Adhikarana ഉദാവര്തനിദാനമ് (൧) · Śloka ൧
അഥോദാവര്താനാഹനിദാനമ് | വാതവിണ്മൂത്രജൃമ്ഭാശ്രുക്ഷവോദ്ഗാരവമീന്ദ്രിയൈഃ | ക്ഷുത്തൃഷ്ണോച്ഛ്വാസനിദ്രാണാം ധൃത്യോദാവര്തസമ്ഭവഃ ||൧||
View original
अथोदावर्तानाहनिदानम् | वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः | क्षुत्तृष्णोच्छ्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसम्भवः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉദാവര്തേऽപി ശൂലം ഭവതീതി ശൂലാനന്തരമുദാവര്തമാഹ– വാതേത്യാദി| അസ്രമശ്രു, ഇന്ദ്രിയശബ്ദേനാത്ര ശുക്രം, ക്ഷുത് ബുഭുക്ഷാ| ധൃത്യാ വേഗവിധാരണേന| ഏതേ വാതാദയസ്ത്രയോദശ നിയമാര്ഥാഃ; തേനാന്യേഷാം ക്രോധാദീനാം വേഗവിധാരണം ന തദ്ധേതുഃ, സ്വാസ്ഥ്യഹേതുത്വാത്| യദാഹ ചരകഃ– “ലോഭശോകഭയക്രോധമാനവേഗാന് വിധാരയേത്|” (ച. സൂ. അ. ൭) ഇത്യാദി| സര്വോദാവര്തേഷു ച വായുരേവ കാരണമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സര്വേഷ്വേതേഷു വിധിവദുദാവര്തേഷു കൃത്സ്നശഃ| വായോഃ ക്രിയാ വിധാതവ്യാഃ സ്വമാര്ഗപ്രതിപത്തയേ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൫) ഇത്യാദി| ഉദ്ഭൂതേന വേഗവിധാരണേനാവൃതസ്യ വായോര്വര്തനമിത്യുദാവര്തനിരുക്തിഃ; അന്യേ തു വായോരൂര്ധ്വമാവര്തോ ഗമനമിത്യുദാവര്തമാഹുഃ; തന്ന, അശ്രുസ്രാവാദേരവ്യാപകത്വാത്; ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതി ന്യായേന വാ സമാധേയമ്||൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഉദാവര്തേ ശൂലം ഭവതീതി ശൂലാനന്തരമുദാവര്താരമ്ഭഃ| ഉദാവര്തമാഹ– വാതേത്യാദി| ഏതേഷാം ധൃത്യാ വേഗവിധാരണേന; അശ്രു ചക്ഷുര്ജലം, ക്ഷവശ്ഛിക്കാ, ഇന്ദ്രിയശബ്ദേന ശുക്രമുച്യതേ, ക്ഷുത് ക്ഷുധാ, ഏതേ വാതാദയസ്ത്രയോദശ നിയമാര്ഥാഃ, തേനാന്യേഷാമപി കോപാദീനാം വിധാരണം ന തദ്ധേതുഃ, സ്വാസ്ഥ്യഹേതുത്വാത്| യദുക്തം ചരകേ– “ലോഭശോകഭയക്രോധമാനവേഗാന്വിധാരയേത്” ഇത്യാദി| സര്വേഷൂദാവര്തേഷു വായുരേവ കാരണമ്| യദാഹ സുശ്രുതാചാര്യഃ– “സര്വേഷ്വേതേഷു വിധിവദുദാവര്തേഷു കൃത്സ്നശഃ| വായോഃ ക്രിയാ വിധാതവ്യാഃ സ്വമാര്ഗപ്രതിപത്തയേ||” ഇതി| ഉദ്ഭൂതേന വേഗവിധാരണേനാവൃതസ്യ വായോരാവര്തനമുദാവര്ത ഇതി നിരുക്തിഃ; അന്യേ തു വായോരൂര്ധ്വമാവര്തോ ഗമനമിത്യുദാവര്ത ഇത്യാഹുഃ||൧||