Adhikarana వ్రణశోథస్య విశిష్టలక్షణం (౧-౨) · Śloka ౨
అథ వ్రణశోథనిదానం |
ఏకదేశోత్థితః శోథో వ్రణానాం పూర్వలక్షణం |
షడ్విధః స్యాత్ పృథక్సర్వరక్తాగంతునిమిత్తజః ||1||
శోథాః షడేతే విజ్ఞేయాః ప్రాగుక్తైః శోథలక్షణైః |
విశేషః కథ్యతే చైషాం పక్వాపక్వాదినిశ్చయే ||2||
View original
अथ व्रणशोथनिदानम् |
एकदेशोत्थितः शोथो व्रणानां पूर्वलक्षणम् |
षड्विधः स्यात् पृथक्सर्वरक्तागन्तुनिमित्तजः ||१||
शोथाः षडेते विज्ञेयाः प्रागुक्तैः शोथलक्षणैः |
विशेषः कथ्यते चैषां पक्वापक्वादिनिश्चये ||२||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రాయేణ చికిత్సాసాధర్మ్యాద్ భావివ్రణత్వసంబంధతుల్యత్వాచ్చ వ్రణశోథనిదానమాహ– ఏకదేశోత్థిత ఇత్యాది| షడ్విధ ఇతి సంఖ్యాకథనం ద్వంద్వజనిషేధార్థం| ప్రాగుక్తైరితి ఆమపక్వైషణీయోక్తైః; తత్ర హి “వాతశ్వయథురరుణః కృష్ణో వా పరుషో మృదురనవస్థితః” (సు. సూ. అ. 17) ఇత్యాదినా షట్శోథలక్షణాన్యుక్తాని| విశేషః కథ్యతే చైషామితి తత్రానుక్తో విశేషః కథ్యత ఇత్యర్థః| పక్వాపక్వాదినిశ్చయ ఇతి అత్రాదిశబ్దేన పచ్యమానస్య పరిగ్రహః||1-2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వ్రణచికిత్సాసామాన్యాద్భావివ్రణత్వసంబంధతుల్యత్వాచ్చ వ్రణశోథనిదానారంభః| తేషాం ప్రాగ్రూపేణ సంఖ్యామాహ– ఏకేత్యాది| ఏకదేశే శోథః ఏతద్వ్రణపూర్వరూపం; స చ షడ్విధః– త్రిభిర్దోషైస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, రక్తేనైకః, అన్య ఆగంతుకః అభిఘాతజః, ఏవం షట్, షడ్విధ ఇతి సంఖ్యాకథనం ద్వంద్వజనిషేధార్థం| తేషాం లక్షణనిర్దేశం దర్శయన్నాహ– శోథా ఇతి| ప్రాగుక్తైరితి| శోథనిదానోక్తైశ్చ, ‘రసస్తనుత్వక్పరుషారుణాదికైః’ ఇత్యాది| సాంప్రతం పక్వాపక్వాదినిశ్చయ ఇత్యత్రాదిశబ్దేన పచ్యమానావస్థాయాః గ్రహణం||1-2||
Adhikarana వ్రణశోథస్య వాతజాదిభేదేన విశేషలక్షణం (౩) · Śloka ౩
విషమం పచ్యతే వాతాత్ పిత్తోత్థశ్చాచిరాచ్చిరం |
కఫజః పిత్తవచ్ఛోథో రక్తాగంతుసముద్భవః ||3||
View original
विषमं पच्यते वातात् पित्तोत्थश्चाचिराच्चिरम् |
कफजः पित्तवच्छोथो रक्तागन्तुसमुद्भवः ||३||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతాదిభేదేన విశేషలక్షణమాహ– విషమమిత్యాది| పిత్తవదితి పిత్తశోథవదచిరం పచ్యతే||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తమేవ విశేషమాహ– విషమమిత్యాది| శ్వయథోరేకదేశే అర్ధే వా, పిత్తోత్థోऽచిరం శీఘ్రం, కఫజశ్చిరం చరకలం, రక్తాగంతుజయోః పిత్తవత్ పిత్తశోఫవదచిరం పచ్యతే||3||
Adhikarana వ్రణశోథస్యామలక్షణం (౪) · Śloka ౪
మందోష్మతాऽల్పశోథత్వం కాఠిన్యం త్వక్సవర్ణతా |
మందవేదనతా చైతచ్ఛోథానామామలక్షణం ||4||
View original
मन्दोष्मताऽल्पशोथत्वं काठिन्यं त्वक्सवर्णता |
मन्दवेदनता चैतच्छोथानामामलक्षणम् ||४||
Show commentary
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఆమశోథలక్షణమాహ– మందేతి| మందోష్మతా ఈషదుష్ణతా, త్వక్సవర్ణతా త్వక్సదృశ ఏవ వర్ణః||4||
Adhikarana పచ్యమానవ్రణశోథలక్షణం (౫-౮) · Śloka ౮
దహ్యతే దహనేనేవ క్షారేణేవ చ పచ్యతే |
పిపీలికాగణేనేవ దశ్యతే ఛిద్యతే తథా ||5||
భిద్యతే చైవ శస్త్రేణ దండేనేవ చ తాడ్యతే |
పీడ్యతే పాణినేవాంతః సూచీభిరివ తుద్యతే ||6||
సోషాచోషో వివర్ణః స్యాదంగుల్యేవావఘట్యతే |
ఆసనే శయనే స్థానే శాంతిం వృశ్చికవిద్ధవత్ ||7||
న గచ్ఛేదాతతః శోథో భవేదాధ్మాతబస్తివత్ |
జ్వరస్తృష్ణాऽరుచిశ్చైవ పచ్యమానస్య లక్షణం ||8||
View original
दह्यते दहनेनेव क्षारेणेव च पच्यते |
पिपीलिकागणेनेव दश्यते छिद्यते तथा ||५||
भिद्यते चैव शस्त्रेण दण्डेनेव च ताड्यते |
पीड्यते पाणिनेवान्तः सूचीभिरिव तुद्यते ||६||
सोषाचोषो विवर्णः स्यादङ्गुल्येवावघट्यते |
आसने शयने स्थाने शान्तिं वृश्चिकविद्धवत् ||७||
न गच्छेदाततः शोथो भवेदाध्मातबस्तिवत् |
ज्वरस्तृष्णाऽरुचिश्चैव पच्यमानस्य लक्षणम् ||८||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పచ్యమానలక్షణమాహ– దహ్యత ఇత్యాది| పచ్యమానశోథే పిత్తలింగాన్యేవ భూయసా భవంతి, విదాహస్య పిత్తప్రకోపజత్వాత్; విదాహశ్చాత్ర దోషాదీనామేవ| తేన జ్వరతృష్ణారుచ్యాదయోऽత్ర పిత్తలింగాని| ఛిద్యత ఇతి ద్విధా క్రియత ఇవ| భిద్యత ఇతి విదార్యతే| సోషాచోష ఇతి ఉషా దాహః, చోషః పార్శ్వస్థాగ్నిసంతాపవద్వ్యథా, తాభ్యాం సహ వర్తతే యః స తథా||5-8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వ్రణశోఫస్య పచ్యమానావస్థామాహ– దహ్యత ఇత్యాది| పచ్యమానశోఫే పిత్తలింగాన్యేవ భూయసా భవంతి, విదాహః పిత్తప్రకోపాత్, జ్వరతృష్ణారుచ్యాదయోऽపి పిత్తలింగాని, అగ్నినా దహ్యత ఇవ, క్షారేణ పచ్యత ఇవ, పిపీలికాభిర్దశ్యత ఇవ, ఛిద్యతే ద్విధాక్రియత ఇవ శస్త్రేణ, భిద్యత ఇవ, దండేన తాడ్యత ఇవ, అంతర్మధ్యే, హస్తేన పీడ్యత ఇవ, సూచీభిర్విధ్యత ఇవ| ఉషా ఏకదేశికో దాహః, చోషః పార్శ్వస్థితాగ్నిసంతాపవద్వ్యథా, తాభ్యాం సహ వర్తతే యః స తథా, వివర్ణః మ్లానః, అంగుల్యా ఇవావఘట్యతే చాల్యతే| ఆసనే తథా శయనే తథా స్థానే ఊర్ధ్వభవనే వృశ్చికవిద్ధవత్ శాంతిం న గచ్ఛేత్| ఆధ్మాతబస్తివత్ వాయుపూర్ణబస్త్యాఖ్యమూత్రకోశవత్, శ్వయథుః సతతో భవతి, త్వక్సంకోచరహిత ఇత్యర్థః| జ్వరతృష్ణాదయశ్చోపద్రవా భవంతి పచ్యమానవ్రణశోఫే||5-8||
Adhikarana పక్వవ్రణశోథలక్షణం (౯-౧౧) · Śloka ౧౧
వేదనోపశమః శోథోऽలోహితోऽల్పో న చోన్నతః |
ప్రాదుర్భావో వలీనాం చ తోదః కండూర్ముహుర్ముహుః ||9||
ఉపద్రవాణాం ప్రశమో నిమ్నతా స్ఫుటనం త్వచాం |
