૩૬. શોથનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉદરે શોથસ્યોપદ્રવત્વેનોક્તત્વાત્તદનન્તરં શોથનિદાનમ્| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– રક્તપિત્તકફાનિત્યાદિ| રક્તપિત્તકફાન્ સ્વહેતુભિઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ દુષ્ટાન્ કુપિતાન્, દુષ્ટઃ સ્વહેતુકુપિતો વાયુર્બહિઃસિરા બાહ્યા અગમ્ભીરાઃ સિરા નીત્વા ગમયિત્વા, તૈઃ રક્તપિત્તકફૈઃ રુદ્ધગતિરાવૃતમાર્ગો વાયુરુત્સેધમુચ્છ્રાયં કુર્યાદિતિ યોજના| બહિઃસિરાશબ્દેનાત્રાગમ્ભીરતયોક્તાનાં સ્રોતસામપિ ગ્રહણમ્| ત્વઙ્માંસસંશ્રયમિત્યનેન વ્રણશોથાદ્ભેદં દર્શયતિ, અષ્ટસુ વ્રણવાસ્તુષુ વ્રણશોથસ્ય સમ્ભવાત્| યદુક્તં સુશ્રુતેન– “ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિકોષ્ઠમર્માણીત્યષ્ટૌ વ્રણવાસ્તૂનિ ભવન્તિ|” (સુ. સૂ. અ. ૨૨) ઇતિ| સંહતં સંહતાત્મકમ્| કુતઃ સંહતાત્મકમિત્યત આહ– નિચયાદત ઇતિ| અતોઽસ્માત્ પૂર્વોક્તાત્ રક્તસહિતદોષત્રયસમુદાયાત્; એતેન રક્તસહિતત્રિદોષજન્યત્વમસ્યોક્તં ભવતિ| સર્વમિત્યાદિ સર્વમિતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે, સર્વમુત્સેધં શોથમાહુરિત્યર્થઃ| હેતુવિશેષૈરિતિ દોષત્રયાભિઘાતપ્રભૃતિભિઃ કારણભેદૈર્યો રૂપભેદસ્તસ્માત્ સર્વં નવાત્મકમાહુરિતિ પૂર્વક્રિયયા સમ્બન્ધઃ| ‘સર્વહેતુવિશેષૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સર્વેષાં હેતુવિશેષૈરિત્યર્થઃ| દ્વયૈરિતિ દ્વન્દ્વૈઃ, સર્વૈસ્ત્રિભિઃ||૧-૨||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉદરે શોથસ્યોપદ્રવત્વેનોક્તત્વાત્ તદનન્તરં શોથનિદાનમ્| અસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– રક્તેત્યાદિ| સ્વહેતુભિઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ દુષ્ટાન્ કુપિતાન્ રક્તપિત્તકફાન્ સ્વહેતુદુષ્ટઃ કુપિતો વાયુર્બહિઃસિરાઃ બાહ્યા અગમ્ભીરાઃ સિરાઃ નીત્વા ગમયિત્વા તૈઃ રક્તપિત્તકફૈઃ રુદ્ધગતિરાવૃતમાર્ગો વાયુરુત્સેધમુચ્છ્રાયં કુર્યાદિતિ યોજના| બહિઃસિરાશબ્દેન અગમ્ભીરતયા ઉત્તાનસ્રોતસામપિ ગ્રહણમ્| ત્વઙ્માંસસંશ્રયમિત્યનેન વ્રણશોથાદ્ભેદં દર્શયતિ, પચ્યતો વ્રણસ્ય