Adhikarana ಆಮವಾತಸ್ಯ ನಿದಾನಪೂರ್ವಿಕಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ (೧-೫) · Śloka ೫
ಅಥಾಮವಾತನಿದಾನಮ್ | ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಚೇಷ್ಟಸ್ಯ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರ್ನಿಶ್ಚಲಸ್ಯ ಚ | ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಭುಕ್ತವತೋ ಹ್ಯನ್ನಂ ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಕುರ್ವತಸ್ತಥಾ ||೧|| ವಾಯುನಾ ಪ್ರೇರಿತೋ ಹ್ಯಾಮಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಧಾವತಿ | ತೇನಾತ್ಯರ್ಥಂ ವಿದಗ್ಧೋಽಸೌ ಧಮನೀಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ||೨|| ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರ್ಭೂಯೋ ದೂಷಿತಃ ಸೋಽನ್ನಜೋ ರಸಃ | ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಯತಿ ನಾನಾವರ್ಣೋಽತಿಪಿಚ್ಛಿಲಃ ||೩|| ಜನಯತ್ಯಾಶು ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಗೌರವಂ ಹೃದಯಸ್ಯ ಚ | ವ್ಯಾಧೀನಾಮಾಶ್ರಯೋ ಹ್ಯೇಷ ಆಮಸಞ್ಜ್ಞೋಽತಿದಾರುಣಃ ||೪|| ಯುಗಪತ್ಕುಪಿತಾವನ್ತಸ್ತ್ರಿಕಸನ್ಧಿಪ್ರವೇಶಕೌ | ಸ್ತಬ್ಧಂ ಚ ಕುರುತೋ ಗಾತ್ರಮಾಮವಾತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ||೫||
View original
अथामवातनिदानम् | विरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेर्निश्चलस्य च | स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्वतस्तथा ||१|| वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति | तेनात्यर्थं विदग्धोऽसौ धमनीः प्रतिपद्यते ||२|| वातपित्तकफैर्भूयो दूषितः सोऽन्नजो रसः | स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ||३|| जनयत्याशु दौर्बल्यं गौरवं हृदयस्य च | व्याधीनामाश्रयो ह्येष आमसञ्ज्ञोऽतिदारुणः ||४|| युगपत्कुपितावन्तस्त्रिकसन्धिप्रवेशकौ | स्तब्धं च कुरुतो गात्रमामवातः स उच्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಊರುಸ್ತಮ್ಭೇ ವಾಯುಃ ಸಾಮ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅತಸ್ತದನನ್ತರಮಾಮವಾತನಿದಾನಮಾಹ– ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಃ ಸಂಯೋಗಾದಿವಿರುದ್ಧಃ, ವಿರುದ್ಧಾ ಚ ಚೇಷ್ಟಾ ಯಥಾ– ಅಜೀರ್ಣೇ ವ್ಯಾಯಾಮವ್ಯವಾಯಜಲಪ್ರತರಣಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಭುಕ್ತವತೋ ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಕುರ್ವತ ಇತಿ ಮಿಲಿತೋ ಹೇತುಃ, ನ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಮಾಮಾಶಯಸನ್ಧ್ಯಾದಿ| ತೇನ ವಾತೇನ ವಿದಗ್ಧೋ ದೂಷಿತೋಽಸಾವಾಮೋ ಧಮನೀಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ, ‘ಧಮನೀಭಿಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸೋಽನ್ನಜೋ ರಸ ಇತಿ ಆಮಃ, ಅನ್ನರಸಸ್ಯೈವಾಪಕ್ವಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಆಮವ್ಯಪದೇಶಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಊಷ್ಮಣೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ ಧಾತುಮಾದ್ಯಮಪಾಚಿತಮ್| ದುಷ್ಟಮಾಮಾಶಯಗತಂ ರಸಮಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||” (ವಾ. ಸೂ. ಅ. ೧೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೈರಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ ಕಾಯಾಗ್ನೇರ್ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದವಿಪಾಚಿತಃ| ಆದ್ಯ ಆಹಾರಧಾತುರ್ಯಃ ಸ ಆಮ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಃ||” ಇತಿ ಅಪರೇ ತ್ವಾಹುಃ– “ಅವಿಪಕ್ವಮಸಂಯುಕ್ತಂ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಬಹು ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ಸದನಂ ಸರ್ವಗಾತ್ರಾಣಾಮಾಮ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– “ಆಹಾರಸ್ಯ ರಸಃ ಶೇಷೋ ಯೋ ನ ಪಕ್ವೋಽಗ್ನಿಲಾಘವಾತ್| ಸ ಮೂಲಂ ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮಾಮ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||” ಇತಿ| ತಥಾ ಚಾಪರೇ– “ಆಮಮನ್ನರಸಂ ಕೇಚಿತ್, ಕೇಚಿತ್ತು ಮಲಸಞ್ಚಯಮ್| ಪ್ರಥಮಾಂ ದೋಷದುಷ್ಟಿಂ ಚ ಕೇಚಿದಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||” ಇತಿ| ನಾನಾವರ್ಣ ಇತಿ ವಾತಾದಿದೂಷಿತತ್ವಾದ್ಬಹುವರ್ಣಃ| ಯುಗಪದಿತ್ಯಾದಿ, ವಾತಕಫೌ ಯುಗಪತ್ಕುಪಿತಾವನ್ತಃ ಕೋಷ್ಠೇ ತ್ರಿಕಸನ್ಧಿಪ್ರವೇಶಕೌ ಭವತಃ, ಅಥವಾ ಗಾತ್ರಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಕುರುತಃ; ತ್ರಿಕಸನ್ಧಿಷು ಪ್ರವೇಶಸ್ತದ್ಗತವೇದನಯಾ ಬೋಧ್ಯಃ||೧-೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಊರುಸ್ತಮ್ಭೇ ವಾಯುಃ ಸಾಮ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅತಸ್ತದನ್ತರಮಾಮವಾತನಿದಾನಮಾಹ– ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಚೇಷ್ಟಸ್ಯ ತಥಾ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರೇವಂವಿಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ, ನಿಶ್ಚಲಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರರಹಿತಸ್ಯ; ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಃ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿಃ ಸಂಯೋಗಾದಿವಿರುದ್ಧಃ; ವಿರುದ್ಧಾ ಚೇಷ್ಟಾಽಜೀರ್ಣೇ ವ್ಯಾಯಾಮವ್ಯವಾಯಜಲಪ್ರತರಣಾದಿಕಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧಮನ್ನಂ ಭುಕ್ತವತೋ ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಕುರ್ವತ ಇತಿ ಮಿಲಿತೋ ಹೇತುರ್ನ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ| ಆಮವಾತೇ ವಿಗತವ್ಯಾಯಾಮತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ‘ವ್ಯಾಯಾಮಂ ವಾಽಪ್ಯಕುರ್ವತ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠನ್ತಿ| ತನ್ನಾತಿಯುಕ್ತಂ, ನಿಶ್ಚಲಸ್ಯೇತ್ಯನೇನೈವ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಧಾವತೀತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಾನಿ ಆಮಾಶಯೋರಃಶಿರಃಕಣ್ಠಸನ್ಧಯ ಇತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನನಿಚಿತೇನ ವಾತೇನ ವಿದಗ್ಧೋ ದೂಷಿತ ಆಮೋ ಧಮನೀಃ ಸಿರಾಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ‘ಧಮನೀಭಿಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಪಕ್ವಸ್ಯೈವಾಮ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಅನ್ನರಸಸ್ಯೈವಾಽಪಕ್ವಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಆಮ ಇತಿ ವ್ಯಪದೇಶಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಊಷ್ಮಣೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ ಧಾತುಮಾದ್ಯಮಪಾಚಿತಮ್| ದುಷ್ಟಮಾಮಾಶಯಗತಂ ರಸಮಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ|| ಜಠರಾನಲದೌರ್ಬಲ್ಯಾದವಿಪಕ್ವಸ್ತು ಯೋ ರಸಃ| ಸ ಆಮಸಞ್ಜ್ಞಕೋ ದೇಹೇ ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಕೋಪಕಃ||” ಇತಿ| ಅನ್ಯೈರಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ ಕಾಯಾಗ್ನೇರ್ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದವಿಪಾಚಿತಃ| ಆದ್ಯ ಆಹಾರಧಾತುರ್ಯಃ ಸ ಆಮಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ||” ಇತಿ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ– “ಅವಿಪಕ್ವಮಸಂಯುಕ್ತಂ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಬಹು ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ಸದನಂ ಸರ್ವಗಾತ್ರಾಣಾಮಾಮ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||” ಇತಿ| ತಥಾಽಪರೇ– “ಅವಿಪಕ್ವರಸಂ ಕೇಚಿತ್ಕೇಚಿತ್ತಂ ಮಲಸಞ್ಚಯಮ್| ಪ್ರಥಮಾಂ ದೋಷದುಷ್ಟಿಂ ವಾ ಕೇಚಿದಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||” ಇತಿ| ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರತಿಶಯದೂಷಿತೋಽನ್ನರಸಃ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಯತಿ ಲಿಮ್ಪತಿ, ಅತಿಪಿಚ್ಛಿಲತ್ವಾತ್| ನಾನಾವರ್ಣ ಇತಿ ವಾತಾದಿದೂಷಿತತ್ವಾದ್ಬಹುವರ್ಣಃ| ತತೋ ವಹ್ನೇರ್ಮನ್ದತ್ವಂ ಜನಯತಿ| ಹೃದಯೇ ಗೌರವಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್| ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಮಯಮೇವ ಕಾರಣೀಭೂತ ಆಮಸಞ್ಜ್ಞಕಃ| ತಸ್ಯೈವ ರೂಪಮಾಹ– ಯುಗಪದಿತಿ| ಯುಗಪದೇಕವಾರಮೇವ ಕುಪಿತೌ ವಾತಕಫೌ ಅನ್ತಃಕೋಷ್ಠೇ ತ್ರಿಕಸನ್ಧಿಪ್ರವೇಶಕೌ ಭವತಃ| (ತ್ರಿಕೇ ಕಟಿಮನ್ಯಾಶಯಸನ್ಧೀ ತತ್ರ, ತಥಾ ಸನ್ಧಿಷು ಪ್ರವಿಶ್ಯ) ಅಥವಾ ಗಾತ್ರಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಕುರುತಃ, ಸ ಆಮವಾತಃ ಕಥ್ಯತೇ| ತ್ರಿಕಸನ್ಧಿಪ್ರವೇಶಶ್ಚ ತದ್ಗತವೇದನಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ||೧-೫||