૩૫. ઉદરનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉદરોત્સેધસાધર્મ્યાદુદરનિદાનમ્| ઉદરસ્ય વિશેષેણ વહ્નિદુષ્ટિજન્યત્વમાહ– રોગા ઇત્યાદિ| અગ્નિમાન્દ્યં ચ દોષત્રયજનકમ્| યદુક્તમ્– “વર્ષાસ્વગ્નિબલે હીને કુપ્યન્તિ પવનાદયઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૬) ઇતિ| મલિનૈરિતિ અત્યર્થદોષજનકૈર્વિરુદ્ધાધ્યશનાદિભિઃ| મલસઞ્ચયાદિતિ મલા દોષાઃ પુરીષાદયશ્ચ, તેષામતિવૃદ્ધત્વાત્| તન્ત્રાન્તરં ચ– “અતિસઞ્ચિતદોષાણાં પાપં કર્મ ચ કુર્વતામ્| ઉદરાણ્યુપજાયન્તે મન્દાગ્નીનાં વિશેષતઃ||” ઇતિ| યદ્યપિ મન્દાગ્નિત્વમલિનાન્નત્વયોઃ પ્રત્યેકમપિ દોષત્રયજનકત્વમસ્તિ, તથાઽપ્યત્રોભયહેતુજનકત્વેન દોષદુષ્ટિપ્રકર્ષઃ ખ્યાપ્યતે, અત એવ દુષ્ટિપ્રકર્ષખ્યાપનાર્થં ‘મલસઞ્ચયાત્’ ઇત્યત્ર સમ્પૂર્વં કૃતવાન્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉદરોત્સેધસાધર્મ્યાદુદરનિદાનમ્| ઉદરસ્ય વિશેષેણ વહ્નિજન્યદુષ્ટિત્વમાહ– રોગા ઇત્યાદિ| અત્રોદરસ્થો રોગોઽપ્યુદરશબ્દેનોચ્યતે| ઉક્તઞ્ચ– “ તાત્સ્થ્યતદ્ધર્મતાભ્યાં ચ તત્સમીપતયાઽપિ ચ| તત્સાહચર્યાચ્છબ્દાનાં વૃત્તિરેષા ચતુર્વિધા||” ઇતિ| અગ્નિમાન્દ્યં દોષત્રયજનકમ્| યદુક્તમ્– “તેષામગ્નિબલે હીને કુપ્યન્તિ પવનાદયઃ|” ઇતિ| મલિનૈરિતિ અજીર્ણાદત્યર્થદોષજનકૈર્વિરુદ્ધાધ્યશનાદિભિઃ| મલસઞ્ચયાદિતિ| મલા દોષાઃ પુરીષાદયશ્ચ, તેષામતિવૃદ્ધત્વાત્| ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે– “અતિસઞ્ચિતદોષાણાં પાપં કર્મ ચ કુર્વતામ્| ઉદરાણ્યુપજાયન્તે મન્દાગ્નીનાં વિશેષતઃ||” ઇતિ| યદ્યપ્યત્ર મન્દાગ્નિત્વમલિનાન્નત્વયોઃ પ્રત્યેકમપિ દોષત્રયજનકત્વમસ્તિ, તથાઽપ્યત્રોભયહેતુજનકત્વેન દુષ્ટિપ્રકર્ષઃ ખ્યાપ્યતે||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– રુદ્ધ્વેત્યાદિ| સ્વેદામ્બુવાહીનીતિ સ્વેદવહાનિ અમ્બુવહાનિ ચ| અનયોશ્ચ ભેદઃ, “ઉદકવહાનાં સ્રોતસાં તાલુમૂલં ક્લોમ ચ; સ્વેદવહાનાં સ્રોતસાં મેદો મૂલં લોમકૂપાશ્ચ|” (ચ. વિ. અ. ૫) ઇત્યનેનોક્તો જ્ઞેયઃ| સ્રોતોરોધશ્ચાત્ર બહિરેવ ન પુનરન્તઃ| યદુક્તં ચરકે– “સ્વેદસ્તુ બાહ્યેષુ સ્રોતઃસુ પ્રતિહતગતિસ્તિર્યગવતિષ્ઠમાનસ્તદેવોદકમાપ્યાયયતિ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| અત એવોદરપૂર્ણતા અન્નરસેન| પ્રાણાગ્નીતિ પુનરગ્નિદૂષણાભિધાનેન મન્દસ્યાપ્યગ્નેઃ પુનર્દોષકૃતં સુતરાં માન્દ્યં બોધયતિ| દોષસઞ્ચયગતેનાપિ વાયુના પ્રાણાપાનયોર્દૂષણં ન વિરુદ્ધં, યતો વાયુના