బస్తావివాంబుసంచారః స్యాచ్ఛోథేऽంగులిపీడితే ||10||
పూయస్య పీడయత్యేకమంతమంతే చ పీడీతే |
భక్తాకాంక్షా భవేచ్చైతచ్ఛోథానాం పక్వలక్షణం ||11||
View original
वेदनोपशमः शोथोऽलोहितोऽल्पो न चोन्नतः |
प्रादुर्भावो वलीनां च तोदः कण्डूर्मुहुर्मुहुः ||९||
उपद्रवाणां प्रशमो निम्नता स्फुटनं त्वचाम् |
बस्ताविवाम्बुसञ्चारः स्याच्छोथेऽङ्गुलिपीडिते ||१०||
पूयस्य पीडयत्येकमन्तमन्ते च पीडीते |
भक्ताकाङ्क्षा भवेच्चैतच्छोथानां पक्वलक्षणम् ||११||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పక్వలక్షణమాహ– వేదనోపశమ ఇత్యాది| దాహాదివేదనోపశాంతిః, విదాహోపశమేన పిత్తస్యాబలవత్త్వాత్| తోదః కండూశ్చాత్ర వాతకఫలింగం| ప్రాదుర్భావో వలీనామితి మాంసశైథిల్యాద్వలీసంభవః| ఉపద్రవాణాం ప్రశమ ఇతి పిత్తకోపజనితా ఉషాచోషతృష్ణారుచ్యాదయో రోగా ఏవ ఉపద్రవాస్తేషాం ప్రశమః| నిమ్నతా స్వరూపతః, అంగులిపీడనాద్వా| స్ఫుటనం త్వచామితి కించిత్త్వగవదరణం| బస్తావివేత్యాది| బస్తిశ్చర్మపుటకం, పూయస్యేత్యత్ర ‘సంచార’ ఇతి శేషః| అయమర్థః– బస్తౌ యథాऽంబుసంచారస్తథా శోథేऽంగులిపీడితే సతి పూయస్య సంచారః| పీడయత్యేకమంతమంతే చ పీడిత ఇతి ఏకమంతం దేశం, అంతే అవయవే పీడితే పీడయతి అవగాహతే, ‘పూయ’ ఇతి శేషః||9-11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పక్వావస్థస్య శోఫస్య లక్షణమాహ– వేదనోపశమ ఇత్యాది| విదాహోపశమేన పిత్తస్యాబలత్వాత్| అలోహితః పాండుః ధూసరో వా, యదుక్తం సుశ్రుతే– “ పాండుతాऽల్పశోథతా” ఇతి అల్పవేదనయా ఇతి ఈషత్ పీడా వేదనోపశమః, ఇతి| యదుక్తం– ఉక్తః వేదనాపేక్షయా ప్రాదుర్భావో వలీనామితి మాంసశైథిల్యాద్వలీసంభవ ఇతి| తోదః కండుశ్చాత్ర వాతకఫలింగం| ఉపద్రవాణామిత్యాది| పిత్తకోపజనితా ఉషాచోషతృష్ణాऽరుచ్యాదయ ఉపద్రవాస్తేషాముపశమః| నిమ్నతా స్వరూపతోऽంగులినిపీడనాద్వా| స్ఫుటనం త్వచామితి కించిత్త్వగవదరణం| బస్తావివేత్యాది– బస్తిశ్చర్మపుటకం| పూయస్యేత్యత్ర ‘సంచార’ ఇతి శేషః| అయమర్థః– బస్తౌ యథాऽంబుసంచారః, తథాऽంగులిపీడితే శోథేऽపి పూయస్య సంచారః| ఏకమంతం దేశం, అంతే అవయవే పీడితే పీడయతి అవగాహతే ‘పూయ’ ఇతి శేషః| భక్తాకాంక్షేతి వేదనాపగమాదేవ||9-11||
Adhikarana ఏకదోషారబ్ధేऽపి శోథే పాకకాలే సర్వదోషసంబంధః (౧౨) · Śloka ౧౨
నర్తేऽనిలాద్రుఙ్న వినా చ పిత్తం పాకః కఫం చాపి వినా న పూయః |
తస్మాద్ధి సర్వే పరిపాకకాలే పచంతి శోథాంస్త్రయ ఏవ దోషాః ||12||
(సు. సూ. అ. 17) |
View original
नर्तेऽनिलाद्रुङ्न विना च पित्तं पाकः कफं चापि विना न पूयः |
तस्माद्धि सर्वे परिपाककाले पचन्ति शोथांस्त्रय एव दोषाः ||१२||
