Adhikarana śūlasya sannikr̥ṣṭanidānam (1) · Śloka 1
atha śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānam | dōṣaiḥ pr̥thak samastāmadvandvaiḥ śūlō'ṣṭadhā bhavēt | sarvēṣvētēṣu śūlēṣu prāyēṇa pavanaḥ prabhuḥ ||1||
View original
अथ शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानम् | दोषैः पृथक् समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत् | सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
āmavātē'pi śūlaṁ bhavatītyatastadanantaraṁ śūlanidānam| jvarādivat śūlasyāpi prāgutpattirasti| yadāha hārītaḥ– “anaṅganāśāya harastriśūlaṁ mumōca kōpānmakaradhvajaśca| tamāpatantaṁ sahasā nirīkṣya bhayārditō viṣṇutanuṁ praviṣṭaḥ|| sa viṣṇuhuṅkāravimōhitātmā papāta bhūmau prathitaḥ sa śūlaḥ| sa pañcabhūtānugataṁ śarīraṁ pradūṣayatyasya hi pūrvasr̥ṣṭiḥ||” iti| ētēna śūlasambhavatvādasya śūlamiti sañjñā, śūlanikhātavadvēdanājanakatvācca| tadāha vr̥ddhasuśrutaḥ– “śaṅkusphōṭanavattasya yasmāttīvrā hi vēdanā| śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihōcyatē||” (su. u. taṁ. a. 42) iti| kaphapittādiśūlēṣvavaśyambhāvī vāyurityāha– sarvēṣvityādi| prabhuḥ kartā||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
āmavātē ca śūlaṁ bhavati, atastadanantaraṁ śūlanidānamāha– dōṣairityādi| jvarādivacchūlasyāpi prāgutpattirasti| yaduktaṁ hārītē– “anaṅganāśāya harastriśūlaṁ mumōca kōpānmakaradhvajaśca| tamāpatantaṁ sahasā nirīkṣya bhayārditō viṣṇutanuṁ praviṣṭaḥ|| sa viṣṇuhuṅkāravimōhitātmā papāta bhūmau prathitaḥ sa śūlaḥ| sa pañcabhūtānugataṁ śarīraṁ pradūṣayatyasya hi pūrvasr̥ṣṭiḥ||” iti| sa ca dēhināṁ śarīraṁ dūṣayatyasya hi prāgutpattiriti| ata ēvāsya śūlisambhavatvāt śūla iti sañjñā, śūlanikhāta iva vēdanājanakatvācca| yadāha vr̥ddhasuśrutaḥ– “śaṅkusphōṭanavattasya yasmāttīvrā ca vēdanā| śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihōcyatē||” iti| saṅkhyāyāṁ samprāptau ca kaphapittādiśūlēṣvapi vāyōḥ prādhānyamityata āha– sarvēṣvityādi| prabhuḥ kartā||1||