વાય્વન્તરદુષ્ટિઃ ક્રિયત એવ| સુશ્રુતે તુ પૂર્વરૂપમસ્યોક્તં; તદ્યથા– “તત્પૂર્વરૂપં બલવર્ણકાઙ્ક્ષાવલીવિનાશો જઠરે હિ રાજ્યઃ| જીર્ણાપરિજ્ઞાનવિદાહવત્યો બસ્તૌ રુજઃ પાદગતશ્ચ શોથઃ||” (સુ. નિ. અ. ૭) ઇતિ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– રુદ્ધેત્યાદિ| દોષાઃ સ્વેદામ્બુવાહીનિ સ્રોતાંસિ રુદ્ધ્વા પ્રાણાગ્ન્યપાનાન્ સન્દૂષ્ય ઉદરમુત્પાદયન્તિ| સ્વેદામ્બુવાહીનીતિ, અનયોશ્ચ ભેદઃ– ઉદકવહાનાં સ્રોતસાં તાલુમૂલં ક્લોમ ચ, સ્વેદવહાનાં મેદોમૂલં રોમકૂપાશ્ચેત્યનેન પ્રોક્તો જ્ઞેયઃ| સ્રોતોનિરોધશ્ચ બહિરેવ ન પુનરન્તઃ| યદુક્તં ચરકે– “સ્વેદશ્ચ બાહ્યેષુ માર્ગેષ્વભિહતગતિસ્તિર્યગવતિષ્ઠમાનસ્તદેવોદકમાપ્યાયતિ” ઇતિ| અત એવોદરપૂર્ણતાઽન્નરસેન| પ્રાણાઽગ્નીતિ પ્રાણો વાયુરગ્નિશ્ચ, અપાનો વાયુઃ, એતાન્; પુનરગ્નિં સન્દૂષ્યેત્યભિધાનેન મન્દસ્યાગ્નેઃ પુનર્દોષકૃતં સુતરાં માન્દ્યં બોધયતિ| દોષસઞ્ચયગતેનાપિ વાયુના પ્રાણાપાનયોર્દૂષણં ન વિરુદ્ધં, યતો દુષ્ટેન વાયુનાઽદુષ્ટસ્યાન્તર્વાયોર્દુષ્ટિઃ ક્રિયત એવ| અસ્ય તુ પૂર્વરૂપં સુશ્રુતે પઠિતં, તદ્યથા– “તત્પૂર્વરૂપં બલવર્ણકાઙ્ક્ષાવલીવિનાશો જઠરે ચ રાજ્યઃ| જીર્ણાપરિજ્ઞાનવિદાહવત્યો બસ્તૌ રુજઃ પાદગતશ્ચ શોથઃ||” ઇતિ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉદરાણાં સામાન્યરૂપમાહ– આધ્માનમિત્યાદિ| દુર્બલાગ્નિતેતિ મન્દોઽગ્નિર્યદ્યપ્યત્ર હેતુસ્તથાઽપ્યગ્નેરતિશયદૌર્બલ્યં લિઙ્ગત્વેન જ્ઞેયમ્| ઉદરાણ્યષ્ટાવિતિ યકૃદ્દાલ્યુદરસ્ય પ્લીહોદરેણ સાર્ધં સમાનચિકિત્સ્યતયા તથોત્પત્તિવિશિષ્ટદકોદરાત્ ક્રમેણ ભૂતદકોદરસ્યાપિ સમાનલિઙ્ગચિકિત્સિતત્વેનાભિન્નત્વાત્ અષ્ટાવેવોદરાણિ ભવન્તિ| પ્લીહોદરાદીનિ ચ યદ્યપિ ચત્વારિ દોષજાનિ, તથાઽપિ હેતુલિઙ્ગચિકિત્સાભેદાત્ પૃથગુક્તાનિ||૩-૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્વેષામુદરાણાં સામાન્યલક્ષણમાહ– આધ્માનમિત્યાદિ| મન્દાગ્નિર્યદ્યપ્યત્ર હેતુઃ, તથાઽપ્યગ્નેરતિશયદૌર્બલ્યં લિઙ્ગત્વેન જ્ઞેયમ્| સદનં સાદઃ| વાતપુરીષયોઃ સઙ્ગ ઇતિ અપ્રવૃત્તિઃ| તેષાં સઙ્ખ્યામાહ– પૃથગિત્યાદિ| વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ, ત્રિભિરેકઃ, પ્લીહ્ના બદ્ધેન ક્ષતેન ઉદકેનૈકૈકઃ, એવમષ્ટાવેવોદરાણિ| યકૃદ્દાલ્યુદરસ્ય પ્લીહોદરેણ સહ સમાનચિકિત્સિતતયા સમાનલિઙ્ગત્વેનાભિન્નત્વાત્ અષ્ટાવેવોદરાણિ ભવન્તિ, નતુ યકૃદ્દાલ્યુદરં પૃથક્| પ્લીહોદરાદીનિ ચ યદ્યપિ ચત્વારિ દોષજાનિ, તથાઽપિ હેતુલિઙ્ગચિકિત્સાભેદાત્ પૃથગુક્તાનિ; તેષાં લિઙ્ગાનિ પૃથક્ શૃણુ||૩-૪||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતોદરલક્ષણમાહ– તત્રેત્યાદિ| અકસ્માદ્વૃદ્ધિહ્રાસવદિતિ અનિયતવૃદ્ધિહ્રાસયુક્તમુદરમ્| આધ્માતદૃતિવદિતિ વાતપૂર્ણચર્મપુટવદિતિ||૫-૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તત્ર વાતોદરલક્ષણમાહ– તત્રેત્યાદિ| હસ્તપાદાદિષુ શ્વયથુઃ| કુક્ષ્યાદિષુ ચ પીડા, ઉદરસ્ય વામદક્ષિણભાગે કુક્ષિઃ, પર્વભેદનં સન્ધિસ્ફુટનમ્, અધો નાભેરધઃ પક્વાશયે ગુરુતા, મલસઙ્ગ્રહઃ પુરીષસ્યાપ્રવૃત્તિઃ| ત્વગાદિષુ શ્યાવારુણત્વમ્, આદિશબ્દેન નખનેત્રગ્રહણમ્| અકસ્માદ્દૃતિહાસવદિતિ દૃતિશ્ચર્મખલ્લી, હસ્તાહતવાતપૂર્ણદૃતિવત્ શબ્દં કરોતિ, ઉદરમિતિ શેષઃ| સર્વતોગતિઃ સર્વકોષ્ઠગતો વાયુઃ સરુક્શબ્દો ધાવતિ||૫-૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકમાહ– પિત્તેત્યાદિ| દહ્યત ઇતિ ઉદરમાત્રં દહ્યતે| દાહસ્તુ સકલદેહસ્યૈવ બોદ્ધવ્યઃ| ધૂમાયતે ધૂમ ઇવોર્ધ્વમેતિ| ક્ષિપ્રપાકમિતિ ક્ષિપ્રપાકાજ્જલોદરતાં યાતીત્યર્થઃ| પ્રદૂયતે વ્યથતે||૯-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકમાહ– પિત્તોદરેત્યાદિ| તિક્તાસ્યતા તિક્તમુખત્વં, ‘ કટુકાસ્યતા ઇતિ પાઠાન્તરમ્| ભ્રમોઽત્ર શઙ્ખાદૌ પીતજ્ઞાનમિતિ, હરિત્ શાકવર્ણનમ્| દહ્યત ઇતિ ઉદરમેવ દહ્યતે, દાહસ્ત્વત્ર સકલદેહસ્યૈવ બોદ્ધવ્યઃ| ધૂમાયતે ધૂમમિવોર્ધ્વમેતિ| ક્ષિપ્રપાકાજ્જલોદરતાં યાતીત્યર્થઃ| પ્રદૂયતે વ્યથતે||૯-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સન્નિપાતોદરમાહ– સ્ત્રિય ઇત્યાદિ| સ્ત્રીગ્રહણમવિવેકિસન્નિહિતજનોપલક્ષણમ્| ગરં સંયોગજં વિષમ્| દુષ્ટમમ્બુ સગરપ્રાણિતૃણપર્ણાદિકોથયુતં, વિષમેવાગ્ન્યાદ્યુપહતં મન્દપ્રભાવં વા દૂષીવિષમુચ્યતે| યદુક્તમ્– “જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હતં વા દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા| સ્વભાવતો વા ગુણવિપ્રહીનં વિષં હિ દૂષીવિષતામુપૈતિ||” (સુ. ક. અ. ૨) ઇતિ| તેનાશુ રક્તમિતિ વિષસ્યાગ્નેયત્વેન રક્તદુષ્ટિઃ| કુપિતાશ્ચ દોષા ઇતિ સ્વભાવાત્ દોષત્રયપ્રકોપકં વિષં ભવતિ| તચ્છીતવાતાદિષુ કુપ્યતીતિ| દૂષ્યોદરં કીર્તિતમેતદેવેતિ એતદેવ સન્નિપાતોદરં દૂષ્યોદરં કીર્તિતં, ન પુનરધિકમિત્યર્થઃ| રક્તં દૂષ્યં દૂષયિત્વા ભવતીતિ દૂષ્યોદરં; કિંવા પરસ્પરં દૂષયન્તીતિ દોષા એવ દૂષ્યાસ્તૈઃ કૃતમુદરમિતિ||૧૧-૧૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– શ્લેષ્મેત્યાદિ| અઙ્ગસદનમઙ્ગસાદઃ, સ્વાપઃ અઙ્ગાનામેવ, અન્યે આસીનપ્રચલાયિતમ્| ગૌરવમઙ્ગાનામ્| નિદ્રા નિદ્રાબાહુલ્યમ્| ઉત્ક્લેશો હૃલ્લાસઃ| સ્તિમિતં નિશ્ચલમ્, શુક્લસિરાનદ્ધમ્| ચિરાભિવૃદ્ધિરિતિ ચિરપાક ઇત્યર્થઃ| ગુરુ ગૌરવયુક્તમ્| સ્થિરં ગુડગુડાશબ્દરહિતમ્| સાન્નિપાતિકમાહ– સ્ત્રિય ઇત્યાદિ| સ્ત્રીગ્રહણમવિવેકિજનોપલક્ષણં, સ્ત્રિયો નખરોમાદિભિર્યુક્તં યસ્મૈ અન્નપાનં પ્રયચ્છન્તિ, અસાધુવૃત્તાઃ સૌભાગ્યમિચ્છન્ત્યઃ કાર્યાકાર્યવિચારવિમુખાઃ, આર્તવં રજઃ| શત્રવો વા યસ્મૈ ગરં સંયોગજં વિષમ્| દુષ્ટમમ્બુ સવિષકીટતૃણપર્ણાદિકોથયુક્તમ્| દૂષીવિષં વિષમેવ વાય્વગ્ન્યાદ્યુપહતં યદલ્પપ્રભાવં, વિષપીતસ્ય વા વિણ્મૂત્રં, તદ્ દૂષીવિષમુચ્યતે; દુષ્ટામ્બુદૂષીવિષયોઃ સેવનાદ્વા| તેનાશુ રક્તં દુષ્ટં ભવતિ, વિષસ્યાગ્નેયત્વેન રક્તસ્ય દુષ્ટિઃ| કુપિતાશ્ચ દોષા ઇતિ સ્વભાવાદ્ દોષત્રયપ્રકોપકં વિષં ભવતિ| સુઘોરં ભૃશં કષ્ટકારિ| જઠરમિત્યુદરવિકારમ્| તચ્છીતવાતાદિષુ કુપ્યતિ કોપં ગચ્છતિ, દૂષીવિષસ્ય તત્રૈવ કોપાત્| દહ્યતે સન્તપ્યતે| મૂર્છતિ વિષયોગાત્| પ્રસક્તં નિરન્તરમ્| દૂષ્યોદરં કીર્તિતમેતદેવેતિ એતદેવ સાન્નિપાતોદરં કીર્તિતં, ન પુનરધિકમિત્યર્થઃ| રક્તં દૂષ્યં દૂષયિત્વા ભવતીતિ દૂષ્યોદરમ્, અથવા પરસ્પરં દૂષયન્તીતિ દોષા એવ દૂષ્યાસ્તૈઃ કૃતમુદરં દૂષ્યોદરમ્||૧૧-૧૪||-

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્લીહોદરમાહ– પ્લીહેત્યાદિ| અસૃક્કફશ્ચેત્યસૃગ્દુષ્ટ્યૈવ તત્તુલ્યકારણતયા પિત્તદુષ્ટિરપ્યુચ્યતે, વિદાહિના રક્તં પિત્તં ચ દૂષ્યતે; અત એવ પશ્ચાત્ વક્ષ્યતિ– “કફપિત્તલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ” ઇતિ| અત્ર પિત્તસ્ય લિઙ્ગં મન્દજ્વરઃ, કફસ્ય લિઙ્ગં મન્દાગ્નિત્વમિતિ ગદાધરઃ| પ્લીહોદર એવ યકૃદ્દાલ્યુદરસ્યાવરોધં દર્શયન્નાહ– સવ્યાન્યપાર્શ્વ ઇત્યાદિ| સવ્યાન્યપાર્શ્વે દક્ષિણપાર્શ્વે| તદેવેતિ તાદૃશમેવ, પ્લીહોદરસમમેવ; ન વિલક્ષણમિત્યર્થઃ| યકૃદ્દાલયતિ દોષૈર્ભેદયતીતિ યકૃદ્દાલ્યુદરમ્||૧૫-૧૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પ્લીહોદરમાહ– અભિષ્યન્દીત્યાદિ| દોષધાતુમલસ્રોતસાં ક્લેદપ્રાપ્તિજનનમ્| અસૃક્કફશ્ચેતિ અસૃક્કફજૈવ તુલ્યકારણતયા પિત્તદુષ્ટિરુચ્યતે| વિદાહિના રક્તં પિત્તં ચ દૂષ્યતિ| અત એવ વક્ષ્યતિ– ‘કફપિત્તલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ’ ઇતિ| તત્ર પિત્તસ્ય લિઙ્ગં મન્દો જ્વરઃ, કફસ્ય લિઙ્ગં મન્દાગ્નિત્વમિતિ ગદાધરઃ| પ્લીહોદર એવ યકૃદ્દાલ્યુદરસ્યાવરોધં દર્શયન્નાહ– સવ્યેત્યાદિ| સવ્યાન્યપાર્શ્વે દક્ષિણે, તદેવેતિ તાદૃશમેવ, તેન પ્લીહોદરેણ સમમેવ, ન વિલક્ષણમિત્યર્થઃ| યકૃદ્દાલયતિ દોષૈર્ભેદયતીતિ યકૃદ્દાલ્યુદરમ્||૧૫-૧૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તત્ર દોષસમ્બન્ધમાહ– ઉદાવર્તેત્યાદિ| ઉદાવર્તરુજાનાહૈર્વાતં, મોહતૃડ્દહનજ્વરૈઃ પિત્તં, ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈઃ કફં જાનીયાત્||૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તત્ર દોષસમ્બન્ધમાહ– ઉદાવર્તેત્યાદિ| તત્ર પ્લીહોદરયકૃદ્દાલ્યુદરયોઃ પૃથગ્લક્ષણલક્ષિતાન્ મલાન્ વાતાદીન્ ક્રમેણોદાવર્તાદિભિર્લિઙ્ગૈર્વિદ્યાત્| તત્ર ઉદાવર્તરુજાનાહૈર્વાતં, મોહતૃડ્દહનજ્વરૈઃ પિત્તં, ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈઃ કફં જાનીયાત્||૧૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

બદ્ધગુદમાહ– યસ્યાન્ત્રમન્નૈરિત્યાદિ| ઉપલેપિભિઃ પિચ્છિલૈરન્નૈઃ શાકશાલુકાદિભિઃ| પિહિતં વિબદ્ધમ્| યથાવદિતિ યથાર્હમ્| મલઃ પુરીષમ્| સદોષ ઇતિ દોષત્રયસહિતઃ| નાડ્યામિત્યન્ત્રનાડ્યામ્| સઙ્કરવદિતિ સમ્માર્જનીક્ષિપ્યમાણતૃણાદ્યવકરો યથા ચીયતે ક્રમેણ તથેત્યર્થઃ| બદ્ધગુદમિતિ ગુદોપરિ અન્ત્રસ્ય બદ્ધત્વાદ્બદ્ધગુદમ્| યદુક્તં ચરકે– “પક્ષ્મબાલૈઃ સહાન્નેન ભુક્તૈર્બદ્ધાયને ગુદે|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| પુરીષાયતનસ્ય રુદ્ધત્વાત્ હૃન્નાભિમધ્યેઽન્નપાકસ્થાને વૃદ્ધિઃ; ગુદમાત્રનિરોધે તુ મલદોષૈર્ગુદાદૂર્ધ્વમેવોદરવૃદ્ધિઃ સ્યાત્||૧૯-૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

બદ્ધગુદમાહ– યસ્યેત્યાદિ| યસ્ય પુંસોઽન્ત્રમુપલેપિભિઃ પિચ્છિલૈરન્નૈઃ શાકાદિભિર્વા, યથાવદિતિ યથાર્હં પિહિતં બદ્ધં ભવતિ| અથવાઽન્ને મલઃ પુરીષઃ, સદોષઃ દોષત્રયસહિતઃ શનૈઃશનૈઃ સઞ્ચીયતે સમ્માર્જનીક્ષિપ્યમાણતૃણાદ્યવકરો યથા વૃદ્ધિં નીયતે ક્રમેણ તથૈવેત્યર્થઃ| તસ્ય ગુદે પુરીષં નિરુધ્યતે કૃચ્છ્રાચ્ચાલ્પમલ્પં નિરેતિ નિઃસરતિ| બદ્ધગુદમિતિ ગુદોપરિ અન્ત્રસ્ય બદ્ધત્વાદ્બદ્ધગુદમ્| યદુક્તં ચરકે– “પક્ષ્મબાલૈઃ સહાન્નેન ભુક્તૈર્બદ્ધાયને ગુદે|” ઇતિ| પુરીષાયતનસ્ય રુદ્ધત્વાત્| હૃન્નાભિમધ્ય ઇતિ અન્નપાકસ્થાને વૃદ્ધિઃ, ગુદમાત્રનિરોધે તુ મલદોષૈર્ગુદાદૂર્ધ્વમેવોદરે વૃદ્ધિઃ સ્યાત્||૧૯-૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષતોદરમાહ– શલ્યમિત્યાદિ| શલ્યં કણ્ટકશર્કરાદિ| અન્નોપહિતમન્નયુક્તમ્| ભુક્તમાગતમિતિ અર્થતઃ પાકાશયાત્; વિલોમેનાગતમન્ત્રં ભિનત્તિ, ઋજ્વાગતં હિ શલ્યમપિ નાન્ત્રભેદકમ્| અન્યથા વેતિ જૃમ્ભણાત્યશનાભ્યામન્ત્રં ભિદ્યતે| યદુક્તં ચરકે– “શર્કરાતૃણલોષ્ટાસ્થિકણ્ટકૈરન્નસંયુતૈઃ| ભિદ્યેતાન્ત્રં યદા ભુક્તૈર્જૃમ્ભયાઽત્યશનેન વા||” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| સ્રુત ઇતિ ગલિતઃ| ‘સ્રાવઃ સ્રવેદ્વૈ ગુદતસ્તુ ભૂયઃ’ ઇતિ ભૂયો બહુ યથા ભવતિ તથાઽન્ત્રાત્ સ્રુતઃ; દોષજેષુ પુનરુપસ્નેહન્યાયેનાલ્પ એવ સ્રાવો ભૂયઃ પુનઃ પુનઃ ગુદતશ્ચ સ્રવેત્| તુશબ્દશ્ચાર્થે, ભૂયઃશબ્દોઽત્રાવર્તનીયઃ; તેનોક્તા વ્યાખ્યા સાધ્વી ભવતિ| નનુ, ભિન્નાન્ત્રાત્તિર્યગત્ર સ્રાવનિર્ગમઃ; તત્ કથં “સ્રાવઃ સ્રવેદ્વૈ ગુદતસ્તુ ભૂય” ઇત્યુપપદ્યતે? નૈવં, સચ્છિદ્રાન્ત્રમાર્ગેણ બહિર્ગતસ્યાતિવૃદ્ધસ્ય પુનરાગમનાત્ ઉપસ્નેહન્યાયાદ્વા ગુદતઃ સ્રાવ ઉપપન્ન એવ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “પૂરયન્ ગુદમન્ત્રં ચ જનયત્યુદરં નૃણામ્|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| તેન સ્રાવેણ દ્રવસ્ય નિમ્નગત્વાન્નાભેરધો જઠરં વૃદ્ધિમેતિ; એતચ્છિદ્રોદરં જલોદરમિતિ ભણ્યતે ઇતિ ગદાધરઃ| યતશ્ચરકેણોક્તમ્– “તદધો નાભેઃ પ્રાયોઽભિનિર્વર્તમાનં જલોદરં સ્યાત્|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| તદન્યે નાનુમન્યન્તે, યતશ્છિદ્રોદરં શીઘ્રં જલોદરતાં યાતીત્યભિપ્રાયેણ ચરકેણોક્તમ્, અન્યથા દકોદરં પૃથઙ્ન સ્યાત્||૨૧||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષતોદરમાહ– શલ્યમિત્યાદિ| શલ્યં કણ્ટકશર્કરાસ્થિકાષ્ઠાદિકમ્| અન્નોપહિતમન્નયુક્તં, ભુક્તમાગતમિત્યર્થતઃ પક્વાશયાત્, વિલોમેન નિર્ગતમન્ત્રં ભિનત્તિ વિદારયતિ, ઋજ્વાગતં શલ્યમપિ નાન્ત્રભેદકમ્| અન્યથા વેતિ જૃમ્ભણેનાત્યશિતસ્યાન્ત્રં ભિદ્યતે| યદુક્તં ચરકે– “શર્કરાતૃણલોષ્ટાસ્થિકણ્ટકૈરન્નસંયુતૈઃ| ભિદ્યતેઽન્ત્રં યદા ભુક્તૈર્જૃમ્ભયાઽત્યશનેન ચ||” ઇતિ| સ્રુત ઇતિ ગલિતઃ| સ્રાવઃ સ્રવેદ્વૈ ગુદતસ્તુ ભૂય ઇતિ ભૂયો બહુ યથા ભવતિ તથાઽન્ત્રાત્ સ્રુત ઇતિ નનુ, ભિન્નાન્ત્રાત્ તિર્યગત્ર સ્રાવો યુક્તઃ, તત્કથં સ્રાવઃ સ્રવેદ્વૈ ગુદતસ્તુ ભૂય ઇત્યુપપદ્યતે? નૈવં, સચ્છિદ્રાન્ત્રમાર્ગેણ સ્રાવસ્ય નિર્ગમત્વાદ્બહિષ્કૃતસ્યાતિવૃદ્ધસ્ય પુનર્ગમનાદુપસ્નેહન્યાયાદ્વા ગુદતઃ સ્રાવ ઉપપદ્યત એવ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “પૂરયન્ ગુદમન્ત્રં ચ જનયત્યુદરં નૃણામ્|” ઇતિ| તેન સ્રાવેણ દ્રવસ્ય