વાસ્તૂન્યષ્ટૌ, શોથસ્ય ત્વઙ્માંસે, ઇતિ ભેદઃ; તદુક્તમ્– “ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિકોષ્ઠમર્માણીત્યષ્ટૌ વ્રણવાસ્તૂનિ ભવન્તિ|” ઇતિ| અષ્ટસુ વ્રણવાસ્તુષુ વ્રણશોથસ્ય સમ્ભવાત્| સંહતં સંહતાત્મકં, કુતઃ સંહતાત્મકમિત્યાહ– નિચયાત્| અતઃ પૂર્વોક્તાત્ રક્તસહિતદોષત્રયસમુદાયાત્; એતેન દોષત્રયજન્યત્વમસ્યોક્તમ્| તસ્ય સઙ્ખ્યામાહ– સર્વમિતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે, સર્વમુત્સેધં શોફમિત્યાહુરિત્યર્થઃ| હેતુવિશેષૈર્દોષત્રયાભિઘાતપ્રભૃતિકારણભેદૈર્યો રૂપભેદઃ તસ્માન્નવાત્મકમાહુરિતિ પૂર્વક્રિયયા સમ્બન્ધઃ, ‘સર્વહેતુવિશેષૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સર્વેષાં શોથાનાં હેતુવિશેષૈરિત્યર્થઃ| દોષૈરિતિ પૃથક્ ત્રિભિર્દોષૈસ્ત્રયઃ, મિલિતૈર્દ્વયૈસ્ત્રયઃ, અભિઘાતેનૈકઃ, વિષેણ ચૈકઃ||૧-૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– તદિત્યાદિ| દવથુરુપતાપઃ| સિરાયામઃ સિરાપ્રસરણવત્ પીડા||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– તદિત્યાદિ| દવથુશ્ચક્ષુરાદિષુ તીવ્રદાહઃ, યદુક્તં ચરકે– “દવથુશ્ચક્ષુરાદિભ્યસ્તીવ્ર ઊષ્મા પ્રવર્તતે”| સિરાયામઃ સિરાપ્રસારણવત્ પીડા||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપાનન્તરં કામચારાન્નિદાનમાહ– શુદ્ધ્યામયેત્યાદિ| શુદ્ધિર્વમનવિરેચનાદિઃ, આમયા જ્વરાદયઃ; અભુક્તમભોજનં વિગુણં ચ ભોજનં, તૈઃ કૃશાનામબલાનાં ચ ક્ષારાદિસેવા નિજસ્ય શ્વયથોર્હેતુઃ| દધ્યાદયઃ સ્વતન્ત્રા એવ હેતવઃ, આમમપક્વં, દુષ્ટં દોષજનકં મન્દકનવોદકાદિ, ગરં સંયોગજં વિષમ્| અચેષ્ટા નિષ્ક્રિયત્વમ્| ન ચ દેહશુદ્ધિરિતિ શોધનાર્હેઽપિ દોષે દેહાશુદ્ધિઃ| મર્મોપઘાત ઇહ દોષકૃત એવ જ્ઞેયઃ, બાહ્યહેતુજસ્તુ મર્મોપઘાત આગન્તુશોથહેતુરેવ| વિષમા પ્રસૂતિરામગર્ભપતનાદિકા| મિથ્યોપચારોઽસમ્યક્કરણમસમ્યગુપચારઃ| પ્રતિકર્મણાં વમનાદીનામ્||૪-૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ કારણમાહ– શુદ્ધીત્યાદિ| શુદ્ધિર્વમનાદિઃ, આમયા જ્વરાદયઃ, અભુક્તમભોજનમ્, એતૈર્યે કૃશાસ્તથા અબલાશ્ચ, તેષાં ક્ષીરાદિસેવનં નિજસ્ય શ્વયથોઃ કારણં; દધ્યાદિ તુ સ્વતન્ત્રમેવ કારણમ્| આમમપક્વં, દુષ્ટં દોષજનકં મણ્ડકનવોદકાદિ, ગરં સંયોગજં વિષમ્, અચેષ્ટા નિષ્ક્રિયત્વં, ન ચ દેહશુદ્ધિરિતિ શોધનાર્હેઽપિ દોષે તત્ર દેહાશુદ્ધિઃ| મર્મોપઘાત ઇહ દોષકૃત એવ જ્ઞેયઃ, બાહ્યહેતુજશ્ચ મર્મોપઘાત આગન્તુશોફહેતુરેવ| વિષમા પ્રસૂતિરિતિ આમગર્ભપતનાદિકા| પ્રતિકર્મણાં વમનાદીનાં, મિથ્યોપચારઃ અસમ્યગુપચારઃ||૪-૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સામાન્યલિઙ્ગમાહ– સેત્યાદિ| સગૌરવમિતિ અનવસ્થિતત્વવિશેષણં, તથા સોત્સેધમિતિ ચ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ– સગૌરવમિત્યાદિ| ઊષ્મસન્તાપયુક્તં સિરાકૃશત્વં તાસામલાભાત્||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતશોથલિઙ્ગમાહ– ચલ ઇત્યાદિ| તનુત્વક્ અબહલત્વક્| અસિતઃ કૃષ્ણઃ| સુષુપ્તિઃ સ્પર્શાજ્ઞતા; હર્ષો ઝિણિઝિણિવદ્વેદના, કિંવા રોમહર્ષઃ| અનિમિત્તતઃ પ્રશામ્યતીતિ વાયોશ્ચલત્વેન કદાચિન્નિમિત્તં વિનાઽપિ લીનો ભવતિ; ‘નિમિત્તત’ ઇતિ પાઠે સ્નેહોષ્ણમર્દનાદેર્નિમિત્તતઃ પ્રશામ્યતિ ઉપશમં પ્રાપ્નોતીતિ, ઉપશયાર્થમેતદુક્તમ્| પ્રોન્નમતિ પ્રપીડિત ઇતિ પ્રપીડિતઃ સન્નન્તરુન્નમતીત્યર્થઃ| દિવાબલીતિ દિવા બલવાન્, નત્વબલી| સ્નેહોષ્ણમર્દનાદ્યૈશ્ચ પ્રશામ્યેત્, સ ચ વાતિકઃ; “યશ્ચાપ્યરુણવર્ણાભઃ શોથો નક્તં પ્રણશ્યતિ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ ચરકવચનાત્||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ વાતશોથલક્ષણમાહ– ચલેત્યાદિ| ચલઃ સ્થાનાત્ સ્થાનાન્તરગતિઃ, તનુત્વક્ અબહલત્વક્, પરુષઃ કર્કશઃ, અરુણઃ રક્તવર્ણઃ, અસિતઃ કૃષ્ણઃ, સુષુપ્તિઃ સ્પર્શાજ્ઞાનં, હર્ષો લોમહર્ષઃ, અનિમિત્તતઃ પ્રશામ્યતીતિ વાયોશ્ચલત્વેન ચ કદાચિન્નિમિત્તં વિનાઽપિ વિલીનો ભવતિ, પ્રોન્નમતિ પ્રપીડિત ઇતિ પ્રપીડિતઃ સન્નનન્તરમુન્નમતીત્યર્થઃ| દિવાબલી દિવાબલવાન્, યદુક્તં ચરકે– “યશ્ચાપ્યરુણવર્ણાભઃ શોફો નક્તં પ્રશામ્યતિ|” ઇતિ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકમાહ– મૃદુરિત્યાદિ| ઉષ્યતે ઇતિ દહ્યતે||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકમાહ– મૃદુરિત્યાદિ| મૃદુસ્પર્શઃ, ગન્ધયુક્તઃ, અક્ષ્ણો