Adhikarana ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਨਿਦਾਨਂ, ਭੇਦਾਸ਼੍ਚ (੧-੨) · Śloka ੨
ਨਾਨਾਧਾਰਮੁਖੈਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਨਾਨਾਸ੍ਥਾਨਨਿਪਾਤਿਤੈਃ |
ਭਵਨ੍ਤਿ ਨਾਨਾਕਤਯੋ ਵ੍ਰਣਾਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧ ਮੇ ||੧||
ਛਿਨ੍ਨਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਤਥਾ ਵਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸਤਂ ਪਿਚ੍ਚਿਤਮੇਵ ਚ |
ਘਸ੍ਟਮਾਹੁਸ੍ਤਥਾ ਸਸ੍ਠਂ ਤੇਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) |
View original
नानाधारमुखैः शस्त्रैर्नानास्थाननिपातितैः |
भवन्ति नानाकृतयो व्रणास्तांस्तान्निबोध मे ||१||
छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितमेव च |
घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ||२||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਰਣਮਭਿਧਾਯਾਗਨ੍ਤੁਵ੍ਰਣਮਾਹ– ਨਾਨਾਧਾਰਮੁਖੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨਾ ਧਾਰਾ ਮੁਖਾਨਿ ਚ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨਿ ਤਥਾ| ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੋਪਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਨਿਪਾਤਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇ ਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਤ ਉਕ੍ਤਂ– ਨਾਨਾਸ੍ਥਾਨਨਿਪਾਤਿਤੈਰਿਤਿ||੧-੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥ ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਰਣਮਭਿਧਾਯਾਗਨ੍ਤੁਮਾਹ– ਨਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨਾਧਾਰਾਮੁਖੈਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਃ, ਨਾਨਾਸ੍ਥਾਨਨਿਪਾਤਿਤੈਃ, ਏਭਿਰ੍ਨਾਨਾਕਤਯੋ ਵ੍ਰਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਮੇ ਮਤ੍ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ਤਾਨ੍ ਵ੍ਰਣਾਨ੍ ਨਿਬੋਧ ਜਾਨੀਹਿ| ਤਤ੍ਸਾਡ੍ਵਿਧ੍ਯਮਾਹ– ਛਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂ ਛਿਨ੍ਨਾਦਿਭੇਦੇਨ ਆਗਨ੍ਤਵਃ ਸਡ੍ਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧-੨||
Adhikarana ਛਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩) · Śloka ੩
ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਛਿਨ੍ਨ ਜੁਰ੍ਵਾਪਿ ਯੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਤ੍ਵਾਯਤੋ ਭਵੇਤ੍ |
ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਾਤਨਂ ਤਦ੍ਧਿ ਛਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੩||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) |
View original
तिर्यक् छिन्न ऋजुर्वाऽपि यो व्रणस्त्वायतो भवेत् |
गात्रस्य पातनं तद्धि छिन्नमित्यभिधीयते ||३||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਛਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਿਰ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਰ੍ਯਗਿਤਿ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ| ਛਿਨ੍ਨਃ ਛੇਦਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ| ਜੁਰਵਕ੍ਰਃ| ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਾਤਨਮਿਤਿ ਗਾਤ੍ਰਾਵਯਵਸ੍ਯ ਤਦੇਕਦੇਸ਼ਰੂਪਸ੍ਯ ਵਾ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਾਤਨਮ੍||੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਤ੍ਰ ਛਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਿਰ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਛਿਨ੍ਨੋਥਵਾ ਜੁਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸਨ੍ਨਾਯਤੋ ਭਵੇਤ੍, ਤਿਰ੍ਯਗਿਤਿ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ, ਛਿਨ੍ਨਃ ਛੇਦਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ| ‘ਤਿਰਸ਼੍ਚੀਨਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ, ਜੁਰਵਕ੍ਰਃ, ਅਨਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਾਯਤ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਪਾਤਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ– ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਾਤਨਮਿਤਿ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯਾਵਯਵਸ੍ਯ ਤਦੇਕਦੇਸ਼ਰੂਪਸ੍ਯ ਵਾ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਾਤਨਮ੍| ਡਲ੍ਲਨਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ– ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਹਾਰੇਣ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤਾਦੇਃ ਪਾਤਨਂ, ਚਕਾਰਾਦਪਾਤਨਂ ਚ||੩||
Adhikarana ਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਸ਼ਕ੍ਤਿਦਨ੍ਤੇਸੁ ਖਡ੍ਗਾਗ੍ਰਵਿਸਾਣੈਰਾਸ਼ਯੋ ਹਤਃ |
ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵੇਤ੍ਤਦ੍ਧਿ ਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੪||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) |
View original
शक्तिदन्तेषु खड्गाग्रविषाणैराशयो हतः |
