Adhikarana ശൂകദോഷനിദാനമ് (൧) · Śloka ൧
അഥ ശൂകദോഷനിദാനമ് |
അക്രമാച്ഛേഫസോ വൃദ്ധിം യോऽഭിവാഞ്ഛതി മൂഢധീഃ |
വ്യാധയസ്തസ്യ ജായന്തേ ദശ ചാഷ്ടൌ ച ശൂകജാഃ ||൧||
View original
अथ शूकदोषनिदानम् |
अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीः |
व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ||१||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സമാനസ്ഥാനത്വാച്ഛൂകദോഷനിദാനമാഹ– അക്രമാദിത്യാദി| ശൂകോ ജലശൂകഃ, സ തു വിഷജന്തുര്ജലമലോദ്ഭവഃ സശൂകഃ, തഥാ ശൂകപ്രധാനോ ലിങ്ഗവൃദ്ധികരോ വാത്സ്യായനാദ്യുക്തോ യോഗഃ ശൂക ഉച്യതേ; തസ്യ ദോഷോ വൈകൃതമസമ്യക്കരണാത്, തതോ വാ ദോഷോ വാതാദിഃ, തത്കൃതോ വാ വികാരഃ, “ദോഷാ അപി വ്യാധ്യാഖ്യാം ലഭന്തേ” ഇത്യാഗമാത്; അത ഏവ ശൂകദോഷവിവരണേ ശൂകദോഷനിമിത്താ വ്യാധയ ഏവ ബോദ്ധവ്യാഃ| ഏവം ച യദത്ര ‘കുമ്ഭികാ രക്തപിത്തോത്ഥാ’ ഇത്യാദികാരണാന്തരോപവര്ണനം തത് ശൂകകൃതരക്തപിത്താദിരൂപം ജ്ഞേയമ്| അന്യേ ത്വാദിശബ്ദലോപാത് ശൂകാദിദോഷനിദാനമാഹുഃ| ആദിശബ്ദേന ദുഷ്ടയോനിഗൂഢാന്തര്ലോമദുര്ഭഗാഗമനാദി ഗൃഹ്യതേ; തന്ന മനോഹരം, “വൃദ്ധിം യോऽഭിവാഞ്ഛതി” ഇത്യനേന വിശേഷണേന ദുഷ്ടയോന്യാദേരയോഗ്യസ്യ ഗ്രഹീതുമനര്ഹത്വാത്| അന്യേ തു ദുഷ്ടയോന്യാദീന്യുപദംശഹേതുത്വേനോക്തത്വാത് നാനുമന്യന്തേ; തദനൈകാന്തികമ്, ഏകജാതീയഹേതൂനാമനേകരോഗകരണദര്ശനാത്| അക്രമാദിത്യനുചിതവൃദ്ധിക്രമാത്; അനുചിതാ ച വൃദ്ധിര്ഭൂരിവികാരകരജലശൂകയോഗാനാമാചാരണാത്, ജലശൂകയോഗാനാം വാത്സ്യായനാദൌ വിസ്തരഃ| യഥാ– “ഭല്ലാതകാസ്ഥിജലശൂകമഥാബ്ജപത്രമന്തര്വിദഹ്യ മതിമാന് സഹ സൈന്ധവേന| ഏതദ്വിരൂഢബൃഹതീഫലതോയപിഷ്ടമാലേപനം മഹിഷവിഡ്വിമലീകൃതേऽങ്ഗേ|| സ്ഥൂലം മഹത്തരതുരങ്ഗമതുല്യമാശു ശേഫം കരോത്യഭിമതം ന ഹി സംശയോऽസ്തി||” ഇത്യാദി| യച്ച ജലശൂകരഹിതമശ്വഗന്ധാദിതൈലം തദുചിതമേവ ലിങ്ഗവര്ധനമ്| യദുക്തമ്– “അശ്വഗന്ധാവരീകുഷ്ഠമാംസീസിംഹീഫലാന്വിതമ്| ചതുര്ഗുണേന ദുഗ്ധേന തിലതൈലം വിപാചയേത്|| സ്തനലിങ്ഗകര്ണപാലിവര്ധനം മ്രക്ഷണാദിദമ്||” ഇതി| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– ലിങ്ഗവൃദ്ധിരേവ കാമപരായണനിന്ദിതപുരുഷൈഃ ക്രിയമാണാ അക്രമഃ| ദശ ചാഷ്ടൌ ചേതി അഷ്ടാദശ; സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ ലബ്ധായാം സങ്ഖ്യായാം പുനസ്തദുക്തിഃ സമ്മൂഢപിഡകാദൌ ദ്വിത്വശങ്കാനിരാസാര്ഥമ്||൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സമാനസ്ഥാനത്വാച്ഛൂകദോഷനിദാനാരമ്ഭഃ| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– അക്രമാദിത്യാദി| ശൂകോ ജലശൂകഃ, സ തു വിഷജന്തുര്ജലമലോദ്ഭവോ ജീവവിശേഷഃ സശൂകഃ, തത്പ്രധാനോ ലിങ്ഗവൃദ്ധൌ വാത്സ്യായനാദിശാസ്ത്രോക്തോ യോഗഃ ശൂകദോഷ ഉച്യതേ, തന്മുഖ്യത്വാത് ലിങ്ഗവൃദ്ധൌ അന്യേऽപി യോഗാഃ ശൂകാഃ കഥ്യന്തേ, തസ്യ ദോഷോ വികാരഃ, ശൂകസ്യ കാരണത്വാത് “ക്വചിദ്ദോഷാ അപി വ്യാധ്യാഖ്യാം ലഭന്തേ” ഇത്യാഗമാത്, അത ഏവ ശൂകദോഷവിവരണേ ശൂകദോഷനിമിത്തത്വാത് വ്യാധയ ഏവ വക്തവ്യാഃ| അത്ര ശൂകജാ ഇതി ശൂകദോഷജാ വ്യാധയഃ| അക്രമാദിതി അനുചിതവൃദ്ധിക്രമാത്, അനുചിതാ വൃദ്ധിഃ ഭൂരിവികാരകരജലശൂകയോഗാനാമാചരണാത്, ജലശൂകയോഗാനാം വാത്സ്യായനാദൌ വിസ്തരഃ| യഥാ– “ഭല്ലാതകാസ്ഥിജലശൂകമഥാബ്ജപത്രമന്തര്വിദഹ്യ മതിമാന്സഹ സൈന്ധവേന| ഏതദ്വിരൂഢബൃഹതീഫലജോപപിഷ്ടമാലേപനം മഹിഷവിഡ്വിമലീകൃതേऽങ്ഗേ|| സ്ഥൂലം മഹത്തരതുരങ്ഗമതുല്യമാശു ശേഫം കരോത്യഭിമതം ന ഹി സംശയോऽസ്തി|” ഇത്യാദി| യച്ച ജലശൂകരഹിതമശ്വഗന്ധാദിതൈലം, തദുചിതമേവ ലിങ്ഗവര്ധനമ്| യദുക്തമ്– “ അശ്വഗന്ധാവചാകുഷ്ഠമാംസീസിംഹീഫലാന്വിതമ്| ചതുര്ഗുണേന ദുഗ്ധേന തിലതൈലം വിപാചയേത്| സ്തനലിങ്ഗകര്ണപാലിവര്ധനം മ്രക്ഷണാദിദമ്||” ഇതി| ശേഫസോ ലിങ്ഗസ്യ| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– ലിങ്ഗവൃദ്ധിരേവ കാമപരായണനിന്ദിതപുരുഷൈഃ ക്രിയമാണാ അക്രമഃ| ദശ ച അഷ്ടൌ ചേതി അഷ്ടാദശ, സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ ലബ്ധായാം സങ്ഖ്യായാം പുനസ്തദുക്തിഃ സമ്മൂഢപിഡകാദൌ ദ്വിത്വസങ്ഖ്യാനിരാസാര്ഥമ്||൧||
Adhikarana സര്ഷപികാലക്ഷണമ് (൨) · Śloka ൨
ഗൌരസര്ഷപസംസ്ഥാനാ ശൂകദുര്ഭുഗ്നഹേതുകാ |
പിഡകാ ശ്ലേഷ്മവാതാഭ്യാം ജ്ഞേയാ സര്ഷപികാ തു സാ ||൨||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भुग्नहेतुका |
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका तु सा ||२||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സര്ഷപികാമാഹ– ഗൌരേത്യാദി| ശൂകദുര്ഭുഗ്നഹേതുകേതി ദുര്ഭുഗ്നശൂകഹേതുകേത്യര്ഥഃ| പിഡകാദിഷു ഉഭയവചനമിതി(?) പരനിപാതഃ ദുര്ഭുഗ്നോ ദുരവചാരിതഃ| ‘ശൂകദുര്ഭഗഹേതുകാ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ശൂകനിമിത്താ, ദുഷ്ടയോനിനിമിത്താ ചേത്യര്ഥഃ||൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതശ്ലേഷ്മജനിതാം സര്ഷപികാമാഹ– ഗൌരേത്യാദി| ഗൌരസര്ഷപതുല്യാ| ശൂകദുര്ഭുഗ്നഹേതുകേതി ദുര്ഭുഗ്നശൂകഹേതുകേത്യര്ഥഃ| ‘പിഡകാദിഷു ഉഭയവചനമ്’ ഇതി പരനിപാതഃ| ദുര്ഭുഗ്നോ ദുരവചാരിതഃ| “ശൂകദുര്ഭഗഹേതുകീ” ഇതി പാഠാന്തരമ്| തത്ര ശൂകനിമിത്താ ദുഷ്ടയോനിനിമിത്താ ചേത്യര്ഥഃ||൨||
Adhikarana അഷ്ഠീലികാലക്ഷണമ് (൩) · Śloka ൩
കഠിനാ വിഷമൈര്ഭുഗ്നൈര്വായുനാऽഷ്ഠീലികാ ഭവേത് |൩|
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
कठिना विषमैर्भुग्नैर्वायुनाऽष्ठीलिका भवेत् |३|
