೪೮. ಶೂಕದೋಷನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮಾನಸ್ಥಾನತ್ವಾಚ್ಛೂಕದೋಷನಿದಾನಮಾಹ– ಅಕ್ರಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕೋ ಜಲಶೂಕಃ, ಸ ತು ವಿಷಜನ್ತುರ್ಜಲಮಲೋದ್ಭವಃ ಸಶೂಕಃ, ತಥಾ ಶೂಕಪ್ರಧಾನೋ ಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧಿಕರೋ ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನಾದ್ಯುಕ್ತೋ ಯೋಗಃ ಶೂಕ ಉಚ್ಯತೇ; ತಸ್ಯ ದೋಷೋ ವೈಕೃತಮಸಮ್ಯಕ್ಕರಣಾತ್, ತತೋ ವಾ ದೋಷೋ ವಾತಾದಿಃ, ತತ್ಕೃತೋ ವಾ ವಿಕಾರಃ, “ದೋಷಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಧ್ಯಾಖ್ಯಾಂ ಲಭನ್ತೇ” ಇತ್ಯಾಗಮಾತ್; ಅತ ಏವ ಶೂಕದೋಷವಿವರಣೇ ಶೂಕದೋಷನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಧಯ ಏವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಏವಂ ಚ ಯದತ್ರ ‘ಕುಮ್ಭಿಕಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಥಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಾರಣಾನ್ತರೋಪವರ್ಣನಂ ತತ್ ಶೂಕಕೃತರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿರೂಪಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾದಿಶಬ್ದಲೋಪಾತ್ ಶೂಕಾದಿದೋಷನಿದಾನಮಾಹುಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ದುಷ್ಟಯೋನಿಗೂಢಾನ್ತರ್ಲೋಮದುರ್ಭಗಾಗಮನಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತನ್ನ ಮನೋಹರಂ, “ವೃದ್ಧಿಂ ಯೋಽಭಿವಾಞ್ಛತಿ” ಇತ್ಯನೇನ ವಿಶೇಷಣೇನ ದುಷ್ಟಯೋನ್ಯಾದೇರಯೋಗ್ಯಸ್ಯ ಗ್ರಹೀತುಮನರ್ಹತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ದುಷ್ಟಯೋನ್ಯಾದೀನ್ಯುಪದಂಶಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ; ತದನೈಕಾನ್ತಿಕಮ್, ಏಕಜಾತೀಯಹೇತೂನಾಮನೇಕರೋಗಕರಣದರ್ಶನಾತ್| ಅಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನುಚಿತವೃದ್ಧಿಕ್ರಮಾತ್; ಅನುಚಿತಾ ಚ ವೃದ್ಧಿರ್ಭೂರಿವಿಕಾರಕರಜಲಶೂಕಯೋಗಾನಾಮಾಚಾರಣಾತ್, ಜಲಶೂಕಯೋಗಾನಾಂ ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನಾದೌ ವಿಸ್ತರಃ| ಯಥಾ– “ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥಿಜಲಶೂಕಮಥಾಬ್ಜಪತ್ರಮನ್ತರ್ವಿದಹ್ಯ ಮತಿಮಾನ್ ಸಹ ಸೈನ್ಧವೇನ| ಏತದ್ವಿರೂಢಬೃಹತೀಫಲತೋಯಪಿಷ್ಟಮಾಲೇಪನಂ ಮಹಿಷವಿಡ್ವಿಮಲೀಕೃತೇಽಙ್ಗೇ|| ಸ್ಥೂಲಂ ಮಹತ್ತರತುರಙ್ಗಮತುಲ್ಯಮಾಶು ಶೇಫಂ ಕರೋತ್ಯಭಿಮತಂ ನ ಹಿ ಸಂಶಯೋಽಸ್ತಿ||” ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಚ್ಚ ಜಲಶೂಕರಹಿತಮಶ್ವಗನ್ಧಾದಿತೈಲಂ ತದುಚಿತಮೇವ ಲಿಙ್ಗವರ್ಧನಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಅಶ್ವಗನ್ಧಾವರೀಕುಷ್ಠಮಾಂಸೀಸಿಂಹೀಫಲಾನ್ವಿತಮ್| ಚತುರ್ಗುಣೇನ ದುಗ್ಧೇನ ತಿಲತೈಲಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್|| ಸ್ತನಲಿಙ್ಗಕರ್ಣಪಾಲಿವರ್ಧನಂ ಮ್ರಕ್ಷಣಾದಿದಮ್||” ಇತಿ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– ಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧಿರೇವ ಕಾಮಪರಾಯಣನಿನ್ದಿತಪುರುಷೈಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ಅಕ್ರಮಃ| ದಶ ಚಾಷ್ಟೌ ಚೇತಿ ಅಷ್ಟಾದಶ; ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಪುನಸ್ತದುಕ್ತಿಃ ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾದೌ ದ್ವಿತ್ವಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಮಾನಸ್ಥಾನತ್ವಾಚ್ಛೂಕದೋಷನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಅಕ್ರಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕೋ ಜಲಶೂಕಃ, ಸ ತು ವಿಷಜನ್ತುರ್ಜಲಮಲೋದ್ಭವೋ ಜೀವವಿಶೇಷಃ ಸಶೂಕಃ, ತತ್ಪ್ರಧಾನೋ ಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧೌ ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತೋ ಯೋಗಃ ಶೂಕದೋಷ ಉಚ್ಯತೇ, ತನ್ಮುಖ್ಯತ್ವಾತ್ ಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧೌ ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಯೋಗಾಃ ಶೂಕಾಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ, ತಸ್ಯ ದೋಷೋ ವಿಕಾರಃ, ಶೂಕಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಾತ್ “ಕ್ವಚಿದ್ದೋಷಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಧ್ಯಾಖ್ಯಾಂ ಲಭನ್ತೇ” ಇತ್ಯಾಗಮಾತ್, ಅತ ಏವ ಶೂಕದೋಷವಿವರಣೇ ಶೂಕದೋಷನಿಮಿತ್ತತ್ವಾತ್ ವ್ಯಾಧಯ ಏವ ವಕ್ತವ್ಯಾಃ| ಅತ್ರ ಶೂಕಜಾ ಇತಿ ಶೂಕದೋಷಜಾ ವ್ಯಾಧಯಃ| ಅಕ್ರಮಾದಿತಿ ಅನುಚಿತವೃದ್ಧಿಕ್ರಮಾತ್, ಅನುಚಿತಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಭೂರಿವಿಕಾರಕರಜಲಶೂಕಯೋಗಾನಾಮಾಚರಣಾತ್, ಜಲಶೂಕಯೋಗಾನಾಂ ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನಾದೌ ವಿಸ್ತರಃ| ಯಥಾ– “ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥಿಜಲಶೂಕಮಥಾಬ್ಜಪತ್ರಮನ್ತರ್ವಿದಹ್ಯ ಮತಿಮಾನ್ಸಹ ಸೈನ್ಧವೇನ| ಏತದ್ವಿರೂಢಬೃಹತೀಫಲಜೋಪಪಿಷ್ಟಮಾಲೇಪನಂ ಮಹಿಷವಿಡ್ವಿಮಲೀಕೃತೇಽಙ್ಗೇ|| ಸ್ಥೂಲಂ ಮಹತ್ತರತುರಙ್ಗಮತುಲ್ಯಮಾಶು ಶೇಫಂ ಕರೋತ್ಯಭಿಮತಂ ನ ಹಿ ಸಂಶಯೋಽಸ್ತಿ|” ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಚ್ಚ ಜಲಶೂಕರಹಿತಮಶ್ವಗನ್ಧಾದಿತೈಲಂ, ತದುಚಿತಮೇವ ಲಿಙ್ಗವರ್ಧನಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ ಅಶ್ವಗನ್ಧಾವಚಾಕುಷ್ಠಮಾಂಸೀಸಿಂಹೀಫಲಾನ್ವಿತಮ್| ಚತುರ್ಗುಣೇನ ದುಗ್ಧೇನ ತಿಲತೈಲಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಸ್ತನಲಿಙ್ಗಕರ್ಣಪಾಲಿವರ್ಧನಂ ಮ್ರಕ್ಷಣಾದಿದಮ್||” ಇತಿ| ಶೇಫಸೋ ಲಿಙ್ಗಸ್ಯ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– ಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧಿರೇವ ಕಾಮಪರಾಯಣನಿನ್ದಿತಪುರುಷೈಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ಅಕ್ರಮಃ| ದಶ ಚ ಅಷ್ಟೌ ಚೇತಿ ಅಷ್ಟಾದಶ, ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಪುನಸ್ತದುಕ್ತಿಃ ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾದೌ ದ್ವಿತ್ವಸಙ್ಖ್ಯಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸರ್ಷಪಿಕಾಮಾಹ– ಗೌರೇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕದುರ್ಭುಗ್ನಹೇತುಕೇತಿ ದುರ್ಭುಗ್ನಶೂಕಹೇತುಕೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿಡಕಾದಿಷು ಉಭಯವಚನಮಿತಿ(?) ಪರನಿಪಾತಃ ದುರ್ಭುಗ್ನೋ ದುರವಚಾರಿತಃ| ‘ಶೂಕದುರ್ಭಗಹೇತುಕಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಶೂಕನಿಮಿತ್ತಾ, ದುಷ್ಟಯೋನಿನಿಮಿತ್ತಾ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನಿತಾಂ ಸರ್ಷಪಿಕಾಮಾಹ– ಗೌರೇತ್ಯಾದಿ| ಗೌರಸರ್ಷಪತುಲ್ಯಾ| ಶೂಕದುರ್ಭುಗ್ನಹೇತುಕೇತಿ ದುರ್ಭುಗ್ನಶೂಕಹೇತುಕೇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಪಿಡಕಾದಿಷು ಉಭಯವಚನಮ್’ ಇತಿ ಪರನಿಪಾತಃ| ದುರ್ಭುಗ್ನೋ ದುರವಚಾರಿತಃ| “ಶೂಕದುರ್ಭಗಹೇತುಕೀ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ತತ್ರ ಶೂಕನಿಮಿತ್ತಾ ದುಷ್ಟಯೋನಿನಿಮಿತ್ತಾ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಷ್ಠೀಲಿಕಾಮಾಹ– ಕಠಿನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮೈರ್ಭುಗ್ನೈರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶೂಕೈರಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಿಷಮೈರಿತಿ ಅಪ್ರಶಸ್ತೈಃ| ಅಷ್ಠೀಲಿಕಾ ಲೌಹಕಾರಸ್ಯ ಭಾಣ್ಡೀವಿಶೇಷ, ತತ್ತುಲ್ಯತ್ವಾದಷ್ಠೀಲಿಕಾ|೩|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಷ್ಟೀಲಿಕಾಮಾಹ– ಕಠಿನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮೈರ್ಭುಗ್ನೈರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶೂಕೈರಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಿಷಮೈಃ ಅಪ್ರಶಸ್ತೈಃ, ಭುಗ್ನೈರ್ವಕ್ರೈಃ| ಅಷ್ಠೀಲಿಕಾ ಲೋಹಕಾರಭಾಣ್ಡವಿಶೇಷಃ, ತತ್ತುಲ್ಯತ್ವಾದಷ್ಠೀಲಿಕಾ; ಸಾ ಚ ವಾತೇನ|೩|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗ್ರಥಿತಮಾಹ– ಶೂಕೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕೈರ್ಯತ್ ಪೂರಿತಂ ಶಶ್ವದ್ಗ್ರಥಿತಮಿತಿ ಶೂಕೈಃ ಸರ್ವದಾ ಪೂರಿತಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಯತ್ ಗ್ರನ್ಥಿಲಂ ತತ್ ಗ್ರಥಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಗ್ರನ್ಥಿತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಗ್ರಥಿತಸಞ್ಜ್ಞಾ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಫಾದ್ಗ್ರಥಿತಮಾಹ– ಶೂಕೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕೈಃ ಸರ್ವದಾ ಪೂರಿತಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಯತ್ತದ್ಗ್ರಥಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗ್ರಥಿತತ್ವಾದ್ ಗ್ರಥಿತಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಶಶ್ವದಿತಿ ಅಹರಹಃ| ಶೂಕಪೂರಣಂ ಶೇಫಸಿ, ಏತೇನೈಕದಿನಾನ್ತರಪೂರಣಂ ಪ್ರಶಸ್ತಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಮತನ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯಾಃ| ನಿತ್ಯಪೂರಣಾದ್ ಗ್ರಥಿತನಾಮ್ನೋ ರೋಗಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕುಮ್ಭಿಕಾಮಾಹ– ಕುಮ್ಭಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಮ್ಭೀ ಕುಮ್ಭೀಲತಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಫಲಂ ಕುಮ್ಭೀ; ತದ್ಧಿತಸ್ಯ ಲುಕ್; ‘ಇವೇ ಪ್ರತಿಕೃತೌ’ ಇತಿ ಕನ್ ಕುಮ್ಭೀಫಲವತ್ ಕುಮ್ಭಿಕಾ| ಅಶುಭೇತಿ ಶುಭಂ ಶುಕ್ಲಂ ತದ್ವಿರೋಧೇ ನಞ್, ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಆಶುಜಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್|೪|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಕುಮ್ಭಿಕಾಮಾಹ– ಕುಮ್ಭಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಮ್ಭಿಕಾ ಕುಮ್ಭಕಾರೀ, ತಸ್ಯಾಃ ಫಲಂ ಕುಮ್ಭೀ, ತದ್ಧಿತಸ್ಯ ಲುಕ್ “ಇವೇ ಪ್ರತಿಕೃತೌ” ಇತಿ ಕನ್, ಕುಮ್ಭೀಫಲವತ್ ಕುಮ್ಭಿಕಾ, ತಥಾ ಜಾಮ್ಬವಾಸ್ಥಿರೂಪಾ ಜಮ್ಬೂಫಲಾಸ್ಥಿಸದೃಶೀ, ಅಶುಭಾ ಶುಭಂ ಶುಕ್ಲಂ ನ ಶುಭಾ ಅಶುಭಾ ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜನಿತಾ| ‘ಆಶುಜಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್|೪|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಲಜೀಮಾಹ– ತುಲ್ಯಜಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತುಲ್ಯಜಾಮಿತಿ ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾ ಅಲಜೀ ತತ್ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಾ, ಸಾ ಚ ರಕ್ತಾಽಸಿತಾ ಸ್ಫೋಟಚಿತಾ| ತುಲ್ಯತ್ವಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಯಥಾಪ್ರೋಕ್ತಾಮಿತಿ| ಅಲಜೀ ಯಥಾಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯಾದೃಶಲಕ್ಷಣಾ ತಥೇಯಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷಾ ಚ ಕಾರಣಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾತ್ ಪ್ರಮೇಹಂ ವಿನಾ ಲಿಙ್ಗ ಏವ ಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ ತತಃ ಪೃಥಗ್ಭೂತಾ ಜ್ಞೇಯಾ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಲಜೀಮಾಹ– ತುಲ್ಯಜಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಚಕ್ಷಣಃ ಅಲಜೀಪಿಡಕಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಂ? ತುಲ್ಯಜಾಮಿತಿ| ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾ ಅಲಜೀ, ತತ್ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಾ| ಸಾ ಚ ರಕ್ತಾಸಿತಸ್ಫೋಟಚಿತಾ| ತುಲ್ಯತ್ವಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಯಥಾಪ್ರೋಕ್ತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾ ಅಲಜೀ ಯಥಾಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯಾದೃಶಲಕ್ಷಣಾ ತಥೇಯಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷಾ ಚ ಕಾರಣಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾತ್ ಪ್ರಮೇಹಂ ವಿನಾ ಲಿಙ್ಗ ಏವ ಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ ತತಃ ಪೃಥಗ್ಭೂತಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಇಯಮಪಿ ದುಷ್ಟಶೂಕಾವಚಾರಣಾಜ್ಜ್ಞೇಯಾ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೃದಿತಮಾಹ– ಮೃದಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪೀಡಿತಮಿತಿ ಅಧಿಕೃತತ್ವಾತ್ ಶೂಕಪಾತಾನನ್ತರಂ ಪೀಡಿತಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ಪೀಡಿತಂ ‘ಲಿಙ್ಗಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸಂರಬ್ಧಂ ಸಶೋಥಮ್|೫|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮೃದಿತಮಾಹ– ಮೃದಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂರಬ್ಧಂ ಸಶೋಫಂ ತನ್ಮೃದಿತಂ ಮೃದಿತಾಖ್ಯಂ ರೋಗಾಕ್ರಾನ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ಪೀಡಿತಮಿತ್ಯಧಿಕೃತತ್ವಾತ್ ಶೂಕಪಾತಾನನ್ತರಂ ಪೀಡಿತಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್|೫|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾಮಾಹ– ಪಾಣಿಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಭೃಶಸಮ್ಮೂಢೇ ಇತ್ಯಧಿಕಾರಾತ್ ಪಾತಿತಶೂಕೇ ಲಿಙ್ಗೇ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಭೃಶಸಮ್ಮೂಢೇ ಪಿಚ್ಚಿತಾವನತೇ, ಅತ್ರಾಪಿ ‘ವಾತಕೋಪಾತ್’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾಮಾಹ– ಪಾಣಿಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಭೃಶಸಮ್ಮೂಢೇ ಇತ್ಯತ್ರಾಧಿಕಾರಾತ್ ಪಾತಿತಶೂಕೇ ಲಿಙ್ಗೇ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಭೃಶಸಮ್ಮೂಢೇ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿಚ್ಚಿತಾವನತೇ ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾ ಸ್ಯಾತ್, ಅತ್ರಾಪಿ ವಾತಪ್ರಕೋಪ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಧಿಮನ್ಥಮಾಹ– ದೀರ್ಘಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಮಿತಿ ಶೂಕಪಾತಕೃತಾಭ್ಯಾಮ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಶೂಕದೋಷಾಭಿಹಿತೇ ಶೂಕಪಾತೋಽನುಕ್ತೋಽಪಿ ಜ್ಞೇಯಃ| ವೇದನಾರೋಮಹರ್ಷಕೃದಿತಿ ವೇದನಯಾ ರೋಮಹರ್ಷಂ ಕರೋತಿ||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅವಮನ್ಥಮಾಹ– ದೀರ್ಘಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೀರ್ಘಾ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಃ, ಬಹ್ವ್ಯಃ ಬಹುಲಾಃ| ಕಫಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಮಿತಿ ಶೂಕಪಾತಕೃತಾಭ್ಯಾಮ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರ ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಶೂಕದೋಷೇಷು ಶೂಕಪಾತೋಽನುಕ್ತೋಽಪಿ ಜ್ಞೇಯಃ| ವೇದನಯಾ ರೋಮಹರ್ಷಂ ಕರೋತಿ ಇತಿ ವೇದನಾರೋಮಹರ್ಷಕೃತ್| ಅಧಿಮನ್ಥ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪುಷ್ಕರಿಕಾಮಾಹ– ಪಿಡೇಕೇತ್ಯಾದಿ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪುಷ್ಕರಿಕಾಮಾಹ– ಪಿಡಕಾಭಿಶ್ಚಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ಪಿಡಕೈವ ಪಿಡಕಾಭಿಶ್ಚಿತಾ ವ್ಯಾಪ್ತಾ| ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಸಂಸ್ಥಾನೇತಿ ಕಮಲಕೋಶತುಲ್ಯಾ, ಪುಷ್ಕರಿಕೇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಪಿತ್ತಶೋಣಿತಾದ್ವಿಜ್ಞೇಯಾ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಮಾಹ– ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ|೮|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಮಾಹ– ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿನಾಮಾನಂ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಂ, ಶೂಕದೂಷಿತಂ ಶೂಕೇನ ದುಷ್ಟಿಂ ನೀತಂ ರಕ್ತಂ ಜನಯೇತ್|೮|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉತ್ತಮಾಮಾಹ– ಮುದ್ಗಮಾಷೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಏಷೋತ್ತಮಾ ವ್ಯಾಧಿಃ ಶೂಕಾಜೀರ್ಣನಿಮಿತ್ತಜಾ ಭವತಿ, ಶೂಕಾಜೀರ್ಣಂ ಪುನಃ ಪುನರ್ದುರವಚಾರಿತಶೂಕವಿಕೃತಿರೂಪಮೇವ| “ವ್ಯಾಧಿರೇಷೋತ್ತಮೋ ನಾಮ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಏಷೋತ್ತಮ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶಃ ಪೂರ್ವತ್ರಾಸಿದ್ಧವಿಧೇರನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ ಸಾಧುಃ||೮||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉತ್ತಮಮಾಹ– ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಉತ್ತಮೋ ನಾಮ ವ್ಯಾಧಿಃ ಶೂಕಾಜೀರ್ಣನಿಮಿತ್ತಜೋ ಭವತಿ, ಶೂಕಾಜೀರ್ಣಂ ಪುನಃ ಪುನರ್ದುರವಚಾರಿತಶೂಕವಿಕೃತಿರೂಪಮೇವ, ತದೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ತತೋ ಜಾಯತ ಇತಿ| ‘ ವ್ಯಾಧಿರೇಷೋತ್ತಮ’ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶಃ| ಪೂರ್ವತ್ರಾಸಿದ್ಧವಿಧೇರನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ಸಾಧುಃ||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶತಪೋನಕಮಾಹ– ಛಿದ್ರೈರಣುಮುಖೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಛಿದ್ರೈರಿತಿ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕದೋಷಜನಿತವಾತಶೋಣಿತಜೈಃ, ಚಿತಮುಪಚಿತಮ್, ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಲೇಖನೋಪದೇಶಃ| ಶತಪೋನಕಶ್ಚಾಲನಿಕಾ, ತತ್ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಶತಪೋನಕಃ||೯||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶತಪೋನಕಮಾಹ– ಛಿದ್ರೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಛಿದ್ರೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮುಖೈಃ ಸಮನ್ತತಃ ಸರ್ವತಶ್ಚಿತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಂ, ಸ ವ್ಯಾಧಿಃ ಶತಪೋನಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಛಿದ್ರೈರಿತಿ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕಜನಿತವಾತಶೋಣಿತಜೈಃ| ಶತಪೋನಕಶ್ಚಾಲನಿಕಾ, ತತ್ತುಲ್ಯಃ ಶತಪೋನಕಃ||೯||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ವಕ್ಪಾಕಮಾಹ– ವಾತಪಿತ್ತಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕದೋಷೇಷು ಕ್ವಚಿತ್ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ದೋಷಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಶೂಕವಿಶೇಷಾದಾಹಾರಾಚಾರಭೇದಾಚ್ಚ ಸಮರ್ಥನೀಯಮ್||೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ವಕ್ಪಾಕಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪಿತ್ತಕೃತಃ ತ್ವಕ್ಪಾಕನಾಮಾ ವ್ಯಾಧಿರ್ಜ್ಞೇಯಃ| ಸ ಚ ಜ್ವರದಾಹೌ ಕರೋತಿ| ಅಯಂ ಚ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕದೂಷಿತವಾತಪಿತ್ತಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೂಕದೋಷೇಷು ಕ್ವಚಿತ್ಕಸ್ಯಚಿದ್ದೋಷಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಶೂಕವಿಶೇಷಾದಾಹಾರಾದಿಭೇದಾಚ್ಚ ಸಮರ್ಥನೀಯಮ್||೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶೋಣಿತಾರ್ಬುದಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೈಃ ಸ್ಫೋಟೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಪಿಡಕಾಭಿರಿತಿ ಸ್ವಲ್ಪಾಭಿರ್ನಿಪೀಡಿತಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯಸ್ಯ ವಾಸ್ತುರುಜ ಇತಿ ವಾಸ್ತು ವ್ರಣಾಧಿಷ್ಠಾನಂ, ತತ್ರ ರುಜಃ, ಅಗಾಧೋಚ್ಛ್ರಿತಮಾಂಸಶೋಥತ್ವಾತ್| ‘ಬಸ್ತಿರುಜಶ್ಚೋಗ್ರಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಅರ್ಬುದಂ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕಜಶೋಣಿತಕೃತಮ್||೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶೋಣಿತಾರ್ಬುದಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿಡಕಾಭಿರಿತಿ ಸ್ವಲ್ಪಾಭಿಃ ನಿಪೀಡಿತಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯಸ್ಯ ವಾಸ್ತುರುಜ ಇತಿ ವಾಸ್ತು ವ್ರಣಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ತತ್ರ ಉಗ್ರಾ ರುಜಃ, ಅಗಾಧೋಚ್ಛ್ರಿತಮಾಂಸಶೋಥತ್ವಾತ್| ‘ಬಸ್ತಿರುಜಶ್ಚೋಗ್ರಾಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಸರ್ವದಾ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕಜಶೋಣಿತಕೃತಮ್||೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಮಾಹ– ಮಾಂಸದೋಷೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸದೋಷೇಣೇತಿ ಶೂಕಪಾತಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಹಾರಾದಿನಾ ಕೃತೇನ ಮಾಂಸದೋಷೇಣ|೧೨|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಮಾಹ– ಮಾಂಸದೋಷೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕಪಾತಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಹಾರಾದಿನಾ ಕೃತೇನ ಮಾಂಸದೋಷೇಣ, ಅತ್ರಾಪಿ ಶೋಣಿತಂ ಹೇತುಃ, ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಸಞ್ಜ್ಞಾ|೧೨|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಾಂಸಪಾಕಮಾಹ– ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಗಲನ್ತಿ, ಸರ್ವಾಶ್ಚ ವೇದನಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಜಾಃ||೧೨||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಾಂಸಪಾಕಮಾಹ– ಶೀರ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಗಲನ್ತಿ| ಸರ್ವಾಶ್ಚ ವೇದನಾಃ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಜಾಃ, ಅಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಃ||೧೨||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿದ್ರಧಿಮಾಹ– ವಿದ್ರಧಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಯಥೋಕ್ತಮಿತಿ ‘ನಾನಾವರ್ಣರುಜಾಸ್ರಾವಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸನ್ನಿಪಾತಜವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಂ ವಿದ್ರಧಿಮಿಹ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿದ್ರಧಿಮಾಹ– ಯಥೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿಪಾತವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣೇನ ಜಾನೀಯಾತ್| ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನೋಕ್ತಂ ‘ನಾನಾವರ್ಣರುಜಾಸ್ರಾವಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಿಲಕಾಲಕಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಚಿತ್ರಾಣೀತಿ ನಾನಾವರ್ಣಾನಿ| ಸವಿಷಾಣೀತಿ ಶೂಕಾನಾಂ ಸವಿಷತ್ವೇಽಪಿ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್| ಕಾಲಾನೀತಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ, ಕೃಷ್ಣತಿಲತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ತಿಲಕಾಲಕಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಗಲನ್ತಿ||೧೪-೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಿಲಕಾಲಕಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಶೂಕಾನಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ, ಅಥವಾ ಚಿತ್ರಾಣಿ, ಅಥವಾ ಸವಿಷಾಣಿ, ತಾನಿ ಸಂಹತ್ಯಾಶು ಶೀಘ್ರಂ ನಿರವಶೇಷತಃ ಸಮಗ್ರಂ ಮೇಢ್ರಂ ಪಚನ್ತಿ, ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾನಿ, ಚಿತ್ರಾಣೀತಿ ಶುಕ್ಲಪೀತನೀಲಾದಿನಾನಾವರ್ಣಾನಿ, ಸವಿಷಾಣೀತಿ ಶೂಕಾನಾಂ ಸವಿಷತ್ವೇಽಪಿ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮುಕ್ತಂ, ತಥಾ ಕಾಲಾನೀತಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಪರಿಣತತಿಲಫಲವರ್ಣಾನಿ ಭೂತ್ವಾ ಶೀರ್ಯನ್ತಿ ಗಲನ್ತಿ, ತಾನ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾನ್ ತಿಲಕಾಲಕಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್, ಕೃಷ್ಣತಿಲತುಲ್ಯವರ್ಣತ್ವಾತ್ತಿಲಕಾಲಕಸಞ್ಜ್ಞಾ||೧೪-೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶೂಕದೋಷೇಷ್ವಸಾಧ್ಯಾನಾಹ– ತತ್ರ ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋಽಯಂ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಸ ಚ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತೀತ್ಯನನ್ತರಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನ ಸಾಧ್ಯತಾಽಪ್ಯೇಷಾಮಚಿರತ್ವಾದಿನಾ ಭವತಿ, ಅತ ಏವ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಮುಪಪನ್ನಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ದುರ್ಜ್ಞಾನಾತ್ ಸಾಧ್ಯೇ ಏವ ಅಸಾಧ್ಯತಾರೋಪಾದಸಮ್ಪೂರ್ಣಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯೇಽಪಿ ಕ್ರಿಯಾಸಿದ್ಧೇಶ್ಚ ಮಾ ನಿವರ್ತತಾಂ ಭಿಷಗಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕಾರುಣಿಕತಯಾ ಆಚಾರ್ಯ ಉಪದಿಶತೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್||೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶೂಕದೋಷೇಷ್ವಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಶೂಕದೋಷೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಯನ್ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಂ, ತಥಾ ಯೋ ಮಾಂಸಪಾಕಃ, ತಥಾ ವಿದ್ರಧಿಃ, ತಥಾ ಯೇ ಚ ತಿಲಕಾಲಕಾಃ ಸ್ಯುಃ, ಏತೇ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ| ಯೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಸ ಚ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತೀತ್ಯನನ್ತರಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ತೇನ ಸಾಧ್ಯತಾಽಪ್ಯೇಷಾಮಚಿರತ್ವಾದಿನಾ ಭವತಿ, ಅತ ಏವ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಮುಪಪನ್ನಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ||೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶೂಕದೋಷನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯಕೃತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶೂಕದೋಷನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೮||