੪੨. ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਰਣਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼ੋਥਾਨਾਮਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਭਾਵਾਪਤ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਰਣਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਦ੍ਵਿਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਵ੍ਰਣ ਗਾਤ੍ਰਵਿਚੂਰ੍ਣਨੇ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸਾਧੁਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਵ੍ਰਣਨਿਰੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਕਤਾ| ਯਥਾ– “ਵਣੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰੂਢੇਪਿ ਵ੍ਰਣਵਾਸ੍ਤੁ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ| ਆਦੇਹਧਾਰਣਾਜ੍ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਵ੍ਰਣਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਃ| ਆਗਨ੍ਤੁਵ੍ਰਣੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਸ੍ਤਤ੍ਕਾਲਂ ਤਦਾਤ੍ਵੇਨ ਸਞ੍ਚਯਕੋਪਪ੍ਰਸਰਣਸ਼ਾਲੀ ਵਿਕਾਰਕਰਣਸਮਰ੍ਥਃ ਕਲ੍ਪਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਨਿਰ੍ਵਾਪਣਾਯ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰੁਪਯੋਗਾਤ੍ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਾਨਾਚ੍ਚ ਨਿਜਵ੍ਰਣਵਿਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯੈਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੋਸੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰਸਰਮਾਹ– ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਜਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਨ੍ਵਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਵਯੈਃ ਏਕੈਕਦੋਸੈਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਸ਼੍ਚ; ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੈਰੇਕੈਕਦੋਸੈਰ੍ਦ੍ਵਿਜੋ ਵ੍ਰਣਃ, ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੈਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਤ੍ਰਯੈਸ੍ਤ੍ਰਿਜਃ; ਏਵਂ ਦੋਸਤ੍ਰਯੇਪਿ ਰਕ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਊਹਨੀਯਃ; ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧਾ ਪ੍ਰਸਰੋ ਦੋਸਾਣਾਮੁਪਗਹੀਤੋ ਭਵਤਿ| ਅਥਵਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਤਦਨ੍ਵਯੈਰ੍ਦੋਸਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਤ੍ਰਯਾਨ੍ਵਯੈਃ, ਤੇਨ ਦੋਸਦ੍ਵਯਾਨ੍ਵਯੇਨ ਦ੍ਵਿਜੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੋ ਵ੍ਰਣਃ, ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਨ੍ਵਯੇਨ ਤ੍ਰਿਜਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਃ||੧-੪||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਫਾਨਾਮਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਭਾਵਾਪਤ੍ਤੇਰ੍ਵ੍ਰਣਨਿਦਾਨਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਭੇਦਮਾਹ– ਦ੍ਵਿਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਵ੍ਰਣ ਗਾਤ੍ਰਵਿਚੂਰ੍ਣਨੇ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਤੋਃ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ| ਵ੍ਰਣਨਿਰੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕਤਾ| ਯਥਾ– “ਵਣੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰੂਢੇਪਿ ਵ੍ਰਣਵਾਸ੍ਤੁ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ| ਆਦੇਹਧਾਰਣਾਜ੍ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਵ੍ਰਣਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਸ਼ਾਰੀਰਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦਤੋ ਵ੍ਰਣੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਆਦ੍ਯਃ ਸ਼ਾਰੀਰਃ, ਸ ਚ ਦੋਸੈਃ ਪਵਨਕਫਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਕ੍ਸਤਸਮ੍ਭਵੋ ਭਵਤਿ| ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਸ੍ਤਬ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਅਚਲਃ, ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੂਲੇਨੇਵ, ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਸ਼ਾਵਵਰ੍ਣਃ| ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਪਿਤ੍ਤਕਤਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਕ੍ਲੇਦ ਆਰ੍ਦ੍ਰਤਾ, ਦਾਹਦੁਸ੍ਟਿਃ ਦਾਹਵਾਨ੍, ਅਵਦਾਰਣਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਫੋਟਨਂ, ਪੂਤਿਕੈਰ੍ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੈਃ| ਕਫਜਮਾਹ– ਬਹ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਪਿਚ੍ਛਃ ਭੂਯਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ, ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ, ਅਲ੍ਪਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਃ ਈਸਦਾਰ੍ਦ੍ਰਃ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੋਸੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰਸਰਮਾਹ– ਰਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣੋ ਭਵਤਿ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵੋ ਵਾ| ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਜਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਨ੍ਵਯੈਰਿਤਿ ਰਕ੍ਤਾਨੁਗੈਃ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਸ਼੍ਚ, ਤੇਨ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਰਕ੍ਤੈਃ ਦ੍ਵਿਜਃ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੈਃ ਸਰਕ੍ਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਜਃ, ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇਪਿ ਰਕ੍ਤਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– ਵਾਤਜਃ, ਪਿਤ੍ਤਜਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਃ, ਸਙ੍ਘਾਤਜਃ, ਰਕ੍ਤਜਃ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਃ, ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਃ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਃ, ਏਵਮਸ੍ਟੌ; ਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸਪ੍ਤ, ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਤਜ੍ਜਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਜਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਜਃ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਜਃ, ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਜਃ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਜਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਕ੍ਸਤਜਃ ਇਤਿ; ਏਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਭੇਦੇਨ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧਾ ਪ੍ਰਸਰ ਉਕ੍ਤਃ| ਅਥਵਾ ਤਦਨ੍ਵਯੈਃ ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਨ੍ਵਯੈਃ, ਤੇਨ ਦੋਸਦ੍ਵਯਾਨ੍ਵਯੇਨ ਦ੍ਵਿਜਃ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੋ ਵ੍ਰਣਃ, ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਨ੍ਵਯੇਨ ਤ੍ਰਿਜਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੋ ਵ੍ਰਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧-੪||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮਾਹ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖੇ ਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਮਰ੍ਮਰਹਿਤੇ ਦੇਹਾਵਯਵੇ| ਅਨੁਪਦ੍ਰਵ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਤਸ੍ਣਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਰਹਿਤਃ| ਧੀਮਤ ਇਤਿ ਹਿਤਾਹਿਤਜ੍ਞਸ੍ਯ| ਕਾਲੇ ਸੁਖੇ ਇਤਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚ| ਅਨ੍ਯਤਮੈਰਿਤਿ ਉਕ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਏਕਤਮੈਰ੍ਗੁਣੈਃ||੫-੬||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਜਃ, ਸੁਖੇ ਦੇਸ਼ੇ ਮਰ੍ਮਰਹਿਤੇ ਦੇਹਾਵਯਵੇ, ਅਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ਜ੍ਵਰਤਸ੍ਣਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਰਹਿਤਃ, ਧੀਮਤਃ ਅਤਰਲਬੁਦ੍ਧੇਃ, ਸੁਖੇ ਕਾਲੇ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚ| ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਮਾਹ– ਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਅਨ੍ਯਤਮੈਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਹੀਨਃ ਰਹਿਤਃ, ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਜਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਵ੍ਰਣਃ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਮਾਂਸਜਾਦਿਕੈਰ੍ਗੁਣੈਃ ਰਹਿਤਃ, ਨਿਰੁਪਕ੍ਰਮਃ ਅਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ||੫-੬||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪੂਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਯਾਤਿਦੁਸ੍ਟਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵੀਤਿ ਪੂਯਯੁਕ੍ਤਮਤਿਦੁਸ੍ਟਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸਤਤਂ ਸ੍ਰਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਤ੍ਸਙ੍ਗੀ ਕੋਟਰਵਾਨ੍| ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਿਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਬਹੁਲਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍– “ਅਨਾਤ੍ਮਵਤਾਮਜ੍ਞੈਸ਼੍ਚੋਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਵ੍ਰਣਾਃ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਮ੍||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੨) ਇਤਿ| ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪਰਿਭਾਸਿਤ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤਿਗਨ੍ਧਾਦਿਰਿਤਿ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵਵੇਦਨਾਕਤਯੋ ਗਹੀਤਾਃ, ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਵਿਪਰ੍ਯਯ ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ਼ੁਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਵਿਪਰੀਤਃ ਪੂਤਿਤ੍ਵਾਦਿਯੋਗਾਦੇਵ| ‘ਪੂਤਿਪੂਯਾਤਿਦੁਸ੍ਟਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵਿ’ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਾਠੇ ਪੂਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੂਯਦੁਸ੍ਟਾਸਗ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍||੭||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪੂਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਤਿਃ ਸ਼ਟਿਤਃ, “ਪੂਤਿਪੂਯਾਤਿਦੁਸ੍ਟਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵੀ” ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਾਠਃ, ਤਤ੍ਰ ਪੂਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੂਯਦੁਸ੍ਟਾਸਗ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਪੂਯਯੁਕ੍ਤਮਤਿਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਂ ਸਤਤਂ ਸ੍ਰਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਿਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਬਹੁਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍– “ਅਨਾਤ੍ਮਵਤਾਮਜ੍ਞੈਸ਼੍ਚੋਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਵ੍ਰਣਾ ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ” ਇਤਿ| ਦੁਸ੍ਟੋ ਵ੍ਰਣ ਇਤਿ ਕਥਿਤਃ ਅਤਿਗਨ੍ਧਾਦਿਃ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਰ੍ਣਾਸ੍ਰਾਵਵੇਦਨਾਕਤਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਲਿਙ੍ਗਵਿਪਰ੍ਯਯ ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ਼ੁਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰੀਤਃ||੭||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼ੁਦ੍ਧਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਾਭ ਇਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਵਦਾਭਾ ਪ੍ਰਭਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਤਲਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਵਰੂਪਵਚਨਃ| ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਾਭਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮਦੁਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਾਭੋ ਮਦੁਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸੁਵ੍ਯਵਸ੍ਥ ਇਤਿ ਉਤ੍ਸਨ੍ਨੋਤ੍ਸਙ੍ਗਿਤ੍ਵਰਹਿਤਃ| ਨਿਰਾਸ੍ਰਾਵ ਇਤਿ ਦੋਸਕਤਸ੍ਰਾਵਰਹਿਤਃ| ਚਰਕੇ ਤੁ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਨਾਤਿਰਕ੍ਤੋ ਨਾਤਿਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਨਾਤਿਸ੍ਰਾਵੋ ਨ ਚਾਤਿਰੁਕ੍| ਨ ਚੋਤ੍ਸਨ੍ਨੋ ਨ ਚੋਤ੍ਸਙ੍ਗੀ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਰੋਪ੍ਯਃ ਪਰਂ ਵ੍ਰਣਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ, ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਤ੍ਰ ਨਿਰਾਸ੍ਰਾਵਤ੍ਵਂ ਦੋਸਕਤਸ੍ਰਾਵਹੀਨਤ੍ਵਂ, ਵਿਗਤਵੇਦਨਤ੍ਵਂ ਚ ਵਾਤਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਵੇਦਨਾਰਹਿਤਤ੍ਵਮ੍| ਵ੍ਰਣਸ੍ਰਾਵਕਤਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪੁਨਰਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਅਤ ਏਵ ਰੂਢਲਿਙ੍ਗੇ ਅਰੁਜਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੮||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼ੁਦ੍ਧਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਵਦਾਭਾ ਪ੍ਰਭਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਤਲਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਵਰੂਪਵਚਨਃ, ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਾਭਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮਦੁਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਾਭੋ ਮਦੁਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਃ| ਸੁਵ੍ਯਵਸ੍ਥ ਇਤਿ ਸ਼ੋਭਨਾਕਤਿਃ, ਤੇਨ ਉਤ੍ਸਨ੍ਨੋਤ੍ਸਙ੍ਗਿਤ੍ਵਰਹਿਤਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਰਾਸ੍ਰਾਵ ਇਤਿ ਦੋਸਕਤਾਸ੍ਰਾਵਹੀਨਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਨਾਤਿਰਕ੍ਤੋ ਨਾਤਿਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਨਾਤਿਸ੍ਰਾਵੋ ਨ ਚਾਤਿਰੁਕ੍| ਨ ਚੋਤ੍ਸਨ੍ਨੋ ਨ ਚੋਤ੍ਸਙ੍ਗੀ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਰੋਪ੍ਯਃ ਪਰਂ ਵ੍ਰਣਃ||” ਇਤਿ||੮||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਰੁਹ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਪੋਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਪੋਤਵਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਮਾ ਇਤਿ ਪਾਣ੍ਡੁਧੂਸਰਾਃ, ਸ੍ਥਿਰਾਃ ਅਦਰਣਾਃ| ‘ਚਿਪਿਟਿਕਾਵਰ੍ਣ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਚਿਪਿਟਿਕਾ ਮਾਂਸਚੇਲੀ, ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਃ||੯||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਰੋਹਣੋਨ੍ਮੁਖਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਪੋਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ ਕਪੋਤਵਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਮਾਃ, ਪਾਣ੍ਡੁਧੂਸਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਲੇਦੇਨ ਵਰ੍ਜਿਤਾਃ| ਸ੍ਥਿਰਾ ਅਚਲਾਃ ਕਠਿਨਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| “ਚਿਪਿਟਿਕਾਵਨ੍ਤਃ” ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਚਿਪਿਟਿਕਾ ਮਾਂਸਚੇਲੀ ਚਰ੍ਮਵਲੀਤਿ ਯਾਵਤ੍, ‘ਕਰੋਚਡੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਤਾ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਚਿਪਿਟਿਕਾਵਨ੍ਤਃ||੯||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਮ੍ਯਗ੍ਰੂਢਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰੂਢਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੂਢਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਮਿਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਵ੍ਰਣਮਾਰ੍ਗੋ ਵ੍ਰਣਵਾਸ੍ਤੁ ਰੂਢੋ ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਅਨ੍ਤਃਪੂਯਾਭਾਵਾਦਸ਼ੂਨਮਰੁਜਂ ਚ| ਤ੍ਵਕ੍ਸਵਰ੍ਣਂ ਤ੍ਵਚਾਸਮਾਨਵਰ੍ਣਮ੍| ਸਮਤਲਮਿਤਿ ਸਮਂ ਤਲੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲੇਨ ਕਰਤਲੇਨ ਵਾ| ਅਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਉਪਰਿ ਉਚ੍ਛੂਨਤਾਯਾ ਨਿਸੇਧਃ, ਸਮਤਲੇਨ ਤ੍ਵਧੋਨਿਮ੍ਨਤਾਯਾ ਨਿਸੇਧਃ||੧੦||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਰੂਢਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰੂਢਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਵ੍ਰਣਮਾਰ੍ਗੋ ਵ੍ਰਣਵਾਸ੍ਤੁ ਸ ਰੂਢੋ ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍, ਅਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਹਿਤਮ੍, ਏਤੇਨ ਉਪਰਿ ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਤਾਯਾ ਨਿਸੇਧਃ| ਅਸ਼ੂਨਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਹਿਤਮ੍, ਅਰੁਜਂ ਪੀਡਾਰਹਿਤਂ, ਤ੍ਵਕ੍ਸਵਰ੍ਣਂ ਤ੍ਵਚਾਸਮਾਨਵਰ੍ਣਮ੍| ਸਮਤਲਮਿਤਿ ਸਮਂ ਤਲੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲੇਨ ਕਰਤਲੇਨ ਵਾ, ਸਮਤਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤ੍ਵਧੋ ਨਿਮ੍ਨਤਾਯਾ ਨਿਸੇਧਃ||੧੦||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਕੁਸ੍ਠਿਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਠਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤ੍ਯਨ੍ਤਦੋਸਦੂਸਿਤਰਕ੍ਤਾਦਿਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਦਾ ਦੁਸ੍ਟਿਰਧਿਕੇਤਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਾਨਾਮਿਤਿ ਦੂਸੀਵਿਸਾਰ੍ਤਾਨਾਮ੍| ਸ਼ੋਸੇ ਮਧੁਮੇਹੇ ਚ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍, ਵ੍ਰਣੇ ਚ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਾਦਾਹਾਰਸਂਯਮਨਾਦਧਿਕਾ ਦੁਸ੍ਟਿਃ| ਵਸਾਂ ਮੇਦੋਥ ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਚ ਯਃ ਸ੍ਰਵੇਦਿਤਿ ਮਜ੍ਜਾ ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਨੇਹਃ, ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਘਤਿਕਾ| ਨ ਸਿਧ੍ਯੇਦ੍ਦੋਸਸਮ੍ਭਵ ਇਤਿ ਦੋਸੈਰਤਿਦੂਸਿਤਾਨਾਂ ਵਸਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਰਾਵਸ੍ਯ ਬਹੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਕਰਤ੍ਵਾਤ੍||੧੧-੧੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਕੁਸ੍ਠਿਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਠਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤ੍ਯਨ੍ਤਦੋਸਦੂਸਿਤਰਕ੍ਤਾਦਿਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਦਾ ਦੁਸ੍ਟਿਰਧਿਕੇਤਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਦੂਸੀਵਿਸਾਰ੍ਤਾਨਾਂ, ਸ਼ੋਸੇ ਮਧੁਮੇਹੇ ਚ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦ੍ ਵ੍ਰਣੇ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਾਚ੍ਚਾਹਾਰਸਂਯਮਾਚ੍ਚਾਧਿਕਦੁਸ੍ਟਿਃ| ਪੁਨਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਵਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸਾ ਮਾਂਸਸ੍ਨੇਹਃ, ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਸ੍ਨੇਹਃ, ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗੋ ਮਸ੍ਤਕਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਨੇਹਃ, ਵਸਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਰਾਵਾਦਾਗਨ੍ਤੁਜੇ ਵ੍ਰਣੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਂ ਵਾ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਦੋਸਜੇ ਵ੍ਰਣੇਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਦੋਸੈਰਤਿਸ਼ਯਦੂਸਿਤਾਨਾਂ ਵਸਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਰਾਵਸ੍ਯ ਬਹੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਕਰਤ੍ਵਾਤ੍||੧੧-੧੨||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਰਿਸ੍ਟਰੂਪਾਂ ਗਨ੍ਧਵਿਕਤਿਮਾਹ– ਮਦ੍ਯਾਗੁਰ੍ਵਾਜ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਮਨਾ ਜਾਤੀ, ਸਗਨ੍ਧਾਃ ਸਮਾਨਗਨ੍ਧਾਃ, ਦਿਵ੍ਯਗਨ੍ਧਾ ਅਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਾਦ੍ਭੁਤਪਾਰਿਜਾਤਾਦਿਗਨ੍ਧਾਃ||੧੩||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਰਿਸ੍ਟਰੂਪਾਂ ਗਨ੍ਧਵਿਕਤਿਮਾਹ– ਮਦ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍, ਅਗੁਰੁ ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍, ਆਜ੍ਯਂ ਘਤਂ, ਸੁਮਨਾ ਜਾਤੀ, ਪਦ੍ਮਂ ਕਮਲਂ, ਮਦ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਮਾਨਗਨ੍ਧਾਃ||੧੩||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਯੇ ਚ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਸਮ੍ਭੂਤਾ ਇਤਿ| ਮਰ੍ਮਸੁ ਨ ਜਾਤਾ ਅਪਿ ਭਸ਼ਵੇਦਨਾਃ, ਮਰ੍ਮਜਾਤਤ੍ਵੇਨ ਹਿ ਭਸ਼ਵੇਦਨਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਾਣਮਾਂਸਕ੍ਸਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਕ੍ਸਯੇਣ ਸ਼ਕ੍ਤਿਕ੍ਸਯਃ, ਮਾਂਸਕ੍ਸਯੇਣ ਚੋਪਚਯਕ੍ਸਯਃ| ਅਨੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਸ਼ੇਸਂ ਰਿਸ੍ਟਂ ਸਙ੍ਗਹ੍ਣਨ੍ਨਾਹ– ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੪-੧੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਸੁ ਨ ਜਾਤਾ ਅਪਿ ਭਸ਼ਵੇਦਨਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਮਰ੍ਮਜਾਤਤ੍ਵੇਨ ਹਿ ਭਸ਼ਵੇਦਨਤ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯੇ ਬਹਿਃ ਸ਼ੀਤਲਾਃ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਮਾਹ– ਪ੍ਰਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਕ੍ਸਯਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਕ੍ਸਯਃ, ਮਾਂਸਕ੍ਸਯਃ ਉਪਚਯਕ੍ਸਯਃ, ਮਰ੍ਮਸੁ ਪਾਯੁਨਾਭਿਹਦਯਾਦਿਸੁ| ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਾਨ੍ਵਿਤਾਭਿਃ||੧੪-੧੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਰਣਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੪੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਰਣਨਿਦਾਨਮ੍||੪੨||