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അഷ്ഠീലികാമാഹ– കഠിനേത്യാദി| വിഷമൈര്ഭുഗ്നൈരിതി വക്ഷ്യമാണശൂകൈരിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| വിഷമൈരിതി അപ്രശസ്തൈഃ| അഷ്ഠീലികാ ലൌഹകാരസ്യ ഭാണ്ഡീവിശേഷ, തത്തുല്യത്വാദഷ്ഠീലികാ|൩|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഷ്ടീലികാമാഹ– കഠിനേത്യാദി| വിഷമൈര്ഭുഗ്നൈരിതി വക്ഷ്യമാണശൂകൈരിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| വിഷമൈഃ അപ്രശസ്തൈഃ, ഭുഗ്നൈര്വക്രൈഃ| അഷ്ഠീലികാ ലോഹകാരഭാണ്ഡവിശേഷഃ, തത്തുല്യത്വാദഷ്ഠീലികാ; സാ ച വാതേന|൩|–
Adhikarana ഗ്രഥിതലക്ഷണമ് (൩) · Śloka ൩
ശൂകൈര്യത് പൂരിതം ശശ്വദ്ഗ്രഥിതം നാമ തത് കഫാത് ||൩||
View original
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं नाम तत् कफात् ||३||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഗ്രഥിതമാഹ– ശൂകൈരിത്യാദി| ശൂകൈര്യത് പൂരിതം ശശ്വദ്ഗ്രഥിതമിതി ശൂകൈഃ സര്വദാ പൂരിതം ലിങ്ഗം യത് ഗ്രന്ഥിലം തത് ഗ്രഥിതമിത്യര്ഥഃ; ഗ്രന്ഥിതുല്യത്വാത് ഗ്രഥിതസഞ്ജ്ഞാ||൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
കഫാദ്ഗ്രഥിതമാഹ– ശൂകൈരിത്യാദി| ശൂകൈഃ സര്വദാ പൂരിതം ലിങ്ഗം യത്തദ്ഗ്രഥിതമിത്യര്ഥഃ| ഗ്രഥിതത്വാദ് ഗ്രഥിതസഞ്ജ്ഞാ| ശശ്വദിതി അഹരഹഃ| ശൂകപൂരണം ശേഫസി, ഏതേനൈകദിനാന്തരപൂരണം പ്രശസ്തമിച്ഛന്തി കാമതന്ത്രാചാര്യാഃ| നിത്യപൂരണാദ് ഗ്രഥിതനാമ്നോ രോഗസ്യോത്പത്തിഃ||൩||
Adhikarana കുമ്ഭികാലക്ഷണമ് (൪) · Śloka ൪
കുമ്ഭികാ രക്തപിത്തോത്ഥാ ജാമ്ബവാസ്ഥിനിഭാऽശുഭാ |൪|
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
कुम्भिका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा |४|
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കുമ്ഭികാമാഹ– കുമ്ഭികേത്യാദി| കുമ്ഭീ കുമ്ഭീലതാ, തസ്യാഃ ഫലം കുമ്ഭീ; തദ്ധിതസ്യ ലുക്; ‘ഇവേ പ്രതികൃതൌ’ ഇതി കന് കുമ്ഭീഫലവത് കുമ്ഭികാ| അശുഭേതി ശുഭം ശുക്ലം തദ്വിരോധേ നഞ്, കൃഷ്ണേത്യര്ഥഃ| ‘ആശുജാ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്|൪|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
രക്തപിത്താഭ്യാം കുമ്ഭികാമാഹ– കുമ്ഭികേത്യാദി| കുമ്ഭികാ കുമ്ഭകാരീ, തസ്യാഃ ഫലം കുമ്ഭീ, തദ്ധിതസ്യ ലുക് “ഇവേ പ്രതികൃതൌ” ഇതി കന്, കുമ്ഭീഫലവത് കുമ്ഭികാ, തഥാ ജാമ്ബവാസ്ഥിരൂപാ ജമ്ബൂഫലാസ്ഥിസദൃശീ, അശുഭാ ശുഭം ശുക്ലം ന ശുഭാ അശുഭാ കൃഷ്ണേത്യര്ഥഃ| സാ ച രക്തപിത്തജനിതാ| ‘ആശുജാ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്|൪|–
Adhikarana അലജീലക്ഷണമ് (൪) · Śloka ൪
തുല്യജാം ത്വലജീം വിദ്യാദ്യഥാപ്രോക്താം വിചക്ഷണഃ ||൪||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
तुल्यजां त्वलजीं विद्याद्यथाप्रोक्तां विचक्षणः ||४||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അലജീമാഹ– തുല്യജാമിത്യാദി| തുല്യജാമിതി പ്രമേഹപിഡകാ അലജീ തത്തുല്യസമ്ഭവാ, സാ ച രക്താऽസിതാ സ്ഫോടചിതാ| തുല്യത്വമേവ വിവൃണോതി– യഥാപ്രോക്താമിതി| അലജീ യഥാപ്രോക്താ യാദൃശലക്ഷണാ തഥേയമപീത്യര്ഥഃ| ഏഷാ ച കാരണചികിത്സാഭേദാത് പ്രമേഹം വിനാ ലിങ്ഗ ഏവ സമ്ഭവാച്ച തതഃ പൃഥഗ്ഭൂതാ ജ്ഞേയാ||൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അലജീമാഹ– തുല്യജാമിത്യാദി| വിചക്ഷണഃ അലജീപിഡകാം വിദ്യാത്| കിമ്ഭൂതാം? തുല്യജാമിതി| പ്രമേഹപിഡകാ അലജീ, തത്തുല്യസമ്ഭവാ| സാ ച രക്താസിതസ്ഫോടചിതാ| തുല്യത്വമേവ വിവൃണോതി– യഥാപ്രോക്താമിത്യാദി| സാ അലജീ യഥാപ്രോക്താ യാദൃശലക്ഷണാ തഥേയമപീത്യര്ഥഃ| ഏഷാ ച കാരണചികിത്സാഭേദാത് പ്രമേഹം വിനാ ലിങ്ഗ ഏവ സമ്ഭവാച്ച തതഃ പൃഥഗ്ഭൂതാ ജ്ഞേയാ| ഇയമപി ദുഷ്ടശൂകാവചാരണാജ്ജ്ഞേയാ||൪||
Adhikarana മൃദിതലക്ഷണമ് (൫) · Śloka ൫
മൃദിതം പീഡിതം യച്ച സംരബ്ധം വാതകോപതഃ |൫|
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
मृदितं पीडितं यच्च संरब्धं वातकोपतः |५|
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മൃദിതമാഹ– മൃദിതമിത്യാദി| പീഡിതമിതി അധികൃതത്വാത് ശൂകപാതാനന്തരം പീഡിതമിതി ജ്ഞേയം, പീഡിതം ‘ലിങ്ഗമ്’ ഇതി ശേഷഃ| സംരബ്ധം സശോഥമ്|൫|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മൃദിതമാഹ– മൃദിതമിത്യാദി| സംരബ്ധം സശോഫം തന്മൃദിതം മൃദിതാഖ്യം രോഗാക്രാന്തം ജ്ഞേയം, പീഡിതമിത്യധികൃതത്വാത് ശൂകപാതാനന്തരം പീഡിതമിതി ജ്ഞേയമ്|൫|–
Adhikarana സമ്മൂഢപിഡകാലക്ഷണമ് (൫) · Śloka ൫
പാണിഭ്യാം ഭൃശസമ്മൂഢേ സമ്മൂഢപിഡകാ ഭവേത് ||൫||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् ||५||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സമ്മൂഢപിഡകാമാഹ– പാണിഭ്യാമിത്യാദി| പാണിഭ്യാം ഭൃശസമ്മൂഢേ ഇത്യധികാരാത് പാതിതശൂകേ ലിങ്ഗേ പാണിഭ്യാം ഭൃശസമ്മൂഢേ പിച്ചിതാവനതേ, അത്രാപി ‘വാതകോപാത്’ ഇത്യനുവര്തതേ||൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സമ്മൂഢപിഡകാമാഹ– പാണിഭ്യാമിത്യാദി| പാണിഭ്യാം ഭൃശസമ്മൂഢേ ഇത്യത്രാധികാരാത് പാതിതശൂകേ ലിങ്ഗേ പാണിഭ്യാം ഭൃശസമ്മൂഢേ അത്യര്ഥം പിച്ചിതാവനതേ സമ്മൂഢപിഡകാ സ്യാത്, അത്രാപി വാതപ്രകോപ ഇത്യനുവര്തതേ||൫||
Adhikarana അധിമന്ഥലക്ഷണമ് (൬) · Śloka ൬
ദീര്ഘാ ബഹ്വ്യശ്ച പിഡകാ ദീര്യന്തേ മധ്യതസ്തു യാഃ |
സോऽധിമന്ഥഃ കഫാസൃഗ്ഭ്യാം വേദനാരോമഹര്ഷകൃത് ||൬||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः |
सोऽधिमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् ||६||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അധിമന്ഥമാഹ– ദീര്ഘാ ഇത്യാദി| കഫാസൃഗ്ഭ്യാമിതി ശൂകപാതകൃതാഭ്യാമ്| ഏവമന്യത്രാപി സാമാന്യേന ശൂകദോഷാഭിഹിതേ ശൂകപാതോऽനുക്തോऽപി ജ്ഞേയഃ| വേദനാരോമഹര്ഷകൃദിതി വേദനയാ രോമഹര്ഷം കരോതി||൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അവമന്ഥമാഹ– ദീര്ഘാ ഇത്യാദി| ദീര്ഘാ വിസ്തീര്ണാഃ, ബഹ്വ്യഃ ബഹുലാഃ| കഫാസൃഗ്ഭ്യാമിതി ശൂകപാതകൃതാഭ്യാമ്| ഏവമന്യത്ര സര്വേഷ്വപി സാമാന്യേന ശൂകദോഷേഷു ശൂകപാതോऽനുക്തോऽപി ജ്ഞേയഃ| വേദനയാ രോമഹര്ഷം കരോതി ഇതി വേദനാരോമഹര്ഷകൃത്| അധിമന്ഥ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ||൬||