यत्किञ्चित् प्रस्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणमुच्यते ||४||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ਕ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਾਣਂ ਦਨ੍ਤਃ ਸ਼ਙ੍ਗਂ ਚ| ਏਤਦ੍ਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਂ ਪਾਰਿਭਾਸਿਕਂ; ਤੇਨ ਵ੍ਯਧ ਏਵਾਸ਼ਯਦੇਸ਼ੇ ਭੇਦ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਆਸ਼ਯਦੇਸ਼ਰਹਿਤੇ ਤੁ ਵ੍ਯਧਃ| ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਰੁਧਿਰਾਦੇਰ੍ਯ ਆਸ਼ਯੋ ਭਿਨ੍ਨਃ ਸ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵੇਤ੍; ਤੇਨ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨੋ ਮੂਤ੍ਰਂ, ਰੁਧਿਰਾਸ਼ਯੋ ਰੁਧਿਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ਕ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰਾਸ਼ਯੋ ਹਤਃ ਸਨ੍ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵੇਤ੍, ਤਦ੍ਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕੁਨ੍ਤੋ ਭਲ੍ਲਃ, ਵਿਸਾਣਂ ਦਨ੍ਤਃ ਸ਼ਙ੍ਗਂ ਚ, ਏਤਦ੍ਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਂ ਪਾਰਿਭਾਸਿਕਂ, ਤੇਨ ਵ੍ਯਧ ਏਵਾਸ਼ਯਦੇਸ਼ੇ ਭੇਦ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਆਸ਼ਯਰਹਿਤੇ ਤੁ ਦੇਸ਼ੇ ਵ੍ਯਧਃ| ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵੇਦਿਤਿ ਕਿਮਪਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਰੁਧਿਰਾਦੇਰ੍ਯਸ਼੍ਚਾਸ਼ਯੋ ਭਿਨ੍ਨਃ ਸ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵੇਤ੍; ਤੇਨ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨੋ ਮੂਤ੍ਰਂ, ਉਦਰਂ ਮੇਦਃ, ਪੁਰੀਸਾਸ਼ਯਃ ਪੁਰੀਸਂ, ਰੁਧਿਰਾਸ਼ਯੋ ਰੁਧਿਰਮਿਤਿ||੪||
Adhikarana ਕੋਸ੍ਠਨਿਰੂਪਣਂ, ਤਦ੍ਭੇਦਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੫-੧੦) · Śloka ੧੦
ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਮਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਚ |
ਹਦੁਣ੍ਡੁਕਃ ਫੁਪ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੫||
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਿਨ੍ਨੇ ਰਕ੍ਤਪੂਰ੍ਣੇ ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ |
ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਗੁਦਾਸ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਘ੍ਰਾਣਾਚ੍ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ ||੬||
ਮੂਰ੍ਛਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤਸਾਧ੍ਮਾਨਮਭਕ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦ ਏਵ ਚ |
ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਰਾਵੋਕ੍ਸਿਰਕ੍ਤਤਾ ||੭||
ਲੋਹਗਨ੍ਧਿਤ੍ਵਮਾਸ੍ਯਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਮੇਵ ਚ |
ਹਚ੍ਛੂਲਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਚਾਤ੍ਰ ਮੇ ਸ਼ਣੁ ||੮||
ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਰੁਧਿਰੇ ਰੁਧਿਰਂ ਛਰ੍ਦਯਤ੍ਯਪਿ |
ਆਧ੍ਮਾਨਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਭਸ਼ਦਾਰੁਣਮ੍ ||੯||
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤੇ ਚਾਪਿ ਰੁਜਾ ਗੌਰਵਮੇਵ ਚ |
ਅਧਃਕਾਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੀਤਤਾ ਚ ਭਵੇਦਿਹ ||੧੦||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) |
View original
स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च |
हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते ||५||
तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश्च जायते |
मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाच्च गच्छति ||६||
मूर्छा श्वासस्तृषाऽऽध्मानमभक्तच्छन्द एव च |
विण्मूत्रवातसङ्गश्च स्वेदास्रावोऽक्षिरक्तता ||७||
लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यमेव च |
हृच्छूलं पार्श्वयोश्चापि विशेषं चात्र मे शृणु ||८||
आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि |
आध्मानमतिमात्रं च शूलं च भृशदारुणम् ||९||
पक्वाशयगते चापि रुजा गौरवमेव च |
अधःकाये विशेषेण शीतता च भवेदिह ||१०||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਯਤ੍ਰ ਭੂਯਸਾਮਾਸ਼ਯਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨੇ ਭੇਦਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤਮਾਹ– ਸ੍ਥਾਨਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮਾਮਾਸ਼ਯਃ ਅਗ੍ਨੇਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਸ਼ਯਃ, ਮਲਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ, ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ, ਹਤ੍ ਹਦਯਂ, ਉਣ੍ਡੁਕ ਇਕ੍ਸੁਰਸਪਾਕਮਲਵਦ੍ਯਃ ਸ਼ੋਣਿਤਮਲਸ੍ਤਜ੍ਜ ਉਣ੍ਡੁਕਃ, ਸ ਚਾਨ੍ਤ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਪੁਰੀਸਾਧਾਨਮਿਤਿ, ਫੁਪ੍ਫੁਸ ਇਤਿ ਹਦਯਸ੍ਯ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਰਕ੍ਤਾਧਾਰਃ ‘ਫੁਪ੍ਫੁਸ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਗੁਦਾਸ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਘ੍ਰਾਣਾਚ੍ਚ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੌ ਭਿਨ੍ਨੇ ਮੇਹਨਗੁਦਾਭ੍ਯਾਂ ਰਕ੍ਤਂ ਨਿਃਸਰਤਿ, ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਿਭੇਦੇ ਤੁ ਮੁਖਘ੍ਰਾਣਾਭ੍ਯਾਂ ਰਕ੍ਤਨਿਰ੍ਗਮਃ| ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਰਾਵ ਇਤਿ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਰੁਤਿਃ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚਾਪੀਤਿ ਸ਼ੂਲਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮੇ ਇਤ੍ਯਵ੍ਯਯਂ ਮਤ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਰਕ੍ਤਾਵਤਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ| ਰੁਜਾ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਗੌਰਵਂ ਰਕ੍ਤਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧਃਕਾਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੀਤਤੇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍||੫-੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਯਤ੍ਰ ਭੂਯਸਾਮਾਸ਼ਯਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨੇ ਭੇਦਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤਮਾਹ– ਸ੍ਥਾਨਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਸ਼ਬ੍ਦਃ ਆਮਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਆਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮਾਮਾਸ਼ਯਃ, ਅਗ੍ਨੇਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਸ਼ਯਃ, ਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ, ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ, ਹਤ੍ ਹਦਯਂ, ਉਣ੍ਡੁਕ ਇਕ੍ਸੁਰਸਪਾਕਮਲਵਚ੍ਛੋਣਿਤਮਲਃ, ਤਜ੍ਜ ਉਣ੍ਡੁਕਃ, ਸ ਚਾਨ੍ਤ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਪੁਰੀਸਾਧਾਨਂ, ਫੁਪ੍ਫੁਸ ਇਤਿ ਹਦਯਸ੍ਯ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਫੁਪ੍ਫੁਸ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਆਮਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਕੋਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ| ਭਿਨ੍ਨਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੌ ਭਿਨ੍ਨੇ ਮੇਹਨਗੁਦਾਭ੍ਯਾਂ ਰਕ੍ਤਂ ਨਿਃਸਰਤਿ, ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਿਭੇਦੇ ਤੁ ਮੁਖਘ੍ਰਾਣਾਭ੍ਯਾਂ ਰਕ੍ਤਨਿਰ੍ਗਮਃ, ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਦਯ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਾਨਾਂ ਸਙ੍ਗੋਪ੍ਰਵਤਿਃ, ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਸ੍ਰੁਤਿਃ| ਮੁਖਸ੍ਯ ਲੋਹਗਨ੍ਧਤਾ, ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸ਼ੂਲਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਮੇ ਮਤ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਸ਼ਣੁ| ਰਕ੍ਤਪੂਰ੍ਣਭੇਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਆਧ੍ਮਾਤਬਸ੍ਤਿਰਿਵੋਦਰਪੂਰ੍ਣਤਾ, ਦਾਰੁਣਂ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਕ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੁਜਾ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਗੌਰਵਮਿਤਿ ਨਾਭੇਰਧੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਧਃਕਾਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੀਤਤੇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍||੫-੧੦||
Adhikarana ਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਸ੍ਯਸ਼ਲ੍ਯਾਭਿਹਤਂ ਯਦਙ੍ਗਂ ਤ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਵਿਨਾ |
ਉਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਂ ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਵਾ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੧||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) |
View original
सूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गं त्वाशयं विना |
उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् ||११||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਸ੍ਯਸ਼ਲ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼ਯਂ ਵਿਨੇਤਿ ਉਕ੍ਤਾਮਾਦ੍ਯਾਸ਼ਯਂ ਵਿਨਾ| ਉਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਮਨਿਰ੍ਗਤਸ਼ਲ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨਾਨੁਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਮੁਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਂ ਚ ਵਿਦ੍ਧਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਨਿਰ੍ਗਤੇਨ ਚ ਨਿਰ੍ਗਤਮੁਖਂ ਵਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ “ਵਿਦ੍ਧਮੁਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਮਨੁਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਮ੍” ਇਤਿ ਯਚ੍ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਮਭਿਹਿਤਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਙ੍ਗਹੀਤਮ੍||੧੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼ਯਂ ਵਿਨਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਸ੍ਯੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯੇਨ ਯਦਙ੍ਗਮਭਿਹਤਮ੍ ਉਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਂ ਉਨ੍ਨਮਿਤਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮ੍ ਈਸਦ੍ਦਸ੍ਟਮੁਖਂ ਵਾ, ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਨਿਰ੍ਗਤਸ਼ਲ੍ਯਮ੍, ਉਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਮਨਿਰ੍ਗਤਸ਼ਲ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤੇਨਾਨੁਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਂ ਚ ਵਿਦ੍ਧਂ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਨਿਰ੍ਗਤੇਨ ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਮੁਖਂ ਵਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਦ੍ਧਮੁਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਮਨੁਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਤਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਮਿਤਿ ਚਤੁਃਪ੍ਰਕਾਰਮਭਿਹਿਤਂ ਤਤ੍ਸਙ੍ਗਹੀਤਮ੍||੧੧||
Adhikarana ਕ੍ਸਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਨਾਤਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਨਾਤਿਭਿਨ੍ਨਮੁਭਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ |
ਵਿਸਮਂ ਵ੍ਰਣਮਙ੍ਗੇ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਕ੍ਸਤਂ ਤ੍ਵਭਿਧੀਯਤੇ ||੧੨||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) |
View original
नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर्लक्षणान्वितम् |
विषमं व्रणमङ्गे यत्तत् क्षतं त्वभिधीयते ||१२||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸਤਮਾਹ– ਨਾਤਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਤਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਨਾਵਗਾਢਚ੍ਛੇਦਮ੍| ਨਾਤਿਭਿਨ੍ਨਮਿਤਿ ਨਾਤਿਵਿਦੀਰ੍ਣਾਸ਼ਯਮ੍| ਉਭਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਵਿਤਮਿਤਿ ਸ੍ਤੋਕਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤੋਕਾਵਦਰਣਯੋਗਾਦੁਭਯਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਿਸਮਂ ਵ੍ਰਣਮਙ੍ਗੇ ਯਦਿਤਿ ਅਙ੍ਗਵੈਸਮ੍ਯਕਰਂ ਵ੍ਰਣਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਕ੍ਸਤਮ੍||੧੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਤਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਿਤਿ ਨਾਵਗਾਢਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ, ਨਾਤਿਭਿਨ੍ਨਮਿਤਿ ਨਾਤਿਵਿਦੀਰ੍ਣਾਸ਼ਯਮ੍| ਉਭਯੋਰਿਤਿ ਛਿਨ੍ਨਭਿਨ੍ਨਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਸ੍ਤੋਕਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤੋਕਾਵਦਰਣਯੋਗਾਦੁਭਯਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਿਸਮਂ ਵ੍ਰਣਮਙ੍ਗੇ ਇਤਿ ਅਙ੍ਗੇ ਵੈਸਮ੍ਯਕਰਂ ਵ੍ਰਣਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਕ੍ਸਤਮਿਤਿ||੧੨||
Adhikarana ਪਿਚ੍ਚਿਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਪ੍ਰਹਾਰਪੀਡਨਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਯਦਙ੍ਗਂ ਪਥੁਤਾਂ ਗਤਮ੍ |
ਸਾਸ੍ਥਿ ਤਤ੍ ਪਿਚ੍ਚਿਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਜ੍ਜਰਕ੍ਤਪਰਿਪ੍ਲੁਤਮ੍ ||੧੩||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) |
View original
प्रहारपीडनाभ्यां तु यदङ्गं पृथुतां गतम् |
सास्थि तत् पिच्चितं विद्यान्मज्जरक्तपरिप्लुतम् ||१३||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਿਚ੍ਚਿਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਹਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਪ੍ਰਹਾਰੋ ਮੁਦ੍ਗਰਾਦਿਨਾ, ਪੀਡਨਂ ਕਪਾਟਾਦਿਨਾ| ਪਥੁਤਾਮਿਤਿ ਚਿਪ੍ਪਿਟਤਾਮ੍| ਮਜ੍ਜਰਕ੍ਤਪਰਿਪ੍ਲੁਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵ੍ਰਣਭਾਵਾਤ੍ ਮਜ੍ਜਰਕ੍ਤਾਗਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤੇਨ ਯਤ੍ ਵ੍ਰਣਂ ਪਿਚ੍ਚਿਤਂ, ਤਦ੍ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸਯਮ੍||੧੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਿਚ੍ਚਿਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਹਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਹਾਰੋ ਮੁਦ੍ਗਰਾਦਿਨਾ, ਪੀਡਨਂ ਕਰਾਦਿਨਾ, ਪਥੁਤਾਂ ਵਿਪੁਲਤਾਂ, ਸਾਸ੍ਥਿ ਅਸ੍ਥਿਖਣ੍ਡਾਨ੍ਵਿਤਂ, ਮਜ੍ਜਰਕ੍ਤਪਰਿਪ੍ਲੁਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵ੍ਰਣਭਾਵਾਨ੍ਮਜ੍ਜਰਕ੍ਤਾਗਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਤੇਨ ਯਦ੍ਵ੍ਰਣਂ ਪਿਚ੍ਚਿਤਂ ਤਦ੍ਭਗ੍ਨਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸਯਮ੍||੧੩||
Adhikarana ਘਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਘਰ੍ਸਣਾਦਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵਾ ਯਦਙ੍ਗਂ ਵਿਗਤਤ੍ਵਚਮ੍ |
ਉਸਾਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ਵਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਘਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੧੪||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) |
View original
घर्षणादभिघाताद्वा यदङ्गं विगतत्वचम् |
