૪૦. વિદ્રધિનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શોથત્વસામાન્યાત્ વિદ્રધિનિદાનમ્| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ત્વગ્રક્તમાંસમેદાંસીત્યાદિ| ઘોરમિત્યન્યેભ્યોઽપિ શોથસમુત્થાનેભ્યો ગ્રન્થ્યાદિભ્ય આશુકારિત્વાદ્દારુણમ્| ઉચ્છ્રિતા ભૃશમિતિ અત્યર્થં વૃદ્ધાઃ| અસ્થિસમાશ્રિતા ઇત્યનેન સ્થાનસંશ્રયોઽભિહિતઃ| ઉચ્છ્રિતા ભૃશમિત્યનેન પ્રકોપ આવિષ્કૃતઃ, એતેનૈવાન્તરીયકતયા ચયપ્રસરાવપ્યાક્ષિપ્તૌ મન્તવ્યૌ| મહામૂલમસ્થ્યાદિસમાશ્રયણાદ્ગમ્ભીરમૂલમ્| રુજાવન્તમિતિ ઉત્પત્તાવેવ રુજાપ્રકર્ષવન્તમ્, અતિશાયને મતુપ્| વૃત્તમિત્યાદિ વૃત્તં વર્તુલમ્| આયતં દીર્ઘમ્| વૃત્તાયતાભ્યાં ગ્રન્થ્યાદિવિલક્ષણતા| વિદ્રધિરિતિ ખ્યાત ઇતિ, ઇતિશબ્દેન નિરુપાધિસઙ્કેતમાત્રા વિદ્રધિસઞ્જ્ઞેતિ દર્શયતિ| ચરકે તુ વિદાહપ્રકર્ષાદ્વિદ્રધિસઞ્જ્ઞા| યદુક્તમ્– “સ વૈ શીઘ્રવિદાહિત્વાદ્વિદ્રધીત્યભિધીયતે|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ||૧-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શોથસામાન્યાદ્વિદ્રધિનિદાનમ્| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ત્વગિત્યાદિ| ઘોરમન્યેભ્યઃ શોથસમુત્થાનેભ્યો ગ્રન્થ્યાદિભ્યઃ આશુકારિત્વાદ્દારુણમ્| ઉચ્છ્રિતા ભૃશમિતિ અત્યર્થં વૃદ્ધાઃ, અસ્થિસમાશ્રિતા ઇતિ સ્થાનસંશ્રયોઽર્થોઽભિહિતઃ| ઉચ્છ્રિતા ભૃશમિત્યનેન પ્રકોપ આવિષ્કૃતઃ| મહામૂલમ્ અસ્થ્યાદિસમાશ્રયણાદ્ ગમ્ભીરમૂલમ્| રુજાવન્તમુત્પત્તાવેવ રુજાપ્રકર્ષવન્તમ્| વૃત્તં વર્તુલં, આયતં દીર્ઘં વૃત્તત્વાયતત્વાભ્યાં ગ્રન્થ્યાદિવિલક્ષણતા કથિતા, વિદ્રધિરિતિ ખ્યાત ઇતિ| ઇતિશબ્દેન નિરુપાધિસઙ્કેતમાત્રા વિદ્રધિરિતિ સઞ્જ્ઞેતિ દર્શયતિ, ચરકે તુ વિદાહપ્રકર્ષાદ્વિદ્રધિસઞ્જ્ઞા| યદુક્તમ્– “સર્વૈઃ શીઘ્રવિદાહિત્વાદ્વિદ્રધીતિ નિરૂપ્યતે|” ઇતિ| સ ષટ્પ્રકારઃ; ત્રિભિર્દોષૈસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, ક્ષતેનૈકઃ, અસૃજાઽપ્યેક ઇતિ ષટ્| ષણ્ણામપિ લક્ષણં કથ્યતે||૧-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકમાહ– કૃષ્ણ ઇત્યાદિ| વિષમો ભૃશમિતિ કદાચિદલ્પઃ, કદાચિન્મહાન્| ચિત્રોત્થાનપ્રપાક