Adhikarana ਵਾਤਰੋਗਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ (੧-੪) · Śloka ੪
ਅਥ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਮ੍|
ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਾਲ੍ਪਲਘ੍ਵਨ੍ਨਵ੍ਯਵਾਯਾਤਿਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ |
ਵਿਸਮਾਦੁਪਚਾਰਾਚ੍ਚ ਦੋਸਾਸਕ੍ਸ੍ਰਵਣਾਦਪਿ ||੧||
ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਾਤ੍ਯਧ੍ਵਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਵਿਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ |
ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਰੋਗਾਤਿਕਰ੍ਸਣਾਤ੍ ||੨||
ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਾਮਾਦਭਿਘਾਤਾਦਭੋਜਨਤ੍ |
ਮਰ੍ਮਾਬਾਧਾਦ੍ਗਜੋਸ੍ਟ੍ਰਾਸ਼੍ਵਸ਼ੀਘ੍ਰਯਾਨਾਪਤਂਸਨਾਤ੍ ||੩||
ਦੇਹੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਰਿਕ੍ਤਾਨਿ ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਬਲੀ |
ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ||੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
अथ वातव्याधिनिदानम्|
रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः |
विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादपि ||१||
लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामादिविचेष्टितैः |
धातूनां सङ्क्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात् ||२||
वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनत् |
मर्माबाधाद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात् ||३||
देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली |
करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रयान् ||४||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਪਸ੍ਮਾਰਵਦ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਪਸ੍ਮਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਨਨੁ, ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਕੋਰ੍ਥਃ? ਕਿਂ ਵਾਤ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਉਤ ਵਾਤੇਨ ਜਨਿਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ? ਆਦ੍ਯੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਸ੍ਵਪਿ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵ੍ਯਾਧਿਪਦਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯਾਦ੍ਵਿਕਤੋ ਦੁਃਖਕਾਰੀ ਵਾਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– ‘‘ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਂ ਸ਼ੂਲਾਟੋਪੌ ਕਰੋਤਿ ਚ|’’ (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਵਾਤਜਨਿਤੋਸਾਧਾਰਣਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੀਯਂ, ਤੇਨੋਭਯਤ੍ਰਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ| ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਮ੍– ‘‘ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ ਕੇਵਲਃ| ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਕ੍ਸੇਪਕਮ੍’’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਤ੍ਰਾਰਮ੍ਭਕੋ ਵਾਯੁਰੇਵ, ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯ ਉਕ੍ਤਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾ, ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾ ਯੇ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਵਾ ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ– ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ; ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਯੇ ਨਿਯਤੈਕਦੋਸਜਨ੍ਯਾਃ, ਯਥਾ– ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦਯੋ ਯੇ ਵਾਤੇਨੈਵ ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇਨ ਵਾ; ਤਥਾ ਓਸਚੋਸਾਦਯਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨੈਵ, ਨ ਵਾਤੇਨ ਕਫੇਨ ਚ ਤਥਾ ਤਪ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ ਕਫੇਨੈਵ, ਨ ਵਾਤੇਨ, ਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ,; ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਕਫਵ੍ਯਾਧੀ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤੌ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਾਯੋਰਤਿਬਲਤ੍ਵੇਨ ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵੇਨ ਚ ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਸ਼੍ਵੇਵਾਤ੍ਯਯਕਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਭਿਧਾਨਂ, ਨਤੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਭਿਧਾਨਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਾਤਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯ ਏਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ, ਨਤੁ ਪਿਤ੍ਤਕਫਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯਃ| ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋ ਰੂਪਰਸਾਦਿਯੋਗਾਦ੍ਦੂਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਯੋਗਾਦ੍ਵਾ ਹਰਿਦ੍ਰਾਚੂਰ੍ਣਸਂਯੋਗਵਦਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਸਦਸ਼ਾ ਰਸਾਦਿਮਨ੍ਤੋ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪਥਙ੍ਨਾਮਾਨੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਵਾਯੋਸ੍ਤੁ ਰੂਪਰਸਾਦ੍ਯਭਾਵਾਤ੍ ਦੂਸ੍ਯਨਿਰਪੇਕ੍ਸਾ ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦਯੋ ਵਾਤਾਦਨਤਿਭਿਨ੍ਨਰੂਪਾ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਃ; ਤੇਨ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪਥਗੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨਤੁ ਪਿਤ੍ਤਕਫਵਿਕਾਰਾ ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ਤੁ ਬਕੁਲਕਰਪ੍ਰਭਤਯਾ ਨਾਨੁਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਚਰਕਵਿਰੋਧਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਹਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰਪਿ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਯਥਾ– ‘ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ|’ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੦) ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਸ਼ਲ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਕਫਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ, ਪਰਾਧਿਕਾਰੇਸੁ ਨ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੇਤਿ| ਲਙ੍ਘਨਮੁਤ੍ਪਤਨਮ੍, ਉਪਵਾਸਸ੍ਯਾਨਸ਼ਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਮਨਾਦੇਸ਼੍ਚ ਦੋਸਸ੍ਰਵਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਲਵਨਂ ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਜਲਪ੍ਰਤਰਣਮ੍| ਆਮਾਦਿਤਿ ਆਮਰਸਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਦ੍ਵਾਰੇਣ ਨਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ; ਆਯਾਸਾਦਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਰ੍ਮਾਬਾਧਾਤ੍ ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਾਤ੍| ਅਪਤਂਸਨਂ ਗਜਾਦਿਭ੍ਯਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਯਾਨੇਨ ਪਤਨਮ੍, ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਵਰੋਧੋ ਵਾ; ਧਾਤੁਕਰ੍ਸਣਮਿਤਿ ਖਰਨਾਦਃ||੧-੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਪਸ੍ਮਾਰਵਦ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਪਸ੍ਮਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਨਨੁ ਕੋਯਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਕਿਂ ਵਾਤ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਉਤ ਵਾਤਜਨਿਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ? ਆਦ੍ਯੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਪਿ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਚਰਕੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯ ਉਕ੍ਤਾਃ– ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਵਾ ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ– ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ, ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਯੇ ਨਿਯਤੈਕਦੋਸਜਨ੍ਯਾਃ, ਯਥਾ– ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦਯੋ ਵਾਤੇਨੈਵ ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇਨ ਵਾ; ਤਥਾ ਓਸਚੋਸਾਦਯਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨੈਵ ਨ ਵਾਤੇਨ ਨ ਵਾ ਕਫੇਨ; ਤਥਾ ਤਪ੍ਤ੍ਯਾਦਯੋ ਕਫੇਨ, ਨੈਵ ਚ ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਾ| ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਤ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਵ੍ਯਾਧੀ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤੌ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਾਯੋਰਤਿਬਲਤ੍ਵੇਨਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵੇਨ ਚ ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਭਿਧਾਨਂ, ਨ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਕਫਵ੍ਯਾਧ੍ਯਭਿਧਾਨਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਾਤਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯ ਏਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ, ਨ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਕਫਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯਃ| ਤਥਾ ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤ ਏਵ ਪ੍ਰਧਾਨਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਙ੍ਗੁ ਕਫਃ ਪਙ੍ਗੁਃ ਪਙ੍ਗਵੋ ਮਲਧਾਤਵਃ| ਵਾਯੁਨਾ ਯਤ੍ਰ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਨ੍ਤਿ ਮੇਘਵਤ੍||” ਇਤਿ| ਅਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਭਿਧਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਂ ਸ੍ਤੋਕਂ, ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਂ ਪੁਰਾਤਨਂ ਸਸ੍ਟਿਕਾਦਿ, ਵ੍ਯਵਾਯੋ ਮੈਥੁਨਂ, ਪ੍ਰਜਾਗਰਣਂ ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਮ੍| ਵਿਸਮਾਦੁਪਚਾਰਾਦਿਤਿ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ| ਦੋਸਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵਣਾਦਪਿ ਵਮਨਵਿਰੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਦੋਸਸ੍ਯਾਤਿਰੇਕਾਤ੍ ਰੁਧਿਰਸ੍ਰਵਣਾਤ੍| ਲਙ੍ਘਨਮੁਤ੍ਪਤਨਂ, ਪ੍ਲਵਨਂ ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਤਰਣਮ੍| , ਰੋਗਾਦਿਕਰ੍ਸਣਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਅਧ੍ਵਜ੍ਵਰਾਦਿਸ੍ਵਤਿਲਙ੍ਘਨਮ੍| ਆਮਾਤ੍ ਆਮਰਸਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਦ੍ਵਾਰੇਣ, ਨ ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ| ਅਭਿਘਾਤੋ ਲਗੁਡਾਦਿਭਿਃ| ਅਭੋਜਨਾਦੁਪਵਾਸਾਤ੍| ਮਰ੍ਮਾਬਾਧਾਤ੍ ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਾਤ੍| ਅਪਤਂਸਨਂ ਪਤਨਂ ਗਜਾਦਿਭ੍ਯਃ, ਤਥਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਯਾਨਾਦਿਭਿਃ| ਏਤੈਃ ਕਾਰਣੈਃ ਕੁਪਿਤੋ ਬਲੀ ਵਾਯੂ ਰਿਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਜਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ||੧-੪||
Adhikarana ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਯਃ (੫) · Śloka ੫
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤੇਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍ |
ਆਤ੍ਮਰੂਪਂ ਤੁ ਯਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਪਾਯੋ ਲਘੁਤਾ ਪੁਨਃ ||੫||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम् |
आत्मरूपं तु यद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः ||५||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਿਕਮਾਹ– ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਰੂਪਮੇਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ, ਨਤੁ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਨ੍ਯਤ੍| ਆਤ੍ਮਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਰੂਪਂ ਦੋਸਾਦਿਭੇਦੇਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਾਯ ਇਤਿ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸਙ੍ਕੋਚਕਮ੍ਪਾਦੀਨਾਂ ਕਦਾਚਿਦਭਾਵਾਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਗਤੇ ਵੇਗੇ ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਸੁ|” ਇਤਿ ਲਘੁਤੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਵਾਯੁਨਾ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸ਼ੋਸਣਾਤ੍| ਅਥਵਾ ਅਪਾਯੋ ਲਘੁਤਾ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਾਯੋਭਾਵਃ, ਕਿਂ ਤਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਲਘੁਤੇਤਿ; ਵਾਤਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਲਘੁਤਾਤ੍ਯਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨਾਵਸ੍ਥਾਨਂ ਨਤੁ ਨਿਃਸ਼ੇਸਨਿਵਤ੍ਤਿਃ; ਯਥਾ– ਬਹਿਰਾਯਾਮਨਿਵਤ੍ਤਾਵਪਿ ਨ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਿਨਿਵਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਾਤਾਦਿਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਰੂਪਮੇਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ, ਨ ਤੁ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਨ੍ਯਤ੍| ਆਤ੍ਮਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਰੂਪਂ ਦੋਸਾਦਿਭੇਦੇਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਂ ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਾਯ ਇਤਿ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸਙ੍ਕੋਚਕਮ੍ਪਾਦੀਨਾਂ ਕਦਾਚਿਦਭਾਵਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਗਤੇ ਵੇਗੇ ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਸੁ” ਇਤਿ| ਲਘੁਤੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਵਾਯੁਨਾ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸ਼ੋਸਾਤ੍| ਅਥਵਾ ਅਪਾਯੋ ਲਘੁਤੇਤਿ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਾਯੋਭਾਵਃ| ਕਿਂ ਤਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਲਘੁਤੇਤਿ| ਵਾਤਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਲਘੁਤਾ ਅਤ੍ਯਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨਾਵਸ੍ਥਾਨਂ ਨ ਤੁ ਤਦ੍ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਯਥਾ ਬਹਿਰਾਯਾਮਨਿਵਤ੍ਤਾਵਪਿ ਨ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਿਨਿਵਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੫||
Adhikarana ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਂ, ਵਾਯੋਰ੍ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਚ (੬-੮) · Śloka ੮
ਸਙ੍ਕੋਚਃ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਭਙ੍ਗੋਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਪਰ੍ਵਣਾਮਪਿ |
ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚ ਪਾਣਿਪਸ੍ਠਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ||੬||
ਖਾਞ੍ਜ੍ਯਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਥੋਙ੍ਗਾਨਾਮਨਿਦ੍ਰਤਾ |
ਗਰ੍ਭਸ਼ੁਕ੍ਰਰਜੋਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਗਾਤ੍ਰਸੁਪ੍ਤਤਾ ||੭||
ਸ਼ਿਰੋਨਾਸਾਕ੍ਸਿਜਤ੍ਰੂਣਾਂ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹੁਣ੍ਡਨਮ੍ |
ਭੇਦਸ੍ਤੋਦੋਰ੍ਤਿਰਾਕ੍ਸੇਪੋ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਾਯਾਸ ਏਵ ਚ ||੮||
View original
सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भङ्गोऽस्थ्नां पर्वणामपि |
रोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः ||६||
खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोथोऽङ्गानामनिद्रता |
गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता ||७||
शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम् |
भेदस्तोदोऽर्तिराक्षेपो मुहुश्चायास एव च ||८||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ– ਸਙ੍ਕੋਚ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਪਰ੍ਵਣਾਮੇਵ| ਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਂ ਪਙ੍ਗੁਤਾ| ਸ਼ੋਥੋਙ੍ਗਾਨਾਮਿਤਿ ਬਾਹੁਮੁਖਾਦੀਨਾਮ੍| ਅਨਿਦ੍ਰਤੇਤ੍ਯਨੇਨ ਅਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤੇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਗਰ੍ਭਸ਼ੁਕ੍ਰਰਜੋਨਾਸ਼ ਇਤਿ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾ ਵਾਤਾਧਿਸ੍ਠਿਤਤ੍ਵੇਨ ਗਰ੍ਭਾਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਗਰ੍ਭਾਦਿਵਿਕਤਿਰਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾ| ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਕਮ੍ਪਨਮ੍| ਹੁਣ੍ਡਨਂ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਵਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਵਾ, ਧਾਤੂਨਾਮਨੇਕਾਰ੍ਥਨ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਸ਼ਿਰੋਹੁਣ੍ਡਨਂ ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਸ੍ਫੁਟਨਂ ਸ਼ਙ੍ਖਲਲਾਟਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਨਾਸਾਹੁਣ੍ਡਨਂ ਘ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਃ, ਅਕ੍ਸਿਹੁਣ੍ਡਨਮਕ੍ਸਿਵ੍ਯੁਦਾਸਃ, ਜਤ੍ਰੁਹੁਣ੍ਡਨਂ ਵਕ੍ਸੋਪਰੋਧਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਹੁਣ੍ਡਨਂ ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ| ਭੇਦ ਇਤਿ ਓਸ੍ਠਦਨ੍ਤਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍| ਤੋਦਃ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਅਰ੍ਤਿਃ ਪੀਡਾ, ਸਾ ਚ ਪਾਦਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਵਕ੍ਸਸਾਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਆਕ੍ਸੇਪਸ਼੍ਚ ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ| ਆਯਾਸਃ ਸ਼੍ਰਮਃ||੬-੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
