Adhikarana સદ્યોવ્રણનિદાનં, ભેદાશ્ચ (૧-૨) · Śloka ૨
નાનાધારમુખૈઃ શસ્ત્રૈર્નાનાસ્થાનનિપાતિતૈઃ |
ભવન્તિ નાનાકૃતયો વ્રણાસ્તાંસ્તાન્નિબોધ મે ||૧||
છિન્નં ભિન્નં તથા વિદ્ધં ક્ષતં પિચ્ચિતમેવ ચ |
ઘૃષ્ટમાહુસ્તથા ષષ્ઠં તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ||૨||
(સુ. ચિ. અ. ૨) |
View original
नानाधारमुखैः शस्त्रैर्नानास्थाननिपातितैः |
भवन्ति नानाकृतयो व्रणास्तांस्तान्निबोध मे ||१||
छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितमेव च |
घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ||२||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
શારીરવ્રણમભિધાયાગન્તુવ્રણમાહ– નાનાધારમુખૈરિત્યાદિ| નાના ધારા મુખાનિ ચ યેષાં તાનિ તથા| સ્થાનવિશેષોઽપિ શસ્ત્રનિપાતતુલ્યત્વેનાકૃતિવિશેષે હેતુરિત્યત ઉક્તં– નાનાસ્થાનનિપાતિતૈરિતિ||૧-૨||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
અથ શારીરવ્રણમભિધાયાગન્તુમાહ– નાનેત્યાદિ| નાનાધારામુખૈઃ શસ્ત્રૈઃ, નાનાસ્થાનનિપાતિતૈઃ, એભિર્નાનાકૃતયો વ્રણા ભવન્તિ, મે મત્સકાશાત્તાન્ વ્રણાન્ નિબોધ જાનીહિ| તત્ષાડ્વિધ્યમાહ– છિન્નમિત્યાદિ| એવં છિન્નાદિભેદેન આગન્તવઃ ષડ્વિધા ભવન્તિ||૧-૨||
Adhikarana છિન્નલક્ષણમ્ (૩) · Śloka ૩
તિર્યક્ છિન્ન ઋજુર્વાઽપિ યો વ્રણસ્ત્વાયતો ભવેત્ |
ગાત્રસ્ય પાતનં તદ્ધિ છિન્નમિત્યભિધીયતે ||૩||
(સુ. ચિ. અ. ૨) |
View original
तिर्यक् छिन्न ऋजुर्वाऽपि यो व्रणस्त्वायतो भवेत् |
गात्रस्य पातनं तद्धि छिन्नमित्यभिधीयते ||३||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
છિન્નલક્ષણમાહ– તિર્યગિત્યાદિ| તિર્યગિતિ તિર્યગ્વ્યવસ્થિતઃ| છિન્નઃ છેદસમ્પન્નઃ| ઋજુરવક્રઃ| ગાત્રસ્ય પાતનમિતિ ગાત્રાવયવસ્ય તદેકદેશરૂપસ્ય વા ગાત્રસ્ય પાતનમ્||૩||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
તત્ર છિન્નલક્ષણમાહ– તિર્યગિત્યાદિ| યો વ્રણસ્તિર્યક્ છિન્નોઽથવા ઋજુશ્છિન્નઃ સન્નાયતો ભવેત્, તિર્યગિતિ તિર્યગ્વ્યવસ્થિતઃ, છિન્નઃ છેદસમ્પન્નઃ| ‘તિરશ્ચીનઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ, ઋજુરવક્રઃ, અનયોર્દ્વયોરપ્યાયત ઇતિ વિશેષણમ્| અત્ર પાતનં નિર્દિશન્નાહ– ગાત્રસ્ય પાતનમિતિ ગાત્રસ્યાવયવસ્ય તદેકદેશરૂપસ્ય વા ગાત્રસ્ય પાતનમ્| ડલ્લનસ્તુ વ્યાચષ્ટે– શસ્ત્રાદિપ્રહારેણ ગાત્રસ્ય હસ્તાદેઃ પાતનં, ચકારાદપાતનં ચ||૩||
