Adhikarana ਵਾਤਰਕ੍ਤਨਿਦਾਨਮ੍ (੧-੩) · Śloka ੩
ਅਥ ਵਾਤਰਕ੍ਤਨਿਦਾਨਮ੍ | ਲਵਣਾਮ੍ਲਕਟੁਕ੍ਸਾਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਃ | ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮ੍ਬੁਜਾਨੂਪਮਾਂਸਪਿਣ੍ਯਾਕਮੂਲਕੈਃ ||੧|| ਕੁਲਤ੍ਥਮਾਸਨਿਸ੍ਪਾਵਸ਼ਾਕਾਦਿਪਲਲੇਕ੍ਸੁਭਿਃ | ਦਧ੍ਯਾਰਨਾਲਸੌਵੀਰਸ਼ੁਕ੍ਤਤਕ੍ਰਸੁਰਾਸਵੈਃ ||੨|| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਕ੍ਰੋਧਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ | ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ | (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੯) | ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਸੁਖਿਨਾਂ ਚਾਪਿ ਕੁਪ੍ਯਤੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ||੩|| (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੧) |
View original
अथ वातरक्तनिदानम् | लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनः | क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः ||१|| कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः | दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः ||२|| विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः | प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् | (च. चि. अ. २९) | स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ||३|| (सु. चि. अ. १) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਮਾਹ| ਨਨੁ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਵਾਤਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ ਏਵ ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ ਪਠਿਤਂ, ਤਤ੍ ਕੁਤੋਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪਥਕ੍ ਪਾਠਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸਤ੍ਯਪਿ ਵਾਤਰੋਗਤ੍ਵੇ ਨਿਦਾਨਵੈਸ਼ਿਸ੍ਟ੍ਯਾਤ੍ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੋਸਦੂਸ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਹਸ੍ਤਾਦਿਦੇਸ਼ ਏਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕਥਨਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪਥਕ੍ਕਰਣਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਚਰਕੇਪਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਪਥਗ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਧਿਕਾਰਃ| ਨਨੁ, ‘ਰੁਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸਸਨ੍ਤਾਪਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਰਕ੍ਤਗਤਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਾਵੇਵੋਕ੍ਤਂ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਭਿਧਾਨਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਨੈਵਂ, ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ ਹਿ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਵਾਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਰਕ੍ਤੇਨ ਚ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕਂ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ਤਰਮੇਵ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਵਦ੍ਧੇਨ ਰਕ੍ਤੇਨਾਵਾਰਿਤਃ ਪਥਿ| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ਦੂਸਯੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੯) ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਗਤਵਾਤੇ ਤੁ ਵਾਤ ਏਵ ਦੁਸ੍ਟੋ ਰਕ੍ਤਮਦੁਸ੍ਟਮੇਵ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਭੇਦਃ| ਲਵਣਾਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ, ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਬ੍ਦੌ ਮਾਂਸੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯੇਤੇ| ਪਿਣ੍ਯਾਕਸ੍ਤਿਲਕਲ੍ਕਃ| ਨਿਸ੍ਪਾਵਃ ਸ਼ਿਮ੍ਬਿਃ, ਪਲਲਂ ਮਾਂਸਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਸੁਕੁਮਾਰਾ ਮਦੁਦੇਹਾਵਯਵਾਃ, “ਤੇਸਾਮਲ੍ਪਚੇਸ੍ਟਤ੍ਵਾਲ੍ਲਵਣਾਦਿਭਿਃ ਰਕ੍ਤਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਪ੍ਰਜਾਗਰਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਵਾਤਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ|” ਇਤਿ ਈਸ਼ਾਨਃ||੧-੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਮਾਹ| ਨਨੁ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਵਾਤਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ ਏਵ ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ ਪਠਿਤਂ, ਤਤ੍ ਕੁਤੋਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸਤ੍ਯਪਿ ਵਾਤਰੋਗਤ੍ਵੇ ਨਿਦਾਨਵੈਸ਼ਿਸ੍ਟ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕਥਨਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪਥਕ੍ਕਰਣਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਚਰਕੇਪਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਪਥਗ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਧ੍ਯਾਯ ਉਕ੍ਤਃ| ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਲਵਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਵਣਾਦਿਭਿਰ੍ਭੋਜਨੈਃ, ਤਥਾ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮ੍ਬੁਜਾਦਿਭਿਃ, ਤਥਾ ਕੁਲਤ੍ਥਾਦਿਭਿਃ, ਤਥਾ ਦਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ, ਤਥਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਦਿਭਿਃ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਪੁਂਸਾਂ, ਤਥਾ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਂ ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਚ ਸੁਖਿਨਾਂ ਚ ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਬ੍ਦੌ ਮਾਂਸੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯੇਤੇ| ਪਿਣ੍ਯਾਕਃ ਤਿਲਕਲ੍ਕਃ, ਨਿਸ੍ਪਾਵਃ ਸ਼ਿਮ੍ਬਿਃ, ਪਲਲਂ ਮਾਂਸਂ, ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ਟਿਤਮ੍, ਅਮ੍ਬੁਜਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ, ਆਰਨਾਲਾਦਯਃ ਕਾਞ੍ਜਿਕਭੇਦਾਃ, ਸੁਰਾ ਪਿਸ੍ਟਕਤਾ, ਆਸਵੋ ਮਦ੍ਯਂ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿ, ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਭੁਕ੍ਤੋਪਰਿਭੋਜਨਂ, ਸੁਕੁਮਾਰਾ ਮਦੁਦੇਹਾਵਯਵਾਃ, ਸ੍ਥੂਲਾ ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਃ, ਸੁਖਿਨਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ; ਤੇਸਾਮਲ੍ਪਚੇਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ ਲਵਣਾਦਿਭਿਃ ਰਕ੍ਤਂ, ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ ਈਸ਼ਾਨਃ||੧-੩||