ઇતિ| ચિત્રૌ નાનાવિધૌ વાયોર્વિષમક્રિયત્વાત્ ઉદ્ગમપ્રપાકૌ યસ્ય સ તથા||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકવિદ્રધિલક્ષણમાહ– કૃષ્ણ ઇત્યાદિ| વિષમો ભૃશમિતિ કદાચિદલ્પઃ, કદાચિન્મહાન્, ભૃશમતિશયેન| ચિત્રોત્થાનપ્રપાક ઇતિ ચિત્રૌ નાનાવિધૌ વાયોર્વિષમક્રિયત્વાદુદ્ગમપ્રપાકૌ યસ્ય સ તથા||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકમાહ– પક્વેત્યાદિ| જ્વરદાહાવુત્થાનકાલ એવ, પાકકાલે તુ પ્રકર્ષવન્તૌ તાવિતિ વિશેષઃ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકમાહ– પક્વેત્યાદિ| પક્વોદુમ્બરસદૃશઃ, શ્યાવઃ શ્યામવર્ણઃ, જ્વરદાહૌ ઉત્થાનકાલ એવ સ્યાતાં, પાકકાલે તુ તાવેવ પ્રકર્ષવન્તૌ, ક્ષિપ્રમુત્થાનપ્રપાકૌ યસ્ય સ તથા||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કફજમાહ– શરાવેત્યાદિ| શરાવસદૃશ ઇતિ મહત્ત્વસૂચનપરમ્||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લેષ્મજમાહ– શરાવેત્યાદિ| શરાવસદૃશ ઇતિ મહત્ત્વસૂચનપરમ્| ચિરમુત્થાનપ્રપાકૌ યસ્ય સ તથા||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પાકાનન્તરં સમ્ભૂતાસ્રાવલિઙ્ગમાહ– તનુપીતસિતાશ્ચૈષામિત્યાદિ| ક્રમશ ઇતિ યથાક્રમં; તેન વાતેન તનુઃ, પિત્તેન પીતઃ, કફેન સિતઃ; તનુસ્રાવે વાતાનુરૂપો વર્ણો જ્ઞેયઃ|૭|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તેષાં દોષભેદેન સ્રાવાનાહ– તન્વિત્યાદિ| ક્રમશ ઇતિ ક્રમેણ; વાતેન તનુઃ, પિત્તેન પીતઃ, શ્લેષ્મણા સિતઃ, તનુસ્રાવે વાતાનુરૂપો વર્ણો જ્ઞેયઃ|૭|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સન્નિપાતજમાહ– નાનેત્યાદિ| નાનાવર્ણરુજાસ્રાવ ઇતિ નાનાશબ્દો વર્ણાદિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે; નાના બહુવિધા વર્ણાઃ કૃષ્ણપીતશુક્લવર્ણાઃ, રુજાઃ તોદદાહકણ્ડ્વાદિકાઃ, તનુપીતસિતા આસ્રાવાશ્ચ યસ્ય સ તથા| અન્યત્ર શોથે પાકકાલે નાનારુજા, અત્ર તુ સર્વદા| ઘાટાલ ઇતિ ઘાટા અસ્યાસ્તિ સ ઘાટાલ ઇતિ મત્વર્થીયો લચ્, અત્યુચ્છ્રિતાગ્રત્વેન ઘાટાલ ઇવ| વિષમોઽસાધ્યત્વાત્| વિષમં પચ્યતે ઇતિ ચિરાચિરગમ્ભીરોત્તાનોર્ધ્વાનૂર્ધ્વભેદેન વિષમં યથા ભવતિ તથા પચ્યત ઇતિ; વિષમમ્ અસમમ્| નનુ, વિષમપાકિત્વં વાતિકે વિદ્રધાવુક્તં, તથાઽનુપક્રાન્તે ચ શોથે; યથા– “યોઽભ્યુત્થિતોઽલ્પો યદિ વા મહાન્ સ્યાત્ ક્રિયાં વિના પાકમુપૈતિ શોથઃ| વિશાલમૂલો વિષમો વિદગ્ધઃ સ કૃચ્છ્રતાં યાત્યવગાઢદોષઃ||” (સુ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| અતઃ સંશયે કથં મિથો ભેદપ્રતીતિઃ? ઉચ્યતે– વાતિકે અપ્રતીકારેણૈવ વિષમપાકિત્વમ્, પ્રતીકારેણૈવ ભેદિતમ્| ઇહ પુનઃ પ્રતીકારેઽપિ વૈષમ્યં; વાતિકે તુ પાકમાત્રવૈષમ્યં, ન તુ ગામ્ભીર્યાદિના; અતો વાતિકઃ સાધ્યઃ||૭||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સાન્નિપાતિકમાહ– નાનેત્યાદિ| નાના બહુવિધાઃ કૃષ્ણપીતશુક્લા વર્ણાઃ, તોદદાહકણ્ડ્વાદિરુજાઃ, તનુપીતસિતાઃ સ્રાવા યસ્ય સ તથા| અન્યત્ર શોથે પાકકાલે નાનારુજાઃ, અત્ર તુ સર્વદા| ઘાટાલ ઇતિ ઘાટા અસ્યાસ્તીતિ ઘાટાલઃ, મત્વર્થીયો લચ્, અત્યુચ્છ્રિતાકૃતિત્વેન ઘાટાલ ઇવ| વિષમોઽસાધ્યત્વાત્| વિષમં પચ્યત ઇતિ ચિરાચિરગમ્ભીરોત્તાનોર્ધ્વાનૂર્ધ્વભેદેન વિષમં યથા ભવતિ તથા પચ્યતે||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અભિઘાતજસ્યાગન્તોઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– તૈસ્તૈરિત્યાદિ| તૈસ્તૈરિતિ કાષ્ઠલોષ્ટપાષાણાદિભિઃ| અભિહત ઇતિ અસ્રુતરક્તસ્ય મથિતપિચ્ચિતાદેરુપલક્ષણં, ક્ષત ઇતિ સ્રુતરક્તસ્ય છિન્નભિન્નાદેઃ; દ્વયોરભિહતયોરપથ્યકારિણ ઇતિ વિશેષણમ્| ક્ષતોષ્મેતિ ક્ષતશબ્દસ્ય હિંસામાત્રપરિગ્રહાત્ ક્ષતાભિહતયોરપ્યૂષ્મા ક્ષતોષ્મશબ્દેનોચ્યતે| વાયુવિસૃત ઇતિ ક્ષતે રક્તક્ષયાત્ અભિહતે અભિઘાતાદેવ વાતકોપઃ, કુપિતેન વાતેન હેતુભૂતેન વિસૃતઃ પ્રસૃતો વાયુવિસૃતઃ| યદ્યપ્યયં વાતપિત્તરક્તજસ્તથાઽપિ પ્રાગભિઘાતસમ્ભવત્વેનાગન્તુઃ, વાતપિત્તરક્તજાનાં જનકત્વેનૈવ વિલક્ષણાઽસ્ય સમ્પ્રાપ્તિઃ| પિત્તવિદ્રધિલક્ષણ ઇતિ અત્રોક્તજ્વરાદિવ્યતિરિક્તસંસ્થાનવર્ણવેદનાદિપિત્તવિદ્રધિલિઙ્ગયુક્ત ઇત્યર્થઃ||૮-૯||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અભિઘાતજસ્યાગન્તોર્વિદ્રધેઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– તૈસ્તૈરિત્યાદિ| કાષ્ઠલગુડપાષાણાદિભિઃ, અભિહિત ઇતિ અસ્રુતરક્તસ્ય