Adhikarana ભિન્નલક્ષણમ્ (૪) · Śloka ૪
શક્તિદન્તેષુ ખડ્ગાગ્રવિષાણૈરાશયો હતઃ |
યત્કિઞ્ચિત્ પ્રસ્રવેત્તદ્ધિ ભિન્નલક્ષણમુચ્યતે ||૪||
(સુ. ચિ. અ. ૨) |
View original
शक्तिदन्तेषु खड्गाग्रविषाणैराशयो हतः |
यत्किञ्चित् प्रस्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणमुच्यते ||४||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
ભિન્નલક્ષણમાહ– શક્તીત્યાદિ| વિષાણં દન્તઃ શૃઙ્ગં ચ| એતદ્ભિન્નલક્ષણં પારિભાષિકં; તેન વ્યધ એવાશયદેશે ભેદ ઉચ્યતે, આશયદેશરહિતે તુ વ્યધઃ| યત્કિઞ્ચિદિત્યાદિ| યસ્ય મૂત્રરુધિરાદેર્ય આશયો ભિન્નઃ સ તત્ પ્રસ્રવેત્; તેન બસ્તિર્ભિન્નો મૂત્રં, રુધિરાશયો રુધિરમિત્યાદિ||૪||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
ભિન્નલક્ષણમાહ– શક્તીત્યાદિ| શક્ત્યાદિભિરાશયો હતઃ સન્ યત્કિઞ્ચિત્ પ્રસ્રવેત્, તદ્ભિન્નલક્ષણમુચ્યતે| કુન્તો ભલ્લઃ, વિષાણં દન્તઃ શૃઙ્ગં ચ, એતદ્ભિન્નલક્ષણં પારિભાષિકં, તેન વ્યધ એવાશયદેશે ભેદ ઉચ્યતે, આશયરહિતે તુ દેશે વ્યધઃ| યત્કિઞ્ચિત્ પ્રસ્રવેદિતિ કિમપિ નિર્દેષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ| યસ્ય મૂત્રરુધિરાદેર્યશ્ચાશયો ભિન્નઃ સ તત્ પ્રસ્રવેત્; તેન બસ્તિર્ભિન્નો મૂત્રં, ઉદરં મેદઃ, પુરીષાશયઃ પુરીષં, રુધિરાશયો રુધિરમિતિ||૪||
Adhikarana કોષ્ઠનિરૂપણં, તદ્ભેદલક્ષણં ચ (૫-૧૦) · Śloka ૧૦
સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ |
હૃદુણ્ડુકઃ ફુપ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે ||૫||
તસ્મિન્ ભિન્ને રક્તપૂર્ણે જ્વરો દાહશ્ચ જાયતે |
મૂત્રમાર્ગગુદાસ્યેભ્યો રક્તં ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છતિ ||૬||
મૂર્છા શ્વાસસ્તૃષાઽઽધ્માનમભક્તચ્છન્દ એવ ચ |
વિણ્મૂત્રવાતસઙ્ગશ્ચ સ્વેદાસ્રાવોઽક્ષિરક્તતા ||૭||
લોહગન્ધિત્વમાસ્યસ્ય ગાત્રદૌર્ગન્ધ્યમેવ ચ |
હૃચ્છૂલં પાર્શ્વયોશ્ચાપિ વિશેષં ચાત્ર મે શૃણુ ||૮||
આમાશયસ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયત્યપિ |
આધ્માનમતિમાત્રં ચ શૂલં ચ ભૃશદારુણમ્ ||૯||
પક્વાશયગતે ચાપિ રુજા ગૌરવમેવ ચ |
અધઃકાયે વિશેષેણ શીતતા ચ ભવેદિહ ||૧૦||
(સુ. ચિ. અ. ૨) |
View original
स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च |
हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते ||५||
तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश्च जायते |
मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाच्च गच्छति ||६||
मूर्छा श्वासस्तृषाऽऽध्मानमभक्तच्छन्द एव च |
विण्मूत्रवातसङ्गश्च स्वेदास्रावोऽक्षिरक्तता ||७||
लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यमेव च |
हृच्छूलं पार्श्वयोश्चापि विशेषं चात्र मे शृणु ||८||
आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि |
आध्मानमतिमात्रं च शूलं च भृशदारुणम् ||९||
पक्वाशयगते चापि रुजा गौरवमेव च |
अधःकाये विशेषेण शीतता च भवेदिह ||१०||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
યત્ર ભૂયસાઽઽમાશયાનાં સ્થાને ભેદવ્યપદેશસ્તમાહ– સ્થાનાનીત્યાદિ| આમસ્ય સ્થાનમામાશયઃ અગ્નેઃ પચ્યમાનાશયઃ, મલસ્ય પક્વાશયઃ, મૂત્રસ્ય બસ્તિઃ, રુધિરસ્ય યકૃત્પ્લીહાનૌ, હૃત્ હૃદયં, ઉણ્ડુક ઇક્ષુરસપાકમલવદ્યઃ શોણિતમલસ્તજ્જ ઉણ્ડુકઃ, સ ચાન્ત્રદેશે વ્યવસ્થિતઃ પુરીષાધાનમિતિ, ફુપ્ફુસ ઇતિ હૃદયસ્ય વામપાર્શ્વે રક્તાધારઃ ‘ફુપ્ફુસ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| મૂત્રમાર્ગગુદાસ્યેભ્યો રક્તં ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છતીતિ બસ્ત્યાદૌ ભિન્ને મેહનગુદાભ્યાં રક્તં નિઃસરતિ, આમાશયાદિભેદે તુ મુખઘ્રાણાભ્યાં રક્તનિર્ગમઃ| સ્વેદાસ્રાવ ઇતિ સ્વેદસ્યાત્યન્તસ્રુતિઃ| પાર્શ્વયોશ્ચાપીતિ શૂલમિતિ સમ્બન્ધઃ| મે ઇત્યવ્યયં મત્ત ઇત્યર્થઃ| આમાશયસ્થ ઇત્યાદિ આધ્માનં રક્તાવતતત્વાદ્વાયોઃ| રુજા શૂલમ્| ગૌરવં રક્તબહુત્વાત્| અધઃકાયે વિશેષેણ શીતતેતિ વ્યાધિપ્રભાવાત્||૫-૧૦||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
યત્ર ભૂયસામાશયાનાં સ્થાને ભેદવ્યપદેશસ્તમાહ– સ્થાનાનીત્યાદિ| સ્થાનશબ્દઃ આમાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, આમસ્ય સ્થાનમામાશયઃ, અગ્નેઃ પચ્યમાનાશયઃ, પક્વસ્ય પક્વાશયઃ, મૂત્રસ્ય બસ્તિઃ, રુધિરસ્ય યકૃત્પ્લીહાનૌ, હૃત્ હૃદયં, ઉણ્ડુક ઇક્ષુરસપાકમલવચ્છોણિતમલઃ, તજ્જ ઉણ્ડુકઃ, સ ચાન્ત્રદેશે વ્યવસ્થિતઃ પુરીષાધાનં, ફુપ્ફુસ ઇતિ હૃદયસ્ય વામપાર્શ્વે ફુપ્ફુસ ઇતિ ખ્યાતઃ| આમાદીનાં સ્થાનાનિ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે| ભિન્નકોષ્ઠસ્ય સામાન્યલિઙ્ગમાહ– તસ્મિન્નિત્યાદિ| તત્ર બસ્ત્યાદૌ ભિન્ને