Adhikarana ശോഥസമ്പ്രാപ്തിഃ (൧-൨) · Śloka ൩
അഥ ശോഥനിദാനമ് |
രക്തപിത്തകഫാന് വായുര്ദുഷ്ടോ ദുഷ്ടാന് ബഹിഃസിരാഃ |
നീത്വാ രുദ്ധഗതിസ്തൈര്ഹി കുര്യാത്ത്വങ്മാംസസംശ്രയമ് ||൧||
ഉത്സേധം സംഹതം ശോഥം തമാഹുര്നിചയാദതഃ |
സര്വം ഹേതുവിശേഷൈസ്തു രൂപഭേദാന്നവാത്മകമ് ||൨||
ദോഷൈഃ പൃഥഗ്ദ്വയൈഃ സര്വൈരഭിഘാതാദ്വിഷാദപി |൩|
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
अथ शोथनिदानम् |
रक्तपित्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः |
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् ||१||
उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः |
सर्वं हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् ||२||
दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि |३|
(वा. नि. अ. १३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉദരേ ശോഥസ്യോപദ്രവത്വേനോക്തത്വാത്തദനന്തരം ശോഥനിദാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– രക്തപിത്തകഫാനിത്യാദി| രക്തപിത്തകഫാന് സ്വഹേതുഭിഃ സ്വാതന്ത്ര്യേണ ദുഷ്ടാന് കുപിതാന്, ദുഷ്ടഃ സ്വഹേതുകുപിതോ വായുര്ബഹിഃസിരാ ബാഹ്യാ അഗമ്ഭീരാഃ സിരാ നീത്വാ ഗമയിത്വാ, തൈഃ രക്തപിത്തകഫൈഃ രുദ്ധഗതിരാവൃതമാര്ഗോ വായുരുത്സേധമുച്ഛ്രായം കുര്യാദിതി യോജനാ| ബഹിഃസിരാശബ്ദേനാത്രാഗമ്ഭീരതയോക്താനാം സ്രോതസാമപി ഗ്രഹണമ്| ത്വങ്മാംസസംശ്രയമിത്യനേന വ്രണശോഥാദ്ഭേദം ദര്ശയതി, അഷ്ടസു വ്രണവാസ്തുഷു വ്രണശോഥസ്യ സമ്ഭവാത്| യദുക്തം സുശ്രുതേന– “ത്വങ്മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധികോഷ്ഠമര്മാണീത്യഷ്ടൌ വ്രണവാസ്തൂനി ഭവന്തി|” (സു. സൂ. അ. ൨൨) ഇതി| സംഹതം സംഹതാത്മകമ്| കുതഃ സംഹതാത്മകമിത്യത ആഹ– നിചയാദത ഇതി| അതോऽസ്മാത് പൂര്വോക്താത് രക്തസഹിതദോഷത്രയസമുദായാത്; ഏതേന രക്തസഹിതത്രിദോഷജന്യത്വമസ്യോക്തം ഭവതി| സര്വമിത്യാദി സര്വമിതി പൂര്വേണ സമ്ബധ്യതേ, സര്വമുത്സേധം ശോഥമാഹുരിത്യര്ഥഃ| ഹേതുവിശേഷൈരിതി ദോഷത്രയാഭിഘാതപ്രഭൃതിഭിഃ കാരണഭേദൈര്യോ രൂപഭേദസ്തസ്മാത് സര്വം നവാത്മകമാഹുരിതി പൂര്വക്രിയയാ സമ്ബന്ധഃ| ‘സര്വഹേതുവിശേഷൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സര്വേഷാം ഹേതുവിശേഷൈരിത്യര്ഥഃ| ദ്വയൈരിതി ദ്വന്ദ്വൈഃ, സര്വൈസ്ത്രിഭിഃ||൧-൨||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഉദരേ ശോഥസ്യോപദ്രവത്വേനോക്തത്വാത് തദനന്തരം ശോഥനിദാനമ്| അസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– രക്തേത്യാദി| സ്വഹേതുഭിഃ സ്വാതന്ത്ര്യേണ ദുഷ്ടാന് കുപിതാന് രക്തപിത്തകഫാന് സ്വഹേതുദുഷ്ടഃ കുപിതോ വായുര്ബഹിഃസിരാഃ ബാഹ്യാ അഗമ്ഭീരാഃ സിരാഃ നീത്വാ ഗമയിത്വാ തൈഃ രക്തപിത്തകഫൈഃ രുദ്ധഗതിരാവൃതമാര്ഗോ വായുരുത്സേധമുച്ഛ്രായം കുര്യാദിതി യോജനാ| ബഹിഃസിരാശബ്ദേന അഗമ്ഭീരതയാ ഉത്താനസ്രോതസാമപി ഗ്രഹണമ്| ത്വങ്മാംസസംശ്രയമിത്യനേന വ്രണശോഥാദ്ഭേദം ദര്ശയതി, പച്യതോ വ്രണസ്യ വാസ്തൂന്യഷ്ടൌ, ശോഥസ്യ ത്വങ്മാംസേ, ഇതി ഭേദഃ; തദുക്തമ്– “ത്വങ്മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധികോഷ്ഠമര്മാണീത്യഷ്ടൌ വ്രണവാസ്തൂനി ഭവന്തി|” ഇതി| അഷ്ടസു വ്രണവാസ്തുഷു വ്രണശോഥസ്യ സമ്ഭവാത്| സംഹതം സംഹതാത്മകം, കുതഃ സംഹതാത്മകമിത്യാഹ– നിചയാത്| അതഃ പൂര്വോക്താത് രക്തസഹിതദോഷത്രയസമുദായാത്; ഏതേന ദോഷത്രയജന്യത്വമസ്യോക്തമ്| തസ്യ സങ്ഖ്യാമാഹ– സര്വമിതി പൂര്വേണ സമ്ബധ്യതേ, സര്വമുത്സേധം ശോഫമിത്യാഹുരിത്യര്ഥഃ| ഹേതുവിശേഷൈര്ദോഷത്രയാഭിഘാതപ്രഭൃതികാരണഭേദൈര്യോ രൂപഭേദഃ തസ്മാന്നവാത്മകമാഹുരിതി പൂര്വക്രിയയാ സമ്ബന്ധഃ, ‘സര്വഹേതുവിശേഷൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സര്വേഷാം ശോഥാനാം ഹേതുവിശേഷൈരിത്യര്ഥഃ| ദോഷൈരിതി പൃഥക് ത്രിഭിര്ദോഷൈസ്ത്രയഃ, മിലിതൈര്ദ്വയൈസ്ത്രയഃ, അഭിഘാതേനൈകഃ, വിഷേണ ചൈകഃ||൧-൨||
Adhikarana ശോഥപൂര്വരൂപമ് (൩) · Śloka ൩
തത്പൂര്വരൂപം ദവഥുഃ സിരായാമോऽങ്ഗഗൌരവമ് ||൩||
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम् ||३||
(वा. नि. अ. १३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൂര്വരൂപമാഹ– തദിത്യാദി| ദവഥുരുപതാപഃ| സിരായാമഃ സിരാപ്രസരണവത് പീഡാ||൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പൂര്വരൂപമാഹ– തദിത്യാദി| ദവഥുശ്ചക്ഷുരാദിഷു തീവ്രദാഹഃ, യദുക്തം ചരകേ– “ദവഥുശ്ചക്ഷുരാദിഭ്യസ്തീവ്ര ഊഷ്മാ പ്രവര്തതേ”| സിരായാമഃ സിരാപ്രസാരണവത് പീഡാ||൩||
Adhikarana ശോഥനിദാനമ് (൪-൫) · Śloka ൫
ശുദ്ധ്യാമയാഭുക്തകൃശാബലാനാം ക്ഷാരാമ്ലതീക്ഷ്ണോഷ്ണഗുരൂപസേവാ |
ദധ്യാമമൃച്ഛാകവിരോധിദുഷ്ടഗരോപസൃഷ്ടാന്നനിഷേവണം ച ||൪||
അര്ശാംസ്യചേഷ്ടാ ന ച ദേഹശുദ്ധിര്മര്മോപഘാതോ വിഷമാ പ്രസൂതിഃ |
മിഥ്യോപചാരഃ പ്രതികര്മണാം ച നിജസ്യ ഹേതുഃ ശ്വയഥോഃ പ്രദിഷ്ടഃ ||൫||
(ച. ചി. അ. ൧൨) |
View original
शुद्ध्यामयाभुक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा |
दध्याममृच्छाकविरोधिदुष्टगरोपसृष्टान्ननिषेवणं च ||४||
अर्शांस्यचेष्टा न च देहशुद्धिर्मर्मोपघातो विषमा प्रसूतिः |
मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणां च निजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः ||५||
(च. चि. अ. १२) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൂര്വരൂപാനന്തരം കാമചാരാന്നിദാനമാഹ– ശുദ്ധ്യാമയേത്യാദി| ശുദ്ധിര്വമനവിരേചനാദിഃ, ആമയാ ജ്വരാദയഃ; അഭുക്തമഭോജനം വിഗുണം ച ഭോജനം, തൈഃ കൃശാനാമബലാനാം ച ക്ഷാരാദിസേവാ നിജസ്യ ശ്വയഥോര്ഹേതുഃ| ദധ്യാദയഃ സ്വതന്ത്രാ ഏവ ഹേതവഃ, ആമമപക്വം, ദുഷ്ടം ദോഷജനകം മന്ദകനവോദകാദി, ഗരം സംയോഗജം വിഷമ്| അചേഷ്ടാ നിഷ്ക്രിയത്വമ്| ന ച ദേഹശുദ്ധിരിതി ശോധനാര്ഹേऽപി ദോഷേ ദേഹാശുദ്ധിഃ| മര്മോപഘാത ഇഹ ദോഷകൃത ഏവ ജ്ഞേയഃ, ബാഹ്യഹേതുജസ്തു മര്മോപഘാത ആഗന്തുശോഥഹേതുരേവ| വിഷമാ പ്രസൂതിരാമഗര്ഭപതനാദികാ| മിഥ്യോപചാരോऽസമ്യക്കരണമസമ്യഗുപചാരഃ| പ്രതികര്മണാം വമനാദീനാമ്||൪-൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ കാരണമാഹ– ശുദ്ധീത്യാദി| ശുദ്ധിര്വമനാദിഃ, ആമയാ ജ്വരാദയഃ, അഭുക്തമഭോജനമ്, ഏതൈര്യേ കൃശാസ്തഥാ അബലാശ്ച, തേഷാം ക്ഷീരാദിസേവനം നിജസ്യ ശ്വയഥോഃ കാരണം; ദധ്യാദി തു സ്വതന്ത്രമേവ കാരണമ്| ആമമപക്വം, ദുഷ്ടം ദോഷജനകം മണ്ഡകനവോദകാദി, ഗരം സംയോഗജം വിഷമ്, അചേഷ്ടാ നിഷ്ക്രിയത്വം, ന ച ദേഹശുദ്ധിരിതി ശോധനാര്ഹേऽപി ദോഷേ തത്ര ദേഹാശുദ്ധിഃ| മര്മോപഘാത ഇഹ ദോഷകൃത ഏവ ജ്ഞേയഃ, ബാഹ്യഹേതുജശ്ച മര്മോപഘാത ആഗന്തുശോഫഹേതുരേവ| വിഷമാ പ്രസൂതിരിതി ആമഗര്ഭപതനാദികാ| പ്രതികര്മണാം വമനാദീനാം, മിഥ്യോപചാരഃ അസമ്യഗുപചാരഃ||൪-൫||
Adhikarana ശോഥസാമാന്യലക്ഷണമ് (൬) · Śloka ൬
സഗൌരവം സ്യാദനവസ്ഥിതത്വം സോത്സേധമൂഷ്മാऽഥ സിരാതനുത്വമ് |
സലോമഹര്ഷശ്ച വിവര്ണതാ ച സാമാന്യലിങ്ഗം ശ്വയഥോഃ പ്രദിഷ്ടമ് ||൬||
View original
सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमूष्माऽथ सिरातनुत्वम् |
सलोमहर्षश्च विवर्णता च सामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम् ||६||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– സേത്യാദി| സഗൌരവമിതി അനവസ്ഥിതത്വവിശേഷണം, തഥാ സോത്സേധമിതി ച||൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– സഗൌരവമിത്യാദി| ഊഷ്മസന്താപയുക്തം സിരാകൃശത്വം താസാമലാഭാത്||൬||
Adhikarana വാതശോഥലിങ്ഗമ് (൭) · Śloka ൭
ചലസ്തനുത്വക് പരുഷോऽരുണോऽസിതഃ സുഷുപ്തിഹര്ഷാര്തിയുതോऽനിമിത്തതഃ |
പ്രശാമ്യതി പ്രോന്നമതി പ്രപീഡിതോ ദിവാബലീ ച ശ്വയഥുഃ സമീരണാത് ||൭||
(ച. ചി. അ. ൧൨) |
View original
चलस्तनुत्वक् परुषोऽरुणोऽसितः सुषुप्तिहर्षार्तियुतोऽनिमित्ततः |
प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडितो दिवाबली च श्वयथुः समीरणात् ||७||
(च. चि. अ. १२) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതശോഥലിങ്ഗമാഹ– ചല ഇത്യാദി| തനുത്വക് അബഹലത്വക്| അസിതഃ കൃഷ്ണഃ| സുഷുപ്തിഃ സ്പര്ശാജ്ഞതാ; ഹര്ഷോ ഝിണിഝിണിവദ്വേദനാ, കിംവാ രോമഹര്ഷഃ| അനിമിത്തതഃ പ്രശാമ്യതീതി വായോശ്ചലത്വേന കദാചിന്നിമിത്തം വിനാऽപി ലീനോ ഭവതി; ‘നിമിത്തത’ ഇതി പാഠേ സ്നേഹോഷ്ണമര്ദനാദേര്നിമിത്തതഃ പ്രശാമ്യതി ഉപശമം പ്രാപ്നോതീതി, ഉപശയാര്ഥമേതദുക്തമ്| പ്രോന്നമതി പ്രപീഡിത ഇതി പ്രപീഡിതഃ സന്നന്തരുന്നമതീത്യര്ഥഃ| ദിവാബലീതി ദിവാ ബലവാന്, നത്വബലീ| സ്നേഹോഷ്ണമര്ദനാദ്യൈശ്ച പ്രശാമ്യേത്, സ ച വാതികഃ; “യശ്ചാപ്യരുണവര്ണാഭഃ ശോഥോ നക്തം പ്രണശ്യതി|” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി ചരകവചനാത്||൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ വാതശോഥലക്ഷണമാഹ– ചലേത്യാദി| ചലഃ സ്ഥാനാത് സ്ഥാനാന്തരഗതിഃ, തനുത്വക് അബഹലത്വക്, പരുഷഃ കര്കശഃ, അരുണഃ രക്തവര്ണഃ, അസിതഃ കൃഷ്ണഃ, സുഷുപ്തിഃ സ്പര്ശാജ്ഞാനം, ഹര്ഷോ ലോമഹര്ഷഃ, അനിമിത്തതഃ പ്രശാമ്യതീതി വായോശ്ചലത്വേന ച കദാചിന്നിമിത്തം വിനാऽപി വിലീനോ ഭവതി, പ്രോന്നമതി പ്രപീഡിത ഇതി പ്രപീഡിതഃ സന്നനന്തരമുന്നമതീത്യര്ഥഃ| ദിവാബലീ ദിവാബലവാന്, യദുക്തം ചരകേ– “യശ്ചാപ്യരുണവര്ണാഭഃ ശോഫോ നക്തം പ്രശാമ്യതി|” ഇതി||൭||
Adhikarana പൈത്തികശോഥലിങ്ഗമ് (൮) · Śloka ൮
മൃദുഃ സഗന്ധോऽസിതപീതരാഗവാന് ഭ്രമജ്വരസ്വേദതൃഷാമദാന്വിതഃ |
യ ഉഷ്യതേ സ്പഷ്ടരുഗക്ഷിരാഗകൃത് സ പിത്തശോഥോ ഭൃശദാഹപാകവാന് ||൮||
(ച. ചി. അ. ൧൨) |
View original
मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः |
य उष्यते स्पष्टरुगक्षिरागकृत् स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान् ||८||
(च. चि. अ. १२) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൈത്തികമാഹ– മൃദുരിത്യാദി| ഉഷ്യതേ ഇതി ദഹ്യതേ||൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പൈത്തികമാഹ– മൃദുരിത്യാദി| മൃദുസ്പര്ശഃ, ഗന്ധയുക്തഃ, അക്ഷ്ണോ രോഗകൃത്, അതിശയദാഹപാകവാന്||൮||
Adhikarana കഫജശോഥലിങ്ഗമ് (൯) · Śloka ൯
ഗുരുഃ സ്ഥിരഃ പാണ്ഡുരരോചകാന്വിതഃ പ്രസേകനിദ്രാവമിവഹ്നിമാന്ദ്യകൃത് |
സ കൃച്ഛ്രജന്മപ്രശമോ നിപീഡിതോ ന ചോന്നമേദ്രാത്രിബലീ കഫാത്മകഃ ||൯||
(ച. ചി. അ. ൧൨) |
View original
गुरुः स्थिरः पाण्डुररोचकान्वितः प्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्द्यकृत् |
स कृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितो न चोन्नमेद्रात्रिबली कफात्मकः ||९||
(च. चि. अ. १२) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കഫജമാഹ– ഗുരുരിത്യാദി| അരോചകാന്വിത ഇതി അരോചകവ്യാധിസഹചാരീ| കൃച്ഛ്രജന്മപ്രശമ ഇതി ചിരോത്പത്തിവിനാശഃ| രാത്രിബലീതി രാത്രൌ സ്രോതോऽവരോധജേന ദേഹക്ലേദേനാചേഷ്ടയാ ച കഫസ്യ വൃദ്ധത്വാത് തജ്ജഃ ശോഥോ ബലവാന് ഭവതി; ദിവാ തു സ്ഫുടസ്രോതസി ശരീരേ സചേഷ്ടേ ച ന കഫോ ബലീ ഭവതി, കിം തര്ഹി വായുഃ, തേന തജ്ജഃ ശോഥോ ദിവാബലീ ഭവതി||൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
കഫജമാഹ– ഗുരുരിത്യാദി| സ്ഥിരഃ അചലഃ, പ്രസേകോ ലാലാസ്രാവഃ, സ കൃച്ഛ്രജന്മപ്രശമ ഇതി രാത്രൌ സ്രോതോऽവരോധജേന ദേഹക്ലേദേന ചേഷ്ടയാ ച കഫസ്യ വൃദ്ധ്യാ തജ്ജഃ ശോഥോ ബലവാന് ഭവതി| ദിവാ സ്ഫുടസ്രോതസി ശരീരേ ചേഷ്ടായുക്തേ ച കഫോ ന ബലീ വായുസ്തേന ബലീ, തജ്ജഃ ശോഥോ ദിവാബലീ ഭവതി||൯||
Adhikarana ദ്വിദോഷജ-സന്നിപാതജശോഥലിങ്ഗമ് (൧൦) · Śloka ൧൦
നിദാനാകൃതിസംസര്ഗാച്ഛ്വയഥുഃ സ്യാദ്ദ്വിദോഷജഃ |
സര്വാകൃതിഃ സന്നിപാതാച്ഛോഥോ വ്യാമിശ്രലക്ഷണഃ ||൧൦||
(ച. സൂ. അ. ൧൮) |
View original
निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः |
सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रलक्षणः ||१०||
(च. सू. अ. १८) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വ്യാമിശ്രൌഷധവിധാനാര്ഥം ക്വാപി ക്വാപി പ്രകൃതിസമസമവേതാ അപി ശിഷ്യഹിതൈഷിതയാ ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതാ അതിദേശേന പഠ്യന്തേ, യേ തു വികൃതിവിഷമസമവേതാസ്താന് കണ്ഠരവേണ പഠന്തി; അതോऽതിദേശേന ദ്വന്ദ്വത്രയസന്നിപാതാനാഹ– നിദാനാകൃതിസംസര്ഗാദിത്യാദി| വ്യാമിശ്രലക്ഷണ ഇതി മിലിതവാതാദിത്രയലിങ്ഗഃ| അനേനൈവ സര്വാകൃതിരിത്യസ്യാര്ഥേ സിദ്ധേ തദഭിധാനം വാതാദിപ്രത്യേകം കൃത്സ്നലിങ്ഗനിയമാര്ഥമ്||൧൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ദ്വന്ദ്വജത്രയസന്നിപാതജമാഹ– നിദാനേത്യാദി| ദ്വിദോഷയോര്നിദാനലക്ഷണസംസര്ഗയോഃ ദ്വിദോഷജാ ജ്ഞേയാഃ| സന്നിപാതാത് സര്വാകൃതിഃ, വ്യാമിശ്രലക്ഷണഃ മിലിതവാതാദിത്രയലിങ്ഗഃ||൧൦||
Adhikarana അഭിഘാതജശോഥലിങ്ഗമ് (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
അഭിഘാതേന ശസ്ത്രാദിച്ഛേദഭേദക്ഷതാദിഭിഃ |
ഹിമാനിലോദധ്യനിലൈര്ഭല്ലാതകപികച്ഛുജൈഃ ||൧൧||
രസൈഃ ശൂകൈശ്ച സംസ്പര്ശാച്ഛ്വയഥുഃ സ്യാദ്വിസര്പവാന് |
ഭൃശോഷ്മാ ലോഹിതാഭാസഃ പ്രായശഃ പിത്തലക്ഷണഃ ||൧൨||
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः |
हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः ||११||
रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् |
भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ||१२||
(वा. नि. अ. १३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അഭിഘാതജം ശ്വയഥുമാഹ– അഭിഘാതേനേത്യാദി| അഭിഘാതേന യഃ ശോഥഃ സ ശസ്ത്രാദിഭിര്ഭവതി| ഹിമാനിലോദധ്യനിലൈരിതി ഹിമാനിലൈരുദധ്യനിലൈശ്ച; ഉദധിഃ സമുദ്രഃ| ഭല്ലാതകപികച്ഛുജൈ രസൈഃ ശൂകൈരിതി ഭല്ലാതകരസൈഃ, കപികച്ഛ്വാ ശൂകൈശ്ച; കപികച്ഛുഃ ശൂകശിമ്ബീ||൧൧-൧൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഭിഘാതജശോഥമാഹ– അഭിഘാതേനേത്യാദി| സ ശ്വയഥുഃ ശസ്ത്രാദിഭിഃ കൃതോ ഭവതി| ഹിമാനിലഃ ശീതവായുഃ, ഉദധ്യനിലഃ സമുദ്രവാതഃ, ഭല്ലാതകരസൈഃ കപികച്ഛുശൂകൈഃ കപികച്ഛുഃ ശൂകശിമ്ബീ, ഏതേഷാം സ്പര്ശാത്; പ്രസരണശീലഃ, ഭൃശോഷ്മാ അതിശയസന്താപകൃത്, പിത്തശ്വയഥുലക്ഷണഃ||൧൧-൧൨||
Adhikarana വിഷജശ്വയഥുലിങ്ഗമ് (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൫
വിഷജഃ സവിഷപ്രാണിപരിസര്പണമൂത്രണാത് |
ദംഷ്ട്രാദന്തനഖാഘാതാദവിഷപ്രാണിനാമപി ||൧൩||
വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതമലവദ്വസ്ത്രസങ്കരാത് |
വിഷവൃക്ഷാനിലസ്പര്ശാദ്ഗരയോഗാവചൂര്ണനാത് ||൧൪||
മൃദുശ്ചലോऽവലമ്ബീ ച ശീഘ്രോ ദാഹരുജാകരഃ |൧൫|
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् |
दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ||१३||
विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात् |
विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ||१४||
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः |१५|
(वा. नि. अ. १३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിഷജമാഹ– വിഷജ ഇത്യാദി| സവിഷപ്രാണിനഃ സര്പാദയസ്തേഷാം പരിസര്പണം ഭ്രമണം തസ്മാത്, സവിഷപ്രാണിനാം മൂത്രണാച്ച| ദംഷ്ട്രാദന്തേതി ദംഷ്ട്രാ കുടിലാ ‘ദാഢ’ ഇതി ഖ്യാതാ, തദ്വിപരീതശ്ച ദന്തോ ഗോബലീവര്ദന്യായാത്| വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതമലവദ്വസ്ത്രസങ്കരാദിതി സവിഷപ്രാണിനാം വിണ്മൂത്രാദ്യുപഹതം മലവച്ച വസ്ത്രം യത്തസ്യ സംസ്പര്ശാത്| അവലമ്ബീ അധോഗമനശീലഃ| ശീഘ്രഃ ശീഘ്രോത്പത്തിഃ| അയം ചാഗന്തുരപി വിശിഷ്ടലിങ്ഗചികിത്സോപയോഗാത് പൃഥക് പഠിതഃ||൧൩-൧൪||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിഷജശോഥലക്ഷണമാഹ– വിഷജേത്യാദി| സവിഷപ്രാണിനഃ സവിഷാ യേ ജന്തവഃ ശതപദീലൂതാദയഃ, തേഷാം ശരീരോപരി സര്പണം മൂത്രണം ച ദ്വയമപി ശ്വയഥോര്ഹേതുഃ| ദംഷ്ട്രാദന്തേതി ദംഷ്ട്രാ കുടിലാകാരാ ‘ദാഢ’ ഇതി ലോകേ, ദന്താ അഗ്രേഭവാഃ, അന്യേ ദംഷ്ട്രിദന്തനഖേതി പഠന്തി, തത്ര ദംഷ്ട്രിണോ വ്യാഘ്രാദയഃ, നഖാഃ പ്രസിദ്ധാഃ| അവിഷപ്രാണിനാം മനുഷ്യാദീനാമപ്യഭിഘാതഃ ശോഥഹേതുഃ| വിണ്മൂത്രേത്യാദി സവിഷപ്രാണിനാം വിണ്മൂത്രാദ്യുപഹതമലവദ്വസ്ത്രസ്യ സംസ്പര്ശാത്; അന്യേ ‘മലവദ്വസ്തു’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര സവിഷപ്രാണിനാം വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതത്വേനൈതദ്യന്മലവദ്വസ്തു തസ്യ സമ്പര്കാദിത്യര്ഥഃ| സവിഷാ യേ വൃക്ഷാസ്തേഷാം യോऽനിലഃ, തസ്യ സ്പര്ശാദപി| ഗരഃ കൃത്രിമവിഷം തസ്യാവചൂര്ണനാത്, തസ്യ ശരീരസ്പര്ശാദിത്യര്ഥഃ| മൃദുഃ മൃദുസ്പര്ശഃ, ചലഃ സ്ഥാനാന്തരഗതിഃ, അവലമ്ബീ അധോഗമനശീലഃ, ശീഘ്രഃ ശീഘ്രോത്പത്തിഃ||൧൩-൧൪||
Adhikarana യത്രസ്ഥാ ദോഷാ യത്ര ദേശേ ശോഥം കുര്വന്തി തന്നിരൂപണമ് (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
ദോഷാഃ ശ്വയഥുമൂര്ധ്വം ഹി കുര്വന്ത്യാമാശയസ്ഥിതാഃ ||൧൫||
പക്വാശയസ്ഥാ മധ്യേ തു വര്ചഃസ്ഥാനഗതാസ്ത്വധഃ |
കൃത്സ്നദേഹമനുപ്രാപ്താഃ കുര്യുഃ സര്വസരം തഥാ ||൧൬||
(സു. ചി. അ. ൨൩) |
View original
दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः ||१५||
पक्वाशयस्था मध्ये तु वर्चःस्थानगतास्त्वधः |
कृत्स्नदेहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा ||१६||
(सु. चि. अ. २३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
യത്രസ്ഥാ ദോഷാ യത്ര ദേശേ ശോഥം കുര്വന്തി തമാഹ– ദോഷാ ഇത്യാദി| ഊര്ധ്വമിതി ഉരഃപ്രഭൃത്യൂര്ധ്വദേഹേ| മധ്യ ഇതി ഉരഃപക്വാശയമധ്യേ| അധ ഇതി പക്വാശയാദധഃ| സര്വസരം സര്വശരീരസരണശീലമ്||൧൫-൧൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
യസ്മിന് ദേശേ ദോഷാഃ ശോഫം കുര്വന്തി തമാഹ– ദോഷാ ഇത്യാദി| ഊര്ധ്വമിതി ഉരഃപ്രഭൃത്യൂര്ധ്വദേഹേ| മധ്യ ഇതി ഉരഃപക്വാശയമധ്യേ, അധ ഇതി പക്വാശയാദധോ വര്ചഃസ്ഥാനം പുരീഷാശയഃ, സര്വശരീരസരണശീലമ്||൧൫-൧൬||
Adhikarana ശോഥസ്യ സാധ്യാസാധ്യവിചാരഃ (൧൭-൨൦) · Śloka ൨൦
യോ മധ്യദേശേ ശ്വയഥുഃ സ കഷ്ടഃ സര്വഗശ്ച യഃ |
അര്ധാങ്ഗേ രിഷ്ടഭൂതഃ സ്യാദ്യശ്ചോര്ധ്വം പരിസര്പതി ||൧൭||
ശ്വാസഃ പിപാസാ ഛര്ദിശ്ച ദൌര്ബല്യം ജ്വര ഏവ ച |
യസ്യ ചാന്നേ രുചിര്നാസ്തി ശ്വയഥും തം വിവര്ജയേത് ||൧൮||
(സു. ചി. അ. ൨൩) |
അനന്യോപദ്രവകൃതഃ ശോഥഃ പാദസമുത്ഥിതഃ |
പുരുഷം ഹന്തി നാരീം ച മുഖജോ ഗുഹ്യജോ ദ്വയമ് |
നവോऽനുപദ്രവഃ ശോഥഃ സാധ്യോऽസാധ്യഃ പുരേരിതഃ ||൧൯||
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
വിവര്ജയേത് കുക്ഷ്യുദരാശ്രിതം ച തഥാ ഗലേ മര്മണി സംശ്രിതം ച |
സ്ഥൂലഃ ഖരശ്ചാപി ഭവേദ്വിവര്ജ്യോ യശ്ചാപി ബാലസ്ഥവിരാബലാനാമ് ||൨൦||
View original
यो मध्यदेशे श्वयथुः स कष्टः सर्वगश्च यः |
अर्धाङ्गे रिष्टभूतः स्याद्यश्चोर्ध्वं परिसर्पति ||१७||
श्वासः पिपासा छर्दिश्च दौर्बल्यं ज्वर एव च |
यस्य चान्ने रुचिर्नास्ति श्वयथुं तं विवर्जयेत् ||१८||
(सु. चि. अ. २३) |
अनन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुत्थितः |
पुरुषं हन्ति नारीं च मुखजो गुह्यजो द्वयम् |
नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ||१९||
(वा. नि. अ. १३) |
विवर्जयेत् कुक्ष्युदराश्रितं च तथा गले मर्मणि संश्रितं च |
स्थूलः खरश्चापि भवेद्विवर्ज्यो यश्चापि बालस्थविराबलानाम् ||२०||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അതഃ പരം കൃച്ഛ്രാദിഭേദമാഹ– യോ മധ്യദേശ ഇത്യാദി| മധ്യദേഹഗസ്യ കഷ്ടത്വം തദ്ദേശഗശോഥപ്രഭാവാത്| സര്വഗ ഇതി സര്വദേഹഗാമീ| സര്വജ ഇതി പാഠാന്തരേ സര്വജഃ സാന്നിപാതികഃ| രിഷ്ടഭൂത ഇതി രിഷ്ടതുല്യഃ, ഭൂതശബ്ദ ഉപമാനേ; യഥാ– മാതൃഭൂതഃ, പിതൃഭൂത ഇതി| വ്യാധേരേവാത്ര രിഷ്ടഭൂതത്വം, തസ്യ ച നിമിത്തകൃതത്വാത് ഭൂതശബ്ദ ഉപാത്ത ഇതി കാര്തികഃ| അന്യേ തു ഭൂതശബ്ദം സ്വരൂപവചനമാഹുഃ| യശ്ചോര്ധ്വം പരിസര്പതീതി പുരുഷവിഷയകമേതത്; ചകാരാത് സ്ത്രിയാശ്ച ഉപരിജോ യോऽധോ യാതി സ ഗൃഹ്യതേ, തഥാ ഗുഹ്യജോ യഃ സര്വഗഃ| വചനം ഹി– “യസ്തു പാദാഭിനിര്വൃത്തഃ ശോഥഃ സര്വാങ്ഗഗോ ഭവേത്| പുരുഷം ഹന്തി, നാരീം ച മുഖജോ, ഗുഹ്യജോ ദ്വയമ്||” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി| അനന്യോപദ്രവകൃത ഇതി അന്യസ്യ ഉപദ്രവാ അന്യോപദ്രവാസ്തദ്വിപരീതാ അനന്യോപദ്രവാഃ; ഏതേനായമര്ഥഃ– ശോഥസ്യൈവ യേ ഉപദ്രവാസ്തൈഃ കൃതഃ| തേ ച– “ശ്വാസഃ പിപാസാ ദൌര്ബല്യം ജ്വരശ്ഛര്ദിരരോചകഃ| ഹിക്കാതീസാരകാസാശ്ച ശോഥിനം ക്ഷപയന്തി ഹി||” (സു. ചി. അ. ൨൩) ഇതി സുശ്രുതോക്താഃ| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “ഛര്ദിസ്തൃഷ്ണാऽരുചിഃ ശ്വാസോ ജ്വരോऽതീസാര ഏവ ച| സപ്തകോऽയം സദൌര്ബല്യഃ ശോഥോപദ്രവസങ്ഗ്രഹഃ||” (ച. ചി. അ. ൧൮) ഇതി| അഥവാ അന്യമുപദ്രവം കരോതീതി അന്യോപദ്രവകൃന്നിദാനമ്| നാന്യോപദ്രവകൃദനന്യോപദ്രവകൃത്, തതഃ സ്വനിദാനാത് ‘ജാതഃ’ ഇതി ശേഷഃ; തേന ശോഥജനകനിദാനാദേവ ഉത്പന്ന ഇത്യര്ഥഃ| പാണ്ഡുരോഗാദൌ തു യഃ ശോഥഃ പാദസമുത്ഥിതഃ സോऽന്യോപദ്രവകൃതോ നിദാനാന്തരാജ്ജാതഃ സാധ്യ ഏവ| ‘ആനനോപദ്രവഗത’ ഇതി പാഠാന്തരേ അയമര്ഥഃ– പാദയോരുത്ഥിതഃ പൂര്വം പശ്ചാദാനനമുപദ്രവേണ പ്രസാരേണ ഉപദ്രവത്വേന വാ ഗതഃ| തഥാച തന്ത്രാന്തരമ്– “ പാദപ്രവൃത്തഃ ശ്വയഥുര്നൃണാം യഃ പ്രാപ്നുയാന്മുഖമ്| സ്ത്രീണാം വക്ത്രാദധോ യാതി, ബസ്തിജശ്ച ന സിധ്യതി||” ഇതി| ക്ഷാരപാണിനാऽപ്യുക്തമ്– “ഊര്ധ്വഗാമീ നരം പദ്ഭ്യാമധോഗാമീ മുഖാത് സ്ത്രിയമ്| ഉഭയം ബസ്തിസഞ്ജാതഃ ശോഥോ ഹന്തി ന സംശയഃ||” ഇതി| ഗുഹ്യജ ഇതി ബസ്തിജാതഃ| ദ്വയമിതി നരം നാരീം ച| അസാധ്യഃ പുരേരിത ഇതി “അര്ധാങ്ഗേ രിഷ്ടഭൂത” ഇത്യാദിനാ||൧൭-൨൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അതഃ സ്ഥാനാശ്രയത്വേ കൃച്ഛ്രാദിഭേദമാഹ– യ ഇത്യാദി| മധ്യഗശ്വയഥോഃ കഷ്ടസാധ്യത്വം തദ്ദേശപ്രഭാവാത്| സര്വഗ ഇതി സര്വദേഹഗാമീ, ‘സര്വജ’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര സാന്നിപാതികഃ| രിഷ്ടഭൂത ഇതി രിഷ്ടതുല്യഃ; ഭൂതശബ്ദോ ഹ്യുപമാനേ, യഥാ മാതൃഭൂതഃ പിതൃഭൂത ഇതി| യശ്ചോര്ധ്വം പരിസര്പതീതി പുരുഷവിഷയമേതത്, ചകാരാത് സ്ത്രിയാശ്ചോപരിജോ യോऽധോ യാതി സ ഗൃഹ്യതേ, തഥാ ഗുഹ്യജോ യഃ സ സര്വഗഃ| ഉപദ്രവവിശേഷസ്യാസാധ്യത്വമാഹ– ശ്വാസ ഇതി| യസ്യൈതാനി സന്തി ശ്വയഥൌ സതി, തം പരിവര്ജയേത്| സ്ഥാനഭേദേനാസാധ്യത്വമാഹ– അനന്യേത്യാദി| ന അന്യോപദ്രവാഃ അനന്യോപദ്രവാഃ ശോഫസ്യോപദ്രവാസ്തൈഃ കൃതഃ, തേ ച സുശ്രുതോക്താഃ– “ശ്വാസഃ പിപാസാ ദൌര്ബല്യം ജ്വരശ്ഛര്ദിരരോചകഃ| ഹിക്കാതീസാരകാസാശ്ച ശോഥിനം ക്ഷപയന്തി ഹി|” ഇതി| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “ഛര്ദിഃ ശ്വാസോऽരുചിസ്തൃഷ്ണാ ജ്വരോऽതീസാര ഏവ ച| സപ്തകോऽയം സദൌര്ബല്യഃ ശോഥോപദ്രവസങ്ഗ്രഹ||” ഇതി| അഥവാ അന്യമുപദ്രവം കരോതീതി അന്യോപദ്രവകൃത് നിദാനം, ന അന്യോപദ്രവകൃത് അനന്യോപദ്രവകൃത്, തതോ നിദാനാജ്ജാത ഇത്യനേന ശോഫജനകനിദാനാദേവോത്പന്ന ഇത്യര്ഥഃ| പാണ്ഡുരോഗാദൌ തു യഃ ശോഫഃ സോऽന്യോപദ്രവകൃതോ നിദാനാജ്ജാതഃ സാധ്യ ഏവ| പാദസമുത്ഥിതഃ പുരുഷം ഹന്തി നാരീം തു മുഖജോ ഹന്തി, ഗുഹ്യജോ ബസ്തിസഞ്ജാതഃ, ദ്വയമിതി നരം നാരീം ച| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “പാദപ്രവൃത്തഃ ശ്വയഥുര്നൃണാം യഃ പ്രാപ്നുയാന്മുഖമ്| വക്രാദധസ്താദ്യോ യാതി ബസ്തിജശ്ച ന സിദ്ധ്യതി|” ക്ഷീരപാണിനാऽപ്യുക്തമ്– “ഊര്ധ്വഗാമീ നരം പദ്ഭ്യാമധോഗാമീ മുഖാത്സ്ത്രിയമ്| ഉഭയോര്ബസ്തിസഞ്ജാതഃ ശോഥോ ഹന്തി ന സംശയഃ||” ഇതി| സാധ്യാസാധ്യലക്ഷണമാഹ– നവ ഇതി| നവോ നവോത്ഥാനഃ, ഉപദ്രവരഹിതഃ, ഉപദ്രവാഃ പൂര്വോക്താഃ ശ്വാസാദയഃ, തൈര്മുക്തഃ സ സാധ്യഃ, അസാധ്യഃ പൂര്വൈരിത ഊര്ധ്വാങ്ഗേ രിഷ്ടഭൂതഃ||൧൭-൨൦||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൩൬
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ശോഥനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शोथनिदानं समाप्तम् ||३६||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തവിരചിതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശോഥനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇത്യാതങ്കദര്പണേ നിദാനവ്യാഖ്യായാം ശോഥനിദാനമ്||൩൬||