Adhikarana പുഷ്കരികാലക്ഷണമ് (൭) · Śloka ൭
പിഡകാ പിഡകാവ്യാപ്താ പിത്തശോണിതസമ്ഭവാ |
പദ്മകര്ണികസംസ്ഥാനാ ജ്ഞേയാ പുഷ്കരികാ തു സാ ||൭||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
पिडका पिडकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा |
पद्मकर्णिकसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिका तु सा ||७||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പുഷ്കരികാമാഹ– പിഡേകേത്യാദി||൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പുഷ്കരികാമാഹ– പിഡകാഭിശ്ചിതേത്യാദി| യാ പിഡകൈവ പിഡകാഭിശ്ചിതാ വ്യാപ്താ| പദ്മകര്ണികസംസ്ഥാനേതി കമലകോശതുല്യാ, പുഷ്കരികേതി സഞ്ജ്ഞാ പിത്തശോണിതാദ്വിജ്ഞേയാ||൭||
Adhikarana സ്പര്ശഹാനിലക്ഷണമ് (൮) · Śloka ൮
സ്പര്ശഹാനിം തു ജനയേച്ഛോണിതം ശൂകദൂഷിതമ് |൮|
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
स्पर्शहानिं तु जनयेच्छोणितं शूकदूषितम् |८|
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സ്പര്ശഹാനിമാഹ– സ്പര്ശഹാനിം ത്വിത്യാദി|൮|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സ്പര്ശഹാനിമാഹ– സ്പര്ശഹാനിമിത്യാദി| സ്പര്ശഹാനിനാമാനം വ്യാധിവിശേഷം, ശൂകദൂഷിതം ശൂകേന ദുഷ്ടിം നീതം രക്തം ജനയേത്|൮|–
Adhikarana ഉത്തമാലക്ഷണമ് (൮) · Śloka ൮
മുദ്ഗമാഷോപമാ രക്താ രക്തപിത്തോദ്ഭവാ തു യാ ||൮||
വ്യാധിരേഷോത്തമാ നാമ ശൂകാജീര്ണനിമിത്തജാ |
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
मुद्गमाषोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा तु या ||८||
व्याधिरेषोत्तमा नाम शूकाजीर्णनिमित्तजा |
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉത്തമാമാഹ– മുദ്ഗമാഷേത്യാദിനാ| ഏഷോത്തമാ വ്യാധിഃ ശൂകാജീര്ണനിമിത്തജാ ഭവതി, ശൂകാജീര്ണം പുനഃ പുനര്ദുരവചാരിതശൂകവികൃതിരൂപമേവ| “വ്യാധിരേഷോത്തമോ നാമ” ഇതി പാഠാന്തരേ ഏഷോത്തമ ഇതി നിര്ദേശഃ പൂര്വത്രാസിദ്ധവിധേരനിത്യത്വാത് സാധുഃ||൮||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഉത്തമമാഹ– വ്യാധിരിത്യാദി| ഏഷ ഉത്തമോ നാമ വ്യാധിഃ ശൂകാജീര്ണനിമിത്തജോ ഭവതി, ശൂകാജീര്ണം പുനഃ പുനര്ദുരവചാരിതശൂകവികൃതിരൂപമേവ, തദേവ നിമിത്തം തതോ ജായത ഇതി| ‘ വ്യാധിരേഷോത്തമ’ ഇതി നിര്ദേശഃ| പൂര്വത്രാസിദ്ധവിധേരനിത്യത്വാത്സാധുഃ||൮||
