Adhikarana ઉદાવર્તનિદાનમ્ (૧) · Śloka ૧
અથોદાવર્તાનાહનિદાનમ્ | વાતવિણ્મૂત્રજૃમ્ભાશ્રુક્ષવોદ્ગારવમીન્દ્રિયૈઃ | ક્ષુત્તૃષ્ણોચ્છ્વાસનિદ્રાણાં ધૃત્યોદાવર્તસમ્ભવઃ ||૧||
View original
अथोदावर्तानाहनिदानम् | वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः | क्षुत्तृष्णोच्छ्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसम्भवः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
ઉદાવર્તેઽપિ શૂલં ભવતીતિ શૂલાનન્તરમુદાવર્તમાહ– વાતેત્યાદિ| અસ્રમશ્રુ, ઇન્દ્રિયશબ્દેનાત્ર શુક્રં, ક્ષુત્ બુભુક્ષા| ધૃત્યા વેગવિધારણેન| એતે વાતાદયસ્ત્રયોદશ નિયમાર્થાઃ; તેનાન્યેષાં ક્રોધાદીનાં વેગવિધારણં ન તદ્ધેતુઃ, સ્વાસ્થ્યહેતુત્વાત્| યદાહ ચરકઃ– “લોભશોકભયક્રોધમાનવેગાન્ વિધારયેત્|” (ચ. સૂ. અ. ૭) ઇત્યાદિ| સર્વોદાવર્તેષુ ચ વાયુરેવ કારણમ્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સર્વેષ્વેતેષુ વિધિવદુદાવર્તેષુ કૃત્સ્નશઃ| વાયોઃ ક્રિયા વિધાતવ્યાઃ સ્વમાર્ગપ્રતિપત્તયે||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) ઇત્યાદિ| ઉદ્ભૂતેન વેગવિધારણેનાવૃતસ્ય વાયોર્વર્તનમિત્યુદાવર્તનિરુક્તિઃ; અન્યે તુ વાયોરૂર્ધ્વમાવર્તો ગમનમિત્યુદાવર્તમાહુઃ; તન્ન, અશ્રુસ્રાવાદેરવ્યાપકત્વાત્; છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ન્યાયેન વા સમાધેયમ્||૧||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
ઉદાવર્તે શૂલં ભવતીતિ શૂલાનન્તરમુદાવર્તારમ્ભઃ| ઉદાવર્તમાહ– વાતેત્યાદિ| એતેષાં ધૃત્યા વેગવિધારણેન; અશ્રુ ચક્ષુર્જલં, ક્ષવશ્છિક્કા, ઇન્દ્રિયશબ્દેન શુક્રમુચ્યતે, ક્ષુત્ ક્ષુધા, એતે વાતાદયસ્ત્રયોદશ નિયમાર્થાઃ, તેનાન્યેષામપિ કોપાદીનાં વિધારણં ન તદ્ધેતુઃ, સ્વાસ્થ્યહેતુત્વાત્| યદુક્તં ચરકે– “લોભશોકભયક્રોધમાનવેગાન્વિધારયેત્” ઇત્યાદિ| સર્વેષૂદાવર્તેષુ વાયુરેવ કારણમ્| યદાહ સુશ્રુતાચાર્યઃ– “સર્વેષ્વેતેષુ વિધિવદુદાવર્તેષુ કૃત્સ્નશઃ| વાયોઃ ક્રિયા વિધાતવ્યાઃ સ્વમાર્ગપ્રતિપત્તયે||” ઇતિ| ઉદ્ભૂતેન વેગવિધારણેનાવૃતસ્ય વાયોરાવર્તનમુદાવર્ત ઇતિ નિરુક્તિઃ; અન્યે તુ વાયોરૂર્ધ્વમાવર્તો ગમનમિત્યુદાવર્ત ઇત્યાહુઃ||૧||