મથિતપિચ્ચિતાદેરુપલક્ષણમ્| દ્વયોરભિહતક્ષતયોરપથ્યકારિણ ઇતિ યોજ્યમ્| ક્ષતોષ્મેત્યાદિ ક્ષતસ્ય હિંસાત્વમાત્રપરિગ્રહાત્ ક્ષતાભિહતયોરપ્યૂષ્મા ક્ષતોષ્મશબ્દેનોચ્યતે| વાયુવિસૃત ઇત્યાદિ| વાતેન વિસ્તારિતઃ ક્ષતેન રક્તક્ષયાત્, અભિહતે અભિઘાતાદેવ વાતકોપઃ, કુપિતેન ચ વાતેન હેતુભૂતેન વિસૃતઃ પ્રસૃતઃ રક્તં પિત્તં ઈરયેત્ કોપયેત્| યદ્યપ્યયં વાતપિત્તરક્તજસ્તથાઽપિ પ્રાગભિઘાતસમ્ભવત્વેનાગન્તુઃ| પિત્તવિદ્રધિલક્ષણ ઇતિ અત્ર જ્વરદાહવ્યતિરિક્તસંસ્થાનવર્ણવેદનાદિપિત્તલક્ષણ ઇત્યર્થઃ||૮-૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તજમાહ– કૃષ્ણેત્યાદિ| પિત્તવિદ્રધિલિઙ્ગાતિદેશેન લબ્ધાવપિ દાહજ્વરૌ તીવ્રતાવિશેષાર્થમુક્તૌ| શ્યાવ ઇતિ પિત્તવિદ્રધિલિઙ્ગાતિદેશેન પ્રસક્તસ્ય પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશસ્યાપવાદઃ| ભોજપ્રભૃતયસ્તુ ધાતુરક્તજં વિદ્રધિં પરિત્યજ્ય મક્કલ્લસઞ્જ્ઞયાઽઽર્તવલક્ષણરક્તજં પઠન્તિ| તેષાં મતે આર્તવજેન સહ ષડ્વિદ્રધયઃ, સુશ્રુતે તુ ધાતુરક્તજોઽપિ તથા મક્કલ્લસઞ્જ્ઞકોઽપિ વિદ્રધિઃ સામાન્યેન રક્તજ એવેતિ ષડ્વિદ્રધય ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્||૧૦||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તજવિદ્રધિમાહ– કૃષ્ણેત્યાદિ| કૃષ્ણઃ કૃષ્ણવર્ણઃ, સ્ફોટાવૃતઃ પિડકાયુક્તઃ, શ્યાવઃ શ્યાવવર્ણઃ; અન્યે ‘કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર કૃષ્ણૈઃ સ્ફોટૈરાવૃતઃ પિત્તવિદ્રધિલક્ષણનિર્દેશેન યદ્યપિ દાહજ્વરૌ લબ્ધૌ, તથાઽપ્યત્રાતિદાહજ્વરખ્યાપનાર્થમુક્તમ્| ભોજપ્રભૃતયસ્તુ ધાતુરક્તજં વિદ્રધિં પરિત્યજ્ય મક્કલ્લસઞ્જ્ઞમાર્તવલક્ષણરક્તજં પઠન્તિ| તેષાં મતે આર્તવજેન સહ ષડ્ વિદ્રધયઃ, સુશ્રુતે તુ ધાતુરક્તજોઽપિ તથા મક્કલ્લજોઽપિ વિદ્રધિઃ સામાન્યેન રક્તજ એવેતિ ષડ્ વિદ્રધય ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્||૧૦||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અધિષ્ઠાનવિશેષેણ લિઙ્ગવિશેષં સાધ્યતામસાધ્યતાં ચ પ્રતિપાદયિતુમાભ્યન્તરવિદ્રધિમાહ– પૃથગિત્યાદિ| ઇયમધિકવિધાનાર્થમુક્તાઽપિ સમ્પ્રાપ્તિર્વિદ્રધેઃ પુનરુચ્યતે| આભ્યન્તરસ્ય રક્તજસ્ય તથાઽઽગન્તોશ્ચ વિદ્રધેર્દોષેણ વ્યપદેશાદિયમેવ તત્રાપિ સમ્પ્રાપ્તિર્જ્ઞેયેતિ કશ્ચિત્| બાહ્યાગન્તુવદાભ્યન્તરાગન્તુસમ્પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ| ક્ષતજસ્યાભ્યન્તરાભાવાન્ન નિર્દિષ્ટઃ ક્ષતજ ઇતિ તુ જેજ્જટઃ| ગુલ્મરૂપિણમિતિ ગુલ્મવત્ સંહતમ્| એતદાભ્યન્તરવિદ્રધીનાં સામાન્યરૂપં; વિશેષલક્ષણં તુ બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણૈરેવ જ્ઞેયમ્| વલ્મીકવત્ સમુન્નદ્ધં સમન્તાદુન્નતમ્; એતદપિ પચ્યમાનાવસ્થાયાં સર્વેષાં સમાનમ્| બસ્તિમુખ ઇતિ બસ્તિમુખ એવ, વિદ્રધ્યાધારભૂતમાંસાદિસમ્ભવાત્; ન બસ્તૌ, તસ્ય તનુત્વાત્| આટોપો રુજાપૂર્વકક્ષોભઃ| મારુતકોપનમિતિ માર્ગાવરોધાદ્વાયોઃ કોપઃ| વૃક્કયોરિતિ વૃક્કમગ્રમાંસમ્| સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહઃ પ્રત્યઙ્ગવ્યથા, સર્વસિરાધિષ્ઠાનત્વાત્ હૃદયસ્ય| ક્લોમ્નીતિ ક્લોમ વૃક્કાદૂર્ધ્વં પિપાસાસ્થાનમ્| પેપીયતે પયઃ ઇતિ પુનઃ પુનર્જલં પાતુમિચ્છતીત્યર્થઃ||૧૧-૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અધિષ્ઠાનવિશેષેણ લિઙ્ગવિશેષં સાધ્યાસાધ્યતાં ચ જ્ઞાપયિતુમન્તરવિદ્રધીનાહ– પૃથગિત્યાદિ| દોષા વાતાદયઃ, પૃથગ્ ભિન્નાઃ, સમ્ભૂય મિલિત્વા વા, અન્તર્મધ્યે, ગુલ્મરૂપિણં ગુલ્મવત્સંહતં, વલ્મીકવત્સમુન્નતં, વલ્મીકં ભૂમૌ કૃમિવિશેષૈઃ કૃતં, તદ્વત્સમન્તાત્ ઉન્નતમ્| સ્થાનસંશ્રયમાહ– ગુદ ઇત્યાદિ| બસ્તિમુખ ઇતિ બસ્તિમુખાશ્રિતમાંસાદૌ; ન ચ બસ્તૌ, તનુત્વાત્| કુક્ષૌ પાર્શ્વયોરધોભાગે, વઙ્ક્ષણયોઃ ઊરુમેઢ્રસન્ધ્યોઃ| વૃક્કૌ માંસપિણ્ડદ્વયમ્, એકો વામપાર્શ્વે સ્થિતઃ, દ્વિતીયો દક્ષિણપાર્શ્વે સ્થિતઃ, પ્લીહા ઉદરસ્ય વામપાર્શ્વે સ્થિતઃ, યકૃત્ કાલખણ્ડં દક્ષિણપાર્શ્વસ્થં, હૃદયં કમલમુકુલાકારમધોમુખં, ક્લોમ કાલખણ્ડાધસ્તાત્ સ્થિતં દક્ષિણપાર્શ્વસ્થં તિલકં પ્રસિદ્ધમ્| તેષામાભ્યન્તરાણાં વિદ્રધીનાં લિઙ્ગાનિ બાહ્યવિદ્રધીનાં લિઙ્ગાનિ બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણૈરુક્તાનિ| પ્રત્યેકં સ્થાનસંશ્રયત્વેન રૂપમાહ– ગુદ ઇત્યાદિ| ગુદેનાર્તે વિદ્રધૌ વાતનિરોધો ભવતિ, તથા બસ્તૌ કૃચ્છ્રમૂત્રતા અલ્પમૂત્રતા ચ| તાભ્યાં હિક્કા તથા આટોપો રુજાપૂર્વકઃ ક્ષોભઃ, કુક્ષૌ મારુતકોપનમિતિ માર્ગરોધાત્ વાયોઃ પ્રકોપઃ, વઙ્ક્ષણોત્થે વિદ્રધૌ તીવ્રઃ કટીપૃષ્ઠગ્રહો ભવતિ વૃક્કયોરિત્યાદિ| વૃક્કમગ્રમાંસં, પાર્શ્વસઙ્કોચઃ પાર્શ્વોત્પાટનમિવ, પ્લીહ્નિ ઉચ્છ્વાસાવરોધનં ભવતિ| તથા હૃદીતિ હૃદયોત્થે વિદ્રધૌ સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહાદય ઉપદ્રવા ભવન્તીત્યર્થઃ| તીવ્રો દુઃસહઃ, સર્વેષામઙ્ગાનાં પ્રકર્ષેણ ગ્રહણમિવ સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહઃ પ્રત્યઙ્ગવ્યથા, સર્વાધિષ્ઠાનત્વાત્ હૃદયસ્ય, યકૃતિ જાતે વિદ્રધૌ શ્વાસસ્તથા હિક્કા ચ ભવતિ| ક્લોમ્નીત્યાદિ| વૃક્કાદૂર્ધ્વં પિપાસાસ્થાનં ક્લોમ, પેપીયતે પય ઇતિ પુનઃપુનર્જલં પાતુમિચ્છતિ||૧૧-૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્રાવનિર્ગમમાર્ગમાહ– નાભેરિત્યાદિ| ઉપરિજા વૃક્કપ્લીહાદિજાઃ| યાન્તિ સ્રવન્તિ| નાભિજસ્તૂભયમાર્ગસ્રાવી, ઊર્ધ્વાધઃસ્રાવશ્ચ તથાગતિત્વાત્ વાતસ્ય| યદાહ હારીતઃ– “ઊર્ધ્વં પ્રભિન્નેષુ મુખાન્નરાણાં પ્રવર્તતેઽસૃક્સહિતોઽપિ પૂયઃ| અધઃપ્રભિન્નેષુ ચ પાયુમાર્ગાત્, દ્વાભ્યાં પ્રવૃત્તિસ્ત્વિહ નાભિજેષુ||” ઇતિ| ઇતર ઇતિ નાભિબસ્તિવઙ્ક્ષણજાઃ|૧૭|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્રાવનિર્ગમમાહ– નાભેરિત્યાદિ| ઉપરિજાતાઃ વૃક્કપ્લીહાદિજાઃ પક્વાઃ સન્ત ઊર્ધ્વં યાન્તિ સ્રવન્તિ, નાભિજસ્તૂભયમાર્ગસ્રાવી, ઊર્ધ્વાધઃસ્રાવશ્ચ તથા ગતિત્વાદ્વાતસ્ય| તથા ચ હારીતઃ– “ઊર્ધ્વં પ્રભિન્નેષુ મુખાન્નરાણાં પ્રવર્તતેઽસૃક્સહિતશ્ચ પૂયઃ| અધઃપ્રભિન્નેષુ તુ પાયુમાર્ગાદ્ દ્વાભ્યાં પ્રવૃત્તિસ્ત્વિહ નાભિજેષુ||” ઇતિ| ઇતરે નાભિબસ્તિવઙ્ક્ષણજાઃ સ્રવન્તિ|૧૭|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાધ્યત્વાદિકમાહ– અધ ઇત્યાદિ| અધઃસ્રુતેષ્વિતિ સ્વયમેવ યદા નાભ્યાદિજા ભિન્ના અધઃ સ્રવન્તિ તદા જીવતિ| સ્રુતેષૂર્ધ્વં ન જીવતીતિ ઊર્ધ્વં પૂયસ્યાસમ્યઙ્નિર્ગમાન્ન જીવનમ્| હૃન્નાભિબસ્તિવર્જ્યા ઇતિ પ્લીહક્લોમાદિજાઃ| ભિન્નેષુ બાહ્યત ઇતિ વૈદ્યવ્યાપારેણ ભિન્નેષુ; અન્યે મર્માદ્યાશયજેષુ સ્વયમેવ ભિન્નેષ્વિતિ વ્યાચક્ષતે, અન્તર્ભિન્નેષ્વપ્યધઃસ્રાવિષુ જીવનોક્તેઃ| નેતરેષ્વિતિ હૃન્નાભિબસ્તિજેષુ ભિન્નેષુ તેષાં મર્મત્વાદ્ બાહ્યા આભ્યન્તરા વા વર્જ્યાઃ| કદાચનેતિ પાકે અપાકે વા| તથા ચ ભોજઃ– “અસાધ્યો મર્મજો જ્ઞેયઃ પક્વોઽપક્વશ્ચ વિદ્રધિઃ| સન્નિપાતોત્થિતોઽપ્યેવં પક્વ એવ તુ બસ્તિજઃ|| ત્વગ્જો નાભેરધો યશ્ચ સાધ્યો મર્મસમીપજઃ| અપક્વશ્ચૈવ પક્વશ્ચ સાધ્યો નોપરિ નાભિજઃ||” ઇતિ| અત્ર મર્મજશબ્દેન હૃદયનાભિજાવુચ્યેતે| બદ્ધનિષ્યન્દમિતિ બદ્ધમૂત્રમ્| એતદ્બસ્તિજે પ્રાયઃ||૧૭-૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્રાવવિષયસાધ્યાસાધ્યત્વમાહ– સ્વયમેવ યદા નાભ્યાદિજા ભિન્ના અધઃ સ્રવન્તીતિ તદા જીવતિ, સ્રુતેષૂર્ધ્વમિત્યાદિ, ઊર્ધ્વસ્રુતેષુ ન જીવતિ| ઊર્ધ્વપૂયસ્યાસમ્યઙ્નિર્ગમાન્ન જીવનમ્|| હૃદિત્યાદિ| ભિન્નેષુ બાહ્યત ઇતિ વૈદ્યવ્યાપારેણ ભિન્નેષુ કદાચિદ્દૈવવશાત્ પુરુષો જીવેત્| અન્યે મર્માદ્યાશયજેષુ સ્વયમેવ ભિન્નેષ્વિતિ વ્યાચક્ષતે| અન્તર્ભિન્નેષ્વપ્યધઃસ્રાવિષુ જીવનોક્તેઃ| નેતરેષ્વિતિ હૃન્નાભિબસ્તિજેષુ ભિન્નેષુ, તેષાં મર્મત્વાત્ બાહ્યા આભ્યન્તરા વા વર્જ્યાઃ| કદાચનેતિ પાકે અપાકે ચ| તથાચ ભોજઃ– “અસાધ્યો મર્મજો જ્ઞેયઃ પક્વોઽપક્વશ્ચ વિદ્રધિઃ| સન્નિપાતોત્થિતોઽપ્યેવં પક્વ એવ તુ બસ્તિજઃ|| ત્વગ્જો નાભેરધો યશ્ચ સાધ્યો મર્મસમીપજઃ| અપક્વશ્ચૈવ પક્વશ્ચ સાધ્યો નોપરિનાભિજઃ||” ઇતિ| અત્ર મર્મશબ્દેન હૃદયનાભિજાવુચ્યેતે| સાધ્યાસાધ્યત્વમાહ– પઞ્ચ ઇતિ| વાતિકપૈત્તિકશ્લૈષ્મિકાગન્તુરક્તજા ઇતિ| અયં બાહ્યેષુ વિષયઃ ત્રિદોષજસ્ત્વસાધ્યઃ| તેષાં વિષયમાહ– આમેતિ| તેષાં વિદ્રધીનામાભ્યન્તરેષ્વસાધ્યત્વમાહ– આધ્માતમિત્યાદિ| બદ્ધનિષ્પન્દં બદ્ધમૂત્રમ્, એતદ્બસ્તિજે પ્રાયઃ| શેષં સુગમમ્| અત્ર કેચિત્ તન્ત્રાન્તરોક્તં સ્તનવિદ્રધિલક્ષણં પઠન્તિ, તદ્યથા– “એવમેવ સ્તનસિરા વિકૃતાઃ પ્રાપ્ય યોષિતામ્| સૂતાનાં ગર્ભિણીનાં ચ સમ્ભવેચ્છ્વયથુર્ઘનઃ|| સ્તને સદુગ્ધે ચાપ્તાસૃગ્બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણઃ| નાડીનાં સૂક્ષ્મરન્ધ્રત્વાત્સ કન્યાનાં ન જાયતે||૧૭-૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં વિદ્રધિનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં વિદ્રધિનિદાનમ્||૪૦||