Adhikarana ശതപോനകലക്ഷണമ് (൯) · Śloka ൧൧
ഛിദ്രൈരണുമുഖൈര്ലിങ്ഗം ചിതം യസ്യ സമന്തതഃ ||൯||
വാതശോണിതജോ വ്യാധിഃ സ ജ്ഞേയഃ ശതപോനകഃ |
(സു. നി. ൧൪) ||൧൧||
View original
छिद्रैरणुमुखैर्लिङ्गं चितं यस्य समन्ततः ||९||
वातशोणितजो व्याधिः स ज्ञेयः शतपोनकः |
(सु. नि. १४) ||११||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശതപോനകമാഹ– ഛിദ്രൈരണുമുഖൈരിത്യാദിനാ| ഛിദ്രൈരിതി ദുരവചാരിതശൂകദോഷജനിതവാതശോണിതജൈഃ, ചിതമുപചിതമ്, അത ഏവ ചികിത്സായാം ലേഖനോപദേശഃ| ശതപോനകശ്ചാലനികാ, തത്തുല്യത്വാത് ശതപോനകഃ||൯||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശതപോനകമാഹ– ഛിദ്രൈരിത്യാദി| യസ്യ ലിങ്ഗം ഛിദ്രൈഃ സൂക്ഷ്മമുഖൈഃ സമന്തതഃ സര്വതശ്ചിതം വ്യാപ്തം, സ വ്യാധിഃ ശതപോനകോ ജ്ഞേയഃ| ഛിദ്രൈരിതി ദുരവചാരിതശൂകജനിതവാതശോണിതജൈഃ| ശതപോനകശ്ചാലനികാ, തത്തുല്യഃ ശതപോനകഃ||൯||–
Adhikarana ത്വക്പാകലക്ഷണമ് (൧൦) · Śloka ൧൦
വാതപിത്തകൃതോ ജ്ഞേയസ്ത്വക്പാകോ ജ്വരദാഹകൃത് ||൧൦||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
वातपित्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहकृत् ||१०||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ത്വക്പാകമാഹ– വാതപിത്തകൃത ഇത്യാദി| ശൂകദോഷേഷു ക്വചിത് കസ്യചിത് ദോഷസ്യാഭിധാനം ശൂകവിശേഷാദാഹാരാചാരഭേദാച്ച സമര്ഥനീയമ്||൧൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ത്വക്പാകമാഹ– വാതേത്യാദി| വാതപിത്തകൃതഃ ത്വക്പാകനാമാ വ്യാധിര്ജ്ഞേയഃ| സ ച ജ്വരദാഹൌ കരോതി| അയം ച ദുരവചാരിതശൂകദൂഷിതവാതപിത്തജ ഇത്യര്ഥഃ| ശൂകദോഷേഷു ക്വചിത്കസ്യചിദ്ദോഷസ്യാഭിധാനം ശൂകവിശേഷാദാഹാരാദിഭേദാച്ച സമര്ഥനീയമ്||൧൦||
Adhikarana ശോണിതാര്ബുദലക്ഷണമ് (൧൧) · Śloka ൧൧
കൃഷ്ണൈഃ സ്ഫോടൈഃ സരക്താഭിഃ പിഡകാഭിര്നിപീഡിതമ് |
യസ്യ വാസ്തുരുജശ്ചോഗ്രാ ജ്ഞേയം തച്ഛോണിതാര്ബുദമ് ||൧൧||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिर्निपीडितम् |
यस्य वास्तुरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||११||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശോണിതാര്ബുദമാഹ– കൃഷ്ണൈഃ സ്ഫോടൈരിത്യാദിനാ| പിഡകാഭിരിതി സ്വല്പാഭിര്നിപീഡിതം ലിങ്ഗമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| യസ്യ വാസ്തുരുജ ഇതി വാസ്തു വ്രണാധിഷ്ഠാനം, തത്ര രുജഃ, അഗാധോച്ഛ്രിതമാംസശോഥത്വാത്| ‘ബസ്തിരുജശ്ചോഗ്രാ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| അര്ബുദം ദുരവചാരിതശൂകജശോണിതകൃതമ്||൧൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശോണിതാര്ബുദമാഹ– കൃഷ്ണൈരിത്യാദി| പിഡകാഭിരിതി സ്വല്പാഭിഃ നിപീഡിതം ലിങ്ഗമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| യസ്യ വാസ്തുരുജ ഇതി വാസ്തു വ്രണാധിഷ്ഠാനമ്| തത്ര ഉഗ്രാ രുജഃ, അഗാധോച്ഛ്രിതമാംസശോഥത്വാത്| ‘ബസ്തിരുജശ്ചോഗ്രാഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| സര്വദാ ദുരവചാരിതശൂകജശോണിതകൃതമ്||൧൧||
Adhikarana മാംസാര്ബുദലക്ഷണമ് (൧൨) · Śloka ൧൨
മാംസദോഷേണ ജാനീയാദര്ബുദം മാംസസമ്ഭവമ് |൧൨|
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१२|
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മാംസാര്ബുദമാഹ– മാംസദോഷേണേത്യാദി| മാംസദോഷേണേതി ശൂകപാതാനന്തരം പ്രഹാരാദിനാ കൃതേന മാംസദോഷേണ|൧൨|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മാംസാര്ബുദമാഹ– മാംസദോഷേണേത്യാദി| ശൂകപാതാനന്തരം പ്രഹാരാദിനാ കൃതേന മാംസദോഷേണ, അത്രാപി ശോണിതം ഹേതുഃ, മാംസാര്ബുദസഞ്ജ്ഞാ|൧൨|–
Adhikarana മാംസപാകലക്ഷണമ് (൧൨) · Śloka ൧൨
ശീര്യന്തേ യസ്യ മാംസാനി യസ്യ സര്വാശ്ച വേദനാഃ ||൧൨||
വിദ്യാത്തം മാംസപാകം തു സര്വദോഷകൃതം ഭിഷക് |
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्वाश्च वेदनाः ||१२||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മാംസപാകമാഹ– ശീര്യന്തേ യസ്യേത്യാദി| ശീര്യന്തേ ഗലന്തി, സര്വാശ്ച വേദനാ ഇതി വാതപിത്തകഫജാഃ||൧൨||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മാംസപാകമാഹ– ശീര്യന്ത ഇത്യാദി| ശീര്യന്തേ ഗലന്തി| സര്വാശ്ച വേദനാഃ ഇതി വാതപിത്തകഫജാഃ, അയം ത്രിദോഷജഃ||൧൨||–
Adhikarana വിദ്രധിലക്ഷണമ് (൧൩) · Śloka ൧൩
വിദ്രധിം സന്നിപാതേന യഥോക്തമിതി നിര്ദിശേത് ||൧൩||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमिति निर्दिशेत् ||१३||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിദ്രധിമാഹ– വിദ്രധിമിത്യാദി| സന്നിപാതേന യഥോക്തമിതി ‘നാനാവര്ണരുജാസ്രാവഃ’ ഇത്യാദിനാ സന്നിപാതജവിദ്രധിലക്ഷണം വിദ്രധിമിഹ ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ||൧൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിദ്രധിമാഹ– യഥോക്തമിത്യാദി| സന്നിപാതവിദ്രധിലക്ഷണേന ജാനീയാത്| വിദ്രധിനിദാനോക്തം ‘നാനാവര്ണരുജാസ്രാവഃ’ ഇത്യാദിനാ||൧൩||
Adhikarana തിലകാലകലക്ഷണമ് (൧൪-൧൫) · Śloka ൧൫
കൃഷ്ണാനി ചിത്രാണ്യഥവാ ശൂകാനി സവിഷാണി വാ |
പാതിതാനി പചന്ത്യാശു മേഢ്രം നിരവശേഷതഃ ||൧൪||
കാലാനി ഭൂത്വാ മാംസാനി ശീര്യന്തേ യസ്യ ദേഹിനഃ |
സന്നിപാതസമുത്ഥാംസ്തു താന് വിദ്യാത്തിലകാലകാന് ||൧൫||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि वा |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१४||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थांस्तु तान् विद्यात्तिलकालकान् ||१५||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തിലകാലകമാഹ– കൃഷ്ണാനീത്യാദി| ചിത്രാണീതി നാനാവര്ണാനി| സവിഷാണീതി ശൂകാനാം സവിഷത്വേऽപി വിശേഷാര്ഥമുക്തമ്| കാലാനീതി കൃഷ്ണാനി, കൃഷ്ണതിലതുല്യത്വാത് തിലകാലകസഞ്ജ്ഞാ| ശീര്യന്തേ ഗലന്തി||൧൪-൧൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തിലകാലകമാഹ– കൃഷ്ണാനീത്യാദി| യസ്യ പുംസഃ ശൂകാനി കൃഷ്ണാനി, അഥവാ ചിത്രാണി, അഥവാ സവിഷാണി, താനി സംഹത്യാശു ശീഘ്രം നിരവശേഷതഃ സമഗ്രം മേഢ്രം പചന്തി, കൃഷ്ണാനി കൃഷ്ണവര്ണാനി, ചിത്രാണീതി ശുക്ലപീതനീലാദിനാനാവര്ണാനി, സവിഷാണീതി ശൂകാനാം സവിഷത്വേऽപി വിശേഷാര്ഥമുക്തം, തഥാ കാലാനീതി കൃഷ്ണാനി പരിണതതിലഫലവര്ണാനി ഭൂത്വാ ശീര്യന്തി ഗലന്തി, താന് സന്നിപാതജാന് തിലകാലകാന് വിദ്യാത്, കൃഷ്ണതിലതുല്യവര്ണത്വാത്തിലകാലകസഞ്ജ്ഞാ||൧൪-൧൫||
Adhikarana ശൂകദോഷാണാം സാധ്യാസാധ്യവിചാരഃ (൧൬) · Śloka ൧൬
തത്ര മാംസാര്ബുദം യച്ച മാംസപാകശ്ച യഃ സ്മൃതഃ |
വിദ്രധിശ്ച ന സിദ്ധ്യന്തി യേ ച സ്യുസ്തിലകാലകാഃ ||൧൬||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिद्ध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१६||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശൂകദോഷേഷ്വസാധ്യാനാഹ– തത്ര മാംസാര്ബുദമിത്യാദി| യച്ചേതി ചകാരോऽയം ഭിന്നക്രമഃ, സ ച ന സിദ്ധ്യതീത്യനന്തരം ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന സാധ്യതാऽപ്യേഷാമചിരത്വാദിനാ ഭവതി, അത ഏവ പ്രത്യാഖ്യായ ചികിത്സാവിധാനമുപപന്നമിതി ഗദാധരഃ| ദുര്ജ്ഞാനാത് സാധ്യേ ഏവ അസാധ്യതാരോപാദസമ്പൂര്ണാവസ്ഥായാമസാധ്യേऽപി ക്രിയാസിദ്ധേശ്ച മാ നിവര്തതാം ഭിഷഗിതി പ്രത്യാഖ്യായ ചികിത്സാം കാരുണികതയാ ആചാര്യ ഉപദിശതീതി മന്തവ്യമ്||൧൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശൂകദോഷേഷ്വസാധ്യതാമാഹ– തത്രേത്യാദി| തത്ര തേഷു ശൂകദോഷേഷു മധ്യേ യന്മാംസാര്ബുദം, തഥാ യോ മാംസപാകഃ, തഥാ വിദ്രധിഃ, തഥാ യേ ച തിലകാലകാഃ സ്യുഃ, ഏതേ ന സിധ്യന്തി| യേ ചേതി ചകാരോ ഭിന്നക്രമഃ, സ ച ന സിദ്ധ്യതീത്യനന്തരം ദ്രഷ്ടവ്യഃ| തേന സാധ്യതാऽപ്യേഷാമചിരത്വാദിനാ ഭവതി, അത ഏവ പ്രത്യാഖ്യായ ചികിത്സാവിധാനമുപപന്നമിതി ഗദാധരഃ||൧൬||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൪൮
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ശൂകദോഷനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪൮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूकदोषनिदानं समाप्तम् ||४८||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശൂകദോഷനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യകൃതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ശൂകദോഷനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൮||