Adhikarana આમવાતસ્ય નિદાનપૂર્વિકા સમ્પ્રાપ્તિઃ (૧-૫) · Śloka ૫
અથામવાતનિદાનમ્ | વિરુદ્ધાહારચેષ્ટસ્ય મન્દાગ્નેર્નિશ્ચલસ્ય ચ | સ્નિગ્ધં ભુક્તવતો હ્યન્નં વ્યાયામં કુર્વતસ્તથા ||૧|| વાયુના પ્રેરિતો હ્યામઃ શ્લેષ્મસ્થાનં પ્રધાવતિ | તેનાત્યર્થં વિદગ્ધોઽસૌ ધમનીઃ પ્રતિપદ્યતે ||૨|| વાતપિત્તકફૈર્ભૂયો દૂષિતઃ સોઽન્નજો રસઃ | સ્રોતાંસ્યભિષ્યન્દયતિ નાનાવર્ણોઽતિપિચ્છિલઃ ||૩|| જનયત્યાશુ દૌર્બલ્યં ગૌરવં હૃદયસ્ય ચ | વ્યાધીનામાશ્રયો હ્યેષ આમસઞ્જ્ઞોઽતિદારુણઃ ||૪|| યુગપત્કુપિતાવન્તસ્ત્રિકસન્ધિપ્રવેશકૌ | સ્તબ્ધં ચ કુરુતો ગાત્રમામવાતઃ સ ઉચ્યતે ||૫||
View original
अथामवातनिदानम् | विरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेर्निश्चलस्य च | स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्वतस्तथा ||१|| वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति | तेनात्यर्थं विदग्धोऽसौ धमनीः प्रतिपद्यते ||२|| वातपित्तकफैर्भूयो दूषितः सोऽन्नजो रसः | स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ||३|| जनयत्याशु दौर्बल्यं गौरवं हृदयस्य च | व्याधीनामाश्रयो ह्येष आमसञ्ज्ञोऽतिदारुणः ||४|| युगपत्कुपितावन्तस्त्रिकसन्धिप्रवेशकौ | स्तब्धं च कुरुतो गात्रमामवातः स उच्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
ઊરુસ્તમ્ભે વાયુઃ સામ ઇત્યુક્તમ્, અતસ્તદનન્તરમામવાતનિદાનમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| વિરુદ્ધાહારઃ સંયોગાદિવિરુદ્ધઃ, વિરુદ્ધા ચ ચેષ્ટા યથા– અજીર્ણે વ્યાયામવ્યવાયજલપ્રતરણાદિ| સ્નિગ્ધં ભુક્તવતો વ્યાયામં કુર્વત ઇતિ મિલિતો હેતુઃ, ન પૃથક્ત્વેન| શ્લેષ્મસ્થાનમામાશયસન્ધ્યાદિ| તેન વાતેન વિદગ્ધો દૂષિતોઽસાવામો ધમનીઃ પ્રતિપદ્યતે, ‘ધમનીભિઃ પ્રતિપદ્યત’ ઇતિ પાઠાન્તરે શ્લેષ્મસ્થાનમિતિ યોજ્યમ્| સોઽન્નજો રસ ઇતિ આમઃ, અન્નરસસ્યૈવાપક્વસ્ય તન્ત્રાન્તરે આમવ્યપદેશાત્| યદુક્તમ્– “ઊષ્મણોઽલ્પબલત્વેન ધાતુમાદ્યમપાચિતમ્| દુષ્ટમામાશયગતં રસમામં પ્રચક્ષતે||” (વા. સૂ. અ. ૧૩) ઇત્યાદિ| અન્યૈરપ્યુક્તમ્– “આમાશયસ્થઃ કાયાગ્નેર્દૌર્બલ્યાદવિપાચિતઃ| આદ્ય આહારધાતુર્યઃ સ આમ ઇતિ કીર્તિતઃ||” ઇતિ અપરે ત્વાહુઃ– “અવિપક્વમસંયુક્તં દુર્ગન્ધં બહુ પિચ્છિલમ્| સદનં સર્વગાત્રાણામામ ઇત્યભિધીયતે||” ઇતિ| અન્યે ત્વાહુઃ– “આહારસ્ય રસઃ શેષો યો ન પક્વોઽગ્નિલાઘવાત્| સ મૂલં સર્વરોગાણામામ ઇત્યભિધીયતે||” ઇતિ| તથા ચાપરે– “આમમન્નરસં