મેહનગુદાભ્યાં રક્તં નિઃસરતિ, આમાશયાદિભેદે તુ મુખઘ્રાણાભ્યાં રક્તનિર્ગમઃ, જ્વરમૂર્છાદય ઉપદ્રવા ભવન્તિ, વિણ્મૂત્રવાતાનાં સઙ્ગોઽપ્રવૃતિઃ, સ્વેદાસ્રાવઃ સ્વેદસ્યાસ્રુતિઃ| મુખસ્ય લોહગન્ધતા, હૃત્પાર્શ્વયોઃ શૂલમિતિ સમ્બન્ધઃ| અત્રાપિ મે મત્તો વિશેષં શૃણુ| રક્તપૂર્ણભેદલક્ષણમાહ– આમાશયસ્થ ઇત્યાદિ| અતિમાત્રમાધ્માનં આધ્માતબસ્તિરિવોદરપૂર્ણતા, દારુણં મારણાત્મકમ્| પક્વાશયસ્થિતસ્ય રક્તસ્ય લક્ષણમાહ– પક્વેત્યાદિ| રુજા શૂલમ્| ગૌરવમિતિ નાભેરધો બોદ્ધવ્યમ્| અધઃકાયે વિશેષેણ શીતતેતિ વ્યાધિપ્રભાવાત્||૫-૧૦||
Adhikarana વિદ્ધલક્ષણમ્ (૧૧) · Śloka ૧૧
સૂક્ષ્માસ્યશલ્યાભિહતં યદઙ્ગં ત્વાશયં વિના |
ઉત્તુણ્ડિતં નિર્ગતં વા તદ્વિદ્ધમિતિ નિર્દિશેત્ ||૧૧||
(સુ. ચિ. અ. ૨) |
View original
सूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गं त्वाशयं विना |
उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् ||११||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
વિદ્ધલક્ષણમાહ– સૂક્ષ્માસ્યશલ્યેત્યાદિ| આશયં વિનેતિ ઉક્તામાદ્યાશયં વિના| ઉત્તુણ્ડિતમનિર્ગતશલ્યોપલક્ષણં, તેનાનુત્તુણ્ડિતમુત્તુણ્ડિતં ચ વિદ્ધં ગૃહ્યતે| નિર્ગતેન ચ નિર્ગતમુખં વિદ્ધં સર્વથા નિર્ગતં ચ ગૃહ્યતે; તેન તન્ત્રાન્તરે “વિદ્ધમુત્તુણ્ડિતમનુત્તુણ્ડિતં ભિન્નં નિર્ભિન્નમ્” ઇતિ યચ્ચતુષ્પ્રકારમભિહિતં તત્ સર્વં સઙ્ગૃહીતમ્||૧૧||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
વિદ્ધલક્ષણમાહ– સૂક્ષ્મેત્યાદિ| આશયં વિના સૂક્ષ્માસ્યેન શલ્યેન યદઙ્ગમભિહતમ્ ઉત્તુણ્ડિતં ઉન્નમિતત્વઙ્માંસમ્ ઈષદ્દૃષ્ટમુખં વા, નિર્ગતં નિર્ગતશલ્યમ્, ઉત્તુણ્ડિતમનિર્ગતશલ્યોપલક્ષણમ્| તેનાનુત્તુણ્ડિતં ચ વિદ્ધં ગૃહ્યતે, નિર્ગતેન ચ વિનિર્ગતમુખં વિદ્ધં સર્વદા નિર્ગતં ચ ગૃહ્યતે, તેન તન્ત્રાન્તરે વિદ્ધમુત્તુણ્ડિતમનુત્તુણ્ડિતં ભિન્નં નિર્ભિન્નમિતિ ચતુઃપ્રકારમભિહિતં તત્સઙ્ગૃહીતમ્||૧૧||
Adhikarana ક્ષતલક્ષણમ્ (૧૨) · Śloka ૧૨
નાતિચ્છિન્નં નાતિભિન્નમુભયોર્લક્ષણાન્વિતમ્ |
વિષમં વ્રણમઙ્ગે યત્તત્ ક્ષતં ત્વભિધીયતે ||૧૨||
(સુ. ચિ. અ. ૨) |
View original
नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर्लक्षणान्वितम् |
विषमं व्रणमङ्गे यत्तत् क्षतं त्वभिधीयते ||१२||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