(सु. सू. अ. १७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఏకదోషారబ్ధేऽపి శోథే పాకకాలే సర్వదోషసంబంధమాహ– నర్తేऽనిలాద్రుగిత్యాది| రుగ్రుజా తోదాదిరూపా| సుశ్రుతే– “త్రిభిరేతైః శోణితచతుర్థైశ్చ శరీరమిదం ధార్యతే” (సు. సూ. అ. 21) ఇతి ద్వితీయం దర్శనం శోణితప్రాధాన్యాఖ్యాపకమాశ్రిత్యోక్తం– “కాలాంతరేణాభ్యుదితం తు పిత్తం కృత్వా వశే వాతకఫౌ ప్రసహ్య| పచత్యతః శోణితమేష పాకో మతః పరేషాం విదుషాం ద్వితీయః||” (సు. సూ. అ. 17) ఇతి| అత్ర దర్శనే పిత్తం విదాహకుపితం శోణితం దూష్యం కర్మభూతం పచతి, వాతకఫౌ వశే కృత్వా క్రోడీకృత్య; హీనార్థో వా వశేశబ్దః, వాతకఫౌ హీనౌ కృత్వేత్యర్థః; శోణితం కర్తృభూతం వా, తేన పక్త్యనుకూలత్వాద్వివక్షితం; పూర్వదర్శనే కఫాత్ పూయః, అత్ర దర్శనే శోణితాత్ పూయ ఇతి విశేషః| గంభీరపాకే శోథే సకలామపచ్యమానలక్షణానుదయాదజ్ఞాయమానే లక్షణాంతరముక్తం సుశ్రుతేన| తద్యథా– “కఫజేషు ఖలు శోథేషు గంభీరగతిత్వాదభిఘాతజేషు వా కేషుచిదసమస్తం పక్వలక్షణం దృష్ట్వా పక్వమపక్వమితి భిషఙ్మోహముపైతి, యత్ర హి త్వక్సవర్ణతా శీతశోథతా అల్పరుజతా అశ్మవద్ఘనతా చ, న తత్ర మోహముపేయాత్|” (సు. సూ. అ. 17) ఇతి| అస్యార్థః– యదా రాగదాహాదివేదనాసముదాయానంతరం త్వక్సవర్ణతాదీని భవంతి తదా న మోహమజ్ఞానతాముపేయాత్ పక్వమేవేతి నిశ్చినుయాత్| గదాధరేణ తు త్వక్సవర్ణతాదీని సంశయహేతూన్యుక్తాని; యతస్తేన “గంభీరపాకిత్వాదంతః పాకో బహిః పునస్త్వక్సావర్ణ్యం, గంభీరపాకిత్వాదేవ బహిః శీతతా, కఫారబ్ధత్వాన్మందరుజతాऽశ్మవచ్చ ఘనతా” ఇత్యభిధాయ “శేషం పక్వలక్షణైర్జానీయాత్” ఇత్యుక్తం||12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఏకదోషారబ్ధేऽపి శోథే పాకకాలే సర్వదోషసంబంధమాహ– నేత్యాది| అనిలాద్వాతాదృతే రుఙ్ న భవతి, పిత్తం వినా పాకో న భవతి, కఫం వినా పూయో న భవతి, తస్మాద్ధేతోః సర్వే శోఫాః పరిపాకకాలే త్రిభిరేవ దోషైః పాకం గచ్ఛంతి, రుక్ రుజా తోదాదిరూపా, శేషం సుగమం| సుశ్రుతే– ‘త్రిభిరేతైః శోణితచతుర్థైః శరీరమిదం ధార్యతే|’ ఇతి ద్వితీయం నిదర్శనం శోణితప్రాధాన్యాఖ్యాపకమాశ్రిత్యోక్తం మతాంతరమాహ– కాలాంతరేణేత్యాది| పిత్తప్రకోపప్రసరస్థానసంగ్రహకాలావధినా అభి సమంతతో భావేనాభ్యుదితం కుపితం పిత్తం, పిత్తమత్ర దోషో జ్ఞేయః, శోణితం దూష్యం, తుశబ్దోऽత్ర పునరర్థే, వాతకఫౌ వశే కృత్వా ఆత్మసాత్ కృత్వా, పాకక్రియాయాం పిత్తస్య ప్రాధాన్యాత్| పూర్వమతే కఫాత్ పూయః, అత్ర తు శోణితాదిభిరితి తాత్పర్యార్థః||12||
Adhikarana అవినిఃసృతస్య పూయస్య వికారాంతరకర్తృత్వం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
కాలాంతరేణాభ్యుదితం తు పిత్తం కృత్వా వశే వాతకఫౌ ప్రసహ్య |
పచత్యతః శోణితమేష పాకో మతః పరేషాం విదుషాం ద్వితీయః ||13||
కక్షం సమాసాద్య యథైవ వహ్నిర్వాయ్వీరితః సందహతి ప్రసహ్య |
తథైవ పూయో హ్యవినిఃసృతో హి మాంసం సిరాః స్నాయు చ ఖాదతీహ ||14||
(సు. సూ. అ. 17) |
View original
कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफौ प्रसह्य |
पचत्यतः शोणितमेष पाको मतः परेषां विदुषां द्वितीयः ||१३||
कक्षं समासाद्य यथैव वह्निर्वाय्वीरितः सन्दहति प्रसह्य |
तथैव पूयो ह्यविनिःसृतो हि मांसं सिराः स्नायु च खादतीह ||१४||
(सु. सू. अ. १७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అవినిఃసృతస్య పూయస్య దోషమాహ– కక్షమిత్యాది| కక్షం సమాసాద్యేతి కక్షం తృణాదిగహనం||13-14||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అనిర్హృతస్య పూయస్య దోషం దర్శయన్నాహ– కక్షమిత్యాది| కక్షం తృణాదీనాం సమూహం, స్నాయుమూలాః సిరాః, వాయ్వీరితః వాయుప్రేరితః||13-14||
Adhikarana ఆమశోథం ఛేదయతః పక్వం చోపేక్షతో వైద్యస్య నిందా (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
ఆమం విదహ్యమానం చ సమ్యక్ పక్వం చ యో భిషక్ |
జానీయాత్ స భవేద్వైద్యః శేషాస్తస్కరవృత్తయః ||15||
యశ్ఛినత్త్యామమజ్ఞానాద్యో వా పక్వముపేక్షతే |
శ్వపచావివ మంతవ్యౌ తావనిశ్చితకారిణౌ ||16||
(సు. సూ. అ. 17) |
View original
आमं विदह्यमानं च सम्यक् पक्वं च यो भिषक् |
जानीयात् स भवेद्वैद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः ||१५||
यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यो वा पक्वमुपेक्षते |
श्वपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणौ ||१६||
(सु. सू. अ. १७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్వపచావివ చండాలావివ, మంతవ్యౌ జ్ఞాతవ్యౌ| శేషాస్తస్కరవృత్తయ ఇతి లోభమాత్రప్రయుక్తత్వాత్తస్కరా ఇవ శేషాః||15-16||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఆమాదిలక్షణజ్ఞానే గుణమజ్ఞానే చ దోషం దర్శయన్నాహ– ఆమమిత్యాది| ఆమమపక్వం, విదహ్యమానం పచ్యమానం, సమ్యక్ పక్వం చ, యో భిషక్ జానీయాత్, స వైద్యో భవేత్ ఆయుర్వేదవిత్ స్యాత్, శేషా అన్యే ఆమాదిజ్ఞానవర్జితాః లోభమాత్రప్రయుక్తత్వాత్తస్కరా ఏవ| పక్వాపక్వయోశ్ఛేదనాఛేదనేన వైద్యదోషమాహ– య ఇత్యాది| శ్వపచశ్చాండాలః, స హి సర్వభక్షిత్వాత్ శ్వానమపి పచతి| శేషం సుగమం||15-16||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౪౧
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే వ్రణశోథనిదానం సమాప్తం ||41||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने व्रणशोथनिदानं समाप्तम् ||४१||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తవిరచితాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం వ్రణశోథనిదానం సమాప్తం||41||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం వ్రణశోథనిదానం||41||