કેચિત્, કેચિત્તુ મલસઞ્ચયમ્| પ્રથમાં દોષદુષ્ટિં ચ કેચિદામં પ્રચક્ષતે||” ઇતિ| નાનાવર્ણ ઇતિ વાતાદિદૂષિતત્વાદ્બહુવર્ણઃ| યુગપદિત્યાદિ, વાતકફૌ યુગપત્કુપિતાવન્તઃ કોષ્ઠે ત્રિકસન્ધિપ્રવેશકૌ ભવતઃ, અથવા ગાત્રં સ્તબ્ધં કુરુતઃ; ત્રિકસન્ધિષુ પ્રવેશસ્તદ્ગતવેદનયા બોધ્યઃ||૧-૫||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
ઊરુસ્તમ્ભે વાયુઃ સામ ઇત્યુક્તમ્, અતસ્તદન્તરમામવાતનિદાનમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| વિરુદ્ધાહારચેષ્ટસ્ય તથા મન્દાગ્નેરેવંવિધસ્ય પુરુષસ્ય, નિશ્ચલસ્ય વ્યાપારરહિતસ્ય; વિરુદ્ધાહારઃ ક્ષીરમત્સ્યાદિઃ સંયોગાદિવિરુદ્ધઃ; વિરુદ્ધા ચેષ્ટાઽજીર્ણે વ્યાયામવ્યવાયજલપ્રતરણાદિકા| સ્નિગ્ધમન્નં ભુક્તવતો વ્યાયામં કુર્વત ઇતિ મિલિતો હેતુર્ન પૃથક્ત્વેન| આમવાતે વિગતવ્યાયામત્વાત્| અન્યે ‘વ્યાયામં વાઽપ્યકુર્વત’ ઇત્યાદિ પઠન્તિ| તન્નાતિયુક્તં, નિશ્ચલસ્યેત્યનેનૈવ લબ્ધત્વાત્| શ્લેષ્મસ્થાનં પ્રધાવતીતિ શ્લેષ્મસ્થાનાનિ આમાશયોરઃશિરઃકણ્ઠસન્ધય ઇતિ| શ્લેષ્મસ્થાનનિચિતેન વાતેન વિદગ્ધો દૂષિત આમો ધમનીઃ સિરાઃ પ્રતિપદ્યતે| ‘ધમનીભિઃ પ્રપદ્યતે’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર શ્લેષ્મસ્થાનમિતિ યોજ્યમ્| અપક્વસ્યૈવામ ઇતિ સઞ્જ્ઞા, અન્નરસસ્યૈવાઽપક્વસ્ય તન્ત્રાન્તરે આમ ઇતિ વ્યપદેશાત્| યદુક્તમ્– “ઊષ્મણોઽલ્પબલત્વેન ધાતુમાદ્યમપાચિતમ્| દુષ્ટમામાશયગતં રસમામં પ્રચક્ષતે|| જઠરાનલદૌર્બલ્યાદવિપક્વસ્તુ યો રસઃ| સ આમસઞ્જ્ઞકો દેહે સર્વરોગપ્રકોપકઃ||” ઇતિ| અન્યૈરપ્યુક્તમ્– “આમાશયસ્થઃ કાયાગ્નેર્દૌર્બલ્યાદવિપાચિતઃ| આદ્ય આહારધાતુર્યઃ સ આમઃ પરિકીર્તિતઃ||” ઇતિ| અન્યત્રાપિ– “અવિપક્વમસંયુક્તં દુર્ગન્ધં બહુ પિચ્છિલમ્| સદનં સર્વગાત્રાણામામ ઇત્યભિધીયતે||” ઇતિ| તથાઽપરે– “અવિપક્વરસં કેચિત્કેચિત્તં મલસઞ્ચયમ્| પ્રથમાં દોષદુષ્ટિં વા કેચિદામં પ્રચક્ષતે||” ઇતિ| ત્રિભિર્દોષૈરતિશયદૂષિતોઽન્નરસઃ સ્રોતાંસ્યભિષ્યન્દયતિ લિમ્પતિ, અતિપિચ્છિલત્વાત્| નાનાવર્ણ ઇતિ વાતાદિદૂષિતત્વાદ્બહુવર્ણઃ| તતો વહ્નેર્મન્દત્વં જનયતિ| હૃદયે ગૌરવં ભવતિ, તસ્ય સ્થાનત્વાત્| સર્વેષાં રોગાણામયમેવ કારણીભૂત આમસઞ્જ્ઞકઃ| તસ્યૈવ રૂપમાહ– યુગપદિતિ| યુગપદેકવારમેવ કુપિતૌ વાતકફૌ અન્તઃકોષ્ઠે ત્રિકસન્ધિપ્રવેશકૌ ભવતઃ| (ત્રિકે કટિમન્યાશયસન્ધી તત્ર, તથા સન્ધિષુ પ્રવિશ્ય) અથવા ગાત્રં સ્તબ્ધં કુરુતઃ, સ આમવાતઃ કથ્યતે| ત્રિકસન્ધિપ્રવેશશ્ચ તદ્ગતવેદનયા બોદ્ધવ્યઃ||૧-૫||