Adhikarana ਉਦਾਵਰ੍ਤਨਿਦਾਨਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਅਥੋਦਾਵਰ੍ਤਾਨਾਹਨਿਦਾਨਮ੍ | ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਜਮ੍ਭਾਸ਼੍ਰੁਕ੍ਸਵੋਦ੍ਗਾਰਵਮੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ | ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਦ੍ਰਾਣਾਂ ਧਤ੍ਯੋਦਾਵਰ੍ਤਸਮ੍ਭਵਃ ||੧||
View original
अथोदावर्तानाहनिदानम् | वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः | क्षुत्तृष्णोच्छ्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसम्भवः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਪਿ ਸ਼ੂਲਂ ਭਵਤੀਤਿ ਸ਼ੂਲਾਨਨ੍ਤਰਮੁਦਾਵਰ੍ਤਮਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਰਮਸ਼੍ਰੁ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ, ਕ੍ਸੁਤ੍ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ| ਧਤ੍ਯਾ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇਨ| ਏਤੇ ਵਾਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਾਃ; ਤੇਨਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਕ੍ਰੋਧਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣਂ ਨ ਤਦ੍ਧੇਤੁਃ, ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਲੋਭਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਰੋਧਮਾਨਵੇਗਾਨ੍ ਵਿਧਾਰਯੇਤ੍|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੋਦਾਵਰ੍ਤੇਸੁ ਚ ਵਾਯੁਰੇਵ ਕਾਰਣਮ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਤੇਸੁ ਵਿਧਿਵਦੁਦਾਵਰ੍ਤੇਸੁ ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ| ਵਾਯੋਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਯੇ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਭੂਤੇਨ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇਨਾਵਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਵਰ੍ਤਨਮਿਤ੍ਯੁਦਾਵਰ੍ਤਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਵਰ੍ਤੋ ਗਮਨਮਿਤ੍ਯੁਦਾਵਰ੍ਤਮਾਹੁਃ; ਤਨ੍ਨ, ਅਸ਼੍ਰੁਸ੍ਰਾਵਾਦੇਰਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਵਾ ਸਮਾਧੇਯਮ੍||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਦਾਵਰ੍ਤੇ ਸ਼ੂਲਂ ਭਵਤੀਤਿ ਸ਼ੂਲਾਨਨ੍ਤਰਮੁਦਾਵਰ੍ਤਾਰਮ੍ਭਃ| ਉਦਾਵਰ੍ਤਮਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਸਾਂ ਧਤ੍ਯਾ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇਨ; ਅਸ਼੍ਰੁ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਜਲਂ, ਕ੍ਸਵਸ਼੍ਛਿਕ੍ਕਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਕ੍ਸੁਤ੍ ਕ੍ਸੁਧਾ, ਏਤੇ ਵਾਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਾਃ, ਤੇਨਾਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਕੋਪਾਦੀਨਾਂ ਵਿਧਾਰਣਂ ਨ ਤਦ੍ਧੇਤੁਃ, ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਲੋਭਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਰੋਧਮਾਨਵੇਗਾਨ੍ਵਿਧਾਰਯੇਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇਸੂਦਾਵਰ੍ਤੇਸੁ ਵਾਯੁਰੇਵ ਕਾਰਣਮ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਚਾਰ੍ਯਃ– “ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਤੇਸੁ ਵਿਧਿਵਦੁਦਾਵਰ੍ਤੇਸੁ ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ| ਵਾਯੋਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਯੇ||” ਇਤਿ| ਉਦ੍ਭੂਤੇਨ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇਨਾਵਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰਾਵਰ੍ਤਨਮੁਦਾਵਰ੍ਤ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਵਰ੍ਤੋ ਗਮਨਮਿਤ੍ਯੁਦਾਵਰ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ||੧||