‘ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍’ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ– ਸਙ੍ਕੋਚ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਕੋਚਃ ਪਰ੍ਵਣਾਂ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਣਾਮੇਵ, ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਭਙ੍ਗਃ ਸ੍ਫੁਟਨਂ, ਤਥਾ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਪਾਣ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਵ| ਖਾਜ੍ਞ੍ਯਂ ਖਞ੍ਜਤਾ, ਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਂ ਪਙ੍ਗੁਤਾ| ਸ਼ੋਥੋਙ੍ਗਾਨਾਮਿਤਿ ਬਾਹੁਮੁਖਾਦੀਨਾਮ੍| ਅਨਿਦ੍ਰਤੇਤ੍ਯਨੇਨਾਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤੇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਗਰ੍ਭਸ਼ੁਕ੍ਰਰਜੋਨਾਸ਼ ਇਤਿ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਾਧਿਸ੍ਠਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਾਦਿਵਿਕਤਿਰਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾ| ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਕਮ੍ਪਨਮ੍| ਹੁਣ੍ਡਨਂ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ ਵਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਵਾ ਧਾਤੂਨਾਮਨੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਸ਼ਿਰੋਹੁਣ੍ਡਨਂ ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਸ੍ਫੁਟਨਂ ਸ਼ਙ੍ਖਲਲਾਟਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਨਾਸਾਹੁਣ੍ਡਨਂ ਘ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਃ, ਅਕ੍ਸਿਹੁਣ੍ਡਨਂ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵਿਕਤਿਃ, ਜਤ੍ਰੁਹੁਣ੍ਡਨਂ ਵਕ੍ਸੋਪਰੋਧਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਹੁਣ੍ਡਨਂ ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ| ਭੇਦ ਇਤਿ ਓਸ੍ਠਦਨ੍ਤਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਭੇਦਃ| ਤੋਦਃ ਸ਼ੂਲਂ ਪੀਡਾਭੇਦਃ| ਅਰ੍ਤਿਃ ਪੀਡਾਭੇਦਃ, “ਅਰ੍ਤਿਃ ਪੀਡਾ, ਸਾ ਚ ਪਾਦਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਵਕ੍ਸਸਾਮ੍” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਆਕ੍ਸੇਪੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ, ਆਯਾਸਃ ਸ਼੍ਰਮਃ||੬-੮||
Adhikarana ਕੁਪਿਤਵਾਯੋਃ ਹੇਤੁਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ (੯) · Śloka ੯
ਏਵਂਵਿਧਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਕਰੋਤਿ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ |
ਹੇਤੁਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ ਭਵੇਦ੍ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਕਤ੍ ||੯||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः |
हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत् ||९||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਹੇਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਃ ਆਵਰਣਾਦਿਃ ਯਥਾ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤੋ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਕਾਰੀ; ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕੋਸ੍ਠਾਦਿਃ; ਯਥਾ– ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਹੇਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚਾਵਰਣਾਦਿਃ, ਯਥਾ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤੋ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਕਾਰੀ, ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕੋਸ੍ਠਾਦਿਃ, ਯਥਾ– ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੯||
Adhikarana ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ, ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕੁਪਿਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧੦-੧੧) · Śloka ੧੧
ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਨਿਗ੍ਰਹੋ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸੋਃ |
ਬ੍ਰਧ੍ਨਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਚ ਮਾਰੁਤੇ ||੧੦||
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕੁਪਿਤੇ ਵਾਤੇ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍ |
ਵੇਦਨਾਭਿਃ ਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਫੁਟਨ੍ਤੀਵਾਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਯਃ ||੧੧||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः |
ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते ||१०||
सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जनम् |
वेदनाभिः परीताश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः ||११||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਏਤਦੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ (ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ)– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਿਗਂ ਤੁ ਪਥਗਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਨਿਗ੍ਰਹੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਬ੍ਰਧ੍ਨਃ ਕੋਸ਼ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਃ||੧੦-੧੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਵਾਤੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਸਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸੋਰ੍ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਤਥਾ ਬ੍ਰਧ੍ਨਾਦਯੋ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਮਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਚ| ਹਦੁਣ੍ਡੁਕਃ ਫੁਪ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ” ਇਤਿ| ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਿਗਤਂ ਤੁ ਪਥਗਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਨਿਗ੍ਰਹੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਬ੍ਰਧ੍ਨਃ ਕੋਸ਼ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਃ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕੁਪਿਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਞ੍ਜਨਂ ਭਙ੍ਗਵਤ੍ਪੀਡੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਨ੍ਧਯੋ ਵੇਦਨਯਾ ਪਰੀਤਾ ਯੁਤਾਃ ਸ੍ਫੁਟਨ੍ਤੀਵ||੧੦-੧੧||
Adhikarana ਗੁਦਸ੍ਥਿਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧੨-੧੩) · Śloka ੧੩
ਗ੍ਰਹੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਾਨਾਂ ਸ਼ੂਲਾਧ੍ਮਾਨਾਸ਼੍ਮਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ |
ਜਙ੍ਘੋਰੁਤ੍ਰਿਕਪਾਤ੍ਪਸ੍ਠਰੋਗਸ਼ੋਸੌ ਗੁਦੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ||੧੨||
ਰੁਕ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਹਨ੍ਨਾਭੇਸ੍ਤਸ੍ਣੋਦ੍ਗਾਰਵਿਸੂਚਿਕਾਃ |
ਕਾਸਃ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤੇ ||੧੩||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः |
जङ्घोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदे स्थिते ||१२||
रुक् पार्श्वोदरहृन्नाभेस्तृष्णोद्गारविसूचिकाः |
कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते ||१३||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਗੁਦਸ੍ਥਿਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗ੍ਰਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਮਾ ਅਸ਼੍ਮਰੀ| ਰੋਗੋ ਰੁਜਾ| ਗੁਦ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਗੁਦੇ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਨਤੁ ਗੁਦਮਾਤ੍ਰੇ; ਤਥਾ ਸਤਿ ਅਸ਼੍ਮਰੀਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ||੧੨-੧੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਕੁਪਿਤਮਾਹ– ਗ੍ਰਹਃ ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਗੁਦ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਗੁਦੇ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਨਤੁ ਪਾਯੌ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਨ ਚੈਵਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਂ ਦੋਸਾਯ, ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਤ੍ਰ ਲਿਖਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਗੁਦੇ ਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ ਦਢਬਲਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ, ‘ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥ’ ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ, ਉਭਯਲਿਙ੍ਗੋਪਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਸਕਲਲਿਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ| ਪਾਤ੍ ਚਰਣਮ੍, ਪਸ੍ਠਰੋਗਾਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਯਃ, ਰੋਗੋ ਰੁਜਾਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤਥਾ ਸ਼ੋਫਸ਼੍ਚ| ਆਮਾਸ਼ਯਕੁਪਿਤਮਾਹ– ਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍||੧੨-੧੩||
Adhikarana ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਂ ਸ਼ੂਲਾਟੋਪੌ ਕਰੋਤਿ ਚ |
ਕਚ੍ਛ੍ਰਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤ੍ਵਮਾਨਾਹਂ ਤ੍ਰਿਕਵੇਦਨਾਮ੍ ||੧੪||
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਸਮੀਰਣਃ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च |
कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् ||१४||
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤਿ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਃ, ਗੁਦੇ ਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਗੁਦੇ ਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ ਦਢਬਲਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ; ਉਭਯਲਿਙ੍ਗੋਪਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਸਕਲਲਿਙ੍ਗਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ||੧੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਕ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਂ ਅਨ੍ਤ੍ਰੇਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ| ਆਟੋਪੋ ਰੁਜਾਪੂਰ੍ਵਕਕ੍ਸੋਭਃ| ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਫਿਜੋਰੁਪਰਿ ਸਨ੍ਧਿਃ| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਗਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਗਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਘ੍ਰਾਣਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਵਿਸਯਗ੍ਰਹਣੇਸ਼ਕ੍ਤਤਾ||੧੪||–
Adhikarana ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਤ੍ਵਗ੍ਰੂਕ੍ਸਾ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਸੁਪ੍ਤਾ ਕਸ਼ਾ ਕਸ੍ਣਾ ਚ ਤੁਦ੍ਯਤੇ |
ਆਤਨ੍ਯਤੇ ਸਰਾਗਾ ਚ ਪਰ੍ਵਰੁਕ੍ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤੇਨਿਲੇ ||੧੫||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते |
आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वग्गतेऽनिले ||१५||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤਨ੍ਯਤੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਤ ਏਵ| ਤ੍ਵਗ੍ਗਤੇ ਇਤਿ ਉਪਧਾਤੁਰੂਪਾਂ ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ; ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤੁ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਮਾਹ, ਤੇਨ ਰਸਗਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਦਯਸ੍ਥਸ੍ਯ ਚ ਰਸਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦਾਮਾਸ਼ਯਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣੇਨੈਵ ਤਦਧਿਗਤੇਃ ਰਸਗਤਸ੍ਯਾਨਭਿਧਾਨਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਧਾਤੁਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਰਸਕੁਪਿਤਮਾਹ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਕ੍ ਤ੍ਵਚਾ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਤੁਦ੍ਯਤੇ; ਆਤਨ੍ਯਤੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਤੇ ਇਵ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਰਸੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਤਦਾਧਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਰ੍ਵਰੁਕ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਗ੍ਵ੍ਯਥਾ||੧੫||
Adhikarana ਅਸਗ੍ਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਰੁਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸਸਨ੍ਤਾਪਾ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਕਸ਼ਤਾਰੁਚਿਃ |
ਗਾਤ੍ਰੇ ਚਾਰੂਂਸਿ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚਾਸਗ੍ਗਤੇਨਿਲੇ ||੧੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः |
गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले ||१६||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸਗ੍ਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰੁਜਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੂਂਸਿ ਵ੍ਰਣਾਃ| ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭਃ, ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧੇਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਸਗ੍ਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵਾਤਰਕ੍ਤੇਨ ਸਹਾਭੇਦਾਤ੍; ਤਨ੍ਨ, ਅਤ੍ਰ ਦੁਸ੍ਟੋ ਵਾਯੁਃ ਰਕ੍ਤੇਨਾਵਤਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਵਾਤਰਕ੍ਤੇ ਤੁ ਸ੍ਵਕਾਰਣਾਦੁਭਾਵਪਿ ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਗਮਨਕੁਪਿਤੌ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਹਸ੍ਤਪਾਦਗਤਾਵੇਵ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਖ੍ਯਂ ਵਿਕਾਰਂ ਜਨਯਤ ਇਤਿ||੧੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਕੁਪਿਤਮਾਹ– ਰੁਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਵਿਚ੍ਛਾਯਤਾ, ਗਾਤ੍ਰੇ ਸ਼ਰੀਰੇ, ਅਰੂਂਸਿ ਵ੍ਰਣਾਃ, ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਤਿ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ, ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਰਕ੍ਤਵਦ੍ਧੇਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਸਗ੍ਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵਾਤਰਕ੍ਤੇਨ ਸਹਾਭੇਦਾਤ੍| ਤਨ੍ਨ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਦੁਸ੍ਟੋ ਵਾਯੁਃ ਰਕ੍ਤੇਨਾਵਤਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਵਾਤਰਕ੍ਤੇ ਤੁ ਸ੍ਵਕਾਰਣਾਦੁਭਾਵਪਿ ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਗਮਨਕੁਪਿਤੌ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਹ ਹਸ੍ਤਪਾਦਗਤਾਵੇਵ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਖ੍ਯਂ ਵਿਕਾਰਂ ਜਨਯਤ ਇਤਿ||੧੬||
Adhikarana ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧੭-੧੮) · Śloka ੧੮
ਗੁਰ੍ਵਙ੍ਗਂ ਤੁਦ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦਣ੍ਡਮੁਸ੍ਟਿਹਤਂ ਯਥਾ |
ਸਰੁਕ੍ ਸ਼੍ਰਮਿਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤੇਨਿਲੇ ||੧੭||
ਭੇਦੋਸ੍ਥਿਪਰ੍ਵਣਾਂ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੂਲਂ ਮਾਂਸਬਲਕ੍ਸਯਃ |
ਅਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸਨ੍ਤਤਾ ਰੁਕ੍ ਚ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਕੁਪਿਤੇਨਿਲੇ ||੧੮||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा |
सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले ||१७||
भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः |
अस्वप्नः सन्तता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले ||१८||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰਮਿਤਂ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਨਿਃਸਹਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਵਾਯੋਰੇਕਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍ ਅਦੂਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤੇਰਾਸ਼੍ਰਯਾਭੇਦਾਤ੍, ਏਵਂ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਕੁਪਿਤੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍||੧੭-੧੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਮਾਹ– ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਲੇ ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤੇ ਸਤਿ ਅਙ੍ਗਂ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਗੁਰੁ ਭਾਰਿਕਂ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ, ਦਣ੍ਡਮੁਸ੍ਟਿਭ੍ਯਾਂ ਹਤਮਿਵ ਸਰੁਕ੍ ਪੀਡਾਯੁਕ੍ਤਂ; ਸ਼੍ਰਮਿਤਂ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਨਿਃਸਹਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਵਾਤਯੋਰੇਕਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਮਦੂਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤੇਰਾਸ਼੍ਰਯਾਭੇਦਾਤ੍| ਏਵਂ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਕੁਪਿਤੇ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਕ੍ਤਃ– “ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਸ੍ਤੋਦਬਹੁਲਾਨ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਮਾਂਸਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਵਾਯੁਰ੍ਮੇਦੋਗਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਮਨ੍ਦਰੁਜੋਵ੍ਰਣਾਨ੍||” ਇਤਿ| ਤਥਾ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਕੁਪਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਕ੍ਤਃ– “ਅਸ੍ਥਿਸ਼ੋਸਂ ਚ ਭੇਦਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੂਲਂ ਚ ਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤਃ| ਤਥਾ ਮਜ੍ਜਗਤੇ ਰੁਕ੍ ਚ ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|” ਇਤਿ| ਭੇਦ ਇਤਿ| ਸੁਗਮਮ੍||੧੭-੧੮||
