્વક્સવર્ણતા ત્વક્સદૃશ એવ વર્ણઃ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પચ્યમાનલક્ષણમાહ– દહ્યત ઇત્યાદિ| પચ્યમાનશોથે પિત્તલિઙ્ગાન્યેવ ભૂયસા ભવન્તિ, વિદાહસ્ય પિત્તપ્રકોપજત્વાત્; વિદાહશ્ચાત્ર દોષાદીનામેવ| તેન જ્વરતૃષ્ણારુચ્યાદયોઽત્ર પિત્તલિઙ્ગાનિ| છિદ્યત ઇતિ દ્વિધા ક્રિયત ઇવ| ભિદ્યત ઇતિ વિદાર્યતે| સોષાચોષ ઇતિ ઉષા દાહઃ, ચોષઃ પાર્શ્વસ્થાગ્નિસન્તાપવદ્વ્યથા, તાભ્યાં સહ વર્તતે યઃ સ તથા||૫-૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વ્રણશોફસ્ય પચ્યમાનાવસ્થામાહ– દહ્યત ઇત્યાદિ| પચ્યમાનશોફે પિત્તલિઙ્ગાન્યેવ ભૂયસા ભવન્તિ, વિદાહઃ પિત્તપ્રકોપાત્, જ્વરતૃષ્ણારુચ્યાદયોઽપિ પિત્તલિઙ્ગાનિ, અગ્નિના દહ્યત ઇવ, ક્ષારેણ પચ્યત ઇવ, પિપીલિકાભિર્દશ્યત ઇવ, છિદ્યતે દ્વિધાક્રિયત ઇવ શસ્ત્રેણ, ભિદ્યત ઇવ, દણ્ડેન તાડ્યત ઇવ, અન્તર્મધ્યે, હસ્તેન પીડ્યત ઇવ, સૂચીભિર્વિધ્યત ઇવ| ઉષા એકદેશિકો દાહઃ, ચોષઃ પાર્શ્વસ્થિતાગ્નિસન્તાપવદ્વ્યથા, તાભ્યાં સહ વર્તતે યઃ સ તથા, વિવર્ણઃ મ્લાનઃ, અઙ્ગુલ્યા ઇવાવઘટ્યતે ચાલ્યતે| આસને તથા શયને તથા સ્થાને ઊર્ધ્વભવને વૃશ્ચિકવિદ્ધવત્ શાન્તિં ન ગચ્છેત્| આધ્માતબસ્તિવત્ વાયુપૂર્ણબસ્ત્યાખ્યમૂત્રકોશવત્, શ્વયથુઃ સતતો ભવતિ, ત્વક્સઙ્કોચરહિત ઇત્યર્થઃ| જ્વરતૃષ્ણાદયશ્ચોપદ્રવા ભવન્તિ પચ્યમાનવ્રણશોફે||૫-૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પક્વલક્ષણમાહ– વેદનોપશમ ઇત્યાદિ| દાહાદિવેદનોપશાન્તિઃ, વિદાહોપશમેન પિત્તસ્યાબલવત્ત્વાત્| તોદઃ કણ્ડૂશ્ચાત્ર વાતકફલિઙ્ગમ્| પ્રાદુર્ભાવો વલીનામિતિ માંસશૈથિલ્યાદ્વલીસમ્ભવઃ| ઉપદ્રવાણાં પ્રશમ ઇતિ પિત્તકોપજનિતા ઉષાચોષતૃષ્ણારુચ્યાદયો રોગા એવ ઉપદ્રવાસ્તેષાં પ્રશમઃ| નિમ્નતા સ્વરૂપતઃ, અઙ્ગુલિપીડનાદ્વા| સ્ફુટનં ત્વચામિતિ કિઞ્ચિત્ત્વગવદરણમ્| બસ્તાવિવેત્યાદિ| બસ્તિશ્ચર્મપુટકમ્, પૂયસ્યેત્યત્ર ‘સઞ્ચાર’ ઇતિ શેષઃ| અયમર્થઃ– બસ્તૌ યથાઽમ્બુસઞ્ચારસ્તથા શોથેઽઙ્ગુલિપીડિતે સતિ પૂયસ્ય સઞ્ચારઃ| પીડયત્યેકમન્તમન્તે ચ પીડિત ઇતિ એકમન્તં દેશમ્, અન્તે અવયવે પીડિતે પીડયતિ અવગાહતે, ‘પૂય’ ઇતિ શેષઃ||૯-૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પક્વાવસ્થસ્ય શોફસ્ય લક્ષણમાહ– વેદનોપશમ ઇત્યાદિ| વિદાહોપશમેન પિત્તસ્યાબલત્વાત્| અલોહિતઃ પાણ્ડુઃ ધૂસરો વા, યદુક્તં સુશ્રુતે– “ પાણ્ડુતાઽલ્પશોથતા” ઇતિ અલ્પવેદનયા ઇતિ ઈષત્ પીડા વેદનોપશમઃ, ઇતિ| યદુક્તમ્– ઉક્તઃ વેદનાપેક્ષયા પ્રાદુર્ભાવો વલીનામિતિ માંસશૈથિલ્યાદ્વલીસમ્ભવ ઇતિ| તોદઃ કણ્ડુશ્ચાત્ર વાતકફલિઙ્ગમ્| ઉપદ્રવાણામિત્યાદિ| પિત્તકોપજનિતા ઉષાચોષતૃષ્ણાઽરુચ્યાદય ઉપદ્રવાસ્તેષામુપશમઃ| નિમ્નતા સ્વરૂપતોઽઙ્ગુલિનિપીડનાદ્વા| સ્ફુટનં ત્વચામિતિ કિઞ્ચિત્ત્વગવદરણમ્| બસ્તાવિવેત્યાદિ– બસ્તિશ્ચર્મપુટકમ્| પૂયસ્યેત્યત્ર ‘સઞ્ચાર’ ઇતિ શેષઃ| અયમર્થઃ– બસ્તૌ યથાઽમ્બુસઞ્ચારઃ, તથાઽઙ્ગુલિપીડિતે શોથેઽપિ પૂયસ્ય સઞ્ચારઃ| એકમન્તં દેશમ્, અન્તે અવયવે પીડિતે પીડયતિ અવગાહતે ‘પૂય’ ઇતિ શેષઃ| ભક્તાકાઙ્ક્ષેતિ વેદનાપગમાદેવ||૯-૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એકદોષારબ્ધેઽપિ શોથે પાકકાલે સર્વદોષસમ્બન્ધમાહ– નર્તેઽનિલાદ્રુગિત્યાદિ| રુગ્રુજા તોદાદિરૂપા| સુશ્રુતે– “ત્રિભિરેતૈઃ શોણિતચતુર્થૈશ્ચ શરીરમિદં ધાર્યતે” (સુ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ દ્વિતીયં દર્શનં શોણિતપ્રાધાન્યાખ્યાપકમાશ્રિત્યોક્તમ્– “કાલાન્તરેણાભ્યુદિતં તુ પિત્તં કૃત્વા વશે વાતકફૌ પ્રસહ્ય| પચત્યતઃ શોણિતમેષ પાકો મતઃ પરેષાં વિદુષાં દ્વિતીયઃ||” (સુ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| અત્ર દર્શને પિત્તં વિદાહકુપિતં શોણિતં દૂષ્યં કર્મભૂતં પચતિ, વાતકફૌ વશે કૃત્વા ક્રોડીકૃત્ય; હીનાર્થો વા વશેશબ્દઃ, વાતકફૌ હીનૌ કૃત્વેત્યર્થઃ; શોણિતં કર્તૃભૂતં વા, તેન પક્ત્યનુકૂલત્વાદ્વિવક્ષિતં; પૂર્વદર્શને કફાત્ પૂયઃ, અત્ર દર્શને શોણિતાત્ પૂય ઇતિ વિશેષઃ| ગમ્ભીરપાકે શોથે સકલામપચ્યમાનલક્ષણાનુદયાદજ્ઞાયમાને લક્ષણાન્તરમુક્તં સુશ્રુતેન| તદ્યથા– “કફજેષુ ખલુ શોથેષુ ગમ્ભીરગતિત્વાદભિઘાતજેષુ વા કેષુચિદસમસ્તં પક્વલક્ષણં દૃષ્ટ્વા પક્વમપક્વમિતિ ભિષઙ્મોહમુપૈતિ, યત્ર હિ ત્વક્સવર્ણતા શીતશોથતા અલ્પરુજતા અશ્મવદ્ઘનતા ચ, ન તત્ર મોહમુપેયાત્|” (સુ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| અસ્યાર્થઃ– યદા રાગદાહાદિવેદનાસમુદાયાનન્તરં ત્વક્સવર્ણતાદીનિ ભવન્તિ તદા ન મોહમજ્ઞાનતામુપેયાત્ પક્વમેવેતિ નિશ્ચિનુયાત્| ગદાધરેણ તુ ત્વક્સવર્ણતાદીનિ સંશયહેતૂન્યુક્તાનિ; યતસ્તેન “ગમ્ભીરપાકિત્વાદન્તઃ પાકો બહિઃ પુનસ્ત્વક્સાવર્ણ્યં, ગમ્ભીરપાકિત્વાદેવ બહિઃ શીતતા, કફારબ્ધત્વાન્મન્દરુજતાઽશ્મવચ્ચ ઘનતા” ઇત્યભિધાય “શેષં પક્વલક્ષણૈર્જાનીયાત્” ઇત્યુક્તમ્||૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

એકદોષારબ્ધેઽપિ શોથે પાકકાલે સર્વદોષસમ્બન્ધમાહ– નેત્યાદિ| અનિલાદ્વાતાદૃતે રુઙ્ ન ભવતિ, પિત્તં વિના પાકો ન ભવતિ, કફં વિના પૂયો ન ભવતિ, તસ્માદ્ધેતોઃ સર્વે શોફાઃ પરિપાકકાલે ત્રિભિરેવ દોષૈઃ પાકં ગચ્છન્તિ, રુક્ રુજા તોદાદિરૂપા, શેષં સુગમમ્| સુશ્રુતે– ‘ત્રિભિરેતૈઃ શોણિતચતુર્થૈઃ શરીરમિદં ધાર્યતે|’ ઇતિ દ્વિતીયં નિદર્શનં શોણિતપ્રાધાન્યાખ્યાપકમાશ્રિત્યોક્તં મતાન્તરમાહ– કાલાન્તરેણેત્યાદિ| પિત્તપ્રકોપપ્રસરસ્થાનસઙ્ગ્રહકાલાવધિના અભિ સમન્તતો ભાવેનાભ્યુદિતં કુપિતં પિત્તં, પિત્તમત્ર દોષો જ્ઞેયઃ, શોણિતં દૂષ્યં, તુશબ્દોઽત્ર પુનરર્થે, વાતકફૌ વશે કૃત્વા આત્મસાત્ કૃત્વા, પાકક્રિયાયાં પિત્તસ્ય પ્રાધાન્યાત્| પૂર્વમતે કફાત્ પૂયઃ, અત્ર તુ શોણિતાદિભિરિતિ તાત્પર્યાર્થઃ||૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અવિનિઃસૃતસ્ય પૂયસ્ય દોષમાહ– કક્ષમિત્યાદિ| કક્ષં સમાસાદ્યેતિ કક્ષં તૃણાદિગહનમ્||૧૩-૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અનિર્હૃતસ્ય પૂયસ્ય દોષં દર્શયન્નાહ– કક્ષમિત્યાદિ| કક્ષં તૃણાદીનાં સમૂહં, સ્નાયુમૂલાઃ સિરાઃ, વાય્વીરિતઃ વાયુપ્રેરિતઃ||૧૩-૧૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્વપચાવિવ ચણ્ડાલાવિવ, મન્તવ્યૌ જ્ઞાતવ્યૌ| શેષાસ્તસ્કરવૃત્તય ઇતિ લોભમાત્રપ્રયુક્તત્વાત્તસ્કરા ઇવ શેષાઃ||૧૫-૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આમાદિલક્ષણજ્ઞાને ગુણમજ્ઞાને ચ દોષં દર્શયન્નાહ– આમમિત્યાદિ| આમમપક્વં, વિદહ્યમાનં પચ્યમાનં, સમ્યક્ પક્વં ચ, યો ભિષક્ જાનીયાત્, સ વૈદ્યો ભવેત્ આયુર્વેદવિત્ સ્યાત્, શેષા અન્યે આમાદિજ્ઞાનવર્જિતાઃ લોભમાત્રપ્રયુક્તત્વાત્તસ્કરા એવ| પક્વાપક્વયોશ્છેદનાછેદનેન વૈદ્યદોષમાહ– ય ઇત્યાદિ| શ્વપચશ્ચાણ્ડાલઃ, સ હિ સર્વભક્ષિત્વાત્ શ્વાનમપિ પચતિ| શેષં સુગમમ્||૧૫-૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વ્રણશોથનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં વ્રણશોથનિદાનમ્||૪૧||