੩੫. ਉਦਰਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਦਰੋਤ੍ਸੇਧਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦੁਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਉਦਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਹ੍ਨਿਦੁਸ੍ਟਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਚ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਕਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਗ੍ਨਿਬਲੇ ਹੀਨੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਵਨਾਦਯਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਮਲਿਨੈਰਿਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਦੋਸਜਨਕੈਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ| ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਦਿਤਿ ਮਲਾ ਦੋਸਾਃ ਪੁਰੀਸਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਮਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ ਚ– “ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਾਣਾਂ ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮ੍| ਉਦਰਾਣ੍ਯੁਪਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਲਿਨਾਨ੍ਨਤ੍ਵਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਪਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਕਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰੋਭਯਹੇਤੁਜਨਕਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਃ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਏਵ ਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ‘ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਤਵਾਨ੍||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਦਰੋਤ੍ਸੇਧਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦੁਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਉਦਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਹ੍ਨਿਜਨ੍ਯਦੁਸ੍ਟਿਤ੍ਵਮਾਹ– ਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੋਦਰਸ੍ਥੋ ਰੋਗੋਪ੍ਯੁਦਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ– “ ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਤਦ੍ਧਰ੍ਮਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਤਤ੍ਸਮੀਪਤਯਾਪਿ ਚ| ਤਤ੍ਸਾਹਚਰ੍ਯਾਚ੍ਛਬ੍ਦਾਨਾਂ ਵਤ੍ਤਿਰੇਸਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ||” ਇਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਕਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਤੇਸਾਮਗ੍ਨਿਬਲੇ ਹੀਨੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਵਨਾਦਯਃ|” ਇਤਿ| ਮਲਿਨੈਰਿਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਾਦਤ੍ਯਰ੍ਥਦੋਸਜਨਕੈਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ| ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਦਿਤਿ| ਮਲਾ ਦੋਸਾਃ ਪੁਰੀਸਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਮਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਾਣਾਂ ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮ੍| ਉਦਰਾਣ੍ਯੁਪਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਲਿਨਾਨ੍ਨਤ੍ਵਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਪਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਕਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰੋਭਯਹੇਤੁਜਨਕਤ੍ਵੇਨ ਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਃ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਰੁਦ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨੀਤਿ ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਿ ਅਮ੍ਬੁਵਹਾਨਿ ਚ| ਅਨਯੋਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ, “ਉਦਕਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤਾਲੁਮੂਲਂ ਕ੍ਲੋਮ ਚ; ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੇਦੋ ਮੂਲਂ ਲੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਚ|” (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਬਹਿਰੇਵ ਨ ਪੁਨਰਨ੍ਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤੁ ਬਾਹ੍ਯੇਸੁ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਪ੍ਰਤਿਹਤਗਤਿਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਸ੍ਤਦੇਵੋਦਕਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤਿ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਦਰਪੂਰ੍ਣਤਾ ਅਨ੍ਨਰਸੇਨ| ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨੀਤਿ ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਦੂਸਣਾਭਿਧਾਨੇਨ ਮਨ੍ਦਸ੍ਯਾਪ੍ਯਗ੍ਨੇਃ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਕਤਂ ਸੁਤਰਾਂ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਬੋਧਯਤਿ| ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਗਤੇਨਾਪਿ ਵਾਯੁਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਯੋਰ੍ਦੂਸਣਂ ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਯਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਵਾਯ੍ਵਨ੍ਤਰਦੁਸ੍ਟਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤ ਏਵ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਬਲਵਰ੍ਣਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਵਲੀਵਿਨਾਸ਼ੋ ਜਠਰੇ ਹਿ ਰਾਜ੍ਯਃ| ਜੀਰ੍ਣਾਪਰਿਜ੍ਞਾਨਵਿਦਾਹਵਤ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤੌ ਰੁਜਃ ਪਾਦਗਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਃ||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ||੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵੇਦਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨ੍ਯਪਾਨਾਨ੍ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਉਦਰਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨੀਤਿ, ਅਨਯੋਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ– ਉਦਕਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤਾਲੁਮੂਲਂ ਕ੍ਲੋਮ ਚ, ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਾਂ ਮੇਦੋਮੂਲਂ ਰੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਬਹਿਰੇਵ ਨ ਪੁਨਰਨ੍ਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਬਾਹ੍ਯੇਸੁ ਮਾਰ੍ਗੇਸ੍ਵਭਿਹਤਗਤਿਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਸ੍ਤਦੇਵੋਦਕਮਾਪ੍ਯਾਯਤਿ” ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਦਰਪੂਰ੍ਣਤਾਨ੍ਨਰਸੇਨ| ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨੀਤਿ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ, ਅਪਾਨੋ ਵਾਯੁਃ, ਏਤਾਨ੍; ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਂ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯੇਤ੍ਯਭਿਧਾਨੇਨ ਮਨ੍ਦਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਕਤਂ ਸੁਤਰਾਂ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਬੋਧਯਤਿ| ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਗਤੇਨਾਪਿ ਵਾਯੁਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਯੋਰ੍ਦੂਸਣਂ ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਯਤੋ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਵਾਯੁਨਾਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਵਾਯੋਰ੍ਦੁਸ੍ਟਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤ ਏਵ| ਅਸ੍ਯ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠਿਤਂ, ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਬਲਵਰ੍ਣਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਵਲੀਵਿਨਾਸ਼ੋ ਜਠਰੇ ਚ ਰਾਜ੍ਯਃ| ਜੀਰ੍ਣਾਪਰਿਜ੍ਞਾਨਵਿਦਾਹਵਤ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤੌ ਰੁਜਃ ਪਾਦਗਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਃ||” ਇਤਿ||੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਦਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਮਾਹ– ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਬਲਾਗ੍ਨਿਤੇਤਿ ਮਨ੍ਦੋਗ੍ਨਿਰ੍ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇਤੁਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਗ੍ਨੇਰਤਿਸ਼ਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਉਦਰਾਣ੍ਯਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇਣ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਯਾ ਤਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦਕੋਦਰਾਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਭੂਤਦਕੋਦਰਸ੍ਯਾਪਿ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵੇਨਾਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਸ੍ਟਾਵੇਵੋਦਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਦੀਨਿ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਦੋਸਜਾਨਿ, ਤਥਾਪਿ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਨਿ||੩-੪||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੁਦਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਰ੍ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇਤੁਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਗ੍ਨੇਰਤਿਸ਼ਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਦਨਂ ਸਾਦਃ| ਵਾਤਪੁਰੀਸਯੋਃ ਸਙ੍ਗ ਇਤਿ ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਤੇਸਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਕਃ, ਪ੍ਲੀਹ੍ਨਾ ਬਦ੍ਧੇਨ ਕ੍ਸਤੇਨ ਉਦਕੇਨੈਕੈਕਃ, ਏਵਮਸ੍ਟਾਵੇਵੋਦਰਾਣਿ| ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇਣ ਸਹ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤਯਾ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨਾਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਸ੍ਟਾਵੇਵੋਦਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨਤੁ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਂ ਪਥਕ੍| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਦੀਨਿ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਦੋਸਜਾਨਿ, ਤਥਾਪਿ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਨਿ; ਤੇਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਪਥਕ੍ ਸ਼ਣੁ||੩-੪||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤੋਦਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਵਦਿਤਿ ਅਨਿਯਤਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਯੁਕ੍ਤਮੁਦਰਮ੍| ਆਧ੍ਮਾਤਦਤਿਵਦਿਤਿ ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਚਰ੍ਮਪੁਟਵਦਿਤਿ||੫-੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੋਦਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸੁ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਸੁ ਚ ਪੀਡਾ, ਉਦਰਸ੍ਯ ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣਭਾਗੇ ਕੁਕ੍ਸਿਃ, ਪਰ੍ਵਭੇਦਨਂ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਫੁਟਨਮ੍, ਅਧੋ ਨਾਭੇਰਧਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਗੁਰੁਤਾ, ਮਲਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਤ੍ਵਗਾਦਿਸੁ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤ੍ਵਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਖਨੇਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਦਤਿਹਾਸਵਦਿਤਿ ਦਤਿਸ਼੍ਚਰ੍ਮਖਲ੍ਲੀ, ਹਸ੍ਤਾਹਤਵਾਤਪੂਰ੍ਣਦਤਿਵਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ, ਉਦਰਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸਰ੍ਵਤੋਗਤਿਃ ਸਰ੍ਵਕੋਸ੍ਠਗਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਧਾਵਤਿ||੫-੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਉਦਰਮਾਤ੍ਰਂ ਦਹ੍ਯਤੇ| ਦਾਹਸ੍ਤੁ ਸਕਲਦੇਹਸ੍ਯੈਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਧੂਮਾਯਤੇ ਧੂਮ ਇਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮੇਤਿ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਮਿਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਾਜ੍ਜਲੋਦਰਤਾਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ ਵ੍ਯਥਤੇ||੯-੧੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਤਿਕ੍ਤਮੁਖਤ੍ਵਂ, ‘ ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤਾ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਭ੍ਰਮੋਤ੍ਰ ਸ਼ਙ੍ਖਾਦੌ ਪੀਤਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ, ਹਰਿਤ੍ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਣਨਮ੍| ਦਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਉਦਰਮੇਵ ਦਹ੍ਯਤੇ, ਦਾਹਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਸਕਲਦੇਹਸ੍ਯੈਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਧੂਮਾਯਤੇ ਧੂਮਮਿਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮੇਤਿ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਾਜ੍ਜਲੋਦਰਤਾਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ ਵ੍ਯਥਤੇ||੯-੧੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਮਾਹ– ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਗ੍ਰਹਣਮਵਿਵੇਕਿਸਨ੍ਨਿਹਿਤਜਨੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਗਰਂ ਸਂਯੋਗਜਂ ਵਿਸਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਮ੍ਬੁ ਸਗਰਪ੍ਰਾਣਿਤਣਪਰ੍ਣਾਦਿਕੋਥਯੁਤਂ, ਵਿਸਮੇਵਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਹਤਂ ਮਨ੍ਦਪ੍ਰਭਾਵਂ ਵਾ ਦੂਸੀਵਿਸਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਜੀਰ੍ਣਂ ਵਿਸਘ੍ਨੌਸਧਿਭਿਰ੍ਹਤਂ ਵਾ ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਵਾਤਾਤਪਸ਼ੋਸਿਤਂ ਵਾ| ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਵਾ ਗੁਣਵਿਪ੍ਰਹੀਨਂ ਵਿਸਂ ਹਿ ਦੂਸੀਵਿਸਤਾਮੁਪੈਤਿ||” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵਿਸਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵੇਨ ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਃ| ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪਕਂ ਵਿਸਂ ਭਵਤਿ| ਤਚ੍ਛੀਤਵਾਤਾਦਿਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ| ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮੇਤਦੇਵੇਤਿ ਏਤਦੇਵ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਂ ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ, ਨ ਪੁਨਰਧਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਂ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ; ਕਿਂਵਾ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦੋਸਾ ਏਵ ਦੂਸ੍ਯਾਸ੍ਤੈਃ ਕਤਮੁਦਰਮਿਤਿ||੧੧-੧੪||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗਸਦਨਮਙ੍ਗਸਾਦਃ, ਸ੍ਵਾਪਃ ਅਙ੍ਗਾਨਾਮੇਵ, ਅਨ੍ਯੇ ਆਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਮ੍| ਗੌਰਵਮਙ੍ਗਾਨਾਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾਬਾਹੁਲ੍ਯਮ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਹਲ੍ਲਾਸਃ| ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਮ੍, ਸ਼ੁਕ੍ਲਸਿਰਾਨਦ੍ਧਮ੍| ਚਿਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਚਿਰਪਾਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਰੁ ਗੌਰਵਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ੍ਥਿਰਂ ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਰਹਿਤਮ੍| ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਗ੍ਰਹਣਮਵਿਵੇਕਿਜਨੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਨਖਰੋਮਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਯਸ੍ਮੈ ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਅਸਾਧੁਵਤ੍ਤਾਃ ਸੌਭਾਗ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਃ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਵਿਚਾਰਵਿਮੁਖਾਃ, ਆਰ੍ਤਵਂ ਰਜਃ| ਸ਼ਤ੍ਰਵੋ ਵਾ ਯਸ੍ਮੈ ਗਰਂ ਸਂਯੋਗਜਂ ਵਿਸਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਮ੍ਬੁ ਸਵਿਸਕੀਟਤਣਪਰ੍ਣਾਦਿਕੋਥਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਦੂਸੀਵਿਸਂ ਵਿਸਮੇਵ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਹਤਂ ਯਦਲ੍ਪਪ੍ਰਭਾਵਂ, ਵਿਸਪੀਤਸ੍ਯ ਵਾ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ, ਤਦ੍ ਦੂਸੀਵਿਸਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਬੁਦੂਸੀਵਿਸਯੋਃ ਸੇਵਨਾਦ੍ਵਾ| ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਰਕ੍ਤਂ ਦੁਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ, ਵਿਸਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵੇਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਿਃ| ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪਕਂ ਵਿਸਂ ਭਵਤਿ| ਸੁਘੋਰਂ ਭਸ਼ਂ ਕਸ੍ਟਕਾਰਿ| ਜਠਰਮਿਤ੍ਯੁਦਰਵਿਕਾਰਮ੍| ਤਚ੍ਛੀਤਵਾਤਾਦਿਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਕੋਪਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਦੂਸੀਵਿਸਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰੈਵ ਕੋਪਾਤ੍| ਦਹ੍ਯਤੇ ਸਨ੍ਤਪ੍ਯਤੇ| ਮੂਰ੍ਛਤਿ ਵਿਸਯੋਗਾਤ੍| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍| ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮੇਤਦੇਵੇਤਿ ਏਤਦੇਵ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ, ਨ ਪੁਨਰਧਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਂ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਮ੍, ਅਥਵਾ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦੋਸਾ ਏਵ ਦੂਸ੍ਯਾਸ੍ਤੈਃ ਕਤਮੁਦਰਂ ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਮ੍||੧੧-੧੪||-

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਮਾਹ– ਪ੍ਲੀਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਕ੍ਕਫਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਸਗ੍ਦੁਸ੍ਟ੍ਯੈਵ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਕਾਰਣਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਰਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਵਿਦਾਹਿਨਾ ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਦੂਸ੍ਯਤੇ; ਅਤ ਏਵ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– “ਕਫਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਃ, ਕਫਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰ ਏਵ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯਾਵਰੋਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ| ਤਦੇਵੇਤਿ ਤਾਦਸ਼ਮੇਵ, ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਸਮਮੇਵ; ਨ ਵਿਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਕਦ੍ਦਾਲਯਤਿ ਦੋਸੈਰ੍ਭੇਦਯਤੀਤਿ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਮ੍||੧੫-੧੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਮਾਹ– ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨਨਮ੍| ਅਸਕ੍ਕਫਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਸਕ੍ਕਫਜੈਵ ਤੁਲ੍ਯਕਾਰਣਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਦਾਹਿਨਾ ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਦੂਸ੍ਯਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– ‘ਕਫਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ’ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਕਫਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰ ਏਵ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯਾਵਰੋਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦਕ੍ਸਿਣੇ, ਤਦੇਵੇਤਿ ਤਾਦਸ਼ਮੇਵ, ਤੇਨ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇਣ ਸਮਮੇਵ, ਨ ਵਿਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਕਦ੍ਦਾਲਯਤਿ ਦੋਸੈਰ੍ਭੇਦਯਤੀਤਿ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਮ੍||੧੫-੧੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਹ– ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਵਰ੍ਤਰੁਜਾਨਾਹੈਰ੍ਵਾਤਂ, ਮੋਹਤਡ੍ਦਹਨਜ੍ਵਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਃ ਕਫਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍||੧੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਹ– ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਯੋਃ ਪਥਗ੍ਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਾਨ੍ ਮਲਾਨ੍ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਕ੍ਰਮੇਣੋਦਾਵਰ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਉਦਾਵਰ੍ਤਰੁਜਾਨਾਹੈਰ੍ਵਾਤਂ, ਮੋਹਤਡ੍ਦਹਨਜ੍ਵਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਃ ਕਫਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍||੧੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਬਦ੍ਧਗੁਦਮਾਹ– ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਲੇਪਿਭਿਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੈਰਨ੍ਨੈਃ ਸ਼ਾਕਸ਼ਾਲੁਕਾਦਿਭਿਃ| ਪਿਹਿਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮ੍| ਯਥਾਵਦਿਤਿ ਯਥਾਰ੍ਹਮ੍| ਮਲਃ ਪੁਰੀਸਮ੍| ਸਦੋਸ ਇਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਸਹਿਤਃ| ਨਾਡ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਨਾਡ੍ਯਾਮ੍| ਸਙ੍ਕਰਵਦਿਤਿ ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨੀਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਤਣਾਦ੍ਯਵਕਰੋ ਯਥਾ ਚੀਯਤੇ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤਥੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਦ੍ਧਗੁਦਮਿਤਿ ਗੁਦੋਪਰਿ ਅਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪਕ੍ਸ੍ਮਬਾਲੈਃ ਸਹਾਨ੍ਨੇਨ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾਯਨੇ ਗੁਦੇ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਪੁਰੀਸਾਯਤਨਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਹਨ੍ਨਾਭਿਮਧ੍ਯੇਨ੍ਨਪਾਕਸ੍ਥਾਨੇ ਵਦ੍ਧਿਃ; ਗੁਦਮਾਤ੍ਰਨਿਰੋਧੇ ਤੁ ਮਲਦੋਸੈਰ੍ਗੁਦਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵੋਦਰਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍||੧੯-੨੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਬਦ੍ਧਗੁਦਮਾਹ– ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋਨ੍ਤ੍ਰਮੁਪਲੇਪਿਭਿਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੈਰਨ੍ਨੈਃ ਸ਼ਾਕਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ, ਯਥਾਵਦਿਤਿ ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਪਿਹਿਤਂ ਬਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ| ਅਥਵਾਨ੍ਨੇ ਮਲਃ ਪੁਰੀਸਃ, ਸਦੋਸਃ ਦੋਸਤ੍ਰਯਸਹਿਤਃ ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਃ ਸਞ੍ਚੀਯਤੇ ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨੀਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਤਣਾਦ੍ਯਵਕਰੋ ਯਥਾ ਵਦ੍ਧਿਂ ਨੀਯਤੇ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤਥੈਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯ ਗੁਦੇ ਪੁਰੀਸਂ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚਾਲ੍ਪਮਲ੍ਪਂ ਨਿਰੇਤਿ ਨਿਃਸਰਤਿ| ਬਦ੍ਧਗੁਦਮਿਤਿ ਗੁਦੋਪਰਿ ਅਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪਕ੍ਸ੍ਮਬਾਲੈਃ ਸਹਾਨ੍ਨੇਨ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾਯਨੇ ਗੁਦੇ|” ਇਤਿ| ਪੁਰੀਸਾਯਤਨਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਹਨ੍ਨਾਭਿਮਧ੍ਯ ਇਤਿ ਅਨ੍ਨਪਾਕਸ੍ਥਾਨੇ ਵਦ੍ਧਿਃ, ਗੁਦਮਾਤ੍ਰਨਿਰੋਧੇ ਤੁ ਮਲਦੋਸੈਰ੍ਗੁਦਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵੋਦਰੇ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍||੧੯-੨੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕ੍ਸਤੋਦਰਮਾਹ– ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਕਣ੍ਟਕਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿ| ਅਨ੍ਨੋਪਹਿਤਮਨ੍ਨਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਭੁਕ੍ਤਮਾਗਤਮਿਤਿ ਅਰ੍ਥਤਃ ਪਾਕਾਸ਼ਯਾਤ੍; ਵਿਲੋਮੇਨਾਗਤਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ, ਜ੍ਵਾਗਤਂ ਹਿ ਸ਼ਲ੍ਯਮਪਿ ਨਾਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦਕਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਵੇਤਿ ਜਮ੍ਭਣਾਤ੍ਯਸ਼ਨਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤਣਲੋਸ੍ਟਾਸ੍ਥਿਕਣ੍ਟਕੈਰਨ੍ਨਸਂਯੁਤੈਃ| ਭਿਦ੍ਯੇਤਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਯਦਾ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਜਮ੍ਭਯਾਤ੍ਯਸ਼ਨੇਨ ਵਾ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਸ੍ਰੁਤ ਇਤਿ ਗਲਿਤਃ| ‘ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯਃ’ ਇਤਿ ਭੂਯੋ ਬਹੁ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਰੁਤਃ; ਦੋਸਜੇਸੁ ਪੁਨਰੁਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯੇਨਾਲ੍ਪ ਏਵ ਸ੍ਰਾਵੋ ਭੂਯਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਗੁਦਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥੇ, ਭੂਯਃਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰਾਵਰ੍ਤਨੀਯਃ; ਤੇਨੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਸਾਧ੍ਵੀ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ, ਭਿਨ੍ਨਾਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਗਤ੍ਰ ਸ੍ਰਾਵਨਿਰ੍ਗਮਃ; ਤਤ੍ ਕਥਂ “ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯ” ਇਤ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇ? ਨੈਵਂ, ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇਣ ਬਹਿਰ੍ਗਤਸ੍ਯਾਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪੁਨਰਾਗਮਨਾਤ੍ ਉਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਵਾ ਗੁਦਤਃ ਸ੍ਰਾਵ ਉਪਪਨ੍ਨ ਏਵ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪੂਰਯਨ੍ ਗੁਦਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਜਨਯਤ੍ਯੁਦਰਂ ਨਣਾਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਤੇਨ ਸ੍ਰਾਵੇਣ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਨਿਮ੍ਨਗਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਭੇਰਧੋ ਜਠਰਂ ਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ; ਏਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਂ ਜਲੋਦਰਮਿਤਿ ਭਣ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਯਤਸ਼੍ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਮ੍– “ਤਦਧੋ ਨਾਭੇਃ ਪ੍ਰਾਯੋਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਮਾਨਂ ਜਲੋਦਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਤਦਨ੍ਯੇ ਨਾਨੁਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਤਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਲੋਦਰਤਾਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਦਕੋਦਰਂ ਪਥਙ੍ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍||੨੧||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕ੍ਸਤੋਦਰਮਾਹ– ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਕਣ੍ਟਕਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ੍ਥਿਕਾਸ੍ਠਾਦਿਕਮ੍| ਅਨ੍ਨੋਪਹਿਤਮਨ੍ਨਯੁਕ੍ਤਂ, ਭੁਕ੍ਤਮਾਗਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਤਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਤ੍, ਵਿਲੋਮੇਨ ਨਿਰ੍ਗਤਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਵਿਦਾਰਯਤਿ, ਜ੍ਵਾਗਤਂ ਸ਼ਲ੍ਯਮਪਿ ਨਾਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦਕਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਵੇਤਿ ਜਮ੍ਭਣੇਨਾਤ੍ਯਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤਣਲੋਸ੍ਟਾਸ੍ਥਿਕਣ੍ਟਕੈਰਨ੍ਨਸਂਯੁਤੈਃ| ਭਿਦ੍ਯਤੇਨ੍ਤ੍ਰਂ ਯਦਾ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਜਮ੍ਭਯਾਤ੍ਯਸ਼ਨੇਨ ਚ||” ਇਤਿ| ਸ੍ਰੁਤ ਇਤਿ ਗਲਿਤਃ| ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯ ਇਤਿ ਭੂਯੋ ਬਹੁ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਰੁਤ ਇਤਿ ਨਨੁ, ਭਿਨ੍ਨਾਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ ਤਿਰ੍ਯਗਤ੍ਰ ਸ੍ਰਾਵੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯ ਇਤ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇ? ਨੈਵਂ, ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇਣ ਸ੍ਰਾਵਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਗਮਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹਿਸ੍ਕਤਸ੍ਯਾਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਗਮਨਾਦੁਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਵਾ ਗੁਦਤਃ ਸ੍ਰਾਵ ਉਪਪਦ੍ਯਤ ਏਵ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪੂਰਯਨ੍ ਗੁਦਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਜਨਯਤ੍ਯੁਦਰਂ ਨਣਾਮ੍|” ਇਤਿ| ਤੇਨ ਸ੍ਰਾਵੇਣ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਨਿਮ੍ਨਗਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਭੇਰਧੋ ਜਠਰਂ ਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ, ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੂਲੇਨ ਦਾਲ੍ਯਤ ਇਵ| ਏਤਤ੍ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯੁਦਰਮਨ੍ਯੇ ਏਤਸ੍ਯੇਵ ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਮਾਹੁਃ||੨੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਦਕੋਦਰਮਾਹ– ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਪੀਤ ਇਤਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ਕ੍ਤਃ, ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪੀਤਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ਦੁਸ੍ਟਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਵਹਾਨਿ ਉਦਕਵਹਾਨਿ| ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਉਦਕਵਹਸ੍ਰੋਤਃਸੁ| ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤਿ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਨਰਸ ਉਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯੇਨ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਤ੍ਯੋਦਰਂ ਜਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਕ੍ਸਤਾਨ੍ਤ੍ਰੋਦਰੇ ਯਥਾ ਅਧੋਨਾਭੇਰੁਦਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਗੁਦਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਜਲੋਦਰੇਪਿ ਭਵਤੀਤਿ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਉਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯੇਨ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਤਾਨ੍ਨਰਸਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਮਨੁਦਕਤ੍ਵਂ? ਨੈਵਂ, ਤੇਸੁ ਹਿ ਪ੍ਰਥਮਤੋ ਨਾਤਿਮਨ੍ਦਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨੇਰਨ੍ਨਰਸਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨੁਦਕਤ੍ਵਮ੍, ਅਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਤਦ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍; ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਭੂਰਿਜਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸਮਾਤਤਂ ਵੇਦਨਯਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਮਾਣਮਿਵੋਦਰਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ ਦਤਿਃ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤੀਤਿ ਦਤਿਰਿਵ ਜਲਪੂਰ੍ਣਾ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤੀਤਿ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਜਲਚਲਨਮਿਵ ਧਤ੍ਤੇ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ ਗੁਡਗੁਡਾਯਤੇ||੨੨-੨੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦਕੋਦਰਮਾਹ– ਦਕੋਦਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਪੀਤ ਇਤਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ਕ੍ਤਃ; ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪੀਤਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣ੍ਯਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਵਹਾਨੀਤਿ ਉਦਕਵਹਾਨਿ| ਅਥਵਾ ਸ੍ਨੇਹੋਪਲਿਪ੍ਤੇਸੁ ਤੇਸ੍ਵੇਵ ਉਦਕਵਹਸ੍ਰੋਤਃਸੁ, ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤਿ ਕ੍ਸਤਾਨ੍ਤ੍ਰੋਦਰੇ ਯਥਾ ਨਾਭੇਰਧਃ ਉਦਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਃ, ਗੁਦਸ੍ਰਾਵਸ੍ਤਥਾ ਜਲੋਦਰੇ ਭਵਤੀਤਿ| ਨਨੁ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਤਾਨ੍ਨਰਸਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ਕਥਮਨੁਦਕਤ੍ਵਂ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਤੇਸੁ ਹਿ ਪ੍ਰਥਮਤੋ ਨਾਤਿਮਨ੍ਦਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨੇਰਨ੍ਨਰਸਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨੁਦਕਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨਾਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍; ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਜਲਂ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਦੁਦਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਮਹਤ੍, ਤਥਾ ਪਰਿਵਤ੍ਤਨਾਭਿ ਉਚ੍ਛਲਿਤਨਾਭਿ, ਸਮਾਤਤਂ ਵੇਦਨਯਾ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮਿਵੋਦਰਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ ਦਤਿਃ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤੀਤਿ ਦਤਿਰਿਵ ਜਲਪੂਰ੍ਣਾ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤੀਤਿ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਜਲਚਾਲਨਮਿਵ ਧਤ੍ਤੇ, ਕਮ੍ਪਤੇ ਵੇਤਿ ਕਮ੍ਪਨਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਚਲਨਂ, ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ ਗੁਡਗੁਡਾਯਤੇ||੨੨-੨੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਦਰਰੋਗਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਨ੍ਮਨੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਨ੍ਮਨੈਵੋਦਰਮਿਤਿ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ| ਅਜਾਤੋਦਕਸ੍ਯੋਦਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਰਕੇਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਅਸ਼ੋਥਮਰੁਣਾਭਾਸਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਨਾਤਿਭਾਰਿਕਮ੍| ਸਦਾ ਗੁਡਗੁਡਾਯਨ੍ਤਂ ਸਿਰਾਜਾਲਗਵਾਕ੍ਸਿਤਮ੍|| ਨਾਭਿਂ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਪਾਯੌ ਤੁ ਵੇਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ| ਹਦ੍ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਕਟੀਨਾਭਿਗੁਦਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ੂਲਿਨਃ|| ਕਰ੍ਕਸ਼ਂ ਸਜਤੋ ਵਾਤਂ ਨਾਤਿਮਨ੍ਦੇ ਚ ਪਾਵਕੇ| ਲਾਲਯਾ ਵਿਰਸੇ ਚਾਸ੍ਯੇ ਮੂਤ੍ਰੇਲ੍ਪੇ ਸਂਹਤੇ ਵਿਸ਼ਿ|| ਅਜਾਤੋਦਕਮਿਤ੍ਯੇਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਲਕ੍ਸਣੈਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਰ੍ਕਸ਼ਮਿਤਿ ਵੇਗਵਨ੍ਤਮ੍| ਜਾਤੋਦਕਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਚਰਕੇ ਯਥਾ– “ਕੁਕ੍ਸੇਰਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਿਰਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਗਮਨਮ੍ ਉਦਕਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸਮਾਨਕ੍ਸੋਭਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਭਵਤਿ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਪਕ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਦ੍ਧਗੁਦਮੁਦਰਂ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਤੀਤਿ| ਜਾਤੋਦਕਂ ਪਕ੍ਸਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਪਿ ਨ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ, ਤਥਾ ਸ਼ਲ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਭਿਮਤਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਕਦਾਚਿਜ੍ਜਾਤੋਦਕਂ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਚ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਜਾਤੋਦਕਂ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍||੨੫-੨੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਦਰਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਜਨ੍ਮਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਂ ਤਦੁਦਰਂ ਬਲਿਨਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਅਜਾਤਾਮ੍ਬੁ ਅਜਾਤੋਦਕਂ ਸਤ੍ ਯਤ੍ਨਤਃ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਉਦਰਾਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਪਕ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਦ੍ਧਗੁਦਮੁਦਰਂ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਤਿ| ਜਾਤੋਦਕਂ ਪਕ੍ਸਾਤ੍, ਜਾਤੋਦਕਲਕ੍ਸਣਂ ਚਰਕੇ– “ਕੁਕ੍ਸੇਰਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਿਰਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਮੁਦਕਪੂਰ੍ਣਂ ਸਕ੍ਸੋਭਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭਵਤਿ” ਇਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਪਿ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਚ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤੀਤਿ||੨੫-੨੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਧ੍ਯਤਯਾਭਿਹਿਤਾਨਾਮਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਉਦਰਿਣਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਟਿਲੋਪਸ੍ਥਮਿਤਿ ਵਕ੍ਰਮੇਹਨਮ੍| ਉਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤਨੁਤ੍ਵਚਮਿਤਿ ਉਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਤਨ੍ਵੀ ਤ੍ਵਕ੍ ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਪਰਿਕ੍ਸੀਣਮਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਦਰੇ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸਯੋ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਾਲਿਙ੍ਗਂ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੭-੨੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੁਨਰਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮਾਹ– ਸ਼ੂਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੋਦਰੇਣੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਟਿਲੋਪਸ੍ਥਂ ਕੁਟਿਲਮੇਹਨਮ੍| ਉਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤਨੁਤ੍ਵਚਮਿਤਿ ਉਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਤਨ੍ਵੀ ਤ੍ਵਗ੍ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਤਥਾਗ੍ਨਿਪਰਿਕ੍ਸੀਣਮਗ੍ਨਿਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਦਰੇ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸਯੋ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਾਲਿਙ੍ਗਂ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪੁਨਰਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਗ੍ਨਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ| ਵਿਰਿਕ੍ਤਮਪਿ ਪੂਰ੍ਯਮਾਣੋਦਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੭-੨੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਦਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਦਰਨਿਦਾਨਮ੍||੩੫||