Adhikarana ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਗਰ੍ਭਮਥਾਪਿ ਵਾ |
ਵਿਕਤਿਂ ਜਨਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ ||੧੯||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा |
विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः ||१९||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਰ੍ਭਮਿਤਿ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ| ਵਿਕਤਿਮਿਤਿ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਚ||੧੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਮਾਹ– ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਲਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸਨ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਚ, ਤਥਾ ਗਰ੍ਭਮਪਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਚ| ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ; ਤਥਾ ਵਿਕਤਿਮਿਤਿ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਜਨਯੇਤ੍||੧੯||
Adhikarana ਸਿਰਾਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਨਾਯੁਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਰਾਗਤਃ ਸ਼ੂਲਂ ਸਿਰਾਕੁਞ੍ਚਨਪੂਰਣਮ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
ਸ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮਂ ਖਲ੍ਲੀਂ ਕੌਬ੍ਜ੍ਯਮਥਾਪਿ ਵਾ ||੨੦||
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਾਯੁਗਤੋਨਿਲਃ |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम् |
(सु. नि. अ. १) |
स बाह्याभ्यन्तरायामं खल्लीं कौब्ज्यमथापि वा ||२०||
सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः |
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਿਰਾਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕੁਞ੍ਚਨਂ ਸਙ੍ਕੋਚਃ| ਪੂਰਣਂ ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– ‘ਸੁਪ੍ਤਾਸ੍ਤਨ੍ਵ੍ਯੋ ਬਹਤ੍ਯੋ ਵਾ ਸਿਰਾ ਵਾਤੇ ਸਿਰਾਗਤੇ|’ ਇਤਿ| ਖਲ੍ਲੀਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਮ੍||੨੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਸਿਰਾਗਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੂਲਂ ਸਿਰਾਕੁਞ੍ਚਨਪੂਰਣਂ ਚ, ਤਥਾ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਾਯਾਮਂ, ਤਥਾ ਖਲ੍ਲੀਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਂ, ਕੌਬ੍ਜ੍ਯਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕੁਞ੍ਚਨਂ ਸਙ੍ਕੋਚਃ| ਪੂਰਣਂ ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਮ੍, ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਸੁਪ੍ਤਾਸ੍ਤਨ੍ਵ੍ਯੋ ਬਹਤ੍ਯੋ ਵਾ ਸਿਰਾਵਾਤੇ ਸਿਰਾਗਤੇ” ਇਤਿ| ਸ੍ਨਾਯੁਗਤੋਨਿਲਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਾਨੇਕਾਙ੍ਗਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਕਮ੍ਪੌ ਸ਼ੂਲਮਾਕ੍ਸੇਪਣਂ ਤਥਾ|” ਇਤਿ| ਵਾਗ੍ਭਟੇਨੋਕ੍ਤਮ੍– “ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਸ੍ਥਿਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਯਾਮਕੁਬ੍ਜਤਾਮ੍|” ਇਤਿ||੨੦||
Adhikarana ਸਨ੍ਧਿਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਹਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਗਤਃ ਸਨ੍ਧੀਨ੍ ਸ਼ੂਲਾਟੋਪੌ ਕਰੋਤਿ ਚ ||੨੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੭) |
View original
हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलाटोपौ करोति च ||२१||
(सु. नि. अ. १७) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਨ੍ਧਿਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਗਤਃ ਸਨ੍ਧੀਨਿਤਿ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਕਂ ਵਾ ਕਰੋਤਿ||੨੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਨ੍ਧਿਗਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸਨ੍ਧੀਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਸ਼ੂਲਸ਼ੋਫੌ ਕਰੋਤਿ, ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਵਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਹਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧੀਨਿਤਿ ਸਨ੍ਧਿਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਕਂ ਕਰੋਤਿ| ਏਤੇਨਾਕੁਞ੍ਚਨਪ੍ਰਸਾਰਣਯੋਰਭਾਵ ਉਕ੍ਤਃ||੨੧||
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ (੨੨-੨੬) · Śloka ੨੭
(ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨੌ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਨਸ਼੍ਚਾਪਾਨ ਏਵ ਚ |
ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾ ਮਾਰੁਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਯਾਪਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਮ੍) |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
ਪ੍ਰਾਣੇ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚੈਵੋਪਜਾਯਤੇ |
ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਸਦਨਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਚ ਕਫਾਵਤੇ ||੨੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
ਉਦਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੇ ਤੁ ਦਾਹੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਭ੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ |
ਅਸ੍ਵੇਦਹਰ੍ਸੌ ਮਨ੍ਦੋਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ੀਤਤਾ ਚ ਕਫਾਵਤੇ ||੨੩||
ਸ੍ਵੇਦਦਾਹੌਸ੍ਣ੍ਯਮੂਰ੍ਛਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸਮਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਸਂਵਤੇ |
ਕਫੇਨ ਸਕ੍ਤੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ ਗਾਤ੍ਰਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੨੪||
ਅਪਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੇ ਤੁ ਦਾਹੌਸ੍ਣ੍ਯਂ ਰਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਤਾ |
ਅਧਃਕਾਯੇ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ੀਤਤਾ ਚ ਕਫਾਵਤੇ ||੨੫||
ਵ੍ਯਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਦਾਹੋ ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਕ੍ਲਮਃ |
ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੋ ਦਣ੍ਡਕਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੂਲਸ਼ੋਥੌ ਕਫਾਵਤੇ ||੨੬||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |੨੭|
View original
(प्राणोदानौ समानश्च व्यानश्चापान एव च |
स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम्) |
(सु. नि. अ. १) |
प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते |
दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैरस्यं च कफावृते ||२२||
(सु. नि. अ. १) |
उदाने पित्तयुक्ते तु दाहो मूर्छा भ्रमः क्लमः |
अस्वेदहर्षौ मन्दोऽग्निः शीतता च कफावृते ||२३||
स्वेददाहौष्ण्यमूर्छाः स्युः समाने पित्तसंवृते |
कफेन सक्ते विण्मूत्रे गात्रहर्षश्च जायते ||२४||
अपाने पित्तयुक्ते तु दाहौष्ण्यं रक्तमूत्रता |
अधःकाये गुरुत्वं च शीतता च कफावृते ||२५||
व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः |
स्तम्भनो दण्डकश्चापि शूलशोथौ कफावृते ||२६||
(सु. नि. अ. १) |२७|
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਰ੍ਧਾਰ੍ਧਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹ– ਪ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਾਤ੍ਰਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਃ| ਦਣ੍ਡਕੋ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ| ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਾਵਰਣਾਨਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– ‘‘ਮਾਰੁਤਾਨਾਂ ਹਿ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣਂ ਸ਼ਣੁ|’’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਰਕ ਏਵ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍ ਵਿਦੇਹੇ ਚੈਕ ਏਵ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਸਂਸਰ੍ਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਕਾਸ਼੍ਰਯੇ ਜਲਵਤ੍ਪਥਗਵਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ| ਈਸ਼ਾਨਾਪ੍ਯਾਹ– ‘‘ਯਥੈਕੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤਃ ਸ੍ਥਾਨਭੇਦਾਦ੍ ਗਹਸ੍ਥੋ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਃ, ਕਰ੍ਮਭੇਦਾਤ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰੋ ਮਾਲਾਕਾਰ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਵਾਯੁਰਪਿ’’ ਇਤਿ||੨੨-੨੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
[ਅਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਨਾਮਾਨ੍ਯਾਹ– ਪ੍ਰਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਃ ਇਤਿ ਸ੍ਥਾਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਸਾਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਪਯਨ੍ਤਿ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ|] ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਰ੍ਧਰ੍ਧਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹ– ਪ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦਨਮਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ| ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਾਵਰਣਾਨਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਮਾਰੁਤਾਨਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣਂ ਸ਼ਣੁ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਰਕ ਏਵ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਵਾਗ੍ਭਟਕ੍ਤਂ ਚ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਲਿਖ੍ਯਤੇ– “ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਚਾਤੋ ਬਹੁਭੇਦਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ| ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸ਼ੂਲਂ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ|| ਕਟੂਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਲਵਣੈਰ੍ਵਿਦਾਹਃ ਸ਼ੀਤਕਾਮਿਤਾ| ਸ਼ੈਤ੍ਯਗੌਰਵਸ਼ੂਲਾਨਿ ਕਟ੍ਵਾਦ੍ਯੁਪਸ਼ਯੋਧਿਕਮ੍|| ਲਙ੍ਘਨਾਯਾਸਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਕਾਮਿਤਾ ਚ ਕਫਾਵਤੇ| ਰਕ੍ਤਾਵਤੇ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਮਾਂਸਾਨ੍ਤਰਯੋਰ੍ਭਸ਼ਮ੍|| ਭਵੇਤ੍ਸਰਾਗਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ| ਮਾਂਸੇਨ ਕਠਿਨਃ ਸ਼ੋਫੋ ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪਿਡਿਕਾਸ੍ਤਥਾ|| ਹਰ੍ਸਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਂ ਚ ਸਞ੍ਚਾਰ ਇਵ ਜਾਯਤੇ| ਚਲਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਦੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੋਫੋ ਗਾਤ੍ਰੇਸ੍ਵਰੋਚਕਃ|| ਆਢ੍ਯਵਾਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮੇਦਸਾਵਤੇ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਸ੍ਥ੍ਯਾਵਤੇਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਪੀਡਨਂ ਚਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ|| ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਤੁਦ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਮਙ੍ਗਂ ਸੀਦਤਿ ਸ਼ੂਲ੍ਯਤੇ| ਮਜ੍ਜਾਵਤੇ ਵਿਨਮਨਂ ਜਮ੍ਭਣਂ ਪਰਿਵੇਸ੍ਟਨਮ੍| ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇਨ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵਤੇਤਿਵੇਗੋ ਵਾ ਨਵਾ ਨਿਸ੍ਫਲਤਾਪਿ ਵਾ|| ਭੁਕ੍ਤੇ ਕੁਕ੍ਸੌ ਰੁਜਾ ਜੀਰ੍ਣੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਨਾਵਤੇਨਿਲੇ| ਮੂਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਬਸ੍ਤੌ ਮੂਤ੍ਰਾਵਤੇ ਭਵੇਤ੍|| ਵਿਡਾਵਤੇ ਵਿਬਨ੍ਧੋਧਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਪਰਿਕਨ੍ਤਤਿ| ਵ੍ਰਜਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਰਾਂ ਸ੍ਨੇਹੋ ਭੁਕ੍ਤੇ ਚਾਨਹ੍ਯਤੇ ਨਰਃ|| ਸ਼ਕਤ੍ਪੀਡਿਤਮਨ੍ਨੇਨ ਦੁਃਖਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚਿਰਾਤ੍ਸਜੇਤ੍| ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਵਤੇ ਵਾਯੌ ਸ਼੍ਰੋਣੀਵਙ੍ਕ੍ਸਣਪਸ੍ਠਰੁਕ੍|| ਵਿਲੋਮੋ ਮਾਰੁਤੋਸ੍ਵਸ੍ਥਂ ਹਦਯਂ ਪੀਡ੍ਯਤੇਪਿ ਚ| ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਰੁਜਾ ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣ ਆਵਤੇ|| ਵਿਦਗ੍ਧੇਨ੍ਨੇ ਚ ਵਮਨਮੁਦਾਨੇਪਿ ਭ੍ਰਮਾਦਯਃ| ਦਾਹੋਨ੍ਤਰਰੁਜਾ ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਦਾਹੋ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਸਰ੍ਵਗਃ|| ਕ੍ਲਮੋਙ੍ਗਚੇਸ੍ਟਾਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸਹਵੇਦਨਃ| ਸਮਾਨ ਊਸ੍ਮੋਪਹਤਿਰਤਿਸ੍ਵੇਦੋਰਤਿਃ ਸਤਟ੍|| ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦਪਾਨੇ ਤੁ ਮਲੇ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਤਾ| ਰੁਜੋਤਿਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤਾਪਸ਼੍ਚ ਯੋਨਿਮੇਹਨਪਾਯੁਸੁ|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤ੍ਵਾਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸਾਦਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚਿਰ੍ਵਮਿਃ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|| ਉਦਾਨੇ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਰੁਚਿਰ੍ਵਾ ਸ੍ਵਰਗ੍ਰਹਃ| ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਣਾਸ਼ਸ਼੍ਚ, ਵ੍ਯਾਨੇ ਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਵਾਗ੍ਗ੍ਰਹਃ|| ਗੁਰੁਤਾਙ੍ਗੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸ੍ਖਲਿਤਂ ਚ ਗਤੌ ਭਸ਼ਮ੍| ਸਮਾਨੇਤਿਹਿਮਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮਸ੍ਵੇਦੋ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨਿਤਾ|| ਅਪਾਨੇ ਸਕਫਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਇਤਿ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਵਿਦੁਃ|| ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਵਰਣਂ ਚ ਤਤ੍|| ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ| ਹਦ੍ਰੋਗੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣੇਨੋਦਾਨ ਆਵਤੇ|| ਉਦਾਨੇਨਾਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਵਰ੍ਣੌਜੋਬਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ| ਦਿਸ਼ਾਨਯਾ ਚ ਵਿਭਜੇਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਵਰਣਂ ਭਿਸਕ੍||” ਇਤਿ| ਦੇਹੇ ਚ ਏਕ ਏਵ ਵਾਯੁਃ ਪਥਕ੍ਕਾਯਸ੍ਥਾਨਨਾਮਕਰ੍ਮਭੇਦਾਤ੍ਪਞ੍ਚਧਾ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਕਾਸ਼੍ਰਯੇ ਜਲਵਤ੍ ਪਥਗਵਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ| ਈਸ਼ਾਨੋਪ੍ਯਾਹ-”ਯਥੈਵੈਕੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤਃ ਸ੍ਥਾਨਭੇਦਾਦ੍ਗਹਸ੍ਥੋ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਃ, ਕਰ੍ਮਭੇਦਾਨ੍ਮਾਲਾ ਕਾਰਃ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਵਾਯੁਰਪਿ’’ ਇਤਿ||੨੨-੨੬||
Adhikarana ਆਕ੍ਸੇਪਕਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨਿ (੨੭) · Śloka ੨੭
ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕੁਪਿਤੋਭ੍ਯੇਤਿ ਮਾਰੁਤਃ |
ਤਦਾਕ੍ਸਿਪਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਦੇਹਂ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਰਃ ||੨੭||
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸੇਪਣਾਦਾਕ੍ਸੇਪਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः |
तदाऽऽक्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः ||२७||
मुहुर्मुहुश्चाक्षेपणादाक्षेपक इति स्मृतः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਆਕ੍ਸੇਪਕਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਦਾ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾ ਇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਃ| ਆਕ੍ਸਿਪਤਿ ਦੇਹਂ ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਰੂਢਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਵ ਗਾਤ੍ਰਂ ਚਾਲਯਤਿ| ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਰ ਇਤਿ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ‘ਬਹਿਸ਼੍ਚਰ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਕੋਸ੍ਠਾਦ੍ਬਹਿਃ ਸ਼ਾਖਾਗਤਸ਼੍ਚਰਨ੍ਨਾਕ੍ਸੇਪਕਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤੁ ਏਤਨ੍ਨਾਨੁਮਨ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਥਾਨਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਾਦਾਕ੍ਸੇਪਕਸ੍ਯ ਤਦਾਰਮ੍ਭਕਵਾਯੋਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚਰਤ੍ਵਾਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੨੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਆਕ੍ਸੇਪਕਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾ ਇਤਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਧਮਨੀਃ| ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਦੇਹਮਾਕ੍ਸਿਪਤਿ, ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ ਗਾਤ੍ਰਂ ਚਾਲਯਤਿ| ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਰ ਇਤਿ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਵਾਰਂਵਾਰਂ ਸਞ੍ਚਰਣਸ਼ੀਲਃ, ‘ਬਹਿਸ਼੍ਚਰਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ੍ਠਾਦ੍ਬਹਿਃ ਸ਼ਾਖਾਗਤਸ਼੍ਚਰਨ੍ ਆਕ੍ਸੇਪਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਕ੍ਸੇਪਣਾਤ੍ ਚਾਲਨਾਤ੍||੨੭||
Adhikarana ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ ਅਪਤਾਨਕਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੨੮-੩੧) · Śloka ੩੧
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵੈਃ ਕੋਪਨੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੮||
ਪੀਡਯਨ੍ ਹਦਯਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯਨ੍ |