નિમ્નગત્વાન્નાભેરધો જઠરં વૃદ્ધિમેતિ, નિસ્તુદ્યતે શૂલેન દાલ્યત ઇવ| એતત્ પરિસ્રાવ્યુદરમન્યે એતસ્યેવ છિદ્રોદરમાહુઃ||૨૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉત્પત્તિવિશિષ્ટં દકોદરમાહ– યઃ સ્નેહપીત ઇત્યાદિ| સ્નેહપીત ઇતિ કર્તરિ ક્તઃ, તેન સ્નેહં પીતવાનિત્યર્થઃ| દૂષ્યન્તીતિ સ્વકર્મસુ દુષ્ટાનિ ભવન્તિ| તદ્વહાનિ ઉદકવહાનિ| તેષ્વિતિ ઉદકવહસ્રોતઃસુ| પૂર્વવદિતિ યથા પૂર્વમુક્તમ્| અન્નરસ ઉપસ્નેહન્યાયેન બહિર્નિઃસૃત્યોદરં જનયતીત્યર્થ ઇતિ જેજ્જટઃ| ગદાધરસ્ત્વાહ– ક્ષતાન્ત્રોદરે યથા અધોનાભેરુદરાભિવૃદ્ધિર્ગુદસ્રાવશ્ચ તથા જલોદરેઽપિ ભવતીતિ| નનુ, સર્વેષામેવ ઉપસ્નેહન્યાયેન બહિર્નિઃસૃતાન્નરસમૂલત્વાત્ કથમનુદકત્વં? નૈવં, તેષુ હિ પ્રથમતો નાતિમન્દત્વાદગ્નેરન્નરસસ્યાલ્પત્વાચ્ચાનુદકત્વમ્, અલ્પત્વેન તદ્વ્યપદેશાત્; અત્ર તુ પ્રાગેવ ભૂરિજલોત્પત્તિરિતિ વિશેષઃ| સમાતતં વેદનયા વિસ્તાર્યમાણમિવોદરં ભવતિ| યથા દૃતિઃ ક્ષુભ્યતીતિ દૃતિરિવ જલપૂર્ણા ક્ષુભ્યતીતિ, અન્તર્જલચલનમિવ ધત્તે| શબ્દાયતે ગુડગુડાયતે||૨૨-૨૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દકોદરમાહ– દકોદરમિત્યાદિ| સ્નેહપીત ઇતિ કર્તરિ ક્તઃ; તેન સ્નેહં પીતવાનિત્યર્થઃ| તસ્ય તદ્વહાનિ સ્રોતાંસિ દૂષ્યન્તીતિ સ્વકર્મણ્યસમર્થાનિ ભવન્તિ| તદ્વહાનીતિ ઉદકવહાનિ| અથવા સ્નેહોપલિપ્તેષુ તેષ્વેવ ઉદકવહસ્રોતઃસુ, પૂર્વવદિતિ ક્ષતાન્ત્રોદરે યથા નાભેરધઃ ઉદરાભિવૃદ્ધિઃ, ગુદસ્રાવસ્તથા જલોદરે ભવતીતિ| નનુ સર્વેષામેવ બહિર્નિઃસૃતાન્નરસમૂલત્વાત્કથમનુદકત્વં? ઉચ્યતે– તેષુ હિ પ્રથમતો નાતિમન્દત્વાદગ્નેરન્નરસસ્યાલ્પત્વાચ્ચાનુદકત્વં, સ્વલ્પત્વેનાવ્યપદેશાત્; અત્ર તુ પ્રાગેવ જલં ભવતીતિ વિશેષઃ| તદુદરં સ્નિગ્ધં ભવતિ, તથા મહત્, તથા પરિવૃત્તનાભિ ઉચ્છલિતનાભિ, સમાતતં વેદનયા વિસ્તીર્ણમિવોદરં ભવતિ| યથા દૃતિઃ ક્ષુભ્યતીતિ દૃતિરિવ જલપૂર્ણા ક્ષુભ્યતીતિ, અન્તર્જલચાલનમિવ ધત્તે, કમ્પતે વેતિ કમ્પનમતિશયેન ચલનં, શબ્દાયતે ગુડગુડાયતે||૨૨-૨૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉદરરોગસ્ય સાધ્યત્વાદિલક્ષણમાહ– જન્મનૈવેત્યાદિ| જન્મનૈવોદરમિતિ ઉત્પન્નમાત્રેણૈવ| અજાતોદકસ્યોદરસ્ય લક્ષણં ચરકેઽવગન્તવ્યં; તદ્યથા– “અશોથમરુણાભાસં સશબ્દં નાતિભારિકમ્| સદા ગુડગુડાયન્તં સિરાજાલગવાક્ષિતમ્|| નાભિં વિષ્ટભ્ય પાયૌ તુ વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ| હૃદ્વઙ્ક્ષણકટીનાભિગુદપ્રત્યેકશૂલિનઃ|| કર્કશં સૃજતો