૪૨. શારીરવ્રણનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શોથાનામનુપક્રાન્તાનાં વ્રણભાવાપત્તેર્વ્રણનિદાનમાહ– દ્વિધેત્યાદિ| ‘વ્રણ ગાત્રવિચૂર્ણને’ ઇત્યસ્માદ્ધાતોર્વ્રણસ્ય સાધુત્વમુક્તમ્| વ્રણનિરુક્તિશ્ચ સુશ્રુતેન કૃતા| યથા– “વૃણોતિ યસ્માદ્રૂઢેઽપિ વ્રણવાસ્તુ ન નશ્યતિ| આદેહધારણાજ્જન્તોર્વ્રણસ્તસ્માન્નિરુચ્યતે||” (સુ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ| અન્ય ઇત્યાગન્તુઃ| આગન્તુવ્રણે યદ્યપિ દોષસ્તત્કાલં તદાત્વેન સઞ્ચયકોપપ્રસરણશાલી વિકારકરણસમર્થઃ કલ્પયિતું શક્યતે, તથાઽપિ સપ્તરાત્રં ક્ષતોષ્મનિર્વાપણાય મધુસર્પિરુપયોગાત્ શીતક્રિયાવિધાનાચ્ચ નિજવ્રણવિલક્ષણચિકિત્સાર્થં વ્યપદિશ્યતે| રક્તસ્યૈકૈકસ્મિન્ દોષે દ્વન્દ્વે ચ પ્રસરમાહ– દ્વિત્રિજઃ સ્યાત્તદન્વયૈરિત્યાદિ| રક્તાન્વયૈઃ એકૈકદોષૈર્દ્વન્દ્વૈશ્ચ; રક્તાન્વિતૈરેકૈકદોષૈર્દ્વિજો વ્રણઃ, રક્તાન્વિતૈર્દ્વન્દ્વત્રયૈસ્ત્રિજઃ; એવં દોષત્રયેઽપિ રક્તસમ્બન્ધ ઊહનીયઃ; એવં પઞ્ચદશધા પ્રસરો દોષાણામુપગૃહીતો ભવતિ| અથવાઽયમર્થઃ– તદન્વયૈર્દોષદ્વન્દ્વત્રયાન્વયૈઃ, તેન દોષદ્વયાન્વયેન દ્વિજો દ્વન્દ્વજો વ્રણઃ, દોષત્રયાન્વયેન ત્રિજઃ સન્નિપાતજઃ||૧-૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વ્રણશોફાનામનુપક્રાન્તાનાં વ્રણભાવાપત્તેર્વ્રણનિદાનમ્| તેષાં ભેદમાહ– દ્વિધેત્યાદિ| ‘વ્રણ ગાત્રવિચૂર્ણને’ ઇત્યસ્માદ્ધાતોઃ વ્રણસ્ય નિરુક્તિઃ| વ્રણનિરુક્તિશ્ચ સુશ્રુતે કૃતા| યથા– “વૃણોતિ યસ્માદ્રૂઢેઽપિ વ્રણવાસ્તુ ન નશ્યતિ| આદેહધારણાજ્જન્તોર્વ્રણસ્તસ્માન્નિરુચ્યતે||” ઇતિ| શારીરાગન્તુભેદતો વ્રણો દ્વિધા જ્ઞેયઃ, તયોર્દ્વયોર્મધ્યે આદ્યઃ શારીરઃ, સ ચ દોષૈઃ પવનકફપિત્તશોણિતસન્નિપાતૈઃ સ્યાત્, અન્ય ઇત્યાગન્તુઃ શસ્ત્રાદિક્ષતસમ્ભવો ભવતિ| વાતિકમાહ– સ્તબ્ધ ઇત્યાદિ| સ્તબ્ધઃ અચલઃ, તુદ્યતે શૂલેનેવ, શ્યાવઃ શાવવર્ણઃ| પૈત્તિકમાહ– તૃષ્ણેત્યાદિ| એતૈર્લિઙ્ગૈઃ પિત્તકૃતં જાનીયાત્| ક્લેદ આર્દ્રતા, દાહદુષ્ટિઃ દાહવાન્, અવદારણં ત્વક્સ્ફોટનં, પૂતિકૈર્દુર્ગન્ધૈઃ| કફજમાહ– બહ્વિત્યાદિ| બહુપિચ્છઃ ભૂયઃ પિચ્છિલઃ, સ્તિમિતો નિશ્ચલઃ, અલ્પસઙ્ક્લેદઃ ઈષદાર્દ્રઃ| રક્તસ્યૈકસ્મિન્ દોષે દ્વન્દ્વે ચ પ્રસરમાહ– રક્ત