ਧਨੁਰ੍ਵਨ੍ਨਮਯੇਦ੍ਗਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਕ੍ਸਿਪੇਨ੍ਮੋਹਯੇਤ੍ਤਦਾ ||੨੯||
ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸੋਥ ਨਿਮੀਲਕਃ |
ਕਪੋਤ ਇਵ ਕੂਜੇਚ੍ਚ ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ ||੩੦||
ਦਸ੍ਟਿਂ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਚ ਹਤ੍ਵਾ ਕਣ੍ਠੇਨ ਕੂਜਤਿ |
ਹਦਿ ਮੁਕ੍ਤੇ ਨਰਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਯਾਤਿ ਮੋਹਂ ਵਤੇ ਪੁਨਃ ||੩੧||
ਵਾਯੁਨਾ ਦਾਰੁਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰੇਕੇ ਤਦਪਤਾਨਕਮ੍ |
(ਚ. ਸਿ. ਅ. ੧) |
View original
क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रवर्तते ||२८||
पीडयन् हृदयं गत्वा शिरःशङ्खौ च पीडयन् |
धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्याक्षिपेन्मोहयेत्तदा ||२९||
स कृच्छ्रादुच्छ्वसेच्चापि स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः |
कपोत इव कूजेच्च निःसञ्ज्ञः सोऽपतन्त्रकः ||३०||
दृष्टिं संस्तभ्य सञ्ज्ञां च हत्वा कण्ठेन कूजति |
हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः ||३१||
वायुना दारुणं प्राहुरेके तदपतानकम् |
(च. सि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸ੍ਯੈਵਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਵਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਪਤਾਨਕਾਵਾਹ– ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਏਕੇ ਤਦਪਤਾਨਕਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਸ੍ਵੈਃ ਕੋਪਨੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਕੁਪਿਤਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਨ ਤ੍ਵਾਵਰਣਕੁਪਿਤ ਇਤੀਸ਼ਾਨਃ| ਨਿਮੀਲਿਤਾਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸੋ ਵਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਕ੍ਸੇਪਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਭਵਤਿ– ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮੋ ਬਹਿਰਾਯਾਮੋਭਿਘਾਤਜਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਦਢਬਲੇਨ ਯਦ੍ਯਪਿ ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਤਰਾਯਾਮਬਹਿਰਾਯਾਮੌ ਪਠਿਤੌ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਕਵਿਸ਼ੇਸਾਵੇਤੌ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯੌ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍||੨੮-੩੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸ੍ਯੈਵਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਵਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਪਤਾਨਕਾਵਾਹ– ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਏਕੇ ਤਮਪਤਾਨਕਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਸ੍ਵੈਃ ਕੋਪਨੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਕੁਪਿਤਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ, ਨ ਤ੍ਵਾਵਰਣਕੁਪਿਤ ਇਤੀਸ਼ਾਨਜਃ| ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਤ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਉਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ| ਪੀਡਯਨ੍ ਰੁਜਾ| ਹਦਯਂ ਤਤਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯੇਤ੍| ਆਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ ਚਾਲਯੇਤ੍| ਮੋਹਯੇਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ| ਕਸ੍ਟੇਨੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਨਿਮੀਲਕੋ ਨਿਮੀਲਿਤਾਕ੍ਸਃ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸੋ ਵਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਪੋਤ ਇਵ ਕੂਜੇਤ੍, ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਰਹਿਤਃ, ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ, ਦਸ੍ਟਿਂ ਰੂਪਗ੍ਰਹਣਯੋਗ੍ਯਾਂ, ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਚ੍ਛਾਦ੍ਯ, ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਜ੍ਞਾਨਵਿਸਯਿਣੀਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ, ਵਿਨਾਸ਼੍ਯ| ਵਾਯੁਨਾ ਮੁਕ੍ਤੇ ਹਦਿ ਸੁਖਂ ਲਭਤੇ| ਵਤੇ ਮੂਰ੍ਛਿਤੇ ਤਮੇਵਾਪਤਨ੍ਤ੍ਰਮੇਕੇ ਤ੍ਵਪਤਾਨਕਮਾਹੁਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਿਤਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵੈਃ ਕੋਪਨੈਰ੍ਵਾਯੁਰਪਾਨੋ ਨਾਭਿਸਂਸ਼੍ਰਯਃ| ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਹਦਯਸ੍ਥਂ ਚ ਮਨੋ ਵ੍ਯਾਕੁਲਯੇਤ੍ਤਤਃ|| ਪੀਡਯਨ੍ ਹਦਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯੇਤ੍| ਆਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਚਾਖਿਲਂ ਦੇਹਂ ਮੋਹਯੇਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ|| ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸ੍ਵੇਦਸ਼ੈਤ੍ਯਯੁਤੋ ਬਹਿਃ| ਸ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਲਭਤੇ ਨੀਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਤੇ|| ਤ੍ਰਸਤੇ ਕਮ੍ਪਤੇ ਭੂਯੋ ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ| ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਕਟੁਤਾ ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਸ੍ਤਸਾ|| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੇ ਸ੍ਵੇਦਃ ਪੀਤਾਭਃ ਸ਼ੀਤਕਾਮਿਤਾ| ਸ਼ਿਰੋਙ੍ਗਗੌਰਵਂ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ਼ੀਤਦ੍ਵਿਟ੍ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਃ| ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੇ ਚ ਸਦਨਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਚ ਹਦਯਗ੍ਰਹਃ|| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇਙ੍ਗਸ੍ਫੁਰਣਂ ਸ਼ਿਰੋਮਨ੍ਯਾਕਟਿਵ੍ਯਥਾ| ਧੈਰ੍ਯਾਦਿਵਿਪ੍ਲਵੋ ਦੈਨ੍ਯਂ ਵਿਸਯੇਸ੍ਵਨਵਸ੍ਥਿਤਃ||”||੨੮-੩੧||
Adhikarana ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩੨) · Śloka ੩੨
ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੋ ਭਸ਼ਂ ਵਾਯੁਸ੍ਤਾਸ੍ਵੇਵ ਯਦਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ||੩੨||
ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਦ੍ਦੇਹਂ ਸ ਤੁ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਃ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
कफान्वितो भृशं वायुस्तास्वेव यदि तिष्ठति ||३२||
दण्डवत् स्तम्भयेद्देहं स तु दण्डापतानकः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਏਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਫਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਸ਼ਂ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਨ ਵਾਰ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਚਰਕੇ ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕੇਵਲਵਾਤਜਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਰ੍ਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਿਰਃਪਸ੍ਠਸ਼੍ਰੋਣੀਃ ਸ੍ਤਭ੍ਨਾਤਿ ਮਾਰੁਤਃ| ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਸ੍ਤਬ੍ਧਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਕਃ ਸੋਨੁਪਕ੍ਰਮਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤਿ| ਤਾਸ੍ਵਿਤਿ ਸਰ੍ਵਧਮਨੀਸੁ||੩੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਫਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਸ੍ਵਿਤਿ ਸਰ੍ਵਧਮਨੀਸੁ| ਭਸ਼ਂ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਨ ਵਾਰ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਚਰਕੇ ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕੇਵਲਵਾਤਜਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਿਰਃਪਸ੍ਠਸ਼੍ਰੋਣੀਃ ਸ੍ਤਭ੍ਨਾਤਿ ਮਾਰੁਤਃ| ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਸ੍ਤਬ੍ਧਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਕਃ ਸੋਨੁਪਕ੍ਰਮਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤਿ| ਤਾਸ੍ਵਿਤਿ ਸਰ੍ਵਧਮਨੀਸੁ||੩੨||
Adhikarana ਧਨੁਃਸ੍ਤਮ੍ਭਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩੩) · Śloka ੩੩
ਧਨੁਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਨਮੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਧਨੁਃਸ੍ਤਮ੍ਭਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ ||੩੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसञ्ज्ञकः ||३३||
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮਬਹਿਰਾਯਾਮਯੋਃ ਸਾਧਾਰਣਂ ਰੂਪਮਾਹ– ‘ਧਨੁਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਨਮੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਧਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ’ ਇਤਿ||੩੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮਬਹਿਰਾਯਾਮਯੋਃ ਸਾਧਾਰਣਰੂਪਮਾਹ– ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਃ, ਧਨੁਃਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਅਸ੍ਯੈਵ ਭੇਦਃ| ਧਨੁਸ੍ਤੁਲ੍ਯਮਿਤਿ ਧਨੁਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਕ੍ਰੋਡੇਨ ਨਮ੍ਰਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ, ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਸ੍ਤੁ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸ੍ਠਦਣ੍ਡਵਤ੍||੩੩||
Adhikarana ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮਲਕ੍ਸਣਂ ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੩੪-੩੬) · Śloka ੩੬
ਅਙ੍ਗੁਲੀਗੁਲ੍ਫਜਠਰਹਦ੍ਵਕ੍ਸੋਗਲਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ |
ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਮਨਿਲੋ ਯਦਾਕ੍ਸਿਪਤਿ ਵੇਗਵਾਨ੍ ||੩੪||
ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਾਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਹਨੁਰ੍ਭਗ੍ਨਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਃ ਕਫਂ ਵਮਨ੍ |
ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਧਨੁਰਿਵ ਯਦਾ ਨਮਤਿ ਮਾਨਵਮ੍ ||੩੫||
ਤਦਾਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮਾਰੁਤੋ ਬਲੀ |
ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਸ੍ਥੋ ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਕਰੋਤਿ ਚ ||੩੬||
ਤਮਸਾਧ੍ਯਂ ਬੁਧਾਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵਕ੍ਸਃਕਟ੍ਯੂਰੁਭਞ੍ਜਨਮ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्वक्षोगलसंश्रितः |
स्नायुप्रतानमनिलो यदाऽऽक्षिपति वेगवान् ||३४||
विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन् |
अभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवम् ||३५||
तदाऽस्याभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली |
बाह्यस्नायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च ||३६||
तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षःकट्यूरुभञ्जनम् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਙ੍ਗੁਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਕ੍ਸੋ ਬਾਹੁਦ੍ਵਯਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਹਦਯਂ ਤਦਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਂ ਲਤਾਵਦਨੇਕਪ੍ਰਰੋਹਂ ਸ੍ਨਾਯੁਜਾਲਮ੍; ਸ੍ਨਾਯੁਰਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਸਿਰਾਕਣ੍ਡਰਯੋਰਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਮਹਾਹੇਤੁਰ੍ਬਲੀ ਵਾਯੁਃ ਸਿਰਾਃ ਸਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਃ| ਮਨ੍ਯਾਪਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਬਾਹ੍ਯਾਃ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯਾਯਾਮਯੇਦ੍ਬਹਿਃ||” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮਂ ਕ੍ਰੋਡੇ ਨਤਂ, ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਪਸ੍ਠੇ ਨਤਮ੍| ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮਬਹਿਰਾਯਾਮਾਭ੍ਯਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਕੁਬ੍ਜਸ੍ਯਾਵਰੋਧਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਹਦਯਂ ਯਦਿ ਵਾ ਪਸ੍ਠਮੁਨ੍ਨਤਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸਰੁਕ੍| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਤਂ ਕੁਬ੍ਜਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੩੪-੩੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਙ੍ਗੁਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲੀ ਵਾਯੁਃ ਕੁਪਿਤਃ ਗੁਲ੍ਫੌ ਚਰਣਘੁਟਿਕੇ, ਵਕ੍ਸੋ ਬਾਹੁਦ੍ਵਯਾਨ੍ਤਰਂ, ਹਦਯਂ ਤਦਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ, ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਂ ਲਤਾਵਦਨੇਕਪ੍ਰਰੋਹਂ ਸ੍ਨਾਯੁਜਾਲਂ, ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਸਿਰਾਕਣ੍ਡਰਯੋਰਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਮਹਾਹੇਤੁਰ੍ਬਲੀ ਵਾਯੁਃ ਸਿਰਾਃ ਸਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਃ| ਮਨ੍ਯਾਪਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਬਾਹ੍ਯਾਃ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯਾਯਾਮਯੇਦ੍ਬਹਿਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤਃ ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਂ ਧਨੁਰਿਵ ਨਾਮਯੇਤ੍| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮਂ ਕ੍ਰੋਡੇ ਨਤਮ੍| ਹਨੁਃ ਕਣ੍ਠਕਪੋਲਸਨ੍ਧਿਃ| ਬਹਿਰਾਯਾਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਬਾਹ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਂ ਧਨੁਰ੍ਵਦਾਨਮੇਤ੍| ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਪਸ੍ਠੇ ਨਤਂ ਵਕ੍ਸਃਕਠ੍ਯੂਰੁਭਙ੍ਗ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਮਸਾਧ੍ਯਮਾਹੁਃ||੩੪-੩੬||
Adhikarana ਅਭਿਘਾਤਜਾਕ੍ਸੇਪਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩੭) · Śloka ੩੭
( ਹਦਯਂ ਯਦਿ ਵਾ ਪਸ੍ਠਮੁਨ੍ਨਤਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸਰੁਕ੍ |
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਤਦਾ ਤਂ ਕੁਬ੍ਜਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍) |
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ ਕੇਵਲਃ ||੩੭||
ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਕ੍ਸੇਪਕਂ ਤ੍ਵਨ੍ਯਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮਭਿਘਾਤਜਮ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
( हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरुक् |
क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात् तदा तं कुब्जमादिशेत्) |
कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः ||३७||
कुर्यादाक्षेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਕ੍ਤਾਨਾਮਾਕ੍ਸੇਪਕਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਮਾਹ– ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਜੇਜ੍ਜਟੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਥਗੁਰੁਤ੍ਵਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣ ਏਵ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਮਭਿਘਾਤਜਮਿਤਿ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਾਦਿਤ੍ਰਿਤਯਾਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਤ੍ਵਮ੍, ਅਭਿਘਾਤਜਂ ਦਣ੍ਡਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਕੁਪਿਤਵਾਤਜਮ੍; ਅਸ੍ਯ ਚ ਲਕ੍ਸਣਮ੍– ‘‘ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ’’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੩੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਕ੍ਤਾਨਾਮਾਕ੍ਸੇਪਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਮਾਹ– ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਸਗੁਰੁਤ੍ਵਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਕੇਵਲਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰ ਆਕ੍ਸੇਪਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਨ੍ਯਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮਭਿਘਾਤਜਮ੍| ਦਣ੍ਡਾਭਿਘਾਤਕੁਪਿਤਵਾਤਜਾਤਸ੍ਯ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ‘ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੩੭||
Adhikarana ਅਪਤਾਨਕਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩੮) · Śloka ੩੮
ਗਰ੍ਭਪਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਸ੍ਰਵਾਚ੍ਚ ਯਃ ||੩੮||
ਅਭਿਘਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਪਤਾਨਕਃ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
गर्भपातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः ||३८||
अभिघातनिमित्तश्च न सिध्यत्यपतानकः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਗਰ੍ਭਪਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨਾਕ੍ਸੇਪਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਇਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ– ਏਕਃ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਵਾਤੇਨ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੇਨ, ਤਤੀਯਃ ਕੇਵਲੇਨ, ਚਤੁਰ੍ਥੋਭਿਘਾਤੇਨੇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਗਰ੍ਭਪਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਸ੍ਰਾਵਜੌ ਕੇਵਲਵਾਤੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੌ| ਏਤੇਸਾਂ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਾਕ੍ਸੇਪਣਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍ ਆਕ੍ਸੇਪਕਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍||੩੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਮਾਹ– ਗਰ੍ਭੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਤਾਨਕਮੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਚਤੁਸ੍ਟਯਮਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ ‘ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨ ਚਤੁਰ੍ਥ ਆਕ੍ਸੇਪਕ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– ਏਕਃ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਵਾਤੇਨ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੇਨ, ਤਤੀਯਃ ਕੇਵਲੇਨ, ਚਤੁਰ੍ਥੋਭਿਘਾਤਜੇਨੇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਪਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਸ੍ਰਾਵਜੌ ਕੇਵਲਵਾਤੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਵਿਤਿ| ਏਸਾਂ ਚ ਮੁਹਰ੍ਮੁਹੁਰਾਕ੍ਸੇਪਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਆਕ੍ਸੇਪਕਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍||੩੮||
Adhikarana ਪਕ੍ਸਵਧਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩੯-੪੧) · Śloka ੪੧
ਗਹੀਤ੍ਵਾਰ੍ਧਂ ਤਨੋਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਚ ||੩੯||
ਪਕ੍ਸਮਨ੍ਯਤਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਮੋਕ੍ਸਯਨ੍ |
ਕਤ੍ਸ੍ਨੋਰ੍ਧਕਾਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਕਰ੍ਮਣ੍ਯੋ ਵਿਚੇਤਨਃ ||੪੦||
ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਂ ਤਂ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯੇ ਪਕ੍ਸਵਧਂ ਵਿਦੁਃ |
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਸ੍ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇਨਿਲੇ ||੪੧||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च ||३९||
पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् |
कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः ||४०||
एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः |
सर्वाङ्गरोगस्तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले ||४१||
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਕ੍ਸਵਧਮਾਹ– ਗਹੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਧਮਿਤਿ ਅਰ੍ਧਮਰ੍ਯਾਦਯਾ ਅਰ੍ਧਨਾਰੀਸ਼੍ਵਰਵਤ੍| ਪਕ੍ਸਂ ਬਾਹੁਕਕ੍ਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦਿਭਾਗਮ੍, ਅਨ੍ਯਤਰਮਿਤਿ ਵਾਮਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਾ| ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਕਫਸਹਿਤਸ੍ਨਾਯੁਭਿਰ੍ਵਤਾਨ੍ ਮੋਕ੍ਸਯਨ੍ਨਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ; ਅਤ ਏਵ “ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਰ੍ਧਕਾਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਪਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਗ੍ਰਹਣਂ ਯੁਗਪਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯ ਈਸਚ੍ਚੇਸ੍ਟਾਕ੍ਸਮਃ| ਵਿਚੇਤਨੋਲ੍ਪਚੇਤਨਃ, ਈਸਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਵਚ੍ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਤਿਦਿਸ਼ਤਿ||੩੯-੪੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਕ੍ਸਵਧਮਾਹ– ਗਹੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਸ੍ਤਨੋਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਰ੍ਧਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਯਿਤ੍ਵਾ ਅਨ੍ਯਤਰਂ ਪਕ੍ਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਨਿਰੀਹਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਰ੍ਧਮਿਤਿ ਅਰ੍ਧਮਰ੍ਯਾਦਯਾ ਅਰ੍ਧਨਾਰੀਸ਼੍ਵਰਵਤ੍| ਪਕ੍ਸਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧਂ ਬਾਹੁਕਕ੍ਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦਿਭਾਗਮ੍, ਅਨ੍ਯਤਰਮਿਤਿ ਵਾਮਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵੇਤਿ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍? ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਕਫਸਹਿਤਸ੍ਨਾਯੁਭਿਰ੍ਵਤਾਨ੍ ਵਿਮੋਕ੍ਸਯਨ੍ਨਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਅਤਃ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਤਥਾਵਿਧਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨੋ ਨਿਃਸ਼ੇਸ ਅਰ੍ਧਕਾਯੋਕਰ੍ਮਣ੍ਯੋ ਵਿਚੇਤਨਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਰ੍ਧਕਾਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਪਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਗ੍ਰਹਣਂ ਯੁਗਪਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯ ਈਸਚ੍ਚੇਸ੍ਟਾਕ੍ਸਯਃ| ਵਿਚੇਤਨੋਲ੍ਪਚੇਤਨਃ ਈਸਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾਸ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੇਕਾਙ੍ਗਰੋਗਂ ਵਿਦੁਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਪਕ੍ਸਵਧਂ ਵਿਦੁਃ| ਸਰ੍ਵਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਸਮਸ੍ਤਦੇਹਗਤੇ ਵਾਤੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਤਦ੍ਵਚ੍ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ‘ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਤਿਦਿਸ਼ਤਿ||੩੯-੪੧||
Adhikarana ਪਕ੍ਸਵਧਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਚਾਰਃ (੪੨-੪੩) · Śloka ੪੩
ਦਾਹਸਨ੍ਤਾਪਮੂਰ੍ਛਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਾਯੌ ਪਿਤ੍ਤਸਮਨ੍ਵਿਤੇ |
ਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਥਗੁਰੁਤ੍ਵਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੇ ||੪੨||
ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਹਤਂ ਪਕ੍ਸਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮਂ ਵਿਦੁਃ |
ਸਾਧ੍ਯਮਨ੍ਯੇਨ ਸਂਯੁਕ੍ਤਮਸਾਧ੍ਯਂ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਕਮ੍ ||੪੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
(ਗਰ੍ਭਿਣੀਸੂਤਿਕਾਬਾਲਵਦ੍ਧਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਵਸਕ੍ਸ੍ਰੁਤੇ |
ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍ ਵੇਦਨਾਰਹਿਤੋ ਯਦਿ) |
View original
दाहसन्तापमूर्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते |
शैत्यशोथगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफान्विते ||४२||
शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः |
साध्यमन्येन संयुक्तमसाध्यं क्षयहेतुकम् ||४३||
(सु. नि. अ. १) |
(गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्स्रुते |
पक्षाघातं परिहरेत् वेदनारहितो यदि) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਰੋਗੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾਯਾਵਿਤਿ ਕਤਵਾਨ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਕੇਵਲਃ| ਅਨ੍ਯੇਨੇਤਿ ਕਫੇਨ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਾ| ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਕਮਿਤਿ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕੁਪਿਤਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਜਮਿਤਿ||੪੨-੪੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂ ਲਕ੍ਸਣਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਰੋਗੇ ਦ੍ਰ੍ਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਕੇਵਲਃ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਂ, ਅਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਕਫੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਾ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਕਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੨-੪੩||
Adhikarana ਅਰ੍ਦਿਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪੪-੪੬) · Śloka ੪੬
ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਵ੍ਯਾਹਰਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਖਾਦਤਃ ਕਠਿਨਾਨਿ ਵਾ |
ਹਸਤੋ ਜਮ੍ਭਤੋ ਵਾਪਿ ਭਾਰਾਦ੍ਵਿਸਮਸ਼ਾਯਿਨਃ ||੪੪||
ਸ਼ਿਰੋਨਾਸੌਸ੍ਠਚਿਬੁਕਲਲਾਟੇਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਗਃ |
ਅਰ੍ਦਯਤ੍ਯਨਿਲੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਰ੍ਦਿਤਂ ਜਨਯਤ੍ਯਤਃ |
ਵਕ੍ਰੀਭਵਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਧਂ ਗ੍ਰੀਵਾ ਚਾਪ੍ਯਪਵਰ੍ਤਤੇ ||੪੫||
ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚਲਤਿ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੋ ਨੇਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਵੈਕਤਮ੍ |
ਗ੍ਰੀਵਾਚਿਬੁਕਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਵੇਦਨਾ ||੪੬||
(ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰਜੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਵੇਪਥੁਰ੍ਨੇਤ੍ਰਮਾਵਿਲਮ੍ |
ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਵਾਪਸ੍ਤੋਦੋ ਮਨ੍ਯਾਹਨੁਗ੍ਰਹਃ) |
ਤਮਰ੍ਦਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਚਕ੍ਸਣਾਃ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि वा |
हसतो जृम्भतो वाऽपि भाराद्विषमशायिनः ||४४||
शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः |
अर्दयत्यनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः |
वक्रीभवति वक्त्रार्धं ग्रीवा चाप्यपवर्तते ||४५||
शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतम् |
ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे च वेदना ||४६||
(यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलम् |
वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः) |
तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविचक्षणाः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਰ੍ਦਿਤਮਾਹ– ਉਚ੍ਚੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਦਯਤਿ ਪੀਡਯਤਿ| ਅਪਵਰ੍ਤਤੇ ਵਕ੍ਰੀਭਵਤਿ| ਚਲਤਿ ਕਮ੍ਪਤੇ| ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੋਨਿਰ੍ਗਮੋ ਵਚਨਸ੍ਯ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਭ੍ਰੂਗਣ੍ਡਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵੈਕਤਂ ਵੇਦਨਾਸ੍ਫੁਰਣਵਕ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍| ਗ੍ਰੀਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਰ੍ਦਿਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗ੍ਰੀਵਾਦੀਨਾਂ ਵੇਦਨੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਮੁਖਾਰ੍ਧਵਚ੍ਛਰੀਰਾਰ੍ਧਵ੍ਯਾਪਕੋਪ੍ਯਰ੍ਦਿਤਃ ਪਠਿਤਃ| ਯਦਾਹ ਦਢਬਲਃ– ‘ਅਰ੍ਧੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੁਖਾਰ੍ਧੇ ਵਾ ਕੇਵਲੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਰ੍ਦਿਤਮ੍|’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਦਾ ਅਰ੍ਦਿਤਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗਵਾਤਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵੇਗਿਤ੍ਵੇਨਾਰ੍ਦਿਤੇ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵੇਦਨਾ ਭਵਤਿ, ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗਵਾਤੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਦੈਵੇਤਿ ਭੇਦਃ; ਅਥਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋਰ੍ਦਿਤਃ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਧਾਙ੍ਗਵਾਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਮੁਖਮਾਤ੍ਰ ਏਵਾਰ੍ਦਿਤਃ ਪਠਿਤਃ, ਅਰ੍ਧਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗਵਾਤੇਨ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ ਏਵਾਤ੍ਰ ਮਾਧਵੇਨ ਲਿਖਿਤਃ||੪੪-੪੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਰ੍ਦਿਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਚ੍ਚੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਭਾਸਣਂ, ਕਠਿਨਾਨਿ ਪੂਗਫਲਾਦੀਨਿ ਖਾਦਤਃ, ਵਿਸਮਾਚ੍ਛਯਨਾਤ੍ ਗ੍ਰੀਵਾਦਿਵੈਪਰੀਤ੍ਯਸ਼ਯਨਾਤ੍, ਅਰ੍ਦਯਤਿ ਪੀਡਯਤਿ, ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਅਪਵਰ੍ਤਤੇ ਵਕ੍ਰੀਭਵਤਿ, ਚਲਤਿ ਕਮ੍ਪਤੇ, ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੋ ਵਚਨਸ੍ਯਾਨਿਰ੍ਗਮਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਣ੍ਡਨਾਸਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਵੈਕਤਂ ਵੇਦਨਾਸ੍ਫੁਰਣਵਕ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍| ਗ੍ਰੀਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਰ੍ਦਿਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਗ੍ਰੀਵਾਦੀਨਾਂ ਵੇਦਨੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਚਿਬੁਕਂ ਮੁਖਕੁਹਰਸ੍ਯਾਧੋਭਾਗਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਮੁਖਾਰ੍ਧਵਚ੍ਛਰੀਰਾਰ੍ਧਵ੍ਯਾਪਕੋਪ੍ਯਰ੍ਦਿਤਃ ਪਠਿਤਃ| ਯਦਾਹ ਦਢਬਲਃ– “ਅਰ੍ਧੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮੁਖਾਰ੍ਧੇ ਵਾ ਕੇਵਲੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਰ੍ਦਿਤਮ੍” ਇਤਿ||੪੪-੪੬||
Adhikarana ਅਰ੍ਦਿਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪੭) · Śloka ੪੭
ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਨਿਮਿਸਕ੍ਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਭਾਸਿਣਃ ||੪੭||
ਨ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਦਿਤਂ ਗਾਢਂ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਸਂ ਵੇਪਨਸ੍ਯ ਚ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
क्षीणस्यानिमिषक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः ||४७||
न सिध्यत्यर्दितं गाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਮਿਸਾਕ੍ਸਸ੍ਯ ਨਿਮੇਸਾਸਮਰ੍ਥਚਕ੍ਸੁਸਃ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਭਾਸਿਣ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਕ੍ਤਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮ੍, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਵਰ੍ਣਪਦਂ, ਭਾਸਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮਾਹੁਃ; ਤਨ੍ਨ, ਚਰਕੇ ‘‘ਦੀਨਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾ ਕਾਲੇ ਸਜ੍ਜਤਿ ਚਾਸ੍ਯ ਵਾਕ੍|’’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਸਮਿਤਿ ਅਤੀਤਵਰ੍ਸਤ੍ਰਯਮ੍; ਅਥਵਾ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਮੁਖਨਾਸਾਚਕ੍ਸੁਸਾਂ ਵਰ੍ਸਃ ਸ੍ਰਵਣਂ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤਥੇਤ੍ਯਾਹੁਃ||੪੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਮਿਸਾਕ੍ਸਸ੍ਯ ਨਿਮੇਸਾਸਮਰ੍ਥਚਕ੍ਸੁਸਃ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤੇਤਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਕ੍ਤਂ ਲਗ੍ਨਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ, ਕਣ੍ਠਤਾਲ੍ਵਾਦਿਵਰ੍ਣੋਚ੍ਚਾਰਣਸ੍ਥਾਨੇਸੁ, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਸ੍ਫੁਟਂ ਪੀਡਿਤਵਰ੍ਣਪਦਂ ਭਾਸਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮਾਹੁਃ; ਤਨ੍ਨ, ਚਰਕੇ– “ਕਾਲੇ ਸਜ੍ਜਤਿ ਚਾਸ੍ਯ ਵਾਕ੍” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਸਮਿਤਿ ਅਤੀਤਵਰ੍ਸਤ੍ਰਯਮ੍, ਅਥਵਾ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਚਕ੍ਸੁਸਾਂ ਵਰ੍ਸਃ ਸ੍ਰਵਣਂ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤਥੇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਵੇਪਨਸ੍ਯ ਕਮ੍ਪਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ||੪੭||
Adhikarana ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਸ੍ਵਸ੍ਥਤ੍ਵਮ੍ (੪੮) · Śloka ੪੮
ਗਤੇ ਵੇਗੇ ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਸੁ ||੪੮||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकादिषु ||४८||
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦੀਨਾਮਰ੍ਦਿਤਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਵੇਗਿਤ੍ਵਮਾਹ– ਗਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਪੀਡਾਲਾਘਵਂ, ਭਾਰਾਪਗਮੇ ਸੁਖਿਤ੍ਵਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍||੪੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦੀਨਾਮਰ੍ਦਿਤਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤਾਵਦ੍ਵੇਗਿਤ੍ਵਮਾਹ– ਗਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਾਰਾਪਗਮੇ ਸੁਖਿਤ੍ਵਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍||੪੮||
Adhikarana ਹਨੁਗ੍ਰਹਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪੯-੫੦) · Śloka ੫੦
ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਰ੍ਲੇਖਨਾਚ੍ਛੁਸ੍ਕਭਕ੍ਸਣਾਦਭਿਘਾਤਤਃ |
ਕੁਪਿਤੋ ਹਨੁਮੂਲਸ੍ਥਃ ਸ੍ਰਂਸਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਹਨੁਮ੍ ||੪੯||
ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਥਵਾ ਸਂਵਤਾਸ੍ਯਤਾਮ੍ |
ਹਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸ ਤੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚਰ੍ਵਣਭਾਸਣਮ੍ ||੫੦||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
जिह्वानिर्लेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः |
कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनुम् ||४९||
करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् |
हनुग्रहः स तेन स्यात् कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् ||५०||
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਹਨੁਗ੍ਰਹਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਨੁਮੂਲਸ੍ਥਃ ਕਪੋਲਮੂਲਸ੍ਥਃ| ਹਨੁਂ ਸ੍ਰਂਸਯਿਤ੍ਵਾਧਃ ਕਤ੍ਵਾ| ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਸ੍ਯਵਿਵਤਿਂ, ਸਂਵਤਾਸ੍ਯਤਾਮ੍ ਆਸ੍ਯਸਂਵਤਿਂ; ਸਾ ਚ ਵਾਯੋਰਨਿਯਤਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍||੪੯-੫੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਹਨੁਗ੍ਰਹਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਰ੍ਲੇਖਨਾਤ੍ ਜਿਹ੍ਵਾਘਰ੍ਸਣਾਤ੍ ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਾਦਿਨਾ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਂ ਚਣਕਾਦੀਨਾਂ ਭਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਅਭਿਘਾਤਤਃ ਤਾਡਨਾਤ੍| ਹਨੁਮੂਲਸ੍ਥਃ ਕਪੋਲਮੂਲਸ੍ਥਃ| ਹਨੁਂ ਸ੍ਰਂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਅਧਃ ਕਤ੍ਵਾ, ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਵਦਨਤ੍ਵਂ, ਸਂਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਮੁਖਤਾਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸਂਵਤਿਰ੍ਵਿਵਤਿਰ੍ਵਾ ਵਾਯੋਰਨਿਯਤਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ ਏਵ ਵਾਤਃ ਕੁਪਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚਰ੍ਵਣਂ ਭਾਸਣਂ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍||੪੯-੫੦||