વાતં નાતિમન્દે ચ પાવકે| લાલયા વિરસે ચાસ્યે મૂત્રેઽલ્પે સંહતે વિશિ|| અજાતોદકમિત્યેતૈર્યુક્તં વિજ્ઞાય લક્ષણૈઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| અત્ર કર્કશમિતિ વેગવન્તમ્| જાતોદકલક્ષણં ચ ચરકે યથા– “કુક્ષેરતિમાત્રં વૃદ્ધિઃ સિરાન્તર્ધાનગમનમ્ ઉદકપૂર્ણદૃતિસમાનક્ષોભસ્પર્શનં ચ ભવતિ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| પક્ષાદિત્યાદિ| બદ્ધગુદમુદરં પક્ષાદૂર્ધ્વં વિનાશાય ભવતીતિ| જાતોદકં પક્ષાત્| પ્રાયોગ્રહણેન કદાચિત્ પક્ષાદૂર્ધ્વમપિ ન વિનાશાય, તથા શલ્યશાસ્ત્રાભિમતયા ચિકિત્સયા કદાચિજ્જાતોદકં છિદ્રાન્ત્રં બદ્ધગુદં ચ સિધ્યતીતિ દર્શયતિ| જાતોદકં છિદ્રાન્ત્રં ચ વિનાશાય પક્ષાદૂર્ધ્વમિતિ સમ્બન્ધ ઇતિ કેચિત્||૨૫-૨૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉદરસ્યાસાધ્યત્વમાહ– જન્મનેત્યાદિ| ઉત્પત્તિમાત્રેણૈવ કષ્ટસાધ્યં તદુદરં બલિનઃ પુરુષસ્ય અજાતામ્બુ અજાતોદકં સત્ યત્નતઃ સાધ્યં કૃચ્છ્રત્વાદિતિ| ઉદરાણાં વિશેષેણાસાધ્યત્વમાહ– પક્ષાદિત્યાદિ| બદ્ધગુદમુદરં પક્ષાદૂર્ધ્વં વિનાશાય ભવતિ| જાતોદકં પક્ષાત્, જાતોદકલક્ષણં ચરકે– “કુક્ષેરતિમાત્રં વૃદ્ધિઃ સિરાન્તર્ધાનમુદકપૂર્ણં સક્ષોભસ્પર્શનં ભવતિ” ઇતિ| પ્રાયોગ્રહણેન કદાચિત્પક્ષાદૂર્ધ્વમપિ છિદ્રાન્ત્રં બદ્ધગુદં ચ સિદ્ધ્યતીતિ||૨૫-૨૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાધ્યતયાઽભિહિતાનામપ્યવસ્થાવિશેષેણાસાધ્યતામાહ– શૂનાક્ષમિત્યાદિ| ‘ઉદરિણમ્’ ઇતિ શેષઃ| કુટિલોપસ્થમિતિ વક્રમેહનમ્| ઉપક્લિન્નતનુત્વચમિતિ ઉપક્લિન્ના તન્વી ત્વક્ યસ્ય તમ્| અગ્નિપરિક્ષીણમિતિ અગ્નિક્ષયશ્ચ યદ્યપ્યુદરે પૂર્વમેવ ભવતિ, તથાઽપ્યત્ર વિશેષેણાગ્નિક્ષયો લક્ષણાન્તરયુક્તશ્ચાસાધ્યતાલિઙ્ગં સમ્ભવતીતિ જ્ઞેયમ્||૨૭-૨૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પુનરપ્યસાધ્યમાહ– શૂનેત્યાદિ| અત્રોદરેણેતિ શેષઃ| કુટિલોપસ્થં કુટિલમેહનમ્| ઉપક્લિન્નતનુત્વચમિતિ ઉપક્લિન્ના તન્વી ત્વગ્યસ્ય તમ્| તથાઽગ્નિપરિક્ષીણમગ્નિક્ષયશ્ચાપ્યુદરે પૂર્વમેવ ભવતિ, તથાઽપ્યત્ર વિશેષેણાગ્નિક્ષયો લક્ષણાન્તરયુક્તશ્ચાસાધ્યતાલિઙ્ગં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| પુનરપ્યસાધ્યલક્ષણમાહ– પાર્શ્વેત્યાદિ| ભગ્નં પાર્શ્વે| વિરિક્તમપિ પૂર્યમાણોદરમિત્યર્થઃ||૨૭-૨૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામુદરનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયામુદરનિદાનમ્||૩૫||