उषास्रावान्वितं तच्च घृष्टमित्यभिधीयते ||१४||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਘਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਘਰ੍ਸਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਘਰ੍ਸਣਾਤ੍ ਕਰ੍ਕਸ਼ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਨਾ| ਵਿਗਤਤ੍ਵਚਮਿਤਿ ਪਾਠਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ‘ਵਿਗਤਤ੍ਵਚਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ ਸਾਧੁਃ, ਵਿਗਤਤ੍ਵਚੋਪਲਕ੍ਸਿਤਮਙ੍ਗਮ੍| ਉਸਾ ਊਸ੍ਮਨਿਰ੍ਗਮਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾ||੧੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਘਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਘਰ੍ਸਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਙ੍ਗਂ ਘਰ੍ਸਣਾਤ੍ ਕਰ੍ਸਣਾਤ੍ ਕਰ੍ਕਸ਼ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਅਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵਾ ਵਿਗਤਤ੍ਵਚਂ ਭਵਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਵਿਗਤਤ੍ਵਚਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵਿਗਤਤ੍ਵਚਾ ਲਕ੍ਸਿਤਮਙ੍ਗਮ੍| ਉਸਾ ਊਸ੍ਮਾਨਿਰ੍ਗਮਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾ||੧੪||
Adhikarana ਸਸ਼ਲ੍ਯਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਂ, ਕੋਸ੍ਠਗਤਸ਼ਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧੫-੧੬) · Śloka ੧੬
ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸਸ਼ੋਥਂ ਪਿਡਕਾਚਿਤਂ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਸ਼ੋਣਿਤਵਾਹਿਨਂ ਚ |
ਮਦੂਦ੍ਗਤਂ ਬੁਦ੍ਬੁਦਤੁਲ੍ਯਮਾਂਸਂ ਵ੍ਰਣਂ ਸਸ਼ਲ੍ਯਂ ਸਰੁਜਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੧੫||
ਤ੍ਵਚੋਤੀਤ੍ਯ ਸਿਰਾਦੀਨਿ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾ ਪਰਿਹਤ੍ਯ ਵਾ |
ਕੋਸ੍ਠੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਂ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਕ੍ਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ||੧੬||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨) |
View original
श्यावं सशोथं पिडकाचितं च मुहुर्मुहुः शोणितवाहिनं च |
मृदूद्गतं बुद्बुदतुल्यमांसं व्रणं सशल्यं सरुजं वदन्ति ||१५||
त्वचोऽतीत्य सिरादीनि भित्त्वा वा परिहृत्य वा |
कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्यादुक्तानुपद्रवान् ||१६||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕੋਸ੍ਠਭੇਦਮਾਹ– ਤ੍ਵਚ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਚ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਚਃ| ਸਿਰਾਦੀਨੀਤਿ ਮਾਂਸਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧੀਨਿ| ਪਰਿਹਤ੍ਯ ਵੇਤਿ ਪਰਿਹਾਰਪਕ੍ਸੇਪਿ ਕੋਸ੍ਠਭੇਦਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਲਿਙ੍ਗਂ ਚਾਤ੍ਰੈਵ ‘ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਪ੍ਰਤਿਮਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਉਕ੍ਤਾਨਿਤਿ ਪ੍ਰਨਸ੍ਟਸ਼ਲ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ| ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਯੁਕ੍ਤਂ– “ਕੋਸ੍ਠਗਤੇ ਤ੍ਵਾਟੋਪਾਨਾਹੌ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਹਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਵ੍ਰਣਮੁਖਾਦ੍ਭਵਤਿ|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ||੧੫-੧੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਸ਼ਲ੍ਯਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸ਼ਾਵਵਰ੍ਣਮ੍| ਮੁਹੁਰ੍ਵਾਰਂਵਾਰਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਂ, ਮਦੁ ਕੋਮਲਂ, ਉਦ੍ਗਤਂ ਤੁਮ੍ਬ੍ਯਾਕਾਰਾਵਸ੍ਥਿਤਬੁਦ੍ਬੁਦੇਨ ਸਦਸ਼ਂ ਮਾਂਸਂ ਯਸ੍ਯ ਤਂ, ਸਰੁਜਂ ਪੀਡਾਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕੋਸ੍ਠਭੇਦਮਾਹ– ਤ੍ਵਚ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਚਃ, ਸਿਰਾਦੀਨਿ ਸਿਰਾਮਾਂਸਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧੀਨਿ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ, ਪਰਿਹਤ੍ਯ ਵੇਤਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਵਾ| ਉਕ੍ਤਾਨਿਤਿ ਪ੍ਰਨਸ੍ਟਸ਼ਲ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ| ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, “ਕੋਸ੍ਠਗਤੇ ਤ੍ਵਾਟੋਪਾਨਾਹੌ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਹਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਵ੍ਰਣਮੁਖਾਦ੍ਭਵਤਿ” ਇਤਿ||੧੫-੧੬||
Adhikarana ਅਸਾਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਭੇਦਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਲੋਹਿਤਂ ਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ੀਤਪਾਦਕਰਾਨਨਮ੍ |
ਸ਼ੀਤੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਂ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਮਾਨਦ੍ਧਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੭||
View original
तत्रान्तर्लोहितं पाण्डुशीतपादकराननम् |