રોગકૃત્, અતિશયદાહપાકવાન્||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કફજમાહ– ગુરુરિત્યાદિ| અરોચકાન્વિત ઇતિ અરોચકવ્યાધિસહચારી| કૃચ્છ્રજન્મપ્રશમ ઇતિ ચિરોત્પત્તિવિનાશઃ| રાત્રિબલીતિ રાત્રૌ સ્રોતોઽવરોધજેન દેહક્લેદેનાચેષ્ટયા ચ કફસ્ય વૃદ્ધત્વાત્ તજ્જઃ શોથો બલવાન્ ભવતિ; દિવા તુ સ્ફુટસ્રોતસિ શરીરે સચેષ્ટે ચ ન કફો બલી ભવતિ, કિં તર્હિ વાયુઃ, તેન તજ્જઃ શોથો દિવાબલી ભવતિ||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કફજમાહ– ગુરુરિત્યાદિ| સ્થિરઃ અચલઃ, પ્રસેકો લાલાસ્રાવઃ, સ કૃચ્છ્રજન્મપ્રશમ ઇતિ રાત્રૌ સ્રોતોઽવરોધજેન દેહક્લેદેન ચેષ્ટયા ચ કફસ્ય વૃદ્ધ્યા તજ્જઃ શોથો બલવાન્ ભવતિ| દિવા સ્ફુટસ્રોતસિ શરીરે ચેષ્ટાયુક્તે ચ કફો ન બલી વાયુસ્તેન બલી, તજ્જઃ શોથો દિવાબલી ભવતિ||૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વ્યામિશ્રૌષધવિધાનાર્થં ક્વાપિ ક્વાપિ પ્રકૃતિસમસમવેતા અપિ શિષ્યહિતૈષિતયા દ્વન્દ્વસન્નિપાતા અતિદેશેન પઠ્યન્તે, યે તુ વિકૃતિવિષમસમવેતાસ્તાન્ કણ્ઠરવેણ પઠન્તિ; અતોઽતિદેશેન દ્વન્દ્વત્રયસન્નિપાતાનાહ– નિદાનાકૃતિસંસર્ગાદિત્યાદિ| વ્યામિશ્રલક્ષણ ઇતિ મિલિતવાતાદિત્રયલિઙ્ગઃ| અનેનૈવ સર્વાકૃતિરિત્યસ્યાર્થે સિદ્ધે તદભિધાનં વાતાદિપ્રત્યેકં કૃત્સ્નલિઙ્ગનિયમાર્થમ્||૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દ્વન્દ્વજત્રયસન્નિપાતજમાહ– નિદાનેત્યાદિ| દ્વિદોષયોર્નિદાનલક્ષણસંસર્ગયોઃ દ્વિદોષજા જ્ઞેયાઃ| સન્નિપાતાત્ સર્વાકૃતિઃ, વ્યામિશ્રલક્ષણઃ મિલિતવાતાદિત્રયલિઙ્ગઃ||૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અભિઘાતજં શ્વયથુમાહ– અભિઘાતેનેત્યાદિ| અભિઘાતેન યઃ શોથઃ સ શસ્ત્રાદિભિર્ભવતિ| હિમાનિલોદધ્યનિલૈરિતિ હિમાનિલૈરુદધ્યનિલૈશ્ચ; ઉદધિઃ સમુદ્રઃ| ભલ્લાતકપિકચ્છુજૈ રસૈઃ શૂકૈરિતિ ભલ્લાતકરસૈઃ, કપિકચ્છ્વા શૂકૈશ્ચ; કપિકચ્છુઃ શૂકશિમ્બી||૧૧-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અભિઘાતજશોથમાહ– અભિઘાતેનેત્યાદિ| સ શ્વયથુઃ શસ્ત્રાદિભિઃ કૃતો ભવતિ| હિમાનિલઃ શીતવાયુઃ, ઉદધ્યનિલઃ સમુદ્રવાતઃ, ભલ્લાતકરસૈઃ કપિકચ્છુશૂકૈઃ કપિકચ્છુઃ શૂકશિમ્બી, એતેષાં સ્પર્શાત્; પ્રસરણશીલઃ, ભૃશોષ્મા અતિશયસન્તાપકૃત્, પિત્તશ્વયથુલક્ષણઃ||૧૧-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિષજમાહ– વિષજ ઇત્યાદિ| સવિષપ્રાણિનઃ સર્પાદયસ્તેષાં પરિસર્પણં ભ્રમણં તસ્માત્, સવિષપ્રાણિનાં મૂત્રણાચ્ચ| દંષ્ટ્રાદન્તેતિ દંષ્ટ્રા કુટિલા ‘દાઢ’ ઇતિ ખ્યાતા, તદ્વિપરીતશ્ચ દન્તો ગોબલીવર્દન્યાયાત્| વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્ત્રસઙ્કરાદિતિ સવિષપ્રાણિનાં વિણ્મૂત્રાદ્યુપહતં મલવચ્ચ વસ્ત્રં યત્તસ્ય સંસ્પર્શાત્| અવલમ્બી અધોગમનશીલઃ| શીઘ્રઃ શીઘ્રોત્પત્તિઃ| અયં ચાગન્તુરપિ વિશિષ્ટલિઙ્ગચિકિત્સોપયોગાત્ પૃથક્ પઠિતઃ||૧૩-૧૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિષજશોથલક્ષણમાહ– વિષજેત્યાદિ| સવિષપ્રાણિનઃ સવિષા યે જન્તવઃ શતપદીલૂતાદયઃ, તેષાં શરીરોપરિ સર્પણં મૂત્રણં ચ દ્વયમપિ શ્વયથોર્હેતુઃ| દંષ્ટ્રાદન્તેતિ દંષ્ટ્રા કુટિલાકારા ‘દાઢ’ ઇતિ લોકે, દન્તા અગ્રેભવાઃ, અન્યે દંષ્ટ્રિદન્તનખેતિ પઠન્તિ, તત્ર દંષ્ટ્રિણો વ્યાઘ્રાદયઃ, નખાઃ પ્રસિદ્ધાઃ| અવિષપ્રાણિનાં મનુષ્યાદીનામપ્યભિઘાતઃ શોથહેતુઃ| વિણ્મૂત્રેત્યાદિ સવિષપ્રાણિનાં વિણ્મૂત્રાદ્યુપહતમલવદ્વસ્ત્રસ્ય સંસ્પર્શાત્; અન્યે ‘મલવદ્વસ્તુ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર સવિષપ્રાણિનાં વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતત્વેનૈતદ્યન્મલવદ્વસ્તુ તસ્ય સમ્પર્કાદિત્યર્થઃ| સવિષા યે વૃક્ષાસ્તેષાં યોઽનિલઃ, તસ્ય સ્પર્શાદપિ| ગરઃ કૃત્રિમવિષં તસ્યાવચૂર્ણનાત્, તસ્ય શરીરસ્પર્શાદિત્યર્થઃ| મૃદુઃ મૃદુસ્પર્શઃ, ચલઃ સ્થાનાન્તરગતિઃ, અવલમ્બી અધોગમનશીલઃ, શીઘ્રઃ શીઘ્રોત્પત્તિઃ||૧૩-૧૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

યત્રસ્થા દોષા યત્ર દેશે શોથં કુર્વન્તિ તમાહ– દોષા ઇત્યાદિ| ઊર્ધ્વમિતિ ઉરઃપ્રભૃત્યૂર્ધ્વદેહે| મધ્ય ઇતિ ઉરઃપક્વાશયમધ્યે| અધ ઇતિ પક્વાશયાદધઃ| સર્વસરં સર્વશરીરસરણશીલમ્||૧૫-૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

યસ્મિન્ દેશે દોષાઃ શોફં કુર્વન્તિ તમાહ– દોષા ઇત્યાદિ| ઊર્ધ્વમિતિ ઉરઃપ્રભૃત્યૂર્ધ્વદેહે| મધ્ય ઇતિ ઉરઃપક્વાશયમધ્યે, અધ ઇતિ પક્વાશયાદધો વર્ચઃસ્થાનં પુરીષાશયઃ, સર્વશરીરસરણશીલમ્||૧૫-૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અતઃ પરં કૃચ્છ્રાદિભેદમાહ– યો મધ્યદેશ ઇત્યાદિ| મધ્યદેહગસ્ય કષ્ટત્વં તદ્દેશગશોથપ્રભાવાત્| સર્વગ ઇતિ સર્વદેહગામી| સર્વજ ઇતિ પાઠાન્તરે સર્વજઃ સાન્નિપાતિકઃ| રિષ્ટભૂત ઇતિ રિષ્ટતુલ્યઃ, ભૂતશબ્દ ઉપમાને; યથા– માતૃભૂતઃ, પિતૃભૂત ઇતિ| વ્યાધેરેવાત્ર રિષ્ટભૂતત્વં, તસ્ય ચ નિમિત્તકૃતત્વાત્ ભૂતશબ્દ ઉપાત્ત ઇતિ કાર્તિકઃ| અન્યે તુ ભૂતશબ્દં સ્વરૂપવચનમાહુઃ| યશ્ચોર્ધ્વં પરિસર્પતીતિ પુરુષવિષયકમેતત્; ચકારાત્ સ્ત્રિયાશ્ચ ઉપરિજો યોઽધો યાતિ સ ગૃહ્યતે, તથા ગુહ્યજો યઃ સર્વગઃ| વચનં હિ– “યસ્તુ પાદાભિનિર્વૃત્તઃ શોથઃ સર્વાઙ્ગગો ભવેત્| પુરુષં હન્તિ, નારીં ચ મુખજો, ગુહ્યજો દ્વયમ્||” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ| અનન્યોપદ્રવકૃત ઇતિ અન્યસ્ય ઉપદ્રવા અન્યોપદ્રવાસ્તદ્વિપરીતા અનન્યોપદ્રવાઃ; એતેનાયમર્થઃ– શોથસ્યૈવ યે ઉપદ્રવાસ્તૈઃ કૃતઃ| તે ચ– “શ્વાસઃ પિપાસા દૌર્બલ્યં જ્વરશ્છર્દિરરોચકઃ| હિક્કાતીસારકાસાશ્ચ શોથિનં ક્ષપયન્તિ હિ||” (સુ. ચિ. અ. ૨૩) ઇતિ સુશ્રુતોક્તાઃ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “છર્દિસ્તૃષ્ણાઽરુચિઃ શ્વાસો જ્વરોઽતીસાર એવ ચ| સપ્તકોઽયં સદૌર્બલ્યઃ શોથોપદ્રવસઙ્ગ્રહઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૧૮) ઇતિ| અથવા અન્યમુપદ્રવં કરોતીતિ અન્યોપદ્રવકૃન્નિદાનમ્| નાન્યોપદ્રવકૃદનન્યોપદ્રવકૃત્, તતઃ સ્વનિદાનાત્ ‘જાતઃ’ ઇતિ શેષઃ; તેન શોથજનકનિદાનાદેવ ઉત્પન્ન ઇત્યર્થઃ| પાણ્ડુરોગાદૌ તુ યઃ શોથઃ પાદસમુત્થિતઃ સોઽન્યોપદ્રવકૃતો નિદાનાન્તરાજ્જાતઃ સાધ્ય એવ| ‘આનનોપદ્રવગત’ ઇતિ પાઠાન્તરે અયમર્થઃ– પાદયોરુત્થિતઃ પૂર્વં પશ્ચાદાનનમુપદ્રવેણ પ્રસારેણ ઉપદ્રવત્વેન વા ગતઃ| તથાચ તન્ત્રાન્તરમ્– “ પાદપ્રવૃત્તઃ શ્વયથુર્નૃણાં યઃ પ્રાપ્નુયાન્મુખમ્| સ્ત્રીણાં વક્ત્રાદધો યાતિ, બસ્તિજશ્ચ ન સિધ્યતિ||” ઇતિ| ક્ષારપાણિનાઽપ્યુક્તમ્– “ઊર્ધ્વગામી નરં પદ્ભ્યામધોગામી મુખાત્ સ્ત્રિયમ્| ઉભયં બસ્તિસઞ્જાતઃ શોથો હન્તિ ન સંશયઃ||” ઇતિ| ગુહ્યજ ઇતિ બસ્તિજાતઃ| દ્વયમિતિ નરં નારીં ચ| અસાધ્યઃ પુરેરિત ઇતિ “અર્ધાઙ્ગે રિષ્ટભૂત” ઇત્યાદિના||૧૭-૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અતઃ સ્થાનાશ્રયત્વે કૃચ્છ્રાદિભેદમાહ– ય ઇત્યાદિ| મધ્યગશ્વયથોઃ કષ્ટસાધ્યત્વં તદ્દેશપ્રભાવાત્| સર્વગ ઇતિ સર્વદેહગામી, ‘સર્વજ’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર સાન્નિપાતિકઃ| રિષ્ટભૂત ઇતિ રિષ્ટતુલ્યઃ; ભૂતશબ્દો હ્યુપમાને, યથા માતૃભૂતઃ પિતૃભૂત ઇતિ| યશ્ચોર્ધ્વં પરિસર્પતીતિ પુરુષવિષયમેતત્, ચકારાત્ સ્ત્રિયાશ્ચોપરિજો યોઽધો યાતિ સ ગૃહ્યતે, તથા ગુહ્યજો યઃ સ સર્વગઃ| ઉપદ્રવવિશેષસ્યાસાધ્યત્વમાહ– શ્વાસ ઇતિ| યસ્યૈતાનિ સન્તિ શ્વયથૌ સતિ, તં પરિવર્જયેત્| સ્થાનભેદેનાસાધ્યત્વમાહ– અનન્યેત્યાદિ| ન અન્યોપદ્રવાઃ અનન્યોપદ્રવાઃ શોફસ્યોપદ્રવાસ્તૈઃ કૃતઃ, તે ચ સુશ્રુતોક્તાઃ– “શ્વાસઃ પિપાસા દૌર્બલ્યં જ્વરશ્છર્દિરરોચકઃ| હિક્કાતીસારકાસાશ્ચ શોથિનં ક્ષપયન્તિ હિ|” ઇતિ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “છર્દિઃ શ્વાસોઽરુચિસ્તૃષ્ણા જ્વરોઽતીસાર એવ ચ| સપ્તકોઽયં સદૌર્બલ્યઃ શોથોપદ્રવસઙ્ગ્રહ||” ઇતિ| અથવા અન્યમુપદ્રવં કરોતીતિ અન્યોપદ્રવકૃત્ નિદાનં, ન અન્યોપદ્રવકૃત્ અનન્યોપદ્રવકૃત્, તતો નિદાનાજ્જાત ઇત્યનેન શોફજનકનિદાનાદેવોત્પન્ન ઇત્યર્થઃ| પાણ્ડુરોગાદૌ તુ યઃ શોફઃ સોઽન્યોપદ્રવકૃતો નિદાનાજ્જાતઃ સાધ્ય એવ| પાદસમુત્થિતઃ પુરુષં હન્તિ નારીં તુ મુખજો હન્તિ, ગુહ્યજો બસ્તિસઞ્જાતઃ, દ્વયમિતિ નરં નારીં ચ| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “પાદપ્રવૃત્તઃ શ્વયથુર્નૃણાં યઃ પ્રાપ્નુયાન્મુખમ્| વક્રાદધસ્તાદ્યો યાતિ બસ્તિજશ્ચ ન સિદ્ધ્યતિ|” ક્ષીરપાણિનાઽપ્યુક્તમ્– “ઊર્ધ્વગામી નરં પદ્ભ્યામધોગામી મુખાત્સ્ત્રિયમ્| ઉભયોર્બસ્તિસઞ્જાતઃ શોથો હન્તિ ન સંશયઃ||” ઇતિ| સાધ્યાસાધ્યલક્ષણમાહ– નવ ઇતિ| નવો નવોત્થાનઃ, ઉપદ્રવરહિતઃ, ઉપદ્રવાઃ પૂર્વોક્તાઃ શ્વાસાદયઃ, તૈર્મુક્તઃ સ સાધ્યઃ, અસાધ્યઃ પૂર્વૈરિત ઊર્ધ્વાઙ્ગે રિષ્ટભૂતઃ||૧૭-૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શોથનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇત્યાતઙ્કદર્પણે નિદાનવ્યાખ્યાયાં શોથનિદાનમ્||૩૬||