ઇત્યાદિ| રક્તવર્ણો ભવતિ, રક્તસ્રાવો વા| દ્વિત્રિજઃ સ્યાત્તદન્વયૈરિતિ રક્તાનુગૈઃ પૃથગ્દોષૈઃ દ્વન્દ્વૈશ્ચ, તેન પૃથગ્દોષૈઃ સરક્તૈઃ દ્વિજઃ, દ્વન્દ્વજૈઃ સરક્તૈસ્ત્રિજઃ, એવં ત્રિદોષજેઽપિ રક્તઃ સમ્બન્ધનીયઃ| તદ્યથા– વાતજઃ, પિત્તજઃ, શ્લેષ્મજઃ, સઙ્ઘાતજઃ, રક્તજઃ, વાતપિત્તજઃ, વાતશ્લેષ્મજઃ, પિત્તશ્લેષ્મજઃ, એવમષ્ટૌ; શોણિતસમ્બન્ધાત્ સપ્ત, વાતશોણિતસમ્બન્ધાત્તજ્જઃ, શ્લેષ્મઃ પિત્તશોણિતજઃ, શ્લેષ્મશોણિતજઃ, વાતપિત્તશોણિતજઃ, વાતશ્લેષ્મશોણિતજઃ, પિત્તશ્લેષ્મશોણિતજઃ, સન્નિપાતક્ષતજઃ ઇતિ; એવં દોષાણાં ભેદેન પઞ્ચદશધા પ્રસર ઉક્તઃ| અથવા તદન્વયૈઃ દોષત્રયાન્વયૈઃ, તેન દોષદ્વયાન્વયેન દ્વિજઃ દ્વન્દ્વજો વ્રણઃ, દોષત્રયાન્વયેન ત્રિજઃ સાન્નિપાતિકો વ્રણ ઇત્યર્થઃ||૧-૪||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાધ્યત્વાદિકમાહ– ત્વગિત્યાદિ| સુખે દેશ ઇતિ મર્મરહિતે દેહાવયવે| અનુપદ્રવ ઇતિ જ્વરતૃષ્ણાદ્યુપદ્રવરહિતઃ| ધીમત ઇતિ હિતાહિતજ્ઞસ્ય| કાલે સુખે ઇતિ હેમન્તે શિશિરે ચ| અન્યતમૈરિતિ ઉક્તાનાં ગુણાનાં મધ્યે એકતમૈર્ગુણૈઃ||૫-૬||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વ્રણસ્ય સુખસાધ્યત્વમાહ– ત્વગિત્યાદિ| ત્વઙ્માંસજઃ, સુખે દેશે મર્મરહિતે દેહાવયવે, અનુપદ્રવઃ જ્વરતૃષ્ણાદ્યુપદ્રવરહિતઃ, ધીમતઃ અતરલબુદ્ધેઃ, સુખે કાલે હેમન્તે શિશિરે ચ| વ્રણસ્ય કષ્ટસાધ્યમાહ– ગુણૈરિત્યાદિ| પ્રાગુક્તાનાં ગુણાનાં મધ્યે અન્યતમૈર્ગુણૈર્હીનઃ રહિતઃ, ત્વઙ્માંસજાદીનામિત્યર્થઃ| સ વ્રણઃ કષ્ટસાધ્યઃ| અસાધ્યમાહ– સર્વૈરિત્યાદિ| સર્વૈસ્ત્વગ્માંસજાદિકૈર્ગુણૈઃ રહિતઃ, નિરુપક્રમઃ અનુપક્રાન્તઃ||૫-૬||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દુષ્ટવ્રણલિઙ્ગમાહ– પૂતિરિત્યાદિ| પૂયાતિદુષ્ટાસૃક્સ્રાવીતિ પૂયયુક્તમતિદુષ્ટં રક્તં સતતં સ્રવતીત્યર્થઃ| ઉત્સઙ્ગી કોટરવાન્| ચિરસ્થિતિરિત્યનેન બહુલદોષસમ્બન્ધં દર્શયતિ| તથા ચોક્તમ્– “અનાત્મવતામજ્ઞૈશ્ચોપક્રાન્તા વ્રણાઃ પ્રદૂષ્યન્તિ, વૃદ્ધત્વાદ્દોષાણામ્||” (સુ. સૂ. અ. ૨૨) ઇતિ| દુષ્ટવ્રણ ઇત્યત્ર ‘પરિભાષિત’ ઇતિ શેષઃ| અતિગન્ધાદિરિતિ આદિશબ્દેન વર્ણસ્રાવવેદનાકૃતયો ગૃહીતાઃ, અતિશબ્દેન ચ વિશિષ્યન્તે| શુદ્ધલિઙ્ગવિપર્યય ઇતિ વક્ષ્યમાણશુદ્ધલિઙ્ગવિપરીતઃ પૂતિત્વાદિયોગાદેવ| ‘પૂતિપૂયાતિદુષ્ટાસૃક્સ્રાવિ’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠે પૂતિશબ્દઃ પૂયદુષ્ટાસૃગ્વિશેષણમ્||૭||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દુષ્ટવ્રણલક્ષણમાહ– પૂતિરિત્યાદિ| પૂતિઃ શટિતઃ, “પૂતિપૂયાતિદુષ્ટાસૃક્સ્રાવી” ઇતિ ક્વચિત્પાઠઃ, તત્ર પૂતિશબ્દઃ પૂયદુષ્ટાસૃગ્વિશેષણં, પૂયયુક્તમતિદુષ્ટરક્તં સતતં સ્રવતીત્યર્થઃ| ચિરસ્થિતિરિત્યનેન બહુદોષસમ્બન્ધં દર્શયતિ| તથા ચોક્તમ્– “અનાત્મવતામજ્ઞૈશ્ચોપક્રાન્તા વ્રણા વૃદ્ધત્વાદ્દોષાણાં પ્રદુષ્યન્તિ” ઇતિ| દુષ્ટો વ્રણ ઇતિ કથિતઃ અતિગન્ધાદિઃ, આદિશબ્દેન વર્ણાસ્રાવવેદનાકૃતયો ગૃહ્યન્તે| શુદ્ધલિઙ્ગવિપર્યય ઇતિ વક્ષ્યમાણશુદ્ધલક્ષણવિપરીતઃ||૭||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શુદ્ધવ્રણલક્ષણમાહ– જિહ્વેત્યાદિ| જિહ્વાતલાભ ઇતિ જિહ્વાતલવદાભા પ્રભા યસ્ય સ તથા; તલશબ્દઃ સ્વરૂપવચનઃ| જિહ્વાતલાભશબ્દશ્ચાત્ર મૃદુશ્લક્ષ્ણસ્નિગ્ધશબ્દૈઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે; તેન જિહ્વાતલાભો મૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્નિગ્ધશ્ચેત્યાહુઃ| સુવ્યવસ્થ ઇતિ ઉત્સન્નોત્સઙ્ગિત્વરહિતઃ| નિરાસ્રાવ ઇતિ દોષકૃતસ્રાવરહિતઃ| ચરકે તુ પઠ્યતે– “નાતિરક્તો નાતિપાણ્ડુર્નાતિસ્રાવો ન ચાતિરુક્| ન ચોત્સન્નો ન ચોત્સઙ્ગી શુદ્ધો રોપ્યઃ પરં વ્રણઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૫) ઇતિ, તદ્દર્શનાદત્ર નિરાસ્રાવત્વં દોષકૃતસ્રાવહીનત્વં, વિગતવેદનત્વં ચ વાતાદ્યુક્તવેદનારહિતત્વમ્| વ્રણસ્રાવકૃતવેદનાયુક્તત્વં પુનરસ્ત્યેવ, અત એવ રૂઢલિઙ્ગે અરુજમિત્યુક્તમ્||૮||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શુદ્ધવ્રણલક્ષણમાહ– જિહ્વેત્યાદિ| જિહ્વાતલવદાભા પ્રભા યસ્ય સ તથા| તલશબ્દઃ સ્વરૂપવચનઃ, જિહ્વાતલાભશબ્દશ્ચાત્ર મૃદુશ્લક્ષ્ણસ્નિગ્ધશબ્દૈઃ સહ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે; તેન જિહ્વાતલાભો મૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્નિગ્ધશ્ચેતિ પ્રાહુઃ| સુવ્યવસ્થ ઇતિ શોભનાકૃતિઃ, તેન ઉત્સન્નોત્સઙ્ગિત્વરહિતઃ, કિન્તુ સમ ઇત્યર્થઃ| નિરાસ્રાવ ઇતિ દોષકૃતાસ્રાવહીનઃ| યદુક્તં ચરકે– “નાતિરક્તો નાતિપાણ્ડુર્નાતિસ્રાવો ન ચાતિરુક્| ન ચોત્સન્નો ન ચોત્સઙ્ગી શુદ્ધો રોપ્યઃ પરં વ્રણઃ||” ઇતિ||૮||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રુહ્યમાણલક્ષણમાહ– કપોતેત્યાદિ| કપોતવર્ણપ્રતિમા ઇતિ પાણ્ડુધૂસરાઃ, સ્થિરાઃ અદરણાઃ| ‘ચિપિટિકાવર્ણ’ ઇતિ પાઠાન્તરે ચિપિટિકા માંસચેલી, તદ્વર્ણઃ||૯||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રોહણોન્મુખવ્રણલક્ષણમાહ– કપોતેત્યાદિ| યસ્ય વ્રણસ્યાન્તાઃ પ્રાન્તાઃ કપોતવર્ણપ્રતિમાઃ, પાણ્ડુધૂસરા ઇત્યર્થઃ| ક્લેદેન વર્જિતાઃ| સ્થિરા અચલાઃ કઠિના ઇત્યર્થઃ| “ચિપિટિકાવન્તઃ” ઇતિ પાઠે ચિપિટિકા માંસચેલી ચર્મવલીતિ યાવત્, ‘કરોચડી’ ઇતિ લોકે, તા વિદ્યન્તે યેષાં તે ચિપિટિકાવન્તઃ||૯||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમ્યગ્રૂઢલક્ષણમાહ– રૂઢવર્ત્માનમિત્યાદિ| રૂઢવર્ત્માનમિતિ વર્ત્મ વ્રણમાર્ગો વ્રણવાસ્તુ રૂઢો યસ્ય તમ્| અન્તઃપૂયાભાવાદશૂનમરુજં ચ| ત્વક્સવર્ણં ત્વચાસમાનવર્ણમ્| સમતલમિતિ સમં તલેન જિહ્વાતલેન કરતલેન વા| અગ્રન્થિમિત્યનેન ઉપરિ ઉચ્છૂનતાયા નિષેધઃ, સમતલેન ત્વધોનિમ્નતાયા નિષેધઃ||૧૦||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રૂઢવ્રણલક્ષણમાહ– રૂઢવર્ત્માનમિત્યાદિ| વર્ત્મ વ્રણમાર્ગો વ્રણવાસ્તુ સ રૂઢો યસ્ય તમ્, અગ્રન્થિં ગ્રન્થિરહિતમ્, એતેન ઉપરિ ઉત્સન્નતાયા નિષેધઃ| અશૂનં શ્વયથુરહિતમ્, અરુજં પીડારહિતં, ત્વક્સવર્ણં ત્વચાસમાનવર્ણમ્| સમતલમિતિ સમં તલેન જિહ્વાતલેન કરતલેન વા, સમતલશબ્દેન ત્વધો નિમ્નતાયા નિષેધઃ||૧૦||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વ્યાધિવિશેષેણ વ્રણસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમાહ– કુષ્ઠિનામિત્યાદિ| કુષ્ઠવિશેષેણાત્યન્તદોષદૂષિતરક્તાદિદૂષ્યત્વેન સર્વદા દુષ્ટિરધિકેતિ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમ્| વિષજુષ્ટાનામિતિ દૂષીવિષાર્તાનામ્| શોષે મધુમેહે ચ ધાતુક્ષયાત્, વ્રણે ચ રક્તસ્રાવાદાહારસંયમનાદધિકા દુષ્ટિઃ| વસાં મેદોઽથ મજ્જાનં મસ્તુલુઙ્ગં ચ યઃ સ્રવેદિતિ મજ્જા અસ્થિસ્નેહઃ, મસ્તુલુઙ્ગં ઘૃતિકા| ન સિધ્યેદ્દોષસમ્ભવ ઇતિ દોષૈરતિદૂષિતાનાં વસાદીનાં સ્રાવસ્ય બહુવ્યાપત્તિકરત્વાત્||૧૧-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વ્યાધિવિશેષેણ વ્રણસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમાહ– કુષ્ઠિનામિત્યાદિ| કુષ્ઠવિશેષેણાત્યન્તદોષદૂષિતરક્તાદિદૂષ્યત્વેન સર્વદા દુષ્ટિરધિકેતિ કૃચ્છ્રત્વમ્| વિષજુષ્ટાનાં દૂષીવિષાર્તાનાં, શોષે મધુમેહે ચ ધાતુક્ષયાદ્ વ્રણે રક્તસ્રાવાચ્ચાહારસંયમાચ્ચાધિકદુષ્ટિઃ| પુનઃ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમાહ– વસેત્યાદિ| વસા માંસસ્નેહઃ, મજ્જાઽસ્થિસ્નેહઃ, મસ્તુલુઙ્ગો મસ્તકાભ્યન્તરસ્નેહઃ, વસાદીનાં સ્રાવાદાગન્તુજે વ્રણે કૃચ્છ્રત્વં વા, કિન્તુ દોષજે વ્રણેઽસાધ્યત્વં, દોષૈરતિશયદૂષિતાનાં વસાદીનાં સ્રાવસ્ય બહુવ્યાપત્તિકરત્વાત્||૧૧-૧૨||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રિષ્ટરૂપાં ગન્ધવિકૃતિમાહ– મદ્યાગુર્વાજ્યેત્યાદિ| સુમના જાતી, સગન્ધાઃ સમાનગન્ધાઃ, દિવ્યગન્ધા અપરિકલ્પિતાદ્ભુતપારિજાતાદિગન્ધાઃ||૧૩||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રિષ્ટરૂપાં ગન્ધવિકૃતિમાહ– મદ્યેત્યાદિ| મદ્યં પ્રસિદ્ધમ્, અગુરુ ગન્ધદ્રવ્યમ્, આજ્યં ઘૃતં, સુમના જાતી, પદ્મં કમલં, મદ્યાદિભિઃ સમાનગન્ધાઃ||૧૩||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

યે ચ મર્મસ્વસમ્ભૂતા ઇતિ| મર્મસુ ન જાતા અપિ ભૃશવેદનાઃ, મર્મજાતત્વેન હિ ભૃશવેદનાવત્ત્વં યુક્તમ્| પ્રાણમાંસક્ષય ઇતિ પ્રાણક્ષયેણ શક્તિક્ષયઃ, માંસક્ષયેણ ચોપચયક્ષયઃ| અનુક્તમપ્યશેષં રિષ્ટં સઙ્ગૃહ્ણન્નાહ– ક્રિયાભિરિત્યાદિ||૧૪-૧૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પુનશ્ચાસાધ્યત્વમાહ– ય ઇત્યાદિ| મર્મસુ ન જાતા અપિ ભૃશવેદનાઃ સ્યુઃ, મર્મજાતત્વેન હિ ભૃશવેદનત્વં યુક્તમ્| યે બહિઃ શીતલાઃ, અન્તર્મધ્યે અત્યર્થં દહ્યન્તે| પુનશ્ચાસાધ્યલિઙ્ગત્વમાહ– પ્રાણેત્યાદિ| પ્રાણક્ષયઃ શક્તિક્ષયઃ, માંસક્ષયઃ ઉપચયક્ષયઃ, મર્મસુ પાયુનાભિહૃદયાદિષુ| પુનશ્ચાસાધ્યત્વમાહ– ક્રિયાભિરિત્યાદિ| પાદચતુષ્ટયાન્વિતાભિઃ||૧૪-૧૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શારીરવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં શારીરવ્રણનિદાનમ્||૪૨||