शीतोच्छ्वासं रक्तनेत्रमानद्धं च विवर्जयेत् ||१७||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਭੇਦਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ੍ਠੇ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੋਹਿਤਮਿਤਿ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਰਕ੍ਤਮ੍, ਅਨਿਃਸਤਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਆਨਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਨਾਹਵਨ੍ਤਮ੍||੧੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਾਨ੍ਤਰ੍ਭੇਦਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਸ੍ਠੇ ਅਨ੍ਤਰ੍ਲੋਹਿਤਮ੍ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਥਿਤਰਕ੍ਤਮ੍, ਅਨਿਃਸਤਰਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਪਾਣ੍ਡੂਨਿ ਸ਼ੀਤਾਨਿ ਪਾਦਕਰਾਨਨਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਤਂ, ਤਥਾ| ਆਨਦ੍ਧਂ ਆਨਾਹਯੁਕ੍ਤਮ੍||੧੭||
Adhikarana ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਕ੍ਸਤੇਸੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੧੮-੧੯) · Śloka ੧੯
ਭ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਪਤਨਂ ਪ੍ਰਮੋਹੋ ਵਿਚੇਸ੍ਟਨਂ ਗ੍ਲਾਨਿਰਥੋਸ੍ਣਤਾ ਚ |
ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਮੂਰ੍ਛਨਮੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾ ਰੁਜਾ ਵਾਤਕਤਾਸ਼੍ਚ ਤਾਸ੍ਤਾਃ ||੧੮||
ਮਾਂਸੋਦਕਾਭਂ ਰੁਧਿਰਂ ਚ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੋਪਰਮਸ੍ਤਥੈਵ |
ਦਸ਼ਾਰ੍ਧਸਙ੍ਖ੍ਯੇਸ੍ਵਥ ਵਿਕ੍ਸਤੇਸੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਮਰ੍ਮਸੁ ਲਿਙ੍ਗਮੁਕ੍ਤਮ੍ ||੧੯||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) |
View original
भ्रमः प्रलापः पतनं प्रमोहो विचेष्टनं ग्लानिरथोष्णता च |
स्रस्ताङ्गता मूर्छनमूर्ध्ववातस्तीव्रा रुजा वातकृताश्च तास्ताः ||१८||
मांसोदकाभं रुधिरं च गच्छेत् सर्वेन्द्रियार्थोपरमस्तथैव |
दशार्धसङ्ख्येष्वथ विक्षतेषु सामान्यतो मर्मसु लिङ्गमुक्तम् ||१९||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਕ੍ਸਤੇਸੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਭ੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਚੇਸ੍ਟਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਨਂ ਕਰਚਰਣਾਦਿਕ੍ਸੇਪਾਦਿਕਮ੍| ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਅਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਵਿਸ੍ਰਂਸਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾ| ਮੂਰ੍ਛਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੋਹਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੋਪਰਮ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਵਿਸਯੇਸੁ ਰੂਪਾਦਿਸੁ ਉਪਰਮੋ ਗ੍ਰਹਣਾਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਦਸ਼ਾਰ੍ਧਸਙ੍ਖ੍ਯੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ||੧੮-੧੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਾਂਸਸਨ੍ਧਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਕ੍ਸਤੇਸੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਭ੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ, ਪਤਨਂ ਭੂਮੌ, ਪ੍ਰਮੋਹਃ ਮਨੋਮੋਹਃ, ਵਿਚੇਸ੍ਟਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਚੇਸ੍ਟਨਂ ਚਰਣਕ੍ਸੇਪਣਾਦਿਕਂ, ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਬਲਕ੍ਸਯਃ, ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਅਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਵਿਸ੍ਰਂਸਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾ, ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਵਾ, ਮੂਰ੍ਛਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਮ੍ਮੋਹਃ, ਪ੍ਰਮੋਹਸ੍ਤੁ ਮਨੋਮੋਹਃ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤ ਇਤਿ ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਂ, ਵਾਤਕਤਾ ਰੁਜਸ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦ੍ਯਾਃ| ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੋਪਰਮਃ ਸ੍ਵਵਿਸਯੇਸੁ ਰੂਪਾਦਿਸੁ ਉਪਰਮੋ ਗ੍ਰਹਣੇਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਦਸ਼ਾਰ੍ਧਸਙ੍ਖ੍ਯੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ||੧੮-੧੯||
Adhikarana ਮਰ੍ਮਰਹਿਤਾਨਾਂ ਸਿਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੨੦-੨੩) · Śloka ੨੩
ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਪ੍ਰਤਿਮਂ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ਤਤ੍ਕ੍ਸਯਜਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਃ |
ਕਰੋਤਿ ਰੋਗਾਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਸਿਰਾਸੁ ਵਿਦ੍ਧਾਸ੍ਵਥ ਵਾ ਕ੍ਸਤਾਸੁ ||੨੦||
ਕੌਬ੍ਜ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਵਸਾਦਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁਮੁਲਾ ਰੁਜਸ਼੍ਚ |
ਚਿਰਾਦ੍ਵ੍ਰਣੋ ਰੋਹਤਿ ਯਸ੍ਯ ਚਾਪਿ ਤਂ ਸ੍ਨਾਯੁਵਿਦ੍ਧਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ||੨੧||
ਸ਼ੋਫਾਭਿਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁਮੁਲਾ ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਬਲਕ੍ਸਯਃ ਸਰ੍ਵਤ ਏਵ ਸ਼ੋਥਃ |
ਕ੍ਸਤੇਸੁ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਵਚਲਾਚਲੇਸੁ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮੋਪਰਮਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਮ੍ ||੨੨||
