Adhikarana શૂલસ્ય સન્નિકૃષ્ટનિદાનમ્ (૧) · Śloka ૧
અથ શૂલપરિણામશૂલાન્નદ્રવશૂલનિદાનમ્ | દોષૈઃ પૃથક્ સમસ્તામદ્વન્દ્વૈઃ શૂલોઽષ્ટધા ભવેત્ | સર્વેષ્વેતેષુ શૂલેષુ પ્રાયેણ પવનઃ પ્રભુઃ ||૧||
View original
अथ शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानम् | दोषैः पृथक् समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत् | सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
આમવાતેઽપિ શૂલં ભવતીત્યતસ્તદનન્તરં શૂલનિદાનમ્| જ્વરાદિવત્ શૂલસ્યાપિ પ્રાગુત્પત્તિરસ્તિ| યદાહ હારીતઃ– “અનઙ્ગનાશાય હરસ્ત્રિશૂલં મુમોચ કોપાન્મકરધ્વજશ્ચ| તમાપતન્તં સહસા નિરીક્ષ્ય ભયાર્દિતો વિષ્ણુતનું પ્રવિષ્ટઃ|| સ વિષ્ણુહુઙ્કારવિમોહિતાત્મા પપાત ભૂમૌ પ્રથિતઃ સ શૂલઃ| સ પઞ્ચભૂતાનુગતં શરીરં પ્રદૂષયત્યસ્ય હિ પૂર્વસૃષ્ટિઃ||” ઇતિ| એતેન શૂલસમ્ભવત્વાદસ્ય શૂલમિતિ સઞ્જ્ઞા, શૂલનિખાતવદ્વેદનાજનકત્વાચ્ચ| તદાહ વૃદ્ધસુશ્રુતઃ– “શઙ્કુસ્ફોટનવત્તસ્ય યસ્માત્તીવ્રા હિ વેદના| શૂલાસક્તસ્ય ભવતિ તસ્માચ્છૂલમિહોચ્યતે||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) ઇતિ| કફપિત્તાદિશૂલેષ્વવશ્યમ્ભાવી વાયુરિત્યાહ– સર્વેષ્વિત્યાદિ| પ્રભુઃ કર્તા||૧||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
આમવાતે ચ શૂલં ભવતિ, અતસ્તદનન્તરં શૂલનિદાનમાહ– દોષૈરિત્યાદિ| જ્વરાદિવચ્છૂલસ્યાપિ પ્રાગુત્પત્તિરસ્તિ| યદુક્તં હારીતે– “અનઙ્ગનાશાય હરસ્ત્રિશૂલં મુમોચ કોપાન્મકરધ્વજશ્ચ| તમાપતન્તં સહસા નિરીક્ષ્ય ભયાર્દિતો વિષ્ણુતનું પ્રવિષ્ટઃ|| સ વિષ્ણુહુઙ્કારવિમોહિતાત્મા પપાત ભૂમૌ પ્રથિતઃ સ શૂલઃ| સ પઞ્ચભૂતાનુગતં શરીરં પ્રદૂષયત્યસ્ય હિ પૂર્વસૃષ્ટિઃ||” ઇતિ| સ ચ દેહિનાં શરીરં દૂષયત્યસ્ય હિ પ્રાગુત્પત્તિરિતિ| અત એવાસ્ય શૂલિસમ્ભવત્વાત્ શૂલ ઇતિ સઞ્જ્ઞા, શૂલનિખાત ઇવ વેદનાજનકત્વાચ્ચ| યદાહ વૃદ્ધસુશ્રુતઃ– “શઙ્કુસ્ફોટનવત્તસ્ય યસ્માત્તીવ્રા ચ વેદના| શૂલાસક્તસ્ય ભવતિ તસ્માચ્છૂલમિહોચ્યતે||” ઇતિ| સઙ્ખ્યાયાં સમ્પ્રાપ્તૌ ચ કફપિત્તાદિશૂલેષ્વપિ વાયોઃ પ્રાધાન્યમિત્યત આહ– સર્વેષ્વિત્યાદિ| પ્રભુઃ કર્તા||૧||