ક્ષતમાહ– નાતિચ્છિન્નમિત્યાદિ| નાતિચ્છિન્નં નાવગાઢચ્છેદમ્| નાતિભિન્નમિતિ નાતિવિદીર્ણાશયમ્| ઉભયોર્લક્ષણાન્વિતમિતિ સ્તોકચ્છેદસ્તોકાવદરણયોગાદુભયલક્ષણયુક્તમ્| વિષમં વ્રણમઙ્ગે યદિતિ અઙ્ગવૈષમ્યકરં વ્રણં યત્તત્ ક્ષતમ્||૧૨||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
ક્ષતલક્ષણમાહ– નેત્યાદિ| નાતિચ્છિન્નમિતિ નાવગાઢચ્છિન્નં, નાતિભિન્નમિતિ નાતિવિદીર્ણાશયમ્| ઉભયોરિતિ છિન્નભિન્નયોરિત્યર્થઃ| તેન સ્તોકચ્છેદસ્તોકાવદરણયોગાદુભયલક્ષણયુક્તમ્| વિષમં વ્રણમઙ્ગે ઇતિ અઙ્ગે વૈષમ્યકરં વ્રણં યત્તત્ક્ષતમિતિ||૧૨||
Adhikarana પિચ્ચિતલક્ષણમ્ (૧૩) · Śloka ૧૩
પ્રહારપીડનાભ્યાં તુ યદઙ્ગં પૃથુતાં ગતમ્ |
સાસ્થિ તત્ પિચ્ચિતં વિદ્યાન્મજ્જરક્તપરિપ્લુતમ્ ||૧૩||
(સુ. ચિ. અ. ૨) |
View original
प्रहारपीडनाभ्यां तु यदङ्गं पृथुतां गतम् |
सास्थि तत् पिच्चितं विद्यान्मज्जरक्तपरिप्लुतम् ||१३||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
પિચ્ચિતલક્ષણમાહ– પ્રહારેત્યાદિના| પ્રહારો મુદ્ગરાદિના, પીડનં કપાટાદિના| પૃથુતામિતિ ચિપ્પિટતામ્| મજ્જરક્તપરિપ્લુતમિત્યનેન વ્રણભાવાત્ મજ્જરક્તાગમં દર્શયતિ| તેન યત્ વ્રણં પિચ્ચિતં, તદ્ભગ્નસ્ય તથા સદ્યોવ્રણસ્ય ચ ચિકિત્સાવિષયમ્||૧૩||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
પિચ્ચિતલક્ષણમાહ– પ્રહારેત્યાદિ| પ્રહારો મુદ્ગરાદિના, પીડનં કરાદિના, પૃથુતાં વિપુલતાં, સાસ્થિ અસ્થિખણ્ડાન્વિતં, મજ્જરક્તપરિપ્લુતમિત્યનેન વ્રણભાવાન્મજ્જરક્તાગમં દર્શયતિ, તેન યદ્વ્રણં પિચ્ચિતં તદ્ભગ્નસ્ય તથા સદ્યોવ્રણસ્ય ચિકિત્સાવિષયમ્||૧૩||
Adhikarana ઘૃષ્ટલક્ષણમ્ (૧૪) · Śloka ૧૪
ઘર્ષણાદભિઘાતાદ્વા યદઙ્ગં વિગતત્વચમ્ |
ઉષાસ્રાવાન્વિતં તચ્ચ ઘૃષ્ટમિત્યભિધીયતે ||૧૪||
(સુ. ચિ. અ. ૨) |
View original
घर्षणादभिघाताद्वा यदङ्गं विगतत्वचम् |
उषास्रावान्वितं तच्च घृष्टमित्यभिधीयते ||१४||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
ઘૃષ્ટલક્ષણમાહ– ઘર્ષણાદિત્યાદિ| ઘર્ષણાત્ કર્કશવસ્ત્રાદિના| વિગતત્વચમિતિ પાઠં ત્યક્ત્વા ‘વિગતત્વચા’ ઇતિ પાઠઃ સાધુઃ, વિગતત્વચોપલક્ષિતમઙ્ગમ્| ઉષા ઊષ્મનિર્ગમવદ્વ્યથા||૧૪||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
ઘૃષ્ટલક્ષણમાહ– ઘર્ષણાદિત્યાદિ| યદઙ્ગં ઘર્ષણાત્ કર્ષણાત્ કર્કશવસ્ત્રાદિના અભિઘાતાદ્વા વિગતત્વચં ભવતિ, અન્યે ‘વિગતત્વચા’ ઇતિ પાઠં પઠન્તિ, વિગતત્વચા લક્ષિતમઙ્ગમ્| ઉષા ઊષ્માનિર્ગમવદ્વ્યથા||૧૪||
Adhikarana સશલ્યવ્રણલક્ષણં, કોષ્ઠગતશલ્યલક્ષણં ચ (૧૫-૧૬) · Śloka ૧૬
શ્યાવં સશોથં પિડકાચિતં ચ મુહુર્મુહુઃ શોણિતવાહિનં ચ |
મૃદૂદ્ગતં બુદ્બુદતુલ્યમાંસં વ્રણં સશલ્યં સરુજં વદન્તિ ||૧૫||
ત્વચોઽતીત્ય સિરાદીનિ ભિત્ત્વા વા પરિહૃત્ય વા |
કોષ્ઠે પ્રતિષ્ઠિતં શલ્યં કુર્યાદુક્તાનુપદ્રવાન્ ||૧૬||
(સુ. ચિ. અ. ૨) |
View original
श्यावं सशोथं पिडकाचितं च मुहुर्मुहुः शोणितवाहिनं च |
मृदूद्गतं बुद्बुदतुल्यमांसं व्रणं सशल्यं सरुजं वदन्ति ||१५||
त्वचोऽतीत्य सिरादीनि भित्त्वा वा परिहृत्य वा |
कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्यादुक्तानुपद्रवान् ||१६||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
કોષ્ઠભેદમાહ– ત્વચ ઇત્યાદિ| ત્વચ ઇતિ સપ્ત ત્વચઃ| સિરાદીનીતિ માંસસ્નાય્વસ્થિસન્ધીનિ| પરિહૃત્ય વેતિ પરિહારપક્ષેઽપિ કોષ્ઠભેદસ્ય સઙ્ગતત્વાત્; સિરાવ્યધલિઙ્ગં ચાત્રૈવ ‘સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમં’ ઇત્યાદિના વ્યક્તીભવિષ્યતિ| ઉક્તાનિતિ પ્રનષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયે| તત્ર હ્યુક્તં– “કોષ્ઠગતે ત્વાટોપાનાહૌ મૂત્રપુરીષાહારદર્શનં ચ વ્રણમુખાદ્ભવતિ|” (સુ. સૂ. અ. ૨૬) ઇતિ||૧૫-૧૬||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
સશલ્યવ્રણલક્ષણમાહ– શ્યાવમિત્યાદિ| શ્યાવં શાવવર્ણમ્| મુહુર્વારંવારં, શોણિતસ્રાવયુક્તં, મૃદુ કોમલં, ઉદ્ગતં તુમ્બ્યાકારાવસ્થિતબુદ્બુદેન સદૃશં માંસં યસ્ય તં, સરુજં પીડાયુક્તમ્| કોષ્ઠભેદમાહ– ત્વચ ઇત્યાદિ| સપ્ત ત્વચઃ, સિરાદીનિ સિરામાંસસ્નાય્વસ્થિસન્ધીનિ ભિત્ત્વા, પરિહૃત્ય વેતિ સન્ત્યજ્ય વા| ઉક્તાનિતિ પ્રનષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયે| તત્ર હ્યુક્તં, “કોષ્ઠગતે ત્વાટોપાનાહૌ મૂત્રપુરીષાહારદર્શનં ચ વ્રણમુખાદ્ભવતિ” ઇતિ||૧૫-૧૬||
Adhikarana અસાધ્યકોષ્ઠભેદલિઙ્ગમ્ (૧૭) · Śloka ૧૭
તત્રાન્તર્લોહિતં પાણ્ડુશીતપાદકરાનનમ્ |
શીતોચ્છ્વાસં રક્તનેત્રમાનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્ ||૧૭||
View original
तत्रान्तर्लोहितं पाण्डुशीतपादकराननम् |
शीतोच्छ्वासं रक्तनेत्रमानद्धं च विवर्जयेत् ||१७||
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
અસાