Adhikarana శోథసంప్రాప్తిః (౧-౨) · Śloka ౩
అథ శోథనిదానం |
రక్తపిత్తకఫాన్ వాయుర్దుష్టో దుష్టాన్ బహిఃసిరాః |
నీత్వా రుద్ధగతిస్తైర్హి కుర్యాత్త్వఙ్మాంససంశ్రయం ||1||
ఉత్సేధం సంహతం శోథం తమాహుర్నిచయాదతః |
సర్వం హేతువిశేషైస్తు రూపభేదాన్నవాత్మకం ||2||
దోషైః పృథగ్ద్వయైః సర్వైరభిఘాతాద్విషాదపి |3|
(వా. ని. అ. 13) |
View original
अथ शोथनिदानम् |
रक्तपित्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः |
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् ||१||
उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः |
सर्वं हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् ||२||
दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि |३|
(वा. नि. अ. १३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉదరే శోథస్యోపద్రవత్వేనోక్తత్వాత్తదనంతరం శోథనిదానం| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– రక్తపిత్తకఫానిత్యాది| రక్తపిత్తకఫాన్ స్వహేతుభిః స్వాతంత్ర్యేణ దుష్టాన్ కుపితాన్, దుష్టః స్వహేతుకుపితో వాయుర్బహిఃసిరా బాహ్యా అగంభీరాః సిరా నీత్వా గమయిత్వా, తైః రక్తపిత్తకఫైః రుద్ధగతిరావృతమార్గో వాయురుత్సేధముచ్ఛ్రాయం కుర్యాదితి యోజనా| బహిఃసిరాశబ్దేనాత్రాగంభీరతయోక్తానాం స్రోతసామపి గ్రహణం| త్వఙ్మాంససంశ్రయమిత్యనేన వ్రణశోథాద్భేదం దర్శయతి, అష్టసు వ్రణవాస్తుషు వ్రణశోథస్య సంభవాత్| యదుక్తం సుశ్రుతేన– “త్వఙ్మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధికోష్ఠమర్మాణీత్యష్టౌ వ్రణవాస్తూని భవంతి|” (సు. సూ. అ. 22) ఇతి| సంహతం సంహతాత్మకం| కుతః సంహతాత్మకమిత్యత ఆహ– నిచయాదత ఇతి| అతోऽస్మాత్ పూర్వోక్తాత్ రక్తసహితదోషత్రయసముదాయాత్; ఏతేన రక్తసహితత్రిదోషజన్యత్వమస్యోక్తం భవతి| సర్వమిత్యాది సర్వమితి పూర్వేణ సంబధ్యతే, సర్వముత్సేధం శోథమాహురిత్యర్థః| హేతువిశేషైరితి దోషత్రయాభిఘాతప్రభృతిభిః కారణభేదైర్యో రూపభేదస్తస్మాత్ సర్వం నవాత్మకమాహురితి పూర్వక్రియయా సంబంధః| ‘సర్వహేతువిశేషైః’ ఇతి పాఠాంతరే సర్వేషాం హేతువిశేషైరిత్యర్థః| ద్వయైరితి ద్వంద్వైః, సర్వైస్త్రిభిః||1-2||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉదరే శోథస్యోపద్రవత్వేనోక్తత్వాత్ తదనంతరం శోథనిదానం| అస్య సంప్రాప్తిమాహ– రక్తేత్యాది| స్వహేతుభిః స్వాతంత్ర్యేణ దుష్టాన్ కుపితాన్ రక్తపిత్తకఫాన్ స్వహేతుదుష్టః కుపితో వాయుర్బహిఃసిరాః బాహ్యా అగంభీరాః సిరాః నీత్వా గమయిత్వా తైః రక్తపిత్తకఫైః రుద్ధగతిరావృతమార్గో వాయురుత్సేధముచ్ఛ్రాయం కుర్యాదితి యోజనా| బహిఃసిరాశబ్దేన అగంభీరతయా ఉత్తానస్రోతసామపి గ్రహణం| త్వఙ్మాంససంశ్రయమిత్యనేన వ్రణశోథాద్భేదం దర్శయతి, పచ్యతో వ్రణస్య వాస్తూన్యష్టౌ, శోథస్య త్వఙ్మాంసే, ఇతి భేదః; తదుక్తం– “త్వఙ్మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధికోష్ఠమర్మాణీత్యష్టౌ వ్రణవాస్తూని భవంతి|” ఇతి| అష్టసు వ్రణవాస్తుషు వ్రణశోథస్య సంభవాత్| సంహతం సంహతాత్మకం, కుతః సంహతాత్మకమిత్యాహ– నిచయాత్| అతః పూర్వోక్తాత్ రక్తసహితదోషత్రయసముదాయాత్; ఏతేన దోషత్రయజన్యత్వమస్యోక్తం| తస్య సంఖ్యామాహ– సర్వమితి పూర్వేణ సంబధ్యతే, సర్వముత్సేధం శోఫమిత్యాహురిత్యర్థః| హేతువిశేషైర్దోషత్రయాభిఘాతప్రభృతికారణభేదైర్యో రూపభేదః తస్మాన్నవాత్మకమాహురితి పూర్వక్రియయా సంబంధః, ‘సర్వహేతువిశేషైః’ ఇతి పాఠాంతరే సర్వేషాం శోథానాం హేతువిశేషైరిత్యర్థః| దోషైరితి పృథక్ త్రిభిర్దోషైస్త్రయః, మిలితైర్ద్వయైస్త్రయః, అభిఘాతేనైకః, విషేణ చైకః||1-2||
Adhikarana శోథపూర్వరూపం (౩) · Śloka ౩
తత్పూర్వరూపం దవథుః సిరాయామోऽంగగౌరవం ||3||
(వా. ని. అ. 13) |
View original
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम् ||३||
(वा. नि. अ. १३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపమాహ– తదిత్యాది| దవథురుపతాపః| సిరాయామః సిరాప్రసరణవత్ పీడా||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూర్వరూపమాహ– తదిత్యాది| దవథుశ్చక్షురాదిషు తీవ్రదాహః, యదుక్తం చరకే– “దవథుశ్చక్షురాదిభ్యస్తీవ్ర ఊష్మా ప్రవర్తతే”| సిరాయామః సిరాప్రసారణవత్ పీడా||3||
Adhikarana శోథనిదానం (౪-౫) · Śloka ౫
శుద్ధ్యామయాభుక్తకృశాబలానాం క్షారామ్లతీక్ష్ణోష్ణగురూపసేవా |
దధ్యామమృచ్ఛాకవిరోధిదుష్టగరోపసృష్టాన్ననిషేవణం చ ||4||
అర్శాంస్యచేష్టా న చ దేహశుద్ధిర్మర్మోపఘాతో విషమా ప్రసూతిః |
మిథ్యోపచారః ప్రతికర్మణాం చ నిజస్య హేతుః శ్వయథోః ప్రదిష్టః ||5||
(చ. చి. అ. 12) |
View original
शुद्ध्यामयाभुक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा |
दध्याममृच्छाकविरोधिदुष्टगरोपसृष्टान्ननिषेवणं च ||४||
अर्शांस्यचेष्टा न च देहशुद्धिर्मर्मोपघातो विषमा प्रसूतिः |
मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणां च निजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः ||५||
(च. चि. अ. १२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపానంతరం కామచారాన్నిదానమాహ– శుద్ధ్యామయేత్యాది| శుద్ధిర్వమనవిరేచనాదిః, ఆమయా జ్వరాదయః; అభుక్తమభోజనం విగుణం చ భోజనం, తైః కృశానామబలానాం చ క్షారాదిసేవా నిజస్య శ్వయథోర్హేతుః| దధ్యాదయః స్వతంత్రా ఏవ హేతవః, ఆమమపక్వం, దుష్టం దోషజనకం మందకనవోదకాది, గరం సంయోగజం విషం| అచేష్టా నిష్క్రియత్వం| న చ దేహశుద్ధిరితి శోధనార్హేऽపి దోషే దేహాశుద్ధిః| మర్మోపఘాత ఇహ దోషకృత ఏవ జ్ఞేయః, బాహ్యహేతుజస్తు మర్మోపఘాత ఆగంతుశోథహేతురేవ| విషమా ప్రసూతిరామగర్భపతనాదికా| మిథ్యోపచారోऽసమ్యక్కరణమసమ్యగుపచారః| ప్రతికర్మణాం వమనాదీనాం||4-5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ కారణమాహ– శుద్ధీత్యాది| శుద్ధిర్వమనాదిః, ఆమయా జ్వరాదయః, అభుక్తమభోజనం, ఏతైర్యే కృశాస్తథా అబలాశ్చ, తేషాం క్షీరాదిసేవనం నిజస్య శ్వయథోః కారణం; దధ్యాది తు స్వతంత్రమేవ కారణం| ఆమమపక్వం, దుష్టం దోషజనకం మండకనవోదకాది, గరం సంయోగజం విషం, అచేష్టా నిష్క్రియత్వం, న చ దేహశుద్ధిరితి శోధనార్హేऽపి దోషే తత్ర దేహాశుద్ధిః| మర్మోపఘాత ఇహ దోషకృత ఏవ జ్ఞేయః, బాహ్యహేతుజశ్చ మర్మోపఘాత ఆగంతుశోఫహేతురేవ| విషమా ప్రసూతిరితి ఆమగర్భపతనాదికా| ప్రతికర్మణాం వమనాదీనాం, మిథ్యోపచారః అసమ్యగుపచారః||4-5||
Adhikarana శోథసామాన్యలక్షణం (౬) · Śloka ౬
సగౌరవం స్యాదనవస్థితత్వం సోత్సేధమూష్మాऽథ సిరాతనుత్వం |
సలోమహర్షశ్చ వివర్ణతా చ సామాన్యలింగం శ్వయథోః ప్రదిష్టం ||6||
View original
सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमूष्माऽथ सिरातनुत्वम् |
सलोमहर्षश्च विवर्णता च सामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम् ||६||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సామాన్యలింగమాహ– సేత్యాది| సగౌరవమితి అనవస్థితత్వవిశేషణం, తథా సోత్సేధమితి చ||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్య సామాన్యలక్షణమాహ– సగౌరవమిత్యాది| ఊష్మసంతాపయుక్తం సిరాకృశత్వం తాసామలాభాత్||6||
Adhikarana వాతశోథలింగం (౭) · Śloka ౭
చలస్తనుత్వక్ పరుషోऽరుణోऽసితః సుషుప్తిహర్షార్తియుతోऽనిమిత్తతః |
ప్రశామ్యతి ప్రోన్నమతి ప్రపీడితో దివాబలీ చ శ్వయథుః సమీరణాత్ ||7||
(చ. చి. అ. 12) |
View original
चलस्तनुत्वक् परुषोऽरुणोऽसितः सुषुप्तिहर्षार्तियुतोऽनिमित्ततः |
प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडितो दिवाबली च श्वयथुः समीरणात् ||७||
(च. चि. अ. १२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతశోథలింగమాహ– చల ఇత్యాది| తనుత్వక్ అబహలత్వక్| అసితః కృష్ణః| సుషుప్తిః స్పర్శాజ్ఞతా; హర్షో ఝిణిఝిణివద్వేదనా, కింవా రోమహర్షః| అనిమిత్తతః ప్రశామ్యతీతి వాయోశ్చలత్వేన కదాచిన్నిమిత్తం వినాऽపి లీనో భవతి; ‘నిమిత్తత’ ఇతి పాఠే స్నేహోష్ణమర్దనాదేర్నిమిత్తతః ప్రశామ్యతి ఉపశమం ప్రాప్నోతీతి, ఉపశయార్థమేతదుక్తం| ప్రోన్నమతి ప్రపీడిత ఇతి ప్రపీడితః సన్నంతరున్నమతీత్యర్థః| దివాబలీతి దివా బలవాన్, నత్వబలీ| స్నేహోష్ణమర్దనాద్యైశ్చ ప్రశామ్యేత్, స చ వాతికః; “యశ్చాప్యరుణవర్ణాభః శోథో నక్తం ప్రణశ్యతి|” (చ. సూ. అ. 18) ఇతి చరకవచనాత్||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ వాతశోథలక్షణమాహ– చలేత్యాది| చలః స్థానాత్ స్థానాంతరగతిః, తనుత్వక్ అబహలత్వక్, పరుషః కర్కశః, అరుణః రక్తవర్ణః, అసితః కృష్ణః, సుషుప్తిః స్పర్శాజ్ఞానం, హర్షో లోమహర్షః, అనిమిత్తతః ప్రశామ్యతీతి వాయోశ్చలత్వేన చ కదాచిన్నిమిత్తం వినాऽపి విలీనో భవతి, ప్రోన్నమతి ప్రపీడిత ఇతి ప్రపీడితః సన్ననంతరమున్నమతీత్యర్థః| దివాబలీ దివాబలవాన్, యదుక్తం చరకే– “యశ్చాప్యరుణవర్ణాభః శోఫో నక్తం ప్రశామ్యతి|” ఇతి||7||
Adhikarana పైత్తికశోథలింగం (౮) · Śloka ౮
మృదుః సగంధోऽసితపీతరాగవాన్ భ్రమజ్వరస్వేదతృషామదాన్వితః |
య ఉష్యతే స్పష్టరుగక్షిరాగకృత్ స పిత్తశోథో భృశదాహపాకవాన్ ||8||
(చ. చి. అ. 12) |
View original
मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः |
य उष्यते स्पष्टरुगक्षिरागकृत् स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान् ||८||
(च. चि. अ. १२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పైత్తికమాహ– మృదురిత్యాది| ఉష్యతే ఇతి దహ్యతే||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పైత్తికమాహ– మృదురిత్యాది| మృదుస్పర్శః, గంధయుక్తః, అక్ష్ణో రోగకృత్, అతిశయదాహపాకవాన్||8||
Adhikarana కఫజశోథలింగం (౯) · Śloka ౯
గురుః స్థిరః పాండురరోచకాన్వితః ప్రసేకనిద్రావమివహ్నిమాంద్యకృత్ |
స కృచ్ఛ్రజన్మప్రశమో నిపీడితో న చోన్నమేద్రాత్రిబలీ కఫాత్మకః ||9||
(చ. చి. అ. 12) |
View original
गुरुः स्थिरः पाण्डुररोचकान्वितः प्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्द्यकृत् |
स कृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितो न चोन्नमेद्रात्रिबली कफात्मकः ||९||
(च. चि. अ. १२) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కఫజమాహ– గురురిత్యాది| అరోచకాన్విత ఇతి అరోచకవ్యాధిసహచారీ| కృచ్ఛ్రజన్మప్రశమ ఇతి చిరోత్పత్తివినాశః| రాత్రిబలీతి రాత్రౌ స్రోతోऽవరోధజేన దేహక్లేదేనాచేష్టయా చ కఫస్య వృద్ధత్వాత్ తజ్జః శోథో బలవాన్ భవతి; దివా తు స్ఫుటస్రోతసి శరీరే సచేష్టే చ న కఫో బలీ భవతి, కిం తర్హి వాయుః, తేన తజ్జః శోథో దివాబలీ భవతి||9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కఫజమాహ– గురురిత్యాది| స్థిరః అచలః, ప్రసేకో లాలాస్రావః, స కృచ్ఛ్రజన్మప్రశమ ఇతి రాత్రౌ స్రోతోऽవరోధజేన దేహక్లేదేన చేష్టయా చ కఫస్య వృద్ధ్యా తజ్జః శోథో బలవాన్ భవతి| దివా స్ఫుటస్రోతసి శరీరే చేష్టాయుక్తే చ కఫో న బలీ వాయుస్తేన బలీ, తజ్జః శోథో దివాబలీ భవతి||9||
Adhikarana ద్విదోషజ-సన్నిపాతజశోథలింగం (౧౦) · Śloka ౧౦
నిదానాకృతిసంసర్గాచ్ఛ్వయథుః స్యాద్ద్విదోషజః |
సర్వాకృతిః సన్నిపాతాచ్ఛోథో వ్యామిశ్రలక్షణః ||10||
(చ. సూ. అ. 18) |
View original
निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः |
सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रलक्षणः ||१०||
(च. सू. अ. १८) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వ్యామిశ్రౌషధవిధానార్థం క్వాపి క్వాపి ప్రకృతిసమసమవేతా అపి శిష్యహితైషితయా ద్వంద్వసన్నిపాతా అతిదేశేన పఠ్యంతే, యే తు వికృతివిషమసమవేతాస్తాన్ కంఠరవేణ పఠంతి; అతోऽతిదేశేన ద్వంద్వత్రయసన్నిపాతానాహ– నిదానాకృతిసంసర్గాదిత్యాది| వ్యామిశ్రలక్షణ ఇతి మిలితవాతాదిత్రయలింగః| అనేనైవ సర్వాకృతిరిత్యస్యార్థే సిద్ధే తదభిధానం వాతాదిప్రత్యేకం కృత్స్నలింగనియమార్థం||10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ద్వంద్వజత్రయసన్నిపాతజమాహ– నిదానేత్యాది| ద్విదోషయోర్నిదానలక్షణసంసర్గయోః ద్విదోషజా జ్ఞేయాః| సన్నిపాతాత్ సర్వాకృతిః, వ్యామిశ్రలక్షణః మిలితవాతాదిత్రయలింగః||10||
Adhikarana అభిఘాతజశోథలింగం (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨
అభిఘాతేన శస్త్రాదిచ్ఛేదభేదక్షతాదిభిః |
హిమానిలోదధ్యనిలైర్భల్లాతకపికచ్ఛుజైః ||11||
రసైః శూకైశ్చ సంస్పర్శాచ్ఛ్వయథుః స్యాద్విసర్పవాన్ |
భృశోష్మా లోహితాభాసః ప్రాయశః పిత్తలక్షణః ||12||
(వా. ని. అ. 13) |
View original
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः |
हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः ||११||
रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् |
भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ||१२||
(वा. नि. अ. १३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అభిఘాతజం శ్వయథుమాహ– అభిఘాతేనేత్యాది| అభిఘాతేన యః శోథః స శస్త్రాదిభిర్భవతి| హిమానిలోదధ్యనిలైరితి హిమానిలైరుదధ్యనిలైశ్చ; ఉదధిః సముద్రః| భల్లాతకపికచ్ఛుజై రసైః శూకైరితి భల్లాతకరసైః, కపికచ్ఛ్వా శూకైశ్చ; కపికచ్ఛుః శూకశింబీ||11-12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అభిఘాతజశోథమాహ– అభిఘాతేనేత్యాది| స శ్వయథుః శస్త్రాదిభిః కృతో భవతి| హిమానిలః శీతవాయుః, ఉదధ్యనిలః సముద్రవాతః, భల్లాతకరసైః కపికచ్ఛుశూకైః కపికచ్ఛుః శూకశింబీ, ఏతేషాం స్పర్శాత్; ప్రసరణశీలః, భృశోష్మా అతిశయసంతాపకృత్, పిత్తశ్వయథులక్షణః||11-12||
Adhikarana విషజశ్వయథులింగం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౫
విషజః సవిషప్రాణిపరిసర్పణమూత్రణాత్ |
దంష్ట్రాదంతనఖాఘాతాదవిషప్రాణినామపి ||13||
విణ్మూత్రశుక్రోపహతమలవద్వస్త్రసంకరాత్ |
విషవృక్షానిలస్పర్శాద్గరయోగావచూర్ణనాత్ ||14||
మృదుశ్చలోऽవలంబీ చ శీఘ్రో దాహరుజాకరః |15|
(వా. ని. అ. 13) |
View original
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् |
दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ||१३||
विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात् |
विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ||१४||
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः |१५|
(वा. नि. अ. १३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విషజమాహ– విషజ ఇత్యాది| సవిషప్రాణినః సర్పాదయస్తేషాం పరిసర్పణం భ్రమణం తస్మాత్, సవిషప్రాణినాం మూత్రణాచ్చ| దంష్ట్రాదంతేతి దంష్ట్రా కుటిలా ‘దాఢ’ ఇతి ఖ్యాతా, తద్విపరీతశ్చ దంతో గోబలీవర్దన్యాయాత్| విణ్మూత్రశుక్రోపహతమలవద్వస్త్రసంకరాదితి సవిషప్రాణినాం విణ్మూత్రాద్యుపహతం మలవచ్చ వస్త్రం యత్తస్య సంస్పర్శాత్| అవలంబీ అధోగమనశీలః| శీఘ్రః శీఘ్రోత్పత్తిః| అయం చాగంతురపి విశిష్టలింగచికిత్సోపయోగాత్ పృథక్ పఠితః||13-14||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విషజశోథలక్షణమాహ– విషజేత్యాది| సవిషప్రాణినః సవిషా యే జంతవః శతపదీలూతాదయః, తేషాం శరీరోపరి సర్పణం మూత్రణం చ ద్వయమపి శ్వయథోర్హేతుః| దంష్ట్రాదంతేతి దంష్ట్రా కుటిలాకారా ‘దాఢ’ ఇతి లోకే, దంతా అగ్రేభవాః, అన్యే దంష్ట్రిదంతనఖేతి పఠంతి, తత్ర దంష్ట్రిణో వ్యాఘ్రాదయః, నఖాః ప్రసిద్ధాః| అవిషప్రాణినాం మనుష్యాదీనామప్యభిఘాతః శోథహేతుః| విణ్మూత్రేత్యాది సవిషప్రాణినాం విణ్మూత్రాద్యుపహతమలవద్వస్త్రస్య సంస్పర్శాత్; అన్యే ‘మలవద్వస్తు’ ఇతి పఠంతి, తత్ర సవిషప్రాణినాం విణ్మూత్రశుక్రోపహతత్వేనైతద్యన్మలవద్వస్తు తస్య సంపర్కాదిత్యర్థః| సవిషా యే వృక్షాస్తేషాం యోऽనిలః, తస్య స్పర్శాదపి| గరః కృత్రిమవిషం తస్యావచూర్ణనాత్, తస్య శరీరస్పర్శాదిత్యర్థః| మృదుః మృదుస్పర్శః, చలః స్థానాంతరగతిః, అవలంబీ అధోగమనశీలః, శీఘ్రః శీఘ్రోత్పత్తిః||13-14||
Adhikarana యత్రస్థా దోషా యత్ర దేశే శోథం కుర్వంతి తన్నిరూపణం (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
దోషాః శ్వయథుమూర్ధ్వం హి కుర్వంత్యామాశయస్థితాః ||15||
పక్వాశయస్థా మధ్యే తు వర్చఃస్థానగతాస్త్వధః |
కృత్స్నదేహమనుప్రాప్తాః కుర్యుః సర్వసరం తథా ||16||
(సు. చి. అ. 23) |
View original
दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः ||१५||
पक्वाशयस्था मध्ये तु वर्चःस्थानगतास्त्वधः |
कृत्स्नदेहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा ||१६||
(सु. चि. अ. २३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
యత్రస్థా దోషా యత్ర దేశే శోథం కుర్వంతి తమాహ– దోషా ఇత్యాది| ఊర్ధ్వమితి ఉరఃప్రభృత్యూర్ధ్వదేహే| మధ్య ఇతి ఉరఃపక్వాశయమధ్యే| అధ ఇతి పక్వాశయాదధః| సర్వసరం సర్వశరీరసరణశీలం||15-16||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
యస్మిన్ దేశే దోషాః శోఫం కుర్వంతి తమాహ– దోషా ఇత్యాది| ఊర్ధ్వమితి ఉరఃప్రభృత్యూర్ధ్వదేహే| మధ్య ఇతి ఉరఃపక్వాశయమధ్యే, అధ ఇతి పక్వాశయాదధో వర్చఃస్థానం పురీషాశయః, సర్వశరీరసరణశీలం||15-16||
Adhikarana శోథస్య సాధ్యాసాధ్యవిచారః (౧౭-౨౦) · Śloka ౨౦
యో మధ్యదేశే శ్వయథుః స కష్టః సర్వగశ్చ యః |
అర్ధాంగే రిష్టభూతః స్యాద్యశ్చోర్ధ్వం పరిసర్పతి ||17||
శ్వాసః పిపాసా ఛర్దిశ్చ దౌర్బల్యం జ్వర ఏవ చ |
యస్య చాన్నే రుచిర్నాస్తి శ్వయథుం తం వివర్జయేత్ ||18||
(సు. చి. అ. 23) |
అనన్యోపద్రవకృతః శోథః పాదసముత్థితః |
పురుషం హంతి నారీం చ ముఖజో గుహ్యజో ద్వయం |
నవోऽనుపద్రవః శోథః సాధ్యోऽసాధ్యః పురేరితః ||19||
(వా. ని. అ. 13) |
వివర్జయేత్ కుక్ష్యుదరాశ్రితం చ తథా గలే మర్మణి సంశ్రితం చ |
స్థూలః ఖరశ్చాపి భవేద్వివర్జ్యో యశ్చాపి బాలస్థవిరాబలానాం ||20||
View original
यो मध्यदेशे श्वयथुः स कष्टः सर्वगश्च यः |
अर्धाङ्गे रिष्टभूतः स्याद्यश्चोर्ध्वं परिसर्पति ||१७||
श्वासः पिपासा छर्दिश्च दौर्बल्यं ज्वर एव च |
यस्य चान्ने रुचिर्नास्ति श्वयथुं तं विवर्जयेत् ||१८||
(सु. चि. अ. २३) |
अनन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुत्थितः |
पुरुषं हन्ति नारीं च मुखजो गुह्यजो द्वयम् |
नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ||१९||
(वा. नि. अ. १३) |
विवर्जयेत् कुक्ष्युदराश्रितं च तथा गले मर्मणि संश्रितं च |
स्थूलः खरश्चापि भवेद्विवर्ज्यो यश्चापि बालस्थविराबलानाम् ||२०||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అతః పరం కృచ్ఛ్రాదిభేదమాహ– యో మధ్యదేశ ఇత్యాది| మధ్యదేహగస్య కష్టత్వం తద్దేశగశోథప్రభావాత్| సర్వగ ఇతి సర్వదేహగామీ| సర్వజ ఇతి పాఠాంతరే సర్వజః సాన్నిపాతికః| రిష్టభూత ఇతి రిష్టతుల్యః, భూతశబ్ద ఉపమానే; యథా– మాతృభూతః, పితృభూత ఇతి| వ్యాధేరేవాత్ర రిష్టభూతత్వం, తస్య చ నిమిత్తకృతత్వాత్ భూతశబ్ద ఉపాత్త ఇతి కార్తికః| అన్యే తు భూతశబ్దం స్వరూపవచనమాహుః| యశ్చోర్ధ్వం పరిసర్పతీతి పురుషవిషయకమేతత్; చకారాత్ స్త్రియాశ్చ ఉపరిజో యోऽధో యాతి స గృహ్యతే, తథా గుహ్యజో యః సర్వగః| వచనం హి– “యస్తు పాదాభినిర్వృత్తః శోథః సర్వాంగగో భవేత్| పురుషం హంతి, నారీం చ ముఖజో, గుహ్యజో ద్వయం||” (చ. సూ. అ. 18) ఇతి| అనన్యోపద్రవకృత ఇతి అన్యస్య ఉపద్రవా అన్యోపద్రవాస్తద్విపరీతా అనన్యోపద్రవాః; ఏతేనాయమర్థః– శోథస్యైవ యే ఉపద్రవాస్తైః కృతః| తే చ– “శ్వాసః పిపాసా దౌర్బల్యం జ్వరశ్ఛర్దిరరోచకః| హిక్కాతీసారకాసాశ్చ శోథినం క్షపయంతి హి||” (సు. చి. అ. 23) ఇతి సుశ్రుతోక్తాః| చరకేऽప్యుక్తం– “ఛర్దిస్తృష్ణాऽరుచిః శ్వాసో జ్వరోऽతీసార ఏవ చ| సప్తకోऽయం సదౌర్బల్యః శోథోపద్రవసంగ్రహః||” (చ. చి. అ. 18) ఇతి| అథవా అన్యముపద్రవం కరోతీతి అన్యోపద్రవకృన్నిదానం| నాన్యోపద్రవకృదనన్యోపద్రవకృత్, తతః స్వనిదానాత్ ‘జాతః’ ఇతి శేషః; తేన శోథజనకనిదానాదేవ ఉత్పన్న ఇత్యర్థః| పాండురోగాదౌ తు యః శోథః పాదసముత్థితః సోऽన్యోపద్రవకృతో నిదానాంతరాజ్జాతః సాధ్య ఏవ| ‘ఆననోపద్రవగత’ ఇతి పాఠాంతరే అయమర్థః– పాదయోరుత్థితః పూర్వం పశ్చాదాననముపద్రవేణ ప్రసారేణ ఉపద్రవత్వేన వా గతః| తథాచ తంత్రాంతరం– “ పాదప్రవృత్తః శ్వయథుర్నృణాం యః ప్రాప్నుయాన్ముఖం| స్త్రీణాం వక్త్రాదధో యాతి, బస్తిజశ్చ న సిధ్యతి||” ఇతి| క్షారపాణినాऽప్యుక్తం– “ఊర్ధ్వగామీ నరం పద్భ్యామధోగామీ ముఖాత్ స్త్రియం| ఉభయం బస్తిసంజాతః శోథో హంతి న సంశయః||” ఇతి| గుహ్యజ ఇతి బస్తిజాతః| ద్వయమితి నరం నారీం చ| అసాధ్యః పురేరిత ఇతి “అర్ధాంగే రిష్టభూత” ఇత్యాదినా||17-20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అతః స్థానాశ్రయత్వే కృచ్ఛ్రాదిభేదమాహ– య ఇత్యాది| మధ్యగశ్వయథోః కష్టసాధ్యత్వం తద్దేశప్రభావాత్| సర్వగ ఇతి సర్వదేహగామీ, ‘సర్వజ’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర సాన్నిపాతికః| రిష్టభూత ఇతి రిష్టతుల్యః; భూతశబ్దో హ్యుపమానే, యథా మాతృభూతః పితృభూత ఇతి| యశ్చోర్ధ్వం పరిసర్పతీతి పురుషవిషయమేతత్, చకారాత్ స్త్రియాశ్చోపరిజో యోऽధో యాతి స గృహ్యతే, తథా గుహ్యజో యః స సర్వగః| ఉపద్రవవిశేషస్యాసాధ్యత్వమాహ– శ్వాస ఇతి| యస్యైతాని సంతి శ్వయథౌ సతి, తం పరివర్జయేత్| స్థానభేదేనాసాధ్యత్వమాహ– అనన్యేత్యాది| న అన్యోపద్రవాః అనన్యోపద్రవాః శోఫస్యోపద్రవాస్తైః కృతః, తే చ సుశ్రుతోక్తాః– “శ్వాసః పిపాసా దౌర్బల్యం జ్వరశ్ఛర్దిరరోచకః| హిక్కాతీసారకాసాశ్చ శోథినం క్షపయంతి హి|” ఇతి| చరకేऽప్యుక్తం– “ఛర్దిః శ్వాసోऽరుచిస్తృష్ణా జ్వరోऽతీసార ఏవ చ| సప్తకోऽయం సదౌర్బల్యః శోథోపద్రవసంగ్రహ||” ఇతి| అథవా అన్యముపద్రవం కరోతీతి అన్యోపద్రవకృత్ నిదానం, న అన్యోపద్రవకృత్ అనన్యోపద్రవకృత్, తతో నిదానాజ్జాత ఇత్యనేన శోఫజనకనిదానాదేవోత్పన్న ఇత్యర్థః| పాండురోగాదౌ తు యః శోఫః సోऽన్యోపద్రవకృతో నిదానాజ్జాతః సాధ్య ఏవ| పాదసముత్థితః పురుషం హంతి నారీం తు ముఖజో హంతి, గుహ్యజో బస్తిసంజాతః, ద్వయమితి నరం నారీం చ| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “పాదప్రవృత్తః శ్వయథుర్నృణాం యః ప్రాప్నుయాన్ముఖం| వక్రాదధస్తాద్యో యాతి బస్తిజశ్చ న సిద్ధ్యతి|” క్షీరపాణినాऽప్యుక్తం– “ఊర్ధ్వగామీ నరం పద్భ్యామధోగామీ ముఖాత్స్త్రియం| ఉభయోర్బస్తిసంజాతః శోథో హంతి న సంశయః||” ఇతి| సాధ్యాసాధ్యలక్షణమాహ– నవ ఇతి| నవో నవోత్థానః, ఉపద్రవరహితః, ఉపద్రవాః పూర్వోక్తాః శ్వాసాదయః, తైర్ముక్తః స సాధ్యః, అసాధ్యః పూర్వైరిత ఊర్ధ్వాంగే రిష్టభూతః||17-20||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩౬
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే శోథనిదానం సమాప్తం ||36||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शोथनिदानं समाप्तम् ||३६||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తవిరచితాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శోథనిదానం సమాప్తం||36||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇత్యాతంకదర్పణే నిదానవ్యాఖ్యాయాం శోథనిదానం||36||