ਘੋਰਾ ਰੁਜੋ ਯਸ੍ਯ ਨਿਸ਼ਾਦਿਨੇਸੁ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸੁ ਚ ਨੈਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ |
ਭਿਸਗ੍ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਦਿਤਾਰ੍ਥਸੂਤ੍ਰਸ੍ਤਮਸ੍ਥਿਵਿਦ੍ਧਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ||੨੩||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) |
View original
सुरेन्द्रगोपप्रतिमं प्रभूतं रक्तं स्रवेत्तत्क्षयजश्च वायुः |
करोति रोगान् विविधान् यथोक्तान् सिरासु विद्धास्वथ वा क्षतासु ||२०||
कौब्ज्यं शरीरावयवावसादः क्रियास्वशक्तिस्तुमुला रुजश्च |
चिराद्व्रणो रोहति यस्य चापि तं स्नायुविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ||२१||
शोफाभिवृद्धिस्तुमुला रुजश्च बलक्षयः सर्वत एव शोथः |
क्षतेषु सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात् सर्वकर्मोपरमश्च लिङ्गम् ||२२||
घोरा रुजो यस्य निशादिनेषु सर्वास्ववस्थासु च नैति शान्तिम् |
भिषग्विपश्चिद्विदितार्थसूत्रस्तमस्थिविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ||२३||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਿਰਾਦਯੋ ਮਰ੍ਮਰੂਪਾ ਅਮਰ੍ਮਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਰ੍ਮਰਹਿਤਾਨਾਂ ਸਿਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਿਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯੋਕ੍ਤਾਨ੍| ਤਤ੍ਰ ਚੋਕ੍ਤਂ– “ਤਦਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਮਾਨ੍ਧ੍ਯਮਾਕ੍ਸੇਪਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਕਰੋਤਿ|” ਇਤਿ| ਵਿਦ੍ਧਾਸੁ ਬਾਣਾਦਿਨਾ| ਕ੍ਸਤਾਸੁ ਖਡ੍ਗਾਦਿਨਾ| ਕੌਬ੍ਜ੍ਯਂ ਕੁਬ੍ਜਤਾ| ਤੁਮੁਲਾ ਗਹਨਾਃ| ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਵਚਲਾਚਲੇਸ੍ਵਿਤਿ ਅਚਲੇਸੁ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟੇਸੁ, ਚਲੇਸੁ ਚੇਸ੍ਟਾਵਤ੍ਸੁ; ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚਲਾਚਲਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ| ਤਥਾਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਹਨ੍ਵੋਃ ਕਟ੍ਯਾਂ ਚ ਚੇਸ੍ਟਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ| ਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਥਿਰਾ ਬੁਧੈਃ||” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫) ਇਤਿ||੨੦-੨੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਿਰਾਦਯੋ ਮਰ੍ਮਰੂਪਾ ਅਮਰ੍ਮਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਮਰ੍ਮਰਹਿਤਸਿਰਾਦਿਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪੋ ਵਾਰ੍ਸਿਕਃ ਕੀਟਃ, ਤਤ੍ਕ੍ਸਯਜਃ ਤਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਾਜ੍ਜਾਤੋ ਵਾਯੁਃ, ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਿਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯੋਕ੍ਤਾਨ੍, ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍– “ਤਦਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਮਾਨ੍ਧ੍ਯਮਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਕਰੋਤਿ” ਇਤਿ| ਵਿਦ੍ਧਾਸੁ ਬਾਣਾਦਿਨਾ, ਕ੍ਸਤਾਸੁ ਖਡ੍ਗਾਦਿਨਾ| ਸ੍ਨਾਯੁਵਿਦ੍ਧਮਾਹ– ਕੌਬ੍ਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਕੌਬ੍ਜ੍ਯਾਦਿਚਿਹ੍ਨਂ ਭਵਤਿ, ਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਸ੍ਨਾਯੁਵਿਦ੍ਧਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਕੌਬ੍ਜ੍ਯਂ ਕੁਬ੍ਜਤਾ, ਤਚ੍ਚ ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰਾਯਾਮਜਂ ਦ੍ਵਿਧਾ, ਅਵਯਵਾਵਸਾਦਃ ਅਵਯਵਾਨਾਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣ੍ਯਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ, ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਣਾਪਕ੍ਸੇਪਣਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਤੁਮੁਲਾ ਗਹਨਾਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਜਨਿਤਾ ਏਕਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਭੂਤਵੇਦਨਾਸ੍ਤੁਮੁਲਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਸਨ੍ਧਿਵਿਦ੍ਧਮਾਹ– ਸ਼ੋਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਚਲਾਚਲੇਸੁ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਕ੍ਸਤੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਸ਼ੋਫਾਤਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਲਿਙ੍ਗਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਨ੍ਧਯਸ੍ਤੁ ਚਲਾਚਲਭੇਦਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਹਨ੍ਵੋਃ ਕਟ੍ਯਾਂ ਚ ਚੇਸ੍ਟਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ| ਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਥਿਰਾ ਬੁਧੈਃ” ਇਤਿ| ਕਰ੍ਮੋਪਰਮਃ ਕਰ੍ਮੋਪਰਤਿਃ| ਅਸ੍ਥਿਵਿਦ੍ਧਮਾਹ– ਘੋਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮਸ੍ਥਿਵਿਦ੍ਧਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍, ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸ਼ਯਨਾਸਨਾਦਿਕਾਸੁ, ਵਿਦਿਤਾਰ੍ਥਸੂਤ੍ਰਃ ਅਧਿਗਤਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਃ||੨੦-੨੩||
Adhikarana ਸਿਰਾਦਿਮਰ੍ਮਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਯਥਾਸ੍ਵਮੇਤਾਨਿ ਵਿਭਾਵਯੇਚ੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਭਿਤਾਡਿਤੇਸੁ |੨੪|
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) |
View original
यथास्वमेतानि विभावयेच्च लिङ्गानि मर्मस्वभिताडितेषु |२४|
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਰ੍ਮਰਹਿਤਾਨਾਂ ਸਿਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯ ਸਿਰਾਦਿਮਰ੍ਮਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਮਤਿਦੇਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਯਥਾਸ੍ਵਮੇਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਭਾਵਯੇਚ੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ; ਤੇਨ ਏਤਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤਥਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਜਾਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੨੪|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਰ੍ਮਰਹਿਤਾਨਾਂ ਸਿਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਮਭਿਧਾਯ ਸਿਰਾਦਿਮਰ੍ਮਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਹ– ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਭਾਵਯੇਚ੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ, ਤੇਨੈਤਾਨਿ ਮਰ੍ਮਵਿਦ੍ਧਸਿਰਾਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤਥਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭ੍ਰਮਪ੍ਰਲਾਪਾਦੀਨਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਜਾਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੨੪|–
Adhikarana ਮਾਂਸਮਰ੍ਮਣੋ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਪਸ਼ਿਤਂ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯੋ ਮਾਂਸਮਰ੍ਮਣ੍ਯਭਿਪੀਡਿਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ||੨੪||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) |
View original
पाण्डुर्विवर्णः स्पृशितं न वेत्ति यो मांसमर्मण्यभिपीडितः स्यात् ||२४||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਨੁਕ੍ਤਮਾਂਸਮਰ੍ਮਣੋ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਵਿਵਰ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਸਿਰਾਦਿਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਵਤ੍ ਮਾਂਸਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੁਤੋ ਨੋਪਦਿਸ੍ਟਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕੇਵਲਮਾਂਸਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਬਹੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਨੁਪਾਦਾਨਮ੍||੨੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਾਂਸਮਰ੍ਮਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪਾਣ੍ਡੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਰ੍ਣੋ ਵਿਚ੍ਛਾਯਃ| ਨਨੁ, ਸਿਰਾਦਿਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਵਨ੍ਮਾਂਸਵਿਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੁਤੋ ਨੋਪਦਿਸ੍ਟਂ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕੇਵਲਮਾਂਸਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਬਹੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਨੁਪਾਦਾਨਮ੍||੨੪||
Adhikarana ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ (੨੫-੨੬) · Śloka ੨੬
ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਪਕ੍ਸਘਾਤਸ਼੍ਚ ਸਿਰਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋਪਤਾਨਕਃ |
ਮੋਹੋਨ੍ਮਾਦਵ੍ਰਣਰੁਜੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਹਨੁਗ੍ਰਹਃ ||੨੫||
ਕਾਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਤੀਸਾਰੋ ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸਵੇਪਥੁਃ |
ਸੋਡਸ਼ੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਚਿਨ੍ਤਕੈਃ ||੨੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੫) |
View original
विसर्पः पक्षघातश्च सिरास्तम्भोऽपतानकः |
मोहोन्मादव्रणरुजो ज्वरस्तृष्णा हनुग्रहः ||२५||
कासश्छर्दिरतीसारो हिक्का श्वासः सवेपथुः |
षोडशोपद्रवाः प्रोक्ता व्रणानां व्रणचिन्तकैः ||२६||
(च. चि. अ. २५) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਵਿਸਰ੍ਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੫-੨੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਵਿਸਰ੍ਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਰਣਰੁਜੋ ਵ੍ਰਣਪੀਡਾਃ, ਵੇਪਥੁਃ ਕਮ੍ਪਃ||੨੫-੨੬||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੪੩
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੪੩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने सद्योव्रणनिदानं समाप्तम् ||४३||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੪੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਨਿਦਾਨਮ੍||੪੩||