೨೬. ಶೂಲಪರಿಣಾಮಶೂಲಾನ್ನದ್ರವಶೂಲನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಮವಾತೇಽಪಿ ಶೂಲಂ ಭವತೀತ್ಯತಸ್ತದನನ್ತರಂ ಶೂಲನಿದಾನಮ್| ಜ್ವರಾದಿವತ್ ಶೂಲಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿರಸ್ತಿ| ಯದಾಹ ಹಾರೀತಃ– “ಅನಙ್ಗನಾಶಾಯ ಹರಸ್ತ್ರಿಶೂಲಂ ಮುಮೋಚ ಕೋಪಾನ್ಮಕರಧ್ವಜಶ್ಚ| ತಮಾಪತನ್ತಂ ಸಹಸಾ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ಭಯಾರ್ದಿತೋ ವಿಷ್ಣುತನುಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ|| ಸ ವಿಷ್ಣುಹುಙ್ಕಾರವಿಮೋಹಿತಾತ್ಮಾ ಪಪಾತ ಭೂಮೌ ಪ್ರಥಿತಃ ಸ ಶೂಲಃ| ಸ ಪಞ್ಚಭೂತಾನುಗತಂ ಶರೀರಂ ಪ್ರದೂಷಯತ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ಪೂರ್ವಸೃಷ್ಟಿಃ||” ಇತಿ| ಏತೇನ ಶೂಲಸಮ್ಭವತ್ವಾದಸ್ಯ ಶೂಲಮಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಶೂಲನಿಖಾತವದ್ವೇದನಾಜನಕತ್ವಾಚ್ಚ| ತದಾಹ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತಃ– “ಶಙ್ಕುಸ್ಫೋಟನವತ್ತಸ್ಯ ಯಸ್ಮಾತ್ತೀವ್ರಾ ಹಿ ವೇದನಾ| ಶೂಲಾಸಕ್ತಸ್ಯ ಭವತಿ ತಸ್ಮಾಚ್ಛೂಲಮಿಹೋಚ್ಯತೇ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) ಇತಿ| ಕಫಪಿತ್ತಾದಿಶೂಲೇಷ್ವವಶ್ಯಮ್ಭಾವೀ ವಾಯುರಿತ್ಯಾಹ– ಸರ್ವೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭುಃ ಕರ್ತಾ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಮವಾತೇ ಚ ಶೂಲಂ ಭವತಿ, ಅತಸ್ತದನನ್ತರಂ ಶೂಲನಿದಾನಮಾಹ– ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರಾದಿವಚ್ಛೂಲಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿರಸ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇ– “ಅನಙ್ಗನಾಶಾಯ ಹರಸ್ತ್ರಿಶೂಲಂ ಮುಮೋಚ ಕೋಪಾನ್ಮಕರಧ್ವಜಶ್ಚ| ತಮಾಪತನ್ತಂ ಸಹಸಾ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ಭಯಾರ್ದಿತೋ ವಿಷ್ಣುತನುಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ|| ಸ ವಿಷ್ಣುಹುಙ್ಕಾರವಿಮೋಹಿತಾತ್ಮಾ ಪಪಾತ ಭೂಮೌ ಪ್ರಥಿತಃ ಸ ಶೂಲಃ| ಸ ಪಞ್ಚಭೂತಾನುಗತಂ ಶರೀರಂ ಪ್ರದೂಷಯತ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ಪೂರ್ವಸೃಷ್ಟಿಃ||” ಇತಿ| ಸ ಚ ದೇಹಿನಾಂ ಶರೀರಂ ದೂಷಯತ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ| ಅತ ಏವಾಸ್ಯ ಶೂಲಿಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್ ಶೂಲ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಶೂಲನಿಖಾತ ಇವ ವೇದನಾಜನಕತ್ವಾಚ್ಚ| ಯದಾಹ ವೃದ್ಧಸುಶ್ರುತಃ– “ಶಙ್ಕುಸ್ಫೋಟನವತ್ತಸ್ಯ ಯಸ್ಮಾತ್ತೀವ್ರಾ ಚ ವೇದನಾ| ಶೂಲಾಸಕ್ತಸ್ಯ ಭವತಿ ತಸ್ಮಾಚ್ಛೂಲಮಿಹೋಚ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಚ ಕಫಪಿತ್ತಾದಿಶೂಲೇಷ್ವಪಿ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತ್ಯತ ಆಹ– ಸರ್ವೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭುಃ ಕರ್ತಾ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಜಲಾತಿಪಾನಾತ್ ಶೀತಲಜಲಸ್ಯ ಪ್ರಭೂತಪಾನಾತ್| ಆಢಕೀ ತುವರೀ, ಕೋರದೂಷಃ ಕೋದ್ರವಃ, ವಿರೂಢಜಾನ್ನಮಙ್ಕುರಿತಧಾನ್ಯಕೃತಮನ್ನಂ, ವಿರುದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿಕಂ, ವಲ್ಲೂರಂ ಶುಷ್ಕಮಾಂಸಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವೈರೇವ ವಾತಕೋಪನೈರ್ವಾತಶೂಲಂ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾಽಪಿ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಪಾಠೇನೈತದ್ದರ್ಶಯತಿ– ವ್ಯಾಯಾಮಾದಯೋ ಯಥಾ ವಾತಹೇತವಸ್ತಥಾ ಶೂಲಹೇತವೋಽಪೀತಿ; ದೋಷವ್ಯಾಧಿಹೇತವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಪಿತ್ತಶೂಲಾದಿಷು ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಜೀರ್ಣೇ ಇತ್ಯಾಹಾರೇ| ಘನಾಗಮೇ ವರ್ಷಾಸು, ಮೇಘೋದಯೇ ಚ| ಮುಹುರ್ಮುಹುರುಪಶಮಪ್ರಕೋಪೌ ವಾಯೋಶ್ಚಲತ್ವೇನ||೨-೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಯಾಮೋ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧಾದಿಃ, ಯಾನಂ ತುರಗರಥಾದಿ, ಮೈಥುನಂ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾ, ಪ್ರಜಾಗರಂ ರಾತ್ರೌ, ಏಷಾಮತಿಯೋಗಾತ್, ಶೀತಜಲಸ್ಯ ಪ್ರಭೂತಪಾನಾತ್, ಕಲಾಯಸ್ತ್ರಿಪುಟಃ, ಆಢಕೀ ತುವರೀ, ಕೋರದೂಷಃ ಕೋದ್ರವಃ, ಅತ್ಯರ್ಥರೂಕ್ಷದ್ರವ್ಯಸೇವಾ, ಅಧ್ಯಶನಂ ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಭೋಜನಮ್, ಅಭಿಘಾತೋ ಲೋಷ್ಟಾದಿಭಿಃ, ಕಷಾಯತಿಕ್ತರಸಸೇವಾ, ವಿರೂಢಜಾನ್ನಮಙ್ಕುರಿತಧಾನ್ಯಕೃತಮನ್ನಂ, ವಿರುದ್ಧಂ ಮತ್ಸ್ಯಕ್ಷೀರಾದಿ, ವಲ್ಲೂರಂ ಶುಷ್ಕಮಾಂಸಂ, ಶುಷ್ಕಶಾಕಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವೈರೇವ ವಾತಕೋಪನೈಃ ವಾತಶೂಲಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾಽಪಿ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಪಾಠೇನೈತದ್ಬೋಧಯತಿ– ಯಥಾ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಯೋ ವಾತಹೇತವಸ್ತಥಾ ಶೂಲಸ್ಯಾಪಿ ಹೇತವ ಇತಿ| ದೋಷವ್ಯಾಧ್ಯುಭಯಹೇತವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಪಿತ್ತಶೂಲಾದಿಷು ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಶೋಕೋ ಬನ್ಧುವಿಯೋಗಾತ್, ಉಪವಾಸಃ ಅಭೋಜನಮ್, ಅತಿಹಾಸಃ, ಅಟ್ಟಾಟ್ಟಹಾಸಃ, ಅತಿಭಾಷ್ಯಂ ಬಹುಪ್ರಲಪನಮ್, ಏತೈಃ ಕಾರಣೈರ್ದುಷ್ಟೋ ವಾಯುಃ ಶೂಲಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಮಾಹ– ಹೃತ್ ಹೃದಯಂ, ಪಾರ್ಶ್ವಂ, ಪೃಷ್ಠಂ, ತ್ರಿಕಂ ಸ್ಫಿಕ್ಕಟಿಸನ್ಧಿಃ ವಾಯೋಃ ಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್, ಬಸ್ತಿಃ ಮೂತ್ರಾಶಯಃ| ಜೀರ್ಣೇ ಆಹಾರೇ, ಪ್ರದೋಷೇ ಸನ್ಧ್ಯಾಸಮಯೇ, ಘನಾಗಮೇ ವರ್ಷಾಗಮೇ, ಶೀತೇ ಶೀತಕಾಲೇ, ಏತೇಷ್ವಧಿಕಂ ಪ್ರಕೋಪಂ ಪ್ರಯಾತಿ| ಮುಹುರ್ಮುಹುರುಪಶಮಪ್ರಕೋಪೌ ವಾಯೋಶ್ಚಞ್ಚಲತ್ವಾತ್, ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ವಾರಂವಾರಂ ಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮೌ ಭವತಃ| ವಿಡ್ವಾತಸಂಸ್ತಮ್ಭನತೋದಭೇದೈರಿತಿ ಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ಯದಾ ಸ್ತಮ್ಭಃ ತದಾ ಪ್ರಕೋಪಃ, ಯದಾ ಚ ತೇಷಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತದೋಪಶಮಃ, ಭೇದೋಽಭಿಘಾತ ಇವ, ಏತದುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ಯದಾ ತೋದಭೇದೌ ತದಾ ಪ್ರಕೋಪಃ ಶಾನ್ತಿರುಪಶಯಃ| ಉಪಶಯಮಾಹ– ಸಂಸ್ವೇದನಾದಿಭಿಃ ಶಮಂ ಶಾನ್ತಿಂ ಪ್ರಯಾತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಭೋಜನೈಶ್ಚ||೨-೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಕ್ಷಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಃ ಮುಷ್ಕಕಾದಿಕೃತಕ್ಷಾರದ್ರವ್ಯಂ ಚ, ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಮರಿಚರಾಜಿಕಾದಿ, ವಿದಾಹಿ ವಂಶಕರೀರಾದಿ, ತೈಲಂ ತಿಲವಿಕೃತಿಃ, ನಿಷ್ಪಾವಃ ಶಿಮ್ಬಿಃ, ಪಿಣ್ಯಾಕೋ ನಿಃಸ್ನೇಹಃ ಸರ್ಷಪಾದಿಕಲ್ಕಃ, ಕುಲತ್ಥಯೂಷೋಽತ್ರ ಕುಲತ್ಥಾನ್ನಪಾನೋಪಲಕ್ಷಣಃ| ಸೌವೀರಂ ಸನ್ಧಾನವಿಶೇಷಃ| ರವಿಪ್ರತಾಪೋ ರೌದ್ರಃ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾತಿಯೋಗೋ ಮೈಥುನಾತಿಸೇವಾ| ವಿದಾಹೀತಿ ಪೂರ್ವಂ ಪಠಿತ್ವಾಽಪಿ ಅಶನೈರ್ವಿದಗ್ಧೈರಿತ್ಯನೇನಾವಿದಾಹಿವಸ್ತುನೋಽಪಿ ದೋಷವಶೇನ ವಿದಾಹಿತ್ವಂ ದರ್ಶಿತಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸ್ರೋತಸ್ಯನ್ನವಹೇ ಪಿತ್ತಮಗ್ನೌ ವಾ ಯಸ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ| ವಿದಾಹಿ ಭುಕ್ತಮನ್ಯದ್ವಾ ತಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ನಂ ವಿದಹ್ಯತೇ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ವಿದಾಹಕಾಲ ಇತ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ| ಜಲದಾತ್ಯಯೇ ಶರದಿ||೬-೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಕ್ಷಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಃ ಮುಷ್ಕಕಾದಿಕೃತಕ್ಷಾರಶ್ಚ, ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಮರಿಚರಾಜಿಕಾದಿ, ವಿದಾಹಿ ವಂಶಕರೀರಾದಿ, ತೈಲಂ ತೈಲವಿಕೃತಿಃ, ನಿಷ್ಪಾವಃ ಶಿಮ್ಬಿಃ, ಪಿಣ್ಯಾಕೋ ನಿಃಸ್ನೇಹಸ್ತಿಲಕಲ್ಕಃ ‘ಖಲ್ಲೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಕುಲತ್ಥಯೂಷೋಽತ್ರ ಕುಲತ್ಥಾನ್ನಪಾನೋಪಲಕ್ಷಣಃ| ಕಟುಃ ಕಟುರಸಃ, ಅಮ್ಲಶ್ಚ; ಸೌವೀರಂ ಸನ್ಧಾನವಿಶೇಷಃ, ಅನ್ಯೇ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ, ಸುರಾವಿಕಾರಃ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಪಿಷ್ಟೈಃ ಕೃತಂ ಮದ್ಯಂ ಸುರಾ ತಸ್ಯಾ ವಿಕಾರಃ, ಪುನರ್ನವಾಶಾಲಿಪಿಷ್ಟೈಃ ಕೃತಾ ಶ್ವೇತಸುರಾ, ಬಿಭೀತಕತ್ವಕ್ಶಾಲಿತಣ್ಡುಲಪಿಷ್ಟೈಸ್ತು ಬೈಭೀತಿಕೀ ಸುರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರೋಧಃ ಕೋಪಃ, ಅನಲೋ ವಹ್ನಿಸೇವಾ, ಆಯಾಸಃ ಶ್ರಮಕಾರಿ ಕರ್ಮ, ರವಿಪ್ರತಾಪೋಽತಿಘರ್ಮಃ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾತಿಯೋಗಃ ಮೈಥುನಾತಿಸೇವಾ, ಅಶನೈರ್ವಿದಗ್ಧೈರಿತ್ಯನೇನಾವಿದಾಹಿವಸ್ತುನೋಽಪಿ ದೋಷವಶೇನ ವಿದಾಹಿತ್ವಂ ದರ್ಶಿತಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸ್ರೋತಸ್ಯನ್ನವಹೇ ಪಿತ್ತಮಗ್ನೌ ವಾ ಯಸ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ| ವಿದಾಹಿ ಭುಕ್ತಮನ್ಯದ್ವಾ ತಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ನಂ ವಿದಹ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಏಭಿಃ ಕಾರಣೈರ್ದುಷ್ಟಂ ಪಿತ್ತಂ ಶೂಲಂ ಜನಯೇತ್| ತೃಟ್ ತೃಷಾ, ಮೋಹೋ ನಷ್ಟಚಿತ್ತತಾ, ದಾಹಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ನಾಭ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಶೂಲಸ್ಯ ಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್| ಸ್ವೇದಾದಯಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ, ಚೋಷಃ ಚುಷ್ಯತ ಇವ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ, ಏತೈರ್ಯುಕ್ತಮ್| ಮಧ್ಯನ್ದಿನೇಽರ್ಧರಾತ್ರೇ ಚ ಕೋಪಂ ಯಾತಿ| ವಿದಾಹಕಾಲಃ ಆಹಾರಸ್ಯ ಪಾಕಾವಸ್ಥಿಕಃ, ‘ನಿದಾಘಕಾಲೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಜಲದಾತ್ಯಯೇ ಶರದಿ, ಶೀತೇ ಶೀತಕಾಲೇ, ಶೀತವೀರ್ಯೈಃ ಸುಸ್ವಾದುಶೀತೈಃ ಮಧುರಶೀತಭೋಜನೈಶ್ಚ ಶಾನ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ||೬-೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಆನೂಪೇತ್ಯಾದಿ| ಆನೂಪವಾರಿಜಂ ಮಾಂಸಾದಿಕಂ, ಕಿಲಾಟಂ ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾ, ಕೃಶರಾ ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷಯವಾಗೂಃ| ಸೂರ್ಯೋದಯೇ ಪ್ರಾತಃ| ಕುಸುಮಾಗಮೇ ವಸನ್ತೇ||೯-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಆನೂಪೇತ್ಯಾದಿ| ಆನೂಪಮಾಂಸಂ ಜಲಪ್ರದೇಶಚಾರಿಣಾಂ ಮಾಂಸಂ, ವಾರಿಜಂ ಮತ್ಸ್ಯಾದೀನಾಂ ಜಲಚರಾಣಾಂ ಮಾಂಸಂ, ಕಿಲಾಟಃ ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾ, ಅನ್ಯೇ ಸದ್ಯಃಪ್ರಸೂತಮಹಿಷೀಕ್ಷೀರಕೃತಮಾಹುಃ, ಪಯೋವಿಕಾರಃ ಪಾಯಸಂ ದಧ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಮಾಂಸಮ್, ಇಕ್ಷುರಿತಿ ಇಕ್ಷುವಿಕಾರೈಃ, ಪಿಷ್ಟಮಿತಿ ಪಿಷ್ಟಾನ್ನಮ್, ಕೃಶರಾ ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷಯವಾಗೂಃ, ಏತೈಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನನೈಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶೂಲಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ಹೃಲ್ಲಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಲ್ಲಾಸ ಉಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ, ಸದನಂ ಗಾತ್ರಭಙ್ಗಃ, ಸಮ್ಪ್ರಸೇಕೋ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ| ಆಮಾಶಯೇ ರುಜಂ ಕುರುತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ್ತಿಮಿತಕೋಷ್ಠಮಿತಿ ಬದ್ಧಕೋಷ್ಠತಾ, ಸೂರ್ಯೋದಯೇ ಪ್ರಾತಃ, ಪುಷ್ಪಾಗಮೇ ವಸನ್ತೇ, ಏತೇಷು ಕಾಲೇಷು ವಿಶೇಷೇಣ ಕುಪ್ಯತಿ||೯-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಸರ್ವೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಾಣಾಂ ಮಿಲಿತೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಸುಕಷ್ಟಮಸಾಧ್ಯಮ್| ವಿಷವಜ್ರತುಲ್ಯಂ ಮಾರಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್||೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಮಶೂಲಮಾಹ– ಆಟೋಪೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗೇನ ಕಫಶೂಲೋಕ್ತಲಿಙ್ಗೇನ||೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಮಜಮಾಹ– ಆಟೋಪೇತ್ಯಾದಿ| ಆಟೋಪೋ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ, ಸರುಕ್, ಗುರುತ್ವಂ, ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮ್, ಉದರೇ ಆನಾಹ ಊರ್ಧ್ವಾಧೋವಾತನಿರೋಧಃ, ಕಫಪ್ರಸೇಕಃ ಕಫಸ್ರಾವಃ| ಕಫಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗೇನೇತಿ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಶೂಲೋಕ್ತಲಿಙ್ಗೇನ ತಮಾಮೋದ್ಭವಂ ಶೂಲಂ ಜಾನೀಯಾತ್||೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಪೈತ್ತಿಕಶ್ಚರಕೋಕ್ತವಾತಪೈತ್ತಿಕಶೂಲಸ್ಥಾನೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಏವಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೋಽಪಿ ಉಕ್ತದೋಷತ್ರಯಸ್ಥಾನೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವಾತಾತ್ಮಕಂ ಬಸ್ತಿಗತಂ ವದನ್ತಿ, ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಂ ಚಾಪಿ ವದನ್ತಿ ನಾಭ್ಯಾಮ್| ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಕುಕ್ಷೌ ಕಫಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಂ, ಸರ್ವೇಷು ದೇಶೇಷು ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್||” ಇತಿ||೧೩-೧೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಕಫಜಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯತ್ವೇನೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ಬಸ್ತಾವಿತಿ| ಬಸ್ತೌ ಮೂತ್ರಾಶಯೇ, ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ| ಕಫಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಕುಕ್ಷಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಕ್ಷಾವುದರೇ| ವಾತಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ದಾಹಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗತಾಪಃ, ಘೋರೋ ದಾರುಣಃ| ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ತೂಕ್ತದೋಷತ್ರಯಸ್ಥಾನೇ, ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ವಾತಾತ್ಮಕಂ ವಸ್ತಿಗತಂ ವದನ್ತಿ ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಂ ಚಾಪಿ ವದನ್ತಿ ನಾಭೌ| ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಕುಕ್ಷೌ ಕಫಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಂ ಸರ್ವೇಷು ದೇಶೇಷು ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್||” ಇತಿ||೧೩-೧೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ಭೂರ್ಯುಪದ್ರವ ಇತಿ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತು ವೇದನಾದಯಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವೇದನಾ ಚ ತೃಷಾ ಮೂರ್ಛಾ ಆನಾಹೋ ಗೌರವಾರುಚೀ| ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾ ಚ ಶೂಲಸ್ಯೋಪದ್ರವಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||” ಇತಿ||೧೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ಭೂರ್ಯುಪದ್ರವ ಇತಿ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತೃಷಾದಯಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವೇದನಾ ಚ ತೃಷಾ ಮೂರ್ಛಾ ಆನಾಹೋ ಗೌರವಾರುಚೀ| ಕಾಸಶ್ವಾಸೌ ಚ ಹಿಕ್ಕಾ ಚ ಶೂಲಸ್ಯೋಪದ್ರವಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||” ಇತಿ||೧೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪರಿಣಾಮಶೂಲಮಾಹ– ಸ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯ ಚ ತ್ರಿದೋಷಜಸ್ಯಾಪಿ ನಿಯತಪರಿಣಾಮಕಾಲಸಮ್ಭವತ್ವೇನ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣತ್ವಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಬಲಾಸಃ ಪ್ರಚ್ಯುತಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಛಿತಃ| ವಾಯುಮಾದಾಯ ಕುರುತೇ ಶೂಲಂ ಜೀರ್ಯತಿ ಭೋಜನೇ|| ಕುಕ್ಷೌ ಜಠರಪಾರ್ಶ್ವೇಷು ನಾಭೌ ಬಸ್ತೌ ಸ್ತನಾನ್ತರೇ| ಪೃಷ್ಠಮೂಲಪ್ರದೇಶೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವೇತೇಷು ವಾ ಪುನಃ|| ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇಽಥವಾ ವಾನ್ತೇ ಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಚ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ| ಷಷ್ಟಿಕವ್ರೀಹಿಶಾಲೀನಾಮೋದನೇನ ವಿವರ್ಧತೇ|| ತತ್ ಪರಿಣಾಮಜಂ ಶೂಲಂ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಮಹಾಗದಮ್| ತಮಾಹೂ ರಸವಾಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ದುಷ್ಟಿಹೇತುಕಮ್|| ಕೇಚಿದನ್ನದ್ರವಂ ಪ್ರಾಹುರನ್ಯೇ ತತ್ ಪಕ್ತಿದೋಷತಃ| ಪಕ್ತಿಶೂಲಂ ವದನ್ತ್ಯೇಕೇ ಕೇಚಿದನ್ನವಿದಾಹಜಮ್||” ಇತಿ| ಭುಕ್ತೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಆಹಾರೇ ಪಚ್ಯಮಾನೇ||೧೫-೧೬||—

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪರಿಣಾಮಶೂಲಮಾಹ– ಸ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೈಃ ಕಾರಣೈಃ ಕುಪಿತೋ ಬಲವಾನ್ ವಾತಃ ಸನ್ನಿಹಿತೋ ನಿಕಟೋ ಯದಾ ಉಭೇ ಕಫಪಿತ್ತೇ ಸಮಾವೃತ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ಯ ತಿಷ್ಠೇತ್, ತದಾ ಶೂಲಕಾರೀ ಭವೇತ್| ಅಸ್ಯ ಚ ತ್ರಿದೋಷಜಸ್ಯಾಪಿ ನಿಯತಪರಿಣಾಮಕಾಲಸಮ್ಬದ್ಧತ್ವೇನ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣತ್ವಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಬಲಾಸಃ ಪ್ರಚ್ಯುತಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಛಿತಃ ವಾಯುಮಾದಾಯ ಕುರುತೇ ಶೂಲಂ ಜೀರ್ಯತಿ ಭೋಜನೇ|| ಕುಕ್ಷೌ ಜಠರಪಾರ್ಶ್ವೇಷು ನಾಭ್ಯಾಂ ಬಸ್ತೌ ಸ್ತನಾನ್ತರೇ| ಪೃಷ್ಠಮೂಲಪ್ರದೇಶೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವೇತೇಷು ವಾ ಪುನಃ|| ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇಽಥವಾ ವಾನ್ತೇ ಜೀರ್ಣೇ ಚಾನ್ನೇ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ| ಷಷ್ಟಿಕವ್ರೀಹಿಶಾಲೀನಾಮೋದನೇನ ವಿವರ್ಧತೇ|| ಪರಿಣಾಮಭವಂ ಶೂಲಂ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಮಹಾಗದಮ್| ತಮಾಹೂ ರಸವಾಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ದುಷ್ಟಿಹೇತುಕಮ್| ಕೇಚಿದನ್ನದ್ರವಂ ಪ್ರಾಹುರನ್ಯೇ ತತ್ಪಕ್ತಿದೋಷಜಮ್| ಪಕ್ತಿಶೂಲಂ ವದನ್ತ್ಯೇಕೇ ಕೇಚಿದನ್ನವಿದಾಹಜಮ್||” ಇತಿ| ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಭುಕ್ತ ಇತಿ| ಆಹಾರೇ ಪಚ್ಯಮಾನೇ||೧೫-೧೬||—

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ಆಧ್ಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾದಾಹಾರತಿಸ್ವೇದಾ ಯತ್ರ ಸನ್ತಿ ತತ್ತೃಷ್ಣಾದಾಹಾರತಿಸ್ವೇದಮ್| ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೋತ್ತರಂ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೈರ್ವೃದ್ಧಮ್| ಶೀತಶಮಪ್ರಾಯಂ ಶೀತಲೋಪಶಮ(ಯ)ಬಹುಲಮ್| ಛರ್ದಿಹೃಲ್ಲಾಸಸಮ್ಮೋಹಲಿಙ್ಗಾನಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸನ್ತಿ ತಚ್ಛರ್ದಿಹೃಲ್ಲಾಸಸಮ್ಮೋಹಮ್| ದೀರ್ಘಸನ್ತತೀತಿ ಚಿರಾನುಬನ್ಧಿ||೧೭-೨೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ಆಧ್ಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಆಧ್ಮಾನಂ ಧ್ಮಾತಮಿವ ವಾತೇನೋದರಪೂರಣಮ್| ಆಟೋಪೋ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದವತ್, ವಿಣ್ಮೂತ್ರಯೋರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಅರತಿಃ ಸುಖಾಭಾವಃ, ವೇಪನಂ ಕಮ್ಪಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೈರುಷ್ಣೈಶ್ಚ ಶಾನ್ತಿಂ ವ್ರಜೇತ್| ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರೇ ಪಚ್ಯಮಾನೇ| ತೃಷ್ಣಾದಾಹಾಽರುಚಿಸ್ವೇದಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ತತ್ತೃಷ್ಣಾದಾಹಾರುಚಿಸ್ವೇದಂ, ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೋತ್ತರಂ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೈರ್ವೃದ್ಧಮ್| ಶೀತಶಮಪ್ರಾಯಂ ಶೀತೋಪಶಯಬಹುಲಮ್| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಛರ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ಛರ್ದಿಹೃಲ್ಲಾಸಸಮ್ಮೋಹಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ತಚ್ಛರ್ದಿಹೃಲ್ಲಾಸಸಮ್ಮೋಹಂ, ಸ್ವಲ್ಪಾ ರುಕ್ ಯಸ್ಮಿನ್, ದೀರ್ಘಸನ್ತತಿ ಚಿರಾನುಬನ್ಧಿ| ಕಟುತಿಕ್ತೈ ರಸೈರುಪಶಮಮೇತಿ| ದ್ವಿದೋಷಜಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಸಂಸೃಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀಣಂ ಮಾಂಸಂ ಬಲಮನಲೋ ವಹ್ನಿರ್ಯತ್ರ ತತ್ ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಬಲಾನಲಮ್||೧೭-೨೦||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷವಿಕೃತಿವಿಶೇಷಮನ್ನದ್ರವಾಖ್ಯಂ ಶೂಲಮಾಹ– ಜೀರ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣೇ ‘ಆಹಾರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಏವಂ ಜೀರ್ಯತ್ಯಜೀರ್ಣೇ ವೇತ್ಯತ್ರ, ಸರ್ವದೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಶಮಂ ಯಾತಿ ನೋಪಶೇತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ನ ತ್ವಸಾಧ್ಯಂ, ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಾದಿತಿ||೨೧-೨೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯತ್ರಿದೋಷಜವಿಕೃತಿವಿಶೇಷಮನ್ನದ್ರವಾಖ್ಯಮಾಹ– ಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣೇ ಆಹಾರೇ, ತಥಾ ಜೀರ್ಯತಿ ಪಚ್ಯಮಾನೇ, ಸರ್ವದೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಪಥ್ಯೇಽಪಿ ಭುಕ್ತೇ ನ ಶಾನ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಪ್ರಾಯೇಣ ತ್ರಿದೋಷಜವಿಕೃತಿತ್ವಾದಸಾಧ್ಯಮ್||೨೧-೨೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶೂಲನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶೂಲನಿದಾನಮ್||೨೬||