Adhikarana ఉదరస్య వహ్నిదుష్టిజన్యత్వం (౧) · Śloka ౧
అథోదరనిదానం |
రోగాః సర్వేऽపి మందేऽగ్నౌ సుతరాముదరాణి చ |
అజీర్ణాన్మలినైశ్చాన్నైర్జాయంతే మలసంచయాత్ ||1||
(వా. ని. అ. 12) |
View original
अथोदरनिदानम् |
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च |
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात् ||१||
(वा. नि. अ. १२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉదరోత్సేధసాధర్మ్యాదుదరనిదానం| ఉదరస్య విశేషేణ వహ్నిదుష్టిజన్యత్వమాహ– రోగా ఇత్యాది| అగ్నిమాంద్యం చ దోషత్రయజనకం| యదుక్తం– “వర్షాస్వగ్నిబలే హీనే కుప్యంతి పవనాదయః|” (చ. సూ. అ. 6) ఇతి| మలినైరితి అత్యర్థదోషజనకైర్విరుద్ధాధ్యశనాదిభిః| మలసంచయాదితి మలా దోషాః పురీషాదయశ్చ, తేషామతివృద్ధత్వాత్| తంత్రాంతరం చ– “అతిసంచితదోషాణాం పాపం కర్మ చ కుర్వతాం| ఉదరాణ్యుపజాయంతే మందాగ్నీనాం విశేషతః||” ఇతి| యద్యపి మందాగ్నిత్వమలినాన్నత్వయోః ప్రత్యేకమపి దోషత్రయజనకత్వమస్తి, తథాऽప్యత్రోభయహేతుజనకత్వేన దోషదుష్టిప్రకర్షః ఖ్యాప్యతే, అత ఏవ దుష్టిప్రకర్షఖ్యాపనార్థం ‘మలసంచయాత్’ ఇత్యత్ర సంపూర్వం కృతవాన్||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉదరోత్సేధసాధర్మ్యాదుదరనిదానం| ఉదరస్య విశేషేణ వహ్నిజన్యదుష్టిత్వమాహ– రోగా ఇత్యాది| అత్రోదరస్థో రోగోऽప్యుదరశబ్దేనోచ్యతే| ఉక్తంచ– “ తాత్స్థ్యతద్ధర్మతాభ్యాం చ తత్సమీపతయాऽపి చ| తత్సాహచర్యాచ్ఛబ్దానాం వృత్తిరేషా చతుర్విధా||” ఇతి| అగ్నిమాంద్యం దోషత్రయజనకం| యదుక్తం– “తేషామగ్నిబలే హీనే కుప్యంతి పవనాదయః|” ఇతి| మలినైరితి అజీర్ణాదత్యర్థదోషజనకైర్విరుద్ధాధ్యశనాదిభిః| మలసంచయాదితి| మలా దోషాః పురీషాదయశ్చ, తేషామతివృద్ధత్వాత్| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే– “అతిసంచితదోషాణాం పాపం కర్మ చ కుర్వతాం| ఉదరాణ్యుపజాయంతే మందాగ్నీనాం విశేషతః||” ఇతి| యద్యప్యత్ర మందాగ్నిత్వమలినాన్నత్వయోః ప్రత్యేకమపి దోషత్రయజనకత్వమస్తి, తథాऽప్యత్రోభయహేతుజనకత్వేన దుష్టిప్రకర్షః ఖ్యాప్యతే||1||
Adhikarana ఉదరసంప్రాప్తిః (౨) · Śloka ౨
రుద్ధ్వా స్వేదాంబువాహీని దోషాః స్రోతాంసి సంచితాః |
ప్రాణాగ్న్యపానాన్ సందూష్య జనయంత్యుదరం నృణాం ||2||
(చ. చి. అ. 13) |
View original
रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः |
प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम् ||२||
(च. चि. अ. १३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సంప్రాప్తిమాహ– రుద్ధ్వేత్యాది| స్వేదాంబువాహీనీతి స్వేదవహాని అంబువహాని చ| అనయోశ్చ భేదః, “ఉదకవహానాం స్రోతసాం తాలుమూలం క్లోమ చ; స్వేదవహానాం స్రోతసాం మేదో మూలం లోమకూపాశ్చ|” (చ. వి. అ. 5) ఇత్యనేనోక్తో జ్ఞేయః| స్రోతోరోధశ్చాత్ర బహిరేవ న పునరంతః| యదుక్తం చరకే– “స్వేదస్తు బాహ్యేషు స్రోతఃసు ప్రతిహతగతిస్తిర్యగవతిష్ఠమానస్తదేవోదకమాప్యాయయతి|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| అత ఏవోదరపూర్ణతా అన్నరసేన| ప్రాణాగ్నీతి పునరగ్నిదూషణాభిధానేన మందస్యాప్యగ్నేః పునర్దోషకృతం సుతరాం మాంద్యం బోధయతి| దోషసంచయగతేనాపి వాయునా ప్రాణాపానయోర్దూషణం న విరుద్ధం, యతో వాయునా వాయ్వంతరదుష్టిః క్రియత ఏవ| సుశ్రుతే తు పూర్వరూపమస్యోక్తం; తద్యథా– “తత్పూర్వరూపం బలవర్ణకాంక్షావలీవినాశో జఠరే హి రాజ్యః| జీర్ణాపరిజ్ఞానవిదాహవత్యో బస్తౌ రుజః పాదగతశ్చ శోథః||” (సు. ని. అ. 7) ఇతి||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యాః సంప్రాప్తిమాహ– రుద్ధేత్యాది| దోషాః స్వేదాంబువాహీని స్రోతాంసి రుద్ధ్వా ప్రాణాగ్న్యపానాన్ సందూష్య ఉదరముత్పాదయంతి| స్వేదాంబువాహీనీతి, అనయోశ్చ భేదః– ఉదకవహానాం స్రోతసాం తాలుమూలం క్లోమ చ, స్వేదవహానాం మేదోమూలం రోమకూపాశ్చేత్యనేన ప్రోక్తో జ్ఞేయః| స్రోతోనిరోధశ్చ బహిరేవ న పునరంతః| యదుక్తం చరకే– “స్వేదశ్చ బాహ్యేషు మార్గేష్వభిహతగతిస్తిర్యగవతిష్ఠమానస్తదేవోదకమాప్యాయతి” ఇతి| అత ఏవోదరపూర్ణతాऽన్నరసేన| ప్రాణాऽగ్నీతి ప్రాణో వాయురగ్నిశ్చ, అపానో వాయుః, ఏతాన్; పునరగ్నిం సందూష్యేత్యభిధానేన మందస్యాగ్నేః పునర్దోషకృతం సుతరాం మాంద్యం బోధయతి| దోషసంచయగతేనాపి వాయునా ప్రాణాపానయోర్దూషణం న విరుద్ధం, యతో దుష్టేన వాయునాऽదుష్టస్యాంతర్వాయోర్దుష్టిః క్రియత ఏవ| అస్య తు పూర్వరూపం సుశ్రుతే పఠితం, తద్యథా– “తత్పూర్వరూపం బలవర్ణకాంక్షావలీవినాశో జఠరే చ రాజ్యః| జీర్ణాపరిజ్ఞానవిదాహవత్యో బస్తౌ రుజః పాదగతశ్చ శోథః||” ఇతి||2||
Adhikarana ఉదరాణాం సామాన్యరూపం (౩-౪) · Śloka ౫
ఆధ్మానం గమనేऽశక్తిర్దౌర్బల్యం దుర్బలాగ్నితా |
శోథః సదనమంగానాం సంగో వాతపురీషయోః ||3||
దాహస్తంద్రా చ సర్వేషు జఠరేషు భవంతి హి |
(సు. ని. అ. 7) |
పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ ప్లీహబద్ధక్షతోదకైః ||4||
సంభవంత్యుదరాణ్యష్టౌ తేషాం లింగం పృథక్ శృణు |5|
View original
आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता |
शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः ||३||
दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि |
(सु. नि. अ. ७) |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ||४||
सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु |५|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉదరాణాం సామాన్యరూపమాహ– ఆధ్మానమిత్యాది| దుర్బలాగ్నితేతి మందోऽగ్నిర్యద్యప్యత్ర హేతుస్తథాऽప్యగ్నేరతిశయదౌర్బల్యం లింగత్వేన జ్ఞేయం| ఉదరాణ్యష్టావితి యకృద్దాల్యుదరస్య ప్లీహోదరేణ సార్ధం సమానచికిత్స్యతయా తథోత్పత్తివిశిష్టదకోదరాత్ క్రమేణ భూతదకోదరస్యాపి సమానలింగచికిత్సితత్వేనాభిన్నత్వాత్ అష్టావేవోదరాణి భవంతి| ప్లీహోదరాదీని చ యద్యపి చత్వారి దోషజాని, తథాऽపి హేతులింగచికిత్సాభేదాత్ పృథగుక్తాని||3-4||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సర్వేషాముదరాణాం సామాన్యలక్షణమాహ– ఆధ్మానమిత్యాది| మందాగ్నిర్యద్యప్యత్ర హేతుః, తథాऽప్యగ్నేరతిశయదౌర్బల్యం లింగత్వేన జ్ఞేయం| సదనం సాదః| వాతపురీషయోః సంగ ఇతి అప్రవృత్తిః| తేషాం సంఖ్యామాహ– పృథగిత్యాది| వాతపిత్తకఫైస్త్రయః, త్రిభిరేకః, ప్లీహ్నా బద్ధేన క్షతేన ఉదకేనైకైకః, ఏవమష్టావేవోదరాణి| యకృద్దాల్యుదరస్య ప్లీహోదరేణ సహ సమానచికిత్సితతయా సమానలింగత్వేనాభిన్నత్వాత్ అష్టావేవోదరాణి భవంతి, నతు యకృద్దాల్యుదరం పృథక్| ప్లీహోదరాదీని చ యద్యపి చత్వారి దోషజాని, తథాऽపి హేతులింగచికిత్సాభేదాత్ పృథగుక్తాని; తేషాం లింగాని పృథక్ శృణు||3-4||–
Adhikarana వాతోదరలక్షణం (౫-౮) · Śloka ౮
తత్ర వాతోదరే శోథః పాణిపాన్నాభికుక్షిషు ||5||
కుక్షిపార్శ్వోదరకటీపృష్ఠరుక్ పర్వభేదనం |
శుష్కకాసోऽంగమర్దోऽధోగురుతా మలసంగ్రహః ||6||
శ్యావారుణత్వగాదిత్వమకస్మాద్వృద్ధిహ్రాసవత్ |
సతోదభేదముదరం తనుకృష్ణసిరాతతం ||7||
ఆధ్మాతదృతివచ్ఛబ్దమాహతం ప్రకరోతి చ |
వాయుశ్చాత్ర సరుక్శబ్దో విచరేత్ సర్వతో గతిః ||8||
(వా. ని. అ. 12) |
View original
तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु ||५||
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम् |
शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः ||६||
श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्रासवत् |
सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम् ||७||
आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च |
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः ||८||
(वा. नि. अ. १२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతోదరలక్షణమాహ– తత్రేత్యాది| అకస్మాద్వృద్ధిహ్రాసవదితి అనియతవృద్ధిహ్రాసయుక్తముదరం| ఆధ్మాతదృతివదితి వాతపూర్ణచర్మపుటవదితి||5-8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తత్ర వాతోదరలక్షణమాహ– తత్రేత్యాది| హస్తపాదాదిషు శ్వయథుః| కుక్ష్యాదిషు చ పీడా, ఉదరస్య వామదక్షిణభాగే కుక్షిః, పర్వభేదనం సంధిస్ఫుటనం, అధో నాభేరధః పక్వాశయే గురుతా, మలసంగ్రహః పురీషస్యాప్రవృత్తిః| త్వగాదిషు శ్యావారుణత్వం, ఆదిశబ్దేన నఖనేత్రగ్రహణం| అకస్మాద్దృతిహాసవదితి దృతిశ్చర్మఖల్లీ, హస్తాహతవాతపూర్ణదృతివత్ శబ్దం కరోతి, ఉదరమితి శేషః| సర్వతోగతిః సర్వకోష్ఠగతో వాయుః సరుక్శబ్దో ధావతి||5-8||
Adhikarana పైత్తికోదరలక్షణం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
పిత్తోదరే జ్వరో మూర్ఛా దాహస్తృట్ కటుకాస్యతా |
భ్రమోऽతిసారః పీతత్వం త్వగాదావుదరం హరిత్ ||9||
పీతతామ్రసిరానద్ధం సస్వేదం సోష్మ దహ్యతే |
ధూమాయతే మృదుస్పర్శం క్షిప్రపాకం ప్రదూయతే ||10||
(వా. ని. అ. 12) |
View original
पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता |
भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ||९||
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते |
धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ||१०||
(वा. नि. अ. १२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పైత్తికమాహ– పిత్తేత్యాది| దహ్యత ఇతి ఉదరమాత్రం దహ్యతే| దాహస్తు సకలదేహస్యైవ బోద్ధవ్యః| ధూమాయతే ధూమ ఇవోర్ధ్వమేతి| క్షిప్రపాకమితి క్షిప్రపాకాజ్జలోదరతాం యాతీత్యర్థః| ప్రదూయతే వ్యథతే||9-10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పైత్తికమాహ– పిత్తోదరేత్యాది| తిక్తాస్యతా తిక్తముఖత్వం, ‘ కటుకాస్యతా ఇతి పాఠాంతరం| భ్రమోऽత్ర శంఖాదౌ పీతజ్ఞానమితి, హరిత్ శాకవర్ణనం| దహ్యత ఇతి ఉదరమేవ దహ్యతే, దాహస్త్వత్ర సకలదేహస్యైవ బోద్ధవ్యః| ధూమాయతే ధూమమివోర్ధ్వమేతి| క్షిప్రపాకాజ్జలోదరతాం యాతీత్యర్థః| ప్రదూయతే వ్యథతే||9-10||
Adhikarana శ్లైష్మికోదరలక్షణం, సన్నిపాతోదరలక్షణం చ (౧౧-౧౪) · Śloka ౧౪
శ్లేష్మోదరేऽంగసదనం స్వాపశ్వయథుగౌరవం |
నిద్రోత్క్లేశోऽరుచిః శ్వాసః కాసః శుక్లత్వగాదితా ||11||
ఉదరం స్తిమితం స్నిగ్ధం శుక్లరాజీతతం మహత్ |
చిరాభివృద్ధం కఠినం శీతస్పర్శం గురు స్థిరం ||12||
(వా. ని. అ. 12) |
స్త్రియోऽన్నపానం నఖలోమమూత్రవిడార్తవైర్యుక్తమసాధువృత్తాః |
యస్మై ప్రయచ్ఛంత్యరయో గరాంశ్చ దుష్టాంబుదూషీవిషసేవనాద్వా ||13||
తేనాశు రక్తం కుపితాశ్చ దోషాః కుర్యుః సుఘోరం జఠరం త్రిలింగం |
తచ్ఛీతవాతే భృశదుర్దినే చ విశేషతః కుప్యతి దహ్యతే చ ||14||
స చాతురో ముహ్యతి హి ప్రసక్తం పాండుః కృశః శుష్యతి తృష్ణయా చ |
దూష్యోదరం కీర్తితమేతదేవ ...||
(సు. ని. అ. 7) |
View original
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापश्वयथुगौरवम् |
निद्रोत्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ||११||
उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् |
चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् ||१२||
(वा. नि. अ. १२) |
स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः |
यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा ||१३||
तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् |
तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च ||१४||
स चातुरो मुह्यति हि प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च |
दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव ...||
(सु. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సన్నిపాతోదరమాహ– స్త్రియ ఇత్యాది| స్త్రీగ్రహణమవివేకిసన్నిహితజనోపలక్షణం| గరం సంయోగజం విషం| దుష్టమంబు సగరప్రాణితృణపర్ణాదికోథయుతం, విషమేవాగ్న్యాద్యుపహతం మందప్రభావం వా దూషీవిషముచ్యతే| యదుక్తం– “జీర్ణం విషఘ్నౌషధిభిర్హతం వా దావాగ్నివాతాతపశోషితం వా| స్వభావతో వా గుణవిప్రహీనం విషం హి దూషీవిషతాముపైతి||” (సు. క. అ. 2) ఇతి| తేనాశు రక్తమితి విషస్యాగ్నేయత్వేన రక్తదుష్టిః| కుపితాశ్చ దోషా ఇతి స్వభావాత్ దోషత్రయప్రకోపకం విషం భవతి| తచ్ఛీతవాతాదిషు కుప్యతీతి| దూష్యోదరం కీర్తితమేతదేవేతి ఏతదేవ సన్నిపాతోదరం దూష్యోదరం కీర్తితం, న పునరధికమిత్యర్థః| రక్తం దూష్యం దూషయిత్వా భవతీతి దూష్యోదరం; కింవా పరస్పరం దూషయంతీతి దోషా ఏవ దూష్యాస్తైః కృతముదరమితి||11-14||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లైష్మికమాహ– శ్లేష్మేత్యాది| అంగసదనమంగసాదః, స్వాపః అంగానామేవ, అన్యే ఆసీనప్రచలాయితం| గౌరవమంగానాం| నిద్రా నిద్రాబాహుల్యం| ఉత్క్లేశో హృల్లాసః| స్తిమితం నిశ్చలం, శుక్లసిరానద్ధం| చిరాభివృద్ధిరితి చిరపాక ఇత్యర్థః| గురు గౌరవయుక్తం| స్థిరం గుడగుడాశబ్దరహితం| సాన్నిపాతికమాహ– స్త్రియ ఇత్యాది| స్త్రీగ్రహణమవివేకిజనోపలక్షణం, స్త్రియో నఖరోమాదిభిర్యుక్తం యస్మై అన్నపానం ప్రయచ్ఛంతి, అసాధువృత్తాః సౌభాగ్యమిచ్ఛంత్యః కార్యాకార్యవిచారవిముఖాః, ఆర్తవం రజః| శత్రవో వా యస్మై గరం సంయోగజం విషం| దుష్టమంబు సవిషకీటతృణపర్ణాదికోథయుక్తం| దూషీవిషం విషమేవ వాయ్వగ్న్యాద్యుపహతం యదల్పప్రభావం, విషపీతస్య వా విణ్మూత్రం, తద్ దూషీవిషముచ్యతే; దుష్టాంబుదూషీవిషయోః సేవనాద్వా| తేనాశు రక్తం దుష్టం భవతి, విషస్యాగ్నేయత్వేన రక్తస్య దుష్టిః| కుపితాశ్చ దోషా ఇతి స్వభావాద్ దోషత్రయప్రకోపకం విషం భవతి| సుఘోరం భృశం కష్టకారి| జఠరమిత్యుదరవికారం| తచ్ఛీతవాతాదిషు కుప్యతి కోపం గచ్ఛతి, దూషీవిషస్య తత్రైవ కోపాత్| దహ్యతే సంతప్యతే| మూర్ఛతి విషయోగాత్| ప్రసక్తం నిరంతరం| దూష్యోదరం కీర్తితమేతదేవేతి ఏతదేవ సాన్నిపాతోదరం కీర్తితం, న పునరధికమిత్యర్థః| రక్తం దూష్యం దూషయిత్వా భవతీతి దూష్యోదరం, అథవా పరస్పరం దూషయంతీతి దోషా ఏవ దూష్యాస్తైః కృతముదరం దూష్యోదరం||11-14||-
Adhikarana ప్లీహోదరలక్షణం (౧౫-౧౭) · Śloka ౧౭
... ప్లీహోదరం కీర్తయతో నిబోధ ||15||
విదాహ్యభిష్యందిరతస్య జంతోః ప్రదుష్టమత్యర్థమసృక్ కఫశ్చ |
ప్లీహాభివృద్ధిం కురుతః ప్రవృద్ధౌ ప్లీహోత్థమేతజ్జఠరం వదంతి ||16||
తద్వామపార్శ్వే పరివృద్ధిమేతి విశేషతః సీదతి చాతురోऽత్ర |
మందజ్వరాగ్నిః కఫపిత్తలింగైరుపద్రుతః క్షీణబలోऽతిపాండుః |
సవ్యాన్యపార్శ్వే యకృతి ప్రవృద్ధే జ్ఞేయం యకృద్దాల్యుదరం తదేవ ||17||
(సు. ని. అ. 7) |
View original
... प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध ||१५||
विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च |
प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ||१६||
तद्वामपार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र |
मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः |
सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ||१७||
(सु. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్లీహోదరమాహ– ప్లీహేత్యాది| అసృక్కఫశ్చేత్యసృగ్దుష్ట్యైవ తత్తుల్యకారణతయా పిత్తదుష్టిరప్యుచ్యతే, విదాహినా రక్తం పిత్తం చ దూష్యతే; అత ఏవ పశ్చాత్ వక్ష్యతి– “కఫపిత్తలింగైరుపద్రుతః” ఇతి| అత్ర పిత్తస్య లింగం మందజ్వరః, కఫస్య లింగం మందాగ్నిత్వమితి గదాధరః| ప్లీహోదర ఏవ యకృద్దాల్యుదరస్యావరోధం దర్శయన్నాహ– సవ్యాన్యపార్శ్వ ఇత్యాది| సవ్యాన్యపార్శ్వే దక్షిణపార్శ్వే| తదేవేతి తాదృశమేవ, ప్లీహోదరసమమేవ; న విలక్షణమిత్యర్థః| యకృద్దాలయతి దోషైర్భేదయతీతి యకృద్దాల్యుదరం||15-17||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ప్లీహోదరమాహ– అభిష్యందీత్యాది| దోషధాతుమలస్రోతసాం క్లేదప్రాప్తిజననం| అసృక్కఫశ్చేతి అసృక్కఫజైవ తుల్యకారణతయా పిత్తదుష్టిరుచ్యతే| విదాహినా రక్తం పిత్తం చ దూష్యతి| అత ఏవ వక్ష్యతి– ‘కఫపిత్తలింగైరుపద్రుతః’ ఇతి| తత్ర పిత్తస్య లింగం మందో జ్వరః, కఫస్య లింగం మందాగ్నిత్వమితి గదాధరః| ప్లీహోదర ఏవ యకృద్దాల్యుదరస్యావరోధం దర్శయన్నాహ– సవ్యేత్యాది| సవ్యాన్యపార్శ్వే దక్షిణే, తదేవేతి తాదృశమేవ, తేన ప్లీహోదరేణ సమమేవ, న విలక్షణమిత్యర్థః| యకృద్దాలయతి దోషైర్భేదయతీతి యకృద్దాల్యుదరం||15-17||
Adhikarana ప్లీహోదరే దోషసంబంధేన లక్షణాని (౧౮) · Śloka ౧౮
ఉదావర్తరుజానాహైర్మోహతృడ్దహనజ్వరైః |
గౌరవారుచికాఠిన్యైర్విద్యాత్తత్ర మలాన్ క్రమాత్ ||18||
(వా. ని. అ. 12) |
View original
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः |
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ||१८||
(वा. नि. अ. १२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తత్ర దోషసంబంధమాహ– ఉదావర్తేత్యాది| ఉదావర్తరుజానాహైర్వాతం, మోహతృడ్దహనజ్వరైః పిత్తం, గౌరవారుచికాఠిన్యైః కఫం జానీయాత్||18||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తత్ర దోషసంబంధమాహ– ఉదావర్తేత్యాది| తత్ర ప్లీహోదరయకృద్దాల్యుదరయోః పృథగ్లక్షణలక్షితాన్ మలాన్ వాతాదీన్ క్రమేణోదావర్తాదిభిర్లింగైర్విద్యాత్| తత్ర ఉదావర్తరుజానాహైర్వాతం, మోహతృడ్దహనజ్వరైః పిత్తం, గౌరవారుచికాఠిన్యైః కఫం జానీయాత్||18||
Adhikarana బద్ధగుదోదరలక్షణం (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
యస్యాంత్రమన్నైరుపలేపిభిర్వా బాలాశ్మభిర్వా పిహితం యథావత్ |
సంచీయతే తస్య మలః సదోషః శనైః శనైః సంకరవచ్చ నాడ్యాం ||19||
నిరుధ్యతే తస్య గుదే పురీషం నిరేతి కృచ్ఛ్రాదపి చాల్పమల్పం |
హృన్నాభిమధ్యే పరివృద్ధిమేతి తస్యోదరం బద్ధగుదం వదంతి ||20||
(సు. ని. అ. 7) |
View original
यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा पिहितं यथावत् |
सञ्चीयते तस्य मलः सदोषः शनैः शनैः सङ्करवच्च नाड्याम् ||१९||
निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् |
हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति ||२०||
(सु. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
బద్ధగుదమాహ– యస్యాంత్రమన్నైరిత్యాది| ఉపలేపిభిః పిచ్ఛిలైరన్నైః శాకశాలుకాదిభిః| పిహితం విబద్ధం| యథావదితి యథార్హం| మలః పురీషం| సదోష ఇతి దోషత్రయసహితః| నాడ్యామిత్యంత్రనాడ్యాం| సంకరవదితి సమ్మార్జనీక్షిప్యమాణతృణాద్యవకరో యథా చీయతే క్రమేణ తథేత్యర్థః| బద్ధగుదమితి గుదోపరి అంత్రస్య బద్ధత్వాద్బద్ధగుదం| యదుక్తం చరకే– “పక్ష్మబాలైః సహాన్నేన భుక్తైర్బద్ధాయనే గుదే|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| పురీషాయతనస్య రుద్ధత్వాత్ హృన్నాభిమధ్యేऽన్నపాకస్థానే వృద్ధిః; గుదమాత్రనిరోధే తు మలదోషైర్గుదాదూర్ధ్వమేవోదరవృద్ధిః స్యాత్||19-20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
బద్ధగుదమాహ– యస్యేత్యాది| యస్య పుంసోऽంత్రముపలేపిభిః పిచ్ఛిలైరన్నైః శాకాదిభిర్వా, యథావదితి యథార్హం పిహితం బద్ధం భవతి| అథవాऽన్నే మలః పురీషః, సదోషః దోషత్రయసహితః శనైఃశనైః సంచీయతే సమ్మార్జనీక్షిప్యమాణతృణాద్యవకరో యథా వృద్ధిం నీయతే క్రమేణ తథైవేత్యర్థః| తస్య గుదే పురీషం నిరుధ్యతే కృచ్ఛ్రాచ్చాల్పమల్పం నిరేతి నిఃసరతి| బద్ధగుదమితి గుదోపరి అంత్రస్య బద్ధత్వాద్బద్ధగుదం| యదుక్తం చరకే– “పక్ష్మబాలైః సహాన్నేన భుక్తైర్బద్ధాయనే గుదే|” ఇతి| పురీషాయతనస్య రుద్ధత్వాత్| హృన్నాభిమధ్య ఇతి అన్నపాకస్థానే వృద్ధిః, గుదమాత్రనిరోధే తు మలదోషైర్గుదాదూర్ధ్వమేవోదరే వృద్ధిః స్యాత్||19-20||
Adhikarana క్షతోదరలక్షణం (౨౧) · Śloka ౨౨
శల్యం తథాऽన్నోపహితం యదంత్రం భుక్తం భినత్త్యాగతమన్యథా వా |
తస్మాత్స్రుతోऽంత్రాత్సలిలప్రకాశః స్రావః స్రవేద్వై గుదతస్తు భూయః ||21||
నాభేరధశ్చోదరమేతి వృద్ధిం నిస్తుద్యతే దాల్యతి చాతిమాత్రం |
ఏతత్ పరిస్రావ్యుదరం ప్రదిష్టం ... |22|
(సు. ని. అ. 7) |
View original
शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा |
तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः ||२१||
नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् |
एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं ... |२२|
(सु. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్షతోదరమాహ– శల్యమిత్యాది| శల్యం కంటకశర్కరాది| అన్నోపహితమన్నయుక్తం| భుక్తమాగతమితి అర్థతః పాకాశయాత్; విలోమేనాగతమంత్రం భినత్తి, ఋజ్వాగతం హి శల్యమపి నాంత్రభేదకం| అన్యథా వేతి జృంభణాత్యశనాభ్యామంత్రం భిద్యతే| యదుక్తం చరకే– “శర్కరాతృణలోష్టాస్థికంటకైరన్నసంయుతైః| భిద్యేతాంత్రం యదా భుక్తైర్జృంభయాऽత్యశనేన వా||” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| స్రుత ఇతి గలితః| ‘స్రావః స్రవేద్వై గుదతస్తు భూయః’ ఇతి భూయో బహు యథా భవతి తథాऽంత్రాత్ స్రుతః; దోషజేషు పునరుపస్నేహన్యాయేనాల్ప ఏవ స్రావో భూయః పునః పునః గుదతశ్చ స్రవేత్| తుశబ్దశ్చార్థే, భూయఃశబ్దోऽత్రావర్తనీయః; తేనోక్తా వ్యాఖ్యా సాధ్వీ భవతి| నను, భిన్నాంత్రాత్తిర్యగత్ర స్రావనిర్గమః; తత్ కథం “స్రావః స్రవేద్వై గుదతస్తు భూయ” ఇత్యుపపద్యతే? నైవం, సచ్ఛిద్రాంత్రమార్గేణ బహిర్గతస్యాతివృద్ధస్య పునరాగమనాత్ ఉపస్నేహన్యాయాద్వా గుదతః స్రావ ఉపపన్న ఏవ| చరకేऽప్యుక్తం– “పూరయన్ గుదమంత్రం చ జనయత్యుదరం నృణాం|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| తేన స్రావేణ ద్రవస్య నిమ్నగత్వాన్నాభేరధో జఠరం వృద్ధిమేతి; ఏతచ్ఛిద్రోదరం జలోదరమితి భణ్యతే ఇతి గదాధరః| యతశ్చరకేణోక్తం– “తదధో నాభేః ప్రాయోऽభినిర్వర్తమానం జలోదరం స్యాత్|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| తదన్యే నానుమన్యంతే, యతశ్ఛిద్రోదరం శీఘ్రం జలోదరతాం యాతీత్యభిప్రాయేణ చరకేణోక్తం, అన్యథా దకోదరం పృథఙ్న స్యాత్||21||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
క్షతోదరమాహ– శల్యమిత్యాది| శల్యం కంటకశర్కరాస్థికాష్ఠాదికం| అన్నోపహితమన్నయుక్తం, భుక్తమాగతమిత్యర్థతః పక్వాశయాత్, విలోమేన నిర్గతమంత్రం భినత్తి విదారయతి, ఋజ్వాగతం శల్యమపి నాంత్రభేదకం| అన్యథా వేతి జృంభణేనాత్యశితస్యాంత్రం భిద్యతే| యదుక్తం చరకే– “శర్కరాతృణలోష్టాస్థికంటకైరన్నసంయుతైః| భిద్యతేऽంత్రం యదా భుక్తైర్జృంభయాऽత్యశనేన చ||” ఇతి| స్రుత ఇతి గలితః| స్రావః స్రవేద్వై గుదతస్తు భూయ ఇతి భూయో బహు యథా భవతి తథాऽంత్రాత్ స్రుత ఇతి నను, భిన్నాంత్రాత్ తిర్యగత్ర స్రావో యుక్తః, తత్కథం స్రావః స్రవేద్వై గుదతస్తు భూయ ఇత్యుపపద్యతే? నైవం, సచ్ఛిద్రాంత్రమార్గేణ స్రావస్య నిర్గమత్వాద్బహిష్కృతస్యాతివృద్ధస్య పునర్గమనాదుపస్నేహన్యాయాద్వా గుదతః స్రావ ఉపపద్యత ఏవ| చరకేऽప్యుక్తం– “పూరయన్ గుదమంత్రం చ జనయత్యుదరం నృణాం|” ఇతి| తేన స్రావేణ ద్రవస్య నిమ్నగత్వాన్నాభేరధో జఠరం వృద్ధిమేతి, నిస్తుద్యతే శూలేన దాల్యత ఇవ| ఏతత్ పరిస్రావ్యుదరమన్యే ఏతస్యేవ ఛిద్రోదరమాహుః||21||
Adhikarana దకోదరస్య నిదానసంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణం (౨౨-౨౪) · Śloka ౨౪
... దకోదరం కీర్తయతో నిబోధ ||22||
యః స్నేహపీతోऽప్యనువాసితో వా వాంతో విరిక్తోऽప్యథవా నిరూఢః |
పిబేజ్జలం శీతలమాశు తస్య స్రోతాంసి దూష్యంతి హి తద్వహాని ||23||
స్నేహోపలిప్తేష్వథవాऽపి తేషు దకోదరం పూర్వవదభ్యుపైతి |
స్నిగ్ధం మహత్తత్పరివృత్తనాభిసమాతతం పూర్ణమివాంబునా చ |
యథా దృతిః క్షుభ్యతి కంపతే చ శబ్దాయతే చాపి దకోదరం తత్ ||24||
(సు. ని. అ. 7) |
View original
... दकोदरं कीर्तयतो निबोध ||२२||
यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः |
पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दूष्यन्ति हि तद्वहानि ||२३||
स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति |
स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभिसमाततं पूर्णमिवाम्बुना च |
यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ||२४||
(सु. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉత్పత్తివిశిష్టం దకోదరమాహ– యః స్నేహపీత ఇత్యాది| స్నేహపీత ఇతి కర్తరి క్తః, తేన స్నేహం పీతవానిత్యర్థః| దూష్యంతీతి స్వకర్మసు దుష్టాని భవంతి| తద్వహాని ఉదకవహాని| తేష్వితి ఉదకవహస్రోతఃసు| పూర్వవదితి యథా పూర్వముక్తం| అన్నరస ఉపస్నేహన్యాయేన బహిర్నిఃసృత్యోదరం జనయతీత్యర్థ ఇతి జేజ్జటః| గదాధరస్త్వాహ– క్షతాంత్రోదరే యథా అధోనాభేరుదరాభివృద్ధిర్గుదస్రావశ్చ తథా జలోదరేऽపి భవతీతి| నను, సర్వేషామేవ ఉపస్నేహన్యాయేన బహిర్నిఃసృతాన్నరసమూలత్వాత్ కథమనుదకత్వం? నైవం, తేషు హి ప్రథమతో నాతిమందత్వాదగ్నేరన్నరసస్యాల్పత్వాచ్చానుదకత్వం, అల్పత్వేన తద్వ్యపదేశాత్; అత్ర తు ప్రాగేవ భూరిజలోత్పత్తిరితి విశేషః| సమాతతం వేదనయా విస్తార్యమాణమివోదరం భవతి| యథా దృతిః క్షుభ్యతీతి దృతిరివ జలపూర్ణా క్షుభ్యతీతి, అంతర్జలచలనమివ ధత్తే| శబ్దాయతే గుడగుడాయతే||22-24||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
దకోదరమాహ– దకోదరమిత్యాది| స్నేహపీత ఇతి కర్తరి క్తః; తేన స్నేహం పీతవానిత్యర్థః| తస్య తద్వహాని స్రోతాంసి దూష్యంతీతి స్వకర్మణ్యసమర్థాని భవంతి| తద్వహానీతి ఉదకవహాని| అథవా స్నేహోపలిప్తేషు తేష్వేవ ఉదకవహస్రోతఃసు, పూర్వవదితి క్షతాంత్రోదరే యథా నాభేరధః ఉదరాభివృద్ధిః, గుదస్రావస్తథా జలోదరే భవతీతి| నను సర్వేషామేవ బహిర్నిఃసృతాన్నరసమూలత్వాత్కథమనుదకత్వం? ఉచ్యతే– తేషు హి ప్రథమతో నాతిమందత్వాదగ్నేరన్నరసస్యాల్పత్వాచ్చానుదకత్వం, స్వల్పత్వేనావ్యపదేశాత్; అత్ర తు ప్రాగేవ జలం భవతీతి విశేషః| తదుదరం స్నిగ్ధం భవతి, తథా మహత్, తథా పరివృత్తనాభి ఉచ్ఛలితనాభి, సమాతతం వేదనయా విస్తీర్ణమివోదరం భవతి| యథా దృతిః క్షుభ్యతీతి దృతిరివ జలపూర్ణా క్షుభ్యతీతి, అంతర్జలచాలనమివ ధత్తే, కంపతే వేతి కంపనమతిశయేన చలనం, శబ్దాయతే గుడగుడాయతే||22-24||
Adhikarana ఉదరస్య సాధ్యాసాధ్యవిచారః (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౭
జన్మనైవోదరం సర్వం ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమం మతం |
బలినస్తదజాతాంబు యత్నసాధ్యం నవోత్థితం ||25||
పక్షాద్బద్ధగుదం తూర్ధ్వం సర్వం జాతోదకం తథా |
ప్రాయో భవత్యభావాయ ఛిద్రాంత్రం చోదరం నృణాం ||26||
(చ. చి. అ. 13)0 |27|
View original
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् |
बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम् ||२५||
पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा |
प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम् ||२६||
(च. चि. अ. १३)० |२७|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉదరరోగస్య సాధ్యత్వాదిలక్షణమాహ– జన్మనైవేత్యాది| జన్మనైవోదరమితి ఉత్పన్నమాత్రేణైవ| అజాతోదకస్యోదరస్య లక్షణం చరకేऽవగంతవ్యం; తద్యథా– “అశోథమరుణాభాసం సశబ్దం నాతిభారికం| సదా గుడగుడాయంతం సిరాజాలగవాక్షితం|| నాభిం విష్టభ్య పాయౌ తు వేగం కృత్వా ప్రణశ్యతి| హృద్వంక్షణకటీనాభిగుదప్రత్యేకశూలినః|| కర్కశం సృజతో వాతం నాతిమందే చ పావకే| లాలయా విరసే చాస్యే మూత్రేऽల్పే సంహతే విశి|| అజాతోదకమిత్యేతైర్యుక్తం విజ్ఞాయ లక్షణైః|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| అత్ర కర్కశమితి వేగవంతం| జాతోదకలక్షణం చ చరకే యథా– “కుక్షేరతిమాత్రం వృద్ధిః సిరాంతర్ధానగమనం ఉదకపూర్ణదృతిసమానక్షోభస్పర్శనం చ భవతి|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| పక్షాదిత్యాది| బద్ధగుదముదరం పక్షాదూర్ధ్వం వినాశాయ భవతీతి| జాతోదకం పక్షాత్| ప్రాయోగ్రహణేన కదాచిత్ పక్షాదూర్ధ్వమపి న వినాశాయ, తథా శల్యశాస్త్రాభిమతయా చికిత్సయా కదాచిజ్జాతోదకం ఛిద్రాంత్రం బద్ధగుదం చ సిధ్యతీతి దర్శయతి| జాతోదకం ఛిద్రాంత్రం చ వినాశాయ పక్షాదూర్ధ్వమితి సంబంధ ఇతి కేచిత్||25-26||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉదరస్యాసాధ్యత్వమాహ– జన్మనేత్యాది| ఉత్పత్తిమాత్రేణైవ కష్టసాధ్యం తదుదరం బలినః పురుషస్య అజాతాంబు అజాతోదకం సత్ యత్నతః సాధ్యం కృచ్ఛ్రత్వాదితి| ఉదరాణాం విశేషేణాసాధ్యత్వమాహ– పక్షాదిత్యాది| బద్ధగుదముదరం పక్షాదూర్ధ్వం వినాశాయ భవతి| జాతోదకం పక్షాత్, జాతోదకలక్షణం చరకే– “కుక్షేరతిమాత్రం వృద్ధిః సిరాంతర్ధానముదకపూర్ణం సక్షోభస్పర్శనం భవతి” ఇతి| ప్రాయోగ్రహణేన కదాచిత్పక్షాదూర్ధ్వమపి ఛిద్రాంత్రం బద్ధగుదం చ సిద్ధ్యతీతి||25-26||
Adhikarana అవస్థావిశేషేణోదరస్యాసాధ్యత్వం (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
శూనాక్షం కుటిలోపస్థముపక్లిన్నతనుత్వచం |
బలశోణితమాంసాగ్నిపరిక్షీణం చ వర్జయేత్ ||27||
(చ. చి. అ. 13) |
పార్శ్వభంగాన్నవిద్వేషశోథాతీసారపీడితం |
విరిక్తం చాప్యుదరిణం పూర్యమాణం వివర్జయేత్ ||28||
(సు. సూ. అ. 33) |
View original
शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् |
बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत् ||२७||
(च. चि. अ. १३) |
पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम् |
विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत् ||२८||
(सु. सू. अ. ३३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాధ్యతయాऽభిహితానామప్యవస్థావిశేషేణాసాధ్యతామాహ– శూనాక్షమిత్యాది| ‘ఉదరిణం’ ఇతి శేషః| కుటిలోపస్థమితి వక్రమేహనం| ఉపక్లిన్నతనుత్వచమితి ఉపక్లిన్నా తన్వీ త్వక్ యస్య తం| అగ్నిపరిక్షీణమితి అగ్నిక్షయశ్చ యద్యప్యుదరే పూర్వమేవ భవతి, తథాऽప్యత్ర విశేషేణాగ్నిక్షయో లక్షణాంతరయుక్తశ్చాసాధ్యతాలింగం సంభవతీతి జ్ఞేయం||27-28||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పునరప్యసాధ్యమాహ– శూనేత్యాది| అత్రోదరేణేతి శేషః| కుటిలోపస్థం కుటిలమేహనం| ఉపక్లిన్నతనుత్వచమితి ఉపక్లిన్నా తన్వీ త్వగ్యస్య తం| తథాऽగ్నిపరిక్షీణమగ్నిక్షయశ్చాప్యుదరే పూర్వమేవ భవతి, తథాऽప్యత్ర విశేషేణాగ్నిక్షయో లక్షణాంతరయుక్తశ్చాసాధ్యతాలింగం భవతీతి జ్ఞేయం| పునరప్యసాధ్యలక్షణమాహ– పార్శ్వేత్యాది| భగ్నం పార్శ్వే| విరిక్తమపి పూర్యమాణోదరమిత్యర్థః||27-28||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩౫
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే ఉదరనిదానం సమాప్తం ||35||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदरनिदानं समाप्तम् ||३५||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తవిరచితాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాముదరనిదానం సమాప్తం||35||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాముదరనిదానం||35||