Adhikarana ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੧) · Śloka ੫੧
ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਸਨਸ੍ਥਾਨਵਿਵਤੋਰ੍ਧ੍ਵਨਿਰੀਕ੍ਸਣੈਃ |
ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਸ ਏਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਵਤਃ ||੫੧||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
दिवास्वप्नासनस्थानविवृतोर्ध्वनिरीक्षणैः |
मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्माणऽऽवृतः ||५१||
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਹ– ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਏਵੇਤਿ ਵਾਤਃ||੫੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਹ– ਦਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸਨਮੁਪਵੇਸ਼ਃ, ਸ੍ਥਾਨਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਵਨਂ, ਵਿਵਤੋਰ੍ਧ੍ਵਨਿਰੀਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਰਮਾਰ੍ਗਾਵਲੋਕਨਮ੍| ਸ ਏਵੇਤਿ ਵਾਤੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਭਿਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸਨ੍, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਵਤੋ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ, ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਕੇਚਿਦਪਤਾਨਕਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੫੧||
Adhikarana ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੨) · Śloka ੫੨
ਵਾਗ੍ਵਾਹਿਨੀਸਿਰਾਸਂਸ੍ਥੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤੇਨਿਲਃ |
ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ ਤੇਨਾਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇਸ੍ਵਨੀਸ਼ਤਾ ||੫੨||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः |
जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता ||५२||
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਹ– ਵਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਗ੍ਵਾਹਿਨੀਸਿਰਾਸਂਸ੍ਥ ਇਤਿ ਵਾਗ੍ਵਾਹਿਨੀ ਯਾ ਸਿਰਾ ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ, ਸਮਸ੍ਤਪਕ੍ਸੇ “ਪੁਂਵਤ੍ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਜਾਤੀਯਦੇਸ਼ੀਯੇਸੁ” ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪੁਂਵਦ੍ਭਾਵਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ| ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇਸ੍ਵਨੀਸ਼ਤੇਤਿ ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਭ੍ਯਵਹਾਰਵਚਨੇਸੁ ਅਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍||੫੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਹ– ਵਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਗ੍ਵਾਹਿਨੀ ਵਾ ਸਿਰਾ ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇਸ੍ਵਨੀਸ਼ਤੇਤਿ ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਭ੍ਯਵਹਾਰਵਚਨੇਸ੍ਵਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍||੫੨||
Adhikarana ਸਿਰਾਗ੍ਰਹਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੩) · Śloka ੫੩
ਰਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪਵਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧਧਰਾਃ ਸਿਰਾਃ |
ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਸਵੇਦਨਾਃ ਕਸ੍ਣਾਃ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਰਾਗ੍ਰਹਃ ||੫੩||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः |
रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात् सिराग्रहः ||५३||
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਿਰਾਗ੍ਰਹਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਧਧਰਾ ਇਤਿ ਗ੍ਰੀਵਾਗਤਾਃ, ਤਾਸਾਂ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਵੇਦਨਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸੋਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵ, ਕਾਕਣਕੁਸ੍ਠਵਤ੍| ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਸ਼ਿਰੋਧਾਰਕਸਿਰਾਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਸ਼ਿਰੋਵੇਦਨਾਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ ‘ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ਤਦੇਵ||੫੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਿਰਾਗ੍ਰਹਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਸਵੇਦਨਾਃ ਕਸ੍ਣਾ ਇਤਿ ਰੂਕ੍ਸਕਸ੍ਣਵੇਦਨਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸੋਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਹਸ੍ਤਗਤਦ੍ਰਵ੍ਯਵਤ੍| ‘ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਿਰੋਧਾਰਕਸਿਰਾਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਸ਼ਿਰੋਵੇਦਨਾਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ਤਦੇਵ||੫੩||
Adhikarana ਗਧ੍ਰਸੀਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੪) · Śloka ੫੪
ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵਾ ਕਟਿਪਸ੍ਠੋਰੁਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਪਦਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ |
ਗਧ੍ਰਸੀ ਸ੍ਤਮ੍ਭਰੁਕ੍ਤੋਦੈਰ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਮੁਹੁਃ ||੫੪||
ਵਾਤਾਦ੍ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਾਰੋਚਕਾਨ੍ਵਿਤਾ |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात् |
गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः ||५४||
वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता |
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਗਧ੍ਰਸੀਮਾਹ– ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਫਿਕ੍ ਪੂਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਥਮਤੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਰੁਕ੍ਤੋਦੈਰ੍ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵਾ; ਈਸ਼ਾਨਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਗਧ੍ਰਸੀ ਵਾਤਾਦਿਤਿ ਯੋਜਯਤਿ, ਏਸਾ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਸ੍ਫਿਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵੇਨ ‘ਪੂਰ੍ਵਾ ਸ੍ਫਿਕ੍ ਕਟੀਪਸ੍ਠ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਾਠੇਨ ਵੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ਨਾਨ੍ਯਥਾ| ‘ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਪਦਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਨ ਯੁਗਪਤ੍| ਵਾਤਾਦਿਤਿ ਛੇਦਃ| ਵਾਤਕਫਾਰਬ੍ਧਾ ਗਧ੍ਰਸੀ, ਸਾ ਉਕ੍ਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾਪਿ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਤੀਤਿ ਗਧਸੀਦ੍ਵਯਮੁਕ੍ਤਮ੍||੫੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਗਧ੍ਰਸੀਮਾਹ– ਸ੍ਫਿਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਧ੍ਰਸੀ ਸ੍ਤਮ੍ਭਰੁਕ੍ਤੋਦੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕਟਿਪਸ੍ਠੋਰੁਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਪਦਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਤਥਾ ਮੁਹੁਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਸਾ ਵਾਤਜਾ ਜ੍ਞੇਯਾ, ਕਥਮ੍ਭੂਤਾ ਗਧ੍ਰਸੀ? ਸ੍ਫਿਕ੍ ਪੂਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਥਮਤੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਰੁਕ੍ਤੋਦੈਰ੍ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵਾ| ਈਸ਼ਾਨਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਗਧ੍ਰਸੀ ਵਾਤਾਦਿਤਿ ਯੋਜਯਤਿ| ਏਸਾ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਸ੍ਫਿਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵੇਨ, ‘ਪੂਰ੍ਵਾ ਸ੍ਫਿਕ੍ ਸਕਟੀਪਸ੍ਠ’– ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠੇਨ ਵੋਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਨਾਨ੍ਯਥਾ| ‘ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਪਦਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਨ ਯੁਗਪਤ੍| ਗਧ੍ਰਸੀ ਰਙ੍ਘਿਣੀਤਿ ਲੋਕੇ| ਵਾਤਾਦਿਤਿ ਛੇਦਃ, ਵਾਤਕਫਾਰਬ੍ਧਾ ਗਧ੍ਰਸੀ, ਸਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਾਤਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਗਧ੍ਰਸੀਦ੍ਵਯਮੁਕ੍ਤਮ੍||੫੪||
Adhikarana ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੫-੫੬) · Śloka ੫੬
ਵਾਤਜਾਯਾਂ ਭਵੇਤ੍ਤੋਦੋ ਦੇਹਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਵਕ੍ਰਤਾ |
ਜਾਨੁਕਟ੍ਯੂਰੁਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਭਸ਼ਮ੍ ||੫੫||
ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਭਵਾਯਾਂ ਤੁ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਹ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍ |
ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮੁਖਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ||੫੬||
View original
वातजायां भवेत्तोदो देहस्यापि प्रवक्रता |
जानुकट्यूरुसन्धीनां स्फुरणं स्तब्धता भृशम् ||५५||
वातश्लेष्मोद्भवायां तु निमित्तं वह्निमार्दवम् |
तन्द्रा मुखप्रसेकश्च भक्तद्वेषस्तथैव च ||५६||
Show commentary
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਃ ਪੁਨਰਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਾਤਜਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍||੫੫-੫੬||
Adhikarana ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੭) · Śloka ੫੭
ਤਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਾਃ ਕਣ੍ਡਰਾ ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਤਃ ||੫੭||
ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਕਰੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਚੇਤਿ ਸੋਚ੍ਯਤੇ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कण्डरा बाहुपृष्ठतः ||५७||
बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाची चेति सोच्यते |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀਮਾਹ– ਤਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਲਂ ਹਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿਭਾਗਃ, ਤਲਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਉਪਰਿਵਚਨਃ, ਯਥਾ– ਭੂਤਲਮਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਪਸ੍ਠਂ ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਂ, ਤਤ ਆਰਭ੍ਯ ਹਸ੍ਤਤਲਂ ਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਾਃ ਕਣ੍ਡਰਾਸ੍ਤਾਃ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਕਰੀ ਯਾ ਸਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ| ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮ ਗ੍ਰਹਣਾਕੁਞ੍ਚਨਾਦਿ, ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਪਰਂ, ਤੇਨੈਕਬਾਹਾਵਪਿ ਭਵਤਿ ਵਾਤਰਕ੍ਤਵਤ੍| ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਗਧ੍ਰਸੀਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯੋਃ ਖਲ੍ਲੀਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਤਯੋਰਪਿ ਕਰਮੂਲਾਵਮੋਟਨਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤੇ– ‘‘ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਗਧ੍ਰਸੀ ਚੋਕ੍ਤਾ ਖਲ੍ਲੀ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾ|’’ ਇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਚਕ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਚਰਕੇ “ਖਲ੍ਲੀ ਤੁ ਪਾਦਜਙ੍ਘੋਰੁਕਰਮੂਲਾਵਮੋਟਨੀ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯਾਃ ਪਥਗੇਵ ਖਲ੍ਲੀ ਪਠਿਤਾ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਖਲ੍ਲੀ ਨ ਪਠਿਤੈਵ; ਨਹਿ ਤੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਃ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਚਰਕਕ੍ਤਪਰਸ੍ਪਰਵਾਤਾਵਰਣਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਨ ਪਠਿਤਂ; ਹਾਰੀਤੇਨ ਤੁ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਯੋਗਾਦ੍ ਗਧ੍ਰਸੀਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯੋਃ ਖਲ੍ਲੀਤ੍ਵਂ ਪਠਿਤ੍ਵਂ, ਭਵਤਿ ਹਿ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਯੋਗਾਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਰੋਗਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਂ; ਯਥਾ– ਅਸ੍ਠੀਲੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾ, ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ ਏਵ ਕਾਮਲੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀਮਾਹ– ਤਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਡਰਾ ਮਹਾਸ੍ਨਾਯੁਃ, ਤਲਂ ਹਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿਭਾਗਃ, ਤਲਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰੋਪਰਿਵਚਨਃ, ਯਥਾ– ਭੂਤਲਮਿਤਿ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਪਸ੍ਠਂ ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਂ, ਤਦਾਰਭ੍ਯ ਹਸ੍ਤਤਲਂ ਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਾਃ ਕਣ੍ਡਰਾਃ ਤਾਃ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਕਰੀ ਯਾ ਸਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ| ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮ– ਆਕੁਞ੍ਚਨਗ੍ਰਹਣਾਦਿ, ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਪਰਂ, ਤੇਨੈਕਬਾਹਾਵਪਿ ਭਵਤਿ, ਵਾਤਰਕ੍ਤਵਤ੍| ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਗਧ੍ਰਸੀਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯੋਃ ਖਲ੍ਲੀਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ, ਤਯੋਰਪਿ ਕਰਮੂਲਾਵਮੋਟਕਤ੍ਵਾਤ੍||੫੭||
Adhikarana ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੮) · Śloka ੫੮
ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜਃ ਸ਼ੋਥੋ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਰੁਜਃ ||੫੮||
ਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥੂਲਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਵਤ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
वातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारुजः ||५८||
ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਮਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜ ਇਤਿ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਖ੍ਯਵਿਕਾਰਜਃ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਂ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤ ਇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਤ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਯਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਪਿ; ਜਾਨੁਦੇਸ਼ਨਿਯਤਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਚੇਤਰਵਾਤਰਕ੍ਤਸ਼ੋਥਾਦ੍ਭੇਦ ਇਤਿ| ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਵਤ੍ ਸ਼ਗਾਲਮਸ੍ਤਕਵਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਃ||੫੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਮਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਤੋ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜਃ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਜਨਿਤਃ, ਜਾਨੁ ਮਧ੍ਯੇ ਊਰੁਜਙ੍ਘਯੋਃ ਸਨ੍ਧਿਃ, ਸ੍ਥੌਲ੍ਯੇਨ ਆਕਤ੍ਯਾ ਚ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਸ਼ੀਰ੍ਸਵਤ੍||੫੮||
Adhikarana ਖਞ੍ਜਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੯) · Śloka ੫੯
ਵਾਯੁਃ ਕਟ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਕਣ੍ਡਰਾਮਾਕ੍ਸਿਪੇਦ੍ਯਦਾ ||੫੯||
ਖਞ੍ਜਸ੍ਤਦਾ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਙ੍ਗੁਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਧਾਤ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा ||५९||
खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਖਞ੍ਜਮਾਹ– ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਙ੍ਘਾਯਾਃ, ਕਣ੍ਡਰਾਂ ਮਹਾਸ੍ਨਾਯੁਮ੍, ਆਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ ਈਸਤ੍ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨੇਨੈਵ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਦ੍ਵਯੋਰਿਤਿ ਪਦੇਨ ਨਿਯਮਯਤਿ– ਸਕ੍ਥਿਦ੍ਵਯਸ੍ਯੈਵ ਵਧਾਤ੍ ਪਙ੍ਗੁਃ, ਏਕਸਕ੍ਥਿਵਧਾਤ੍ ਖਞ੍ਜ ਇਤਿ; ਵਧਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਗਮਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਨਾਸ਼ਃ||੫੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਖਞ੍ਜਪਙ੍ਗੁਵਾਤਾਵਾਹ– ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਕਟ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਙ੍ਘਾਯਾਃ ਕਣ੍ਡਰਾਂ ਮਹਾਸ੍ਨਾਯੁਮਾਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ ਈਸਤ੍ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ, ਤਦਾ ਜਨ੍ਤੁਃ ਖਞ੍ਜੋ ਭਵਤਿ| ਪਙ੍ਗੁਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਧਾਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਗਤਿਵਿਘਾਤਾਤ੍ ਪਙ੍ਗੁਰਿਰ੍ਥਃ| ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨੇਨੈਵ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਦ੍ਵਯੋਰਿਤਿਪਦੇਨ ਨਿਯਮਯਤਿ– ਸਕ੍ਥਿਦ੍ਵਯਸ੍ਯੈਵ ਵਧਾਤ੍ਪਙ੍ਗੁਃ, ਏਕਸਕ੍ਥਿਵਧਾਤ੍ਖਞ੍ਜ ਇਤਿ| ਵਧਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਗਮਨਕ੍ਰਿਯਾਨਾਸ਼ਃ||੫੯||
Adhikarana ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੦) · Śloka ੬੦
ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ ਵੇਪਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ ||੬੦||
ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
प्रक्रामन् वेपते यस्तु खञ्जन्निव च गच्छति ||६०||
कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਖਞ੍ਜਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ– ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਿਤਿ ਗਮਨਮਾਰਭਮਾਣੋ ਵੇਪਤੇ| ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋਯਮਾਦਿਕਰ੍ਮਣਿ| ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਗਚ੍ਛਤਿ ਵਿਕਲਯਨ੍ਨਿਵ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਗਮਨਾਰਮ੍ਭੇਨ ਅਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਵੇਪਤੇ ਤੇਨ ਖਞ੍ਜਾਦਸ੍ਯ ਭੇਦਃ| ਮੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮਿਤਿ ਸ਼ਿਥਿਲੀਕਤਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਕਲਾਯਖਞ੍ਜ ਇਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਰੂਢਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਅਯਮੇਵਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਖਞ੍ਜਵਾਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ||੬੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਮਾਹ– ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ ਪਾਦਵਿਕ੍ਸੇਪਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਵੇਪਤੇ ਕਮ੍ਪਤੇ| ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਵੈਕਲ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਿਵ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਂ ਸ਼ਿਥਿਲੀਕਤਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਕਲਾਯਖਞ੍ਜ ਇਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਰੂਢਿਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੬੦||
Adhikarana ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੧) · Śloka ੬੧
ਰੁਕ੍ ਪਾਦੇ ਵਿਸਮੇਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਯਦਾ ||੬੧||
ਵਾਤੇਨ ਗੁਲ੍ਫਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਮਾਹੁਰ੍ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮ੍ |
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
रुक् पादे विषमेन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा ||६१||
वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम् |
(वा. नि. अ. १५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮਾਹ– ਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਪਾਦਨ੍ਯਾਸਕੁਪਿਤਃ ਸ਼੍ਰਮਕੁਪਿਤੋ ਵਾ ਵਾਯੁਰ੍ਗੁਲ੍ਫੇ ਵੇਦਨਾਂ ਜਨਯਨ੍, ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਅਯਮੇਵਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਖੁਡੁਕਾਵਾਤ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ||੬੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮਾਹ– ਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਵਿਸਮਪਾਦਨ੍ਯਾਸਕੁਪਿਤਃ ਸ਼੍ਰਮਕੁਪਿਤੋ ਵਾ ਵਾਯੁਰ੍ਗੁਲ੍ਫੇਵੇਦਨਾਂ ਜਨਯਤਿ, ਤਂ ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਅਯਮੇਵਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਖੁਡੁਕਾਵਾਤ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ||੬੧||
Adhikarana ਪਾਦਦਾਹਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੨) · Śloka ੬੨
ਪਾਦਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਾਹਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਸਹਿਤੋਨਿਲਃ ||੬੨||
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਤਃ ਪਾਦਦਾਹਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः ||६२||
विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਾਦਦਾਹਮਾਹ– ਪਾਦਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦੋ ਦਾਹ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਾਦੇਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਦਸ੍ਯ ਭੇਦਃ||੬੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਾਦਦਾਹਮਾਹ– ਪਾਦਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਦਯੋਃ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਤਃ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗਚ੍ਛਤਃ, ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਤ ਇਤ੍ਯੇਨਨ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦੋ ਦਾਹ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਾਦੇਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਦਸ੍ਯ ਭੇਦਃ||੬੨||
Adhikarana ਪਾਦਹਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੩) · Śloka ੬੩
ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਚਰਣੌ ਯਸ੍ਯ ਭਵੇਤਾਂ ਚਾਪਿ ਸੁਪ੍ਤਕੌ ||੬੩||
ਪਾਦਹਰ੍ਸਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਤਃ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ ||६३||
पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपतः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਾਦਹਰ੍ਸਮਾਹ– ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਹਰ੍ਸਯੁਕ੍ਤੌ ਭਵਤਃ, ਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਰੋਮਾਞ੍ਚਪ੍ਰਾਯਃ ਅਨ੍ਤਃਸ਼ੀਤੋ ਝਿਣਿਝਿਣਿਵਤ੍ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਝਿਣਿਝਿਣਿ ਤੁ ਨ ਚਿਰਾਨੁਬਨ੍ਧਿਨੀ ਕੇਵਲਵਾਤਜੇਤਿ ਭੇਦਃ||੬੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਾਦਹਰ੍ਸਮਾਹ– ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਹਰ੍ਸਯੁਕ੍ਤੌ ਭਵਤਃ, ਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਰੋਮਾਞ੍ਚਪ੍ਰਾਯੋਨ੍ਤਃਸ਼ੀਤੋ ਝਿਣਿਝਿਣਿਵਤ੍ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ||੬੩||
Adhikarana ਅਂਸਸ਼ੋਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੪) · Śloka ੬੪
ਅਂਸਦੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੋਸਯੇਦਂਸਬਨ੍ਧਨਮ੍ ||੬੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
अंसदेशस्थितो वायुः शोषयेदंसबन्धनम् ||६४||
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧੇਨਾਂਸਸ਼ੋਸਃ ਕੇਵਲਵਾਤਜ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਂਸਬਨ੍ਧਨਕਾਰਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਅਂਸਬਨ੍ਧਨਃ; ਏਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ‘ਅਂਸਸ਼ੋਸਂ ਜਨਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੬੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਰ੍ਧਾਰ੍ਧਸ਼੍ਲੋਕੇਨਾਂਸਸ਼ੋਸਾਵਬਾਹੁਕਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਂਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਂਸਸਮੀਪੋਪਲਕ੍ਸਿਤਦੇਸ਼ੋਂਸਦੇਸ਼ਃ| ਅਂਸੋ ਬਾਹੁਸ਼ਿਰਃ, ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ| ਅਂਸਬਨ੍ਧਨਮਿਤਿ ਅਂਸਬਨ੍ਧਨਕਾਰਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਅਂਸਬਨ੍ਧਨਃ, ਤਤ੍ਰਾਂਸਬਨ੍ਧਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ੋਸਯਿਤ੍ਵਾ ਸ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਅਂਸਸ਼ੋਸਂ ਜਨਯੇਦਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੬੪||
Adhikarana ਅਵਬਾਹੁਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੫) · Śloka ੬੫
ਸਿਰਾਸ਼੍ਚਾਕੁਞ੍ਚ੍ਯ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੋ ਜਨਯੇਦਵਬਾਹੁਕਮ੍ |੬੫|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
सिराश्चाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयेदवबाहुकम् |६५|
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਵਬਾਹੁਕਮਾਹ– ਸਿਰਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੋਂਸਦੇਸ਼ਸ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਚ ਵਾਤਕਫਜਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਅਵਬਾਹੁਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹੁਃ; ਤਨ੍ਨ, ਯਤਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍– ‘ਅਂਸਸ਼ੋਸਾਵਬਾਹੁਕਯੋਰ੍ਬਾਹੁਮਧ੍ਯੇ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ’ (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਏਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਪਠਿਤਮ੍– “ਯਦਾ ਸ਼ਬ੍ਦਵਹਂ ਵਾਯੁਃ” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਮਾਧਵੇਨ ਤੁ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨੁਰੋਧਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨੇਨ ਕਰ੍ਣਰੋਗ ਏਵ ਤਤ੍ ਪਠਿਤਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾਪਿ ਬਾਧਿਰ੍ਯਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੌ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਪਿ ਪਠਿਤੌ; ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਚੇਤ੍; ਨੈਵ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਸ਼ਬ੍ਦਵਹਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕਰ੍ਣਸ਼ਸ੍ਕੁਲ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਨਭੋਦੇਸ਼ ਉਕ੍ਤਃ, ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਵਹਾਃ ਸਿਰਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਮਾਧਵੇਨ ਤੁ ਕਰ੍ਣਰੋਗੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਰਵਣਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸਾਦੇਤਦੇਵ ਤਤ੍ਰ ਪਠਿਤਮਿਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ|੬੫|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਿਰਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਵਬਾਹੁਕਃ| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੋਂਸਦੇਸ਼ਸ੍ਥਃ, ਸਿਰਾਃ ਆਕੁਞ੍ਚ੍ਯਾਵਬਾਹੁਕਂ ਜਨਯੇਤ੍| ਅਯਂ ਚ ਕਫਵਾਤਜਃ| ਅਤ੍ਰਾਂਸਸ਼ੋਸਮਵਬਾਹੁਕਮਿਤਿ ਰੋਗਦ੍ਵਯਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾਵਬਾਹੁਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹੁਃ, ਤਨ੍ਨ ਯਤਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਰੋਗਦ੍ਵਯਂ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਮ੍– “ਅਂਸਸ਼ੋਸਾਵਬਾਹੁਕਯੋਰ੍ਬਾਹੁਮਧ੍ਯੇ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ” ਇਤਿ|੬੫|–
Adhikarana ਮੂਕਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੫) · Śloka ੬੫
ਆਵਤ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸਕਫੋ ਧਮਨੀਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਹਿਨੀਃ ||੬੫||
ਨਰਾਨ੍ ਕਰੋਤ੍ਯਕ੍ਰਿਯਕਾਨ੍ਮੂਕਮਿਨ੍ਮਿਨਗਦ੍ਗਦਾਨ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
आवृत्य वायुः सकफो धमनीः शब्दवाहिनीः ||६५||
नरान् करोत्यक्रियकान्मूकमिन्मिनगद्गदान् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮੂਕਾਦੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਹ– ਆਵਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕ੍ਰਿਯਕਾਨ੍ ਅਵਚਨਕ੍ਰਿਯਕਾਨਿਤਿ; ਨਞਯਮਭਾਵੇ, ਈਸਦਰ੍ਥੇ ਚ| ਆਦ੍ਯੋ ਮੂਕੋਵਚਨਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਮਿਨ੍ਮਿਨਃ ਸਾਨੁਨਾਸਿਕਸਰ੍ਵਵਚਨਃ, ਤਤੀਯੋ ਗਦ੍ਗਦੋ ਲੁਪ੍ਤਪਦਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਭਿਧਾਯੀ| ਏਸਾਂ ਚ ਸਮਾਨਕਾਰਣਾਭਿਧਾਨੇਪਿ ਦੁਸ੍ਟੇਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਭਿਰਦਸ੍ਟਵਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਭੇਦ ਇਤ੍ਯੁਨ੍ਨੇਯਮ੍||੬੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮੂਕਾਦੀਨ੍ ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਾਨ੍ ਵਾਤਰੋਗਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਹ– ਆਵਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਃ ਸਕਫਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸਨ੍, ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਹਿਨੀਰ੍ਧਮਨੀਰਾਵਤ੍ਯਾਵਰੁਧ੍ਯ, ਨਰਾਨ੍ ਅਕ੍ਰਿਯਕਾਨ੍ ਅਵਚਨਕ੍ਰਿਯਕਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਨਞ੍ ਅਭਾਵੇ ਈਸਦਰ੍ਥੇ ਚ| ਮੂਕੋਵਚਨਃ, ਮਿਨ੍ਮਿਨਃ ਸਾਨੁਨਾਸਿਕਸਰ੍ਵਵਚਨਃ, ਗਦ੍ਗਦੋ ਲੁਪ੍ਤਪਦਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਭਿਧਾਯੀ| ਏਸਾਂ ਤੁਲ੍ਯਹੇਤ੍ਵਭਿਧਾਨੇਪਿ ਦੁਸ੍ਟੇਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਭਿਰਦਸ੍ਟਵਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਭੇਦ ਇਤ੍ਯੁਨ੍ਨੇਯਮ੍||੬੫||
Adhikarana ਤੂਨੀਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੬) · Śloka ੬੬
ਅਧੋ ਯਾ ਵੇਦਨਾ ਯਾਤਿ ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਾ ||੬੬||
ਭਿਨ੍ਦਤੀਵ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਂ ਸਾ ਤੂਨੀ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता ||६६||
भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनी नाम नामतः |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤੂਨੀਮਾਹ– ਅਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ ਇਤਿ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਮ੍| ਵੇਦਨਾ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਾ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮੂਤ੍ਰਪੁਟਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਯੋਰ੍ਜਾਤਾ| ਉਪਸ੍ਥਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਰ੍ਗੁਹ੍ਯਮ੍| ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਤਃ||੬੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤੂਨੀਵਾਤਮਾਹ– ਅਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾ ਵੇਦਨਾ ਸ਼ੂਲਮਧ ਇਤਿ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਂ ਯਾਤਿ, ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਤਃ ਸਾ ਤੂਨੀ ਨਾਮ, ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮੂਤ੍ਰਪੁਟਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਯੋਰ੍ਜਾਤਾ, ਭਿਨ੍ਦਤੀਵ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਮਿਤਿ ਭੇਦਂ ਕੁਰ੍ਵਤੀਵ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਸ੍ਥਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਰ੍ਗੁਹ੍ਯਮ੍||੬੬||
Adhikarana ਪ੍ਰਤਿਤੂਨੀਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੭) · Śloka ੬੭
ਗੁਦੋਪਸ੍ਥੋਤ੍ਥਿਤਾ ਯਾ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਪ੍ਰਧਾਵਿਤਾ ||੬੭||
ਵੇਗੈਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਤਿਤੂਨੀਤਿ ਸੋਚ੍ਯਤੇ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
गुदोपस्थोत्थिता या तु प्रतिलोमं प्रधाविता ||६७||
वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सोच्यते |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪ੍ਰਤਿਤੂਨੀਮਾਹ– ਗੁਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਮਿਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਵੇਗੈਰ੍ਵਾਤਕਤੋਦ੍ਗਮੈਃ| ਸੇਤ੍ਯਨੇਨ ‘ਭਿਨ੍ਦਤੀਵ’ ਇਤ੍ਯਤਿਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੬੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪ੍ਰਤਿਤੂਨੀਮਾਹ– ਗੁਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਦੋਪਸ੍ਥੋਤ੍ਥਿਤਾ ਸੈਵ ਵੇਦਨਾ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਿਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਵਿਤਾ ਸਤੀ, ਵੇਗੈਰ੍ਵਾਤਕਤੋਦ੍ਗਮੈਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਸ਼ਮੋਪਲਕ੍ਸਿਤੈਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ, ਸਾ ਪ੍ਰਤਿਤੂਨੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਸੈਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਭਿਨ੍ਦਤੀਤ੍ਯਤਿਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੬੭||
Adhikarana ਆਧ੍ਮਾਨਲਕ੍ਸਣਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੬੮-੬੯) · Śloka ੬੯
ਸਾਟੋਪਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਰੁਜਮਾਧ੍ਮਾਤਮੁਦਰਂ ਭਸ਼ਮ੍ ||੬੮||
ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਘੋਰਂ ਵਾਤਨਿਰੋਧਜਮ੍ |
ਵਿਮੁਕ੍ਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਦਯਂ ਤਦੇਵਾਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ ||੬੯||
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕਫਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤਾਨਿਲਮ੍ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् ||६८||
आध्मानमिति तं विद्याद् घोरं वातनिरोधजम् |
विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् ||६९||
प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम् |
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਆਧ੍ਮਾਨਮਾਹ– ਸਾਟੋਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਟੋਪਮਿਤਿ ਆਟੋਪਸ਼੍ਚਲਚਲਨਮਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ, ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਆਧ੍ਮਾਤਂ ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਚਰ੍ਮਪੁਟਕਸ੍ਥਾਨੀਯਮ੍| ਉਦਰਮਿਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਸ੍ਯ ਆਮਾਸ਼ਯਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਘੋਰਮਿਤਿ ਕਸ੍ਟਪ੍ਰਦਮ੍| ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਦਯਯੋਰਪਿ ਵੇਦਾਨਾਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਵਿਮੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਾਟੋਪਾਦਿਤ੍ਵਮਤਿਦਿਸ਼ਤਿ| ਕਫਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤਾਨਿਲਂ ਕਫਾਵਤਵਾਤਮ੍||੬੮-੬੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਆਧ੍ਮਾਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਾਟੋਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਟੋਪਾਦਿਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਮੁਦਰਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍; ਸਾਟੋਪਮਿਤਿ ਆਟੋਪਸ਼੍ਚਲਨਂ ਤੇਨ ਸਹ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਾਟੋਪਮਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ; ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤਿ ਆਧ੍ਮਾਤਂ ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਚਰ੍ਮਪੁਟਕਸ੍ਥਾਨੀਯਮ੍ ਉਦਰਮਿਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਘੋਰਮਿਤਿ ਕਸ੍ਟਪ੍ਰਦਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਮਾਹ– ਵਿਮੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਮੁਕ੍ਤਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਦਯਂ ਯੇਨ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਕਫਾਕੁਲਿਤਂ ਵਾਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬੮-੬੯||
Adhikarana ਅਸ੍ਠੀਲਾਲਕ੍ਸਣਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੭੦-੭੨) · Śloka ੭੨
ਨਾਭੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਸਞ੍ਜਾਤਃ ਸਞ੍ਚਾਰੀ ਯਦਿ ਵਾਚਲਃ ||੭੦||
ਅਸ੍ਠੀਲਾਵਦ੍ਘਨੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਯਤ ਉਨ੍ਨਤਃ |
ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਿਨੀਮ੍ ||੭੧||
ਏਤਾਮੇਵ ਰੁਜੋਪੇਤਾਂ ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਿਨੀਮ੍ |
ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾਮਿਤਿ ਵਦੇਜ੍ਜਠਰੇ ਤਿਰ੍ਯਗੁਤ੍ਥਿਤਾਮ੍ ||੭੨||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |
View original
नाभेरधस्तात् सञ्जातः सञ्चारी यदि वाऽचलः ||७०||
अष्ठीलावद्घनो ग्रन्थिरूर्ध्वमायत उन्नतः |
वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गावरोधिनीम् ||७१||
एतामेव रुजोपेतां वातविण्मूत्ररोधिनीम् |
प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम् ||७२||
(सु. नि. अ. १) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸ੍ਠੀਲਾਮਾਹ– ਨਾਭੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥੇ ਵਰ੍ਤੁਲਃ ਪਾਸਾਣਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਮਤਾਨੁਵਾਦੀ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ, ਕਰ੍ਮਕਾਰਾਣਾਂ ਵਰ੍ਤੁਲਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਲੌਹਭਾਣ੍ਡੀਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਾਯਤ ਉਪਰਿਦੀਰ੍ਘਃ| ਉਨ੍ਨਤਃ ਤਿਰ੍ਯਗੁਨ੍ਨਤਃ| ਵਾਤਕਤਾ ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲੇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਪਰਂ, ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਯਭਾਵਾਤ੍| ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਿਨੀਂ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਵਰੋਧਿਨੀਮ੍| ਏਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸੈਵ ਜਠਰੇ ਤਿਰ੍ਯਗੁਤ੍ਥਿਤਾ ਤਿਰ੍ਯਗਾਯਤਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲੇਤਿ ਭੇਦਃ| ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਿਨੀਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਮ੍||੭੦-੭੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸ੍ਠੀਲਾਮਾਹ– ਨਾਭੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਠੀਲਾਵਤ੍ ਅਸ੍ਠੀਲਾਸਦਸ਼ਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥੇ ਵਰ੍ਤੁਲਃ ਪਾਸਾਣਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਾਨੁਵਾਦੀ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ, ਕਰ੍ਮਕਾਰਾਣਾਂ ਵਰ੍ਤੁਲਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਲੌਹਭਾਣ੍ਡੀ ਇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਘਨਂ ਸਂਹਤਾਵਯਵਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਾਯਤਮੁਪਰਿਦੀਰ੍ਘਮ੍| ਉਨ੍ਨਤਂ ਤਿਰ੍ਯਗੁਨ੍ਨਤਮ੍| ਵਾਤਕਤਾ ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲਾ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਪਰਂ, ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਯਭਾਵਾਤ੍| ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਨਿਰੋਧਿਨੀ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਰੋਧਿਨੀਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾਮਾਹ– ਏਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲੇਤਿ ਭੇਦਃ| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਰੋਧਿਨੀਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਮ੍||੭੦-੭੨||
Adhikarana ਬਸ੍ਤੌ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇ ਵਾਯੌ ਵਿਵਿਧਮੂਤ੍ਰਰੋਧਕਵਿਕਾਰਸਮ੍ਭਵਃ (੭੩) · Śloka ੭੩
ਮਾਰੁਤੇਨੁਗੁਣੇ ਬਸ੍ਤੌ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਵਿਕਾਰਾ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ||੭੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੩) |
View original
मारुतेऽनुगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते |
विकारा विविधाश्चात्र प्रतिलोमे भवन्ति च ||७३||
(सु. नि. अ. ३) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸ੍ਠੀਲਾਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਮਪਿ ਵਾਤਵਿਕਤਿਂ ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਿਨੀਮਾਹ– ਮਾਰੁਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਗੁਣੇਨੁਲੋਮੇ| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੇ ਮਾਰੁਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਿਕਾਰਾ ਅਸ਼੍ਮਰੀਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਯਃ||੭੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸ੍ਠੀਲਾਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਮਪਿ ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਿਨੀਂ ਵਾਤਵਿਕਤਿਮਾਹ– ਮਾਰੁਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਗੁਣੇਨੁਲੋਮੇ ਮਾਰੁਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਕਾਰਾਃ ਅਸ਼੍ਮਰੀਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਵਾਤਕਤਾਸ੍ਠੀਲਾਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਯਃ||੭੩||
Adhikarana ਵੇਪਥੁਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭੪) · Śloka ੭੪
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ਿਰਸੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਪਥੁਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ |੭੪|
View original
सर्वाङ्गकम्पः शिरसो वायुर्वेपथुसञ्ज्ञकः |७४|
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵੇਪਥੁਵਾਤਵਿਕਾਰਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰਸਃ ਕਮ੍ਪ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਵਯਵੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਹਸ੍ਤਾਦੇਰਪਿ ਕਮ੍ਪੋ ਵੇਪਥੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੭੪|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕਮ੍ਪਵਾਤਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚ ਕਮ੍ਪ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ਼ਿਰਸ ਇਤ੍ਯਵਯਵੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਹਸ੍ਤੋਦੇਰਪਿ ਕਮ੍ਪੋ ਵੇਪਥੁਰਿਤਿ|੭੪|–
Adhikarana ਖਲ੍ਲੀਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੭੪) · Śloka ੭੪
ਖਲ੍ਲੀ ਤੁ ਪਾਦਜਙ੍ਘੋਰੁਕਰਮੂਲਾਵਮੋਟਨੀ ||੭੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी ||७४||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਖਲ੍ਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਲ੍ਲੀ ‘ਸਿਰਾਵਮੋਟਨ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ||੭੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਖਲ੍ਲੀਮਾਹ– ਖਲ੍ਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੋਟਿਨੀਤਿ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨਸ਼ੀਲਾ||੭੪||
Adhikarana ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭੫) · Śloka ੭੫
ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਮਾਰੁਤੇਨ ਵਾ |
ਕਰੋਤ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੭੫||
View original
अधः प्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन वा |
करोत्युद्गारबाहुल्यमूर्ध्ववातः स उच्यते ||७५||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਮਾਰੁਤੇਨ ਚ| ਕਰੋਤ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||੭੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਮਾਹ– ਅਧ ਇਤਿ||੭੫||
Adhikarana ਅਨੁਕ੍ਤਵਾਤਰੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ (੭੬-੭੭) · Śloka ੭੭
ਸ੍ਥਾਨਨਾਮਾਨੁਰੂਪੈਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ |
ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਤੇਸੁ ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯੈਰੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ ||੭੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਾਰ੍ਦਿਤਾਕ੍ਸੇਪਪਕ੍ਸਾਘਾਤਾਪਤਾਨਕਾਃ |
ਕਾਲੇਨ ਮਹਤਾ ਵਾਤਾ ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ ||੭੭||
ਨਰਾਨ੍ ਬਲਵਤਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਨ੍ ਸਾਧਯੇਨ੍ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
स्थाननामानुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत् |
सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत् ||७६||
(च. चि. अ. २८) |
हनुस्तम्भार्दिताक्षेपपक्षाघातापतानकाः |
कालेन महता वाता यत्नात् सिध्यन्ति वा न वा ||७७||
नरान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान् |
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਨੁਕ੍ਤਵਾਤਰੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਸ੍ਥਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਾਨੁਰੂਪੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯਥਾ– ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਂ, ਪਸ੍ਠਸ਼ੂਲਂ, ਨਖਭੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਮਾਨੁਰੂਪੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯਥਾ– ਸ਼ੂਲਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਕੀਲਨਿਖਾਤਵਦ੍ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਭੇਦਤੋਦਾਦਿਭਿਰਪਿ ਪੀਡਾਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਵਾਤਾ ਇਤਿ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍| ਵਾਤਾਦਿਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਵਾਤਾਦ੍ਯੇ ਪਕ੍ਸਵਧਾਦਯ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੭੬-੭੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਨੁਕ੍ਤਵਾਤਰੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਸ੍ਥਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਾਨੁਰੂਪੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯਥਾ– ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਂ, ਪਸ੍ਠਸ਼ੂਲਂ, ਨਖਭੇਦਃ| ਨਾਮਾਨੁਰੂਪੈਰ੍ਯਥਾ– ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਕੀਲਨਿਖਾਤਵਦ੍ਵੇਦਨਾਵਿਸੇ ਏਵੋਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਤੋਦਭੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੀਡਾਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੁਧਿਰੈਃ, ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਂ ਚ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਉਕ੍ਤਰੋਗਾਣਾਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਹਨ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਸ੍ਵੇਕਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰਂ ਕਃ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ, ਯ ਤਰੁਣੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਉਪਦ੍ਰਵਰਹਿਤਾਨ੍||੭੬-੭੭||
Adhikarana ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਵਾਤਰੋਗਾਣਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਚਾਰਃ, ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ (੭੮-੭੯) · Śloka ੭੯
ਵਿਸਰ੍ਪਦਾਹਰੁਕ੍ਸਙ੍ਗਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵੈਃ ||੭੮||
ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਬਲਂ ਵਾਤਾ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਸਵਧਾਦਯਃ |
ਸ਼ੂਨਂ ਸੁਪ੍ਤਤ੍ਵਚਂ ਭਗ੍ਨਂ ਕਮ੍ਪਾਧ੍ਮਾਨਨਿਪੀਡਿਤਮ੍ |
ਰੁਜਾਰ੍ਤਿਮਨ੍ਤਂ ਚ ਨਰਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ||੭੯||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
View original
विसर्पदाहरुक्सङ्गमूर्छारुच्यग्निमार्दवैः ||७८||
क्षीणमांसबलं वाता घ्नन्ति पक्षवधादयः |
शूनं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीडितम् |
रुजार्तिमन्तं च नरं वातव्याधिर्विनाशयेत् ||७९||
(सु. सू. अ. ३३) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਵਿਸਰ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾ ਇਤਿ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍| ਵਾਤਾਦਿਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਵਾਤਾਤ੍ ਪਕ੍ਸਵਧਾਦਯ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੂਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼ੂਨਂ ਸਸ਼ੋਥਮ੍| ਸੁਪ੍ਤਤ੍ਵਚਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਭਿਜ੍ਞਤ੍ਵਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍||੭੮-੭੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਵਿਸਰ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾ ਇਤਿ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰੇਣ| ਵਾਤਾਤ੍ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਵਾਤਾਤ੍ ਪਕ੍ਸਵਧਾਦਯਃ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਸਙ੍ਗੋ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵਾਤਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਕ੍ਸੀਣਂ ਮਾਂਸਬਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਅਸਾਧ੍ਯਮਾਹ– ਸ਼ੂਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੂਨਂ ਸ਼ੋਥਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸੁਪ੍ਤਤ੍ਵਚਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਭਿਜ੍ਞਤ੍ਵਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍| ਭਗ੍ਨਂ ਭਗ੍ਨਾਸ੍ਥਿ| ਰੁਜਾਰ੍ਤਿਮਨ੍ਤਮਤੀਵ ਪੀਡਯਾਰ੍ਤਮ੍||੭੮-੭੯||
Adhikarana ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚ (੮੦) · Śloka ੮੦
ਅਵ੍ਯਾਹਤਗਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਿਤਃ |
ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੋਧਿਕਂ ਜੀਵੇਦ੍ਵੀਤਰੋਗਃ ਸਮਾਃ ਸ਼ਤਮ੍ ||੮੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |
View original
अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतिस्थितः |
वायुः स्यात् सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम् ||८०||
(च. चि. अ. २८) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਦਾਨੀਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚਾਹ– ਅਵ੍ਯਾਹਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਅਵ੍ਯਾਹਤਗਤਿਃ ਅਨਵਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਃ, ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਃ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਿਤੋਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ, ਏਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਰਯਂ ਹੇਤੁਹੇਤੁਮਦ੍ਭਾਵੇਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵੀਤਰੋਗੋ ਨੀਰੋਗਃ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟੇਰਪਿ ਪ੍ਰੇਰਕਵਾਤੇਨਾਨ੍ਤਰੀਯਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧਿਕਂ ਸਮਾਃ ਸ਼ਤਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚ ਦਿਨਾਧਿਕਂ ਸਵਿਂਸ਼ਂ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮ੍| ਯਦਾਹ ਵਰਾਹਃ ਆਯੁਰ੍ਨਿਰੂਪਣੇ– ‘ਸਮਾਃ ਸਸ੍ਟਿਰ੍ਦ੍ਵਿਘ੍ਨਾ ਮਨੁਜਕਰਿਣਾਂ ਪਞ੍ਚ ਚ ਨਿਸ਼ਾਃ|’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੮੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਦਾਨੀਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਚ ਪ੍ਰਾਹ– ਅਵ੍ਯਾਹਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਅਵ੍ਯਾਹਤਗਤਿਃ ਅਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਃ, ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਃ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ, ਪ੍ਰਕਤੌ ਸ੍ਥਿਤਃ ਨ ਵਦ੍ਧੋ ਨ ਚ ਕ੍ਸੀਣਃ, ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਰਯਮ੍| ਵੀਤਰੋਗੋ ਨੀਰੋਗਃ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟੇਰਪਿ ਪ੍ਰੇਰਕਵਾਤੇਨਾਨ੍ਤਰੀਯਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧਿਕਂ ਸਮਾਃ ਸ਼ਤਂ ਪਞ੍ਚਦਿਨਾਧਿਕਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮ੍| ਯਦਾਹ ਵਰਾਹਮਿਹਿਰੇ ਆਯੁਰ੍ਨਿਰੂਪਣਾਧ੍ਯਾਯੇ– “ਸਮਾਃ ਸਸ੍ਟਿਰ੍ਦ੍ਵਿਘ੍ਨਾ ਮਨੁਜਕਰਿਣਾਂ ਪਞ੍ਚ ਚ ਨਿਸ਼ਾਃ” ਇਤਿ||੮੦||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੨੨
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੨੨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वातव्याधिनिदानं समाप्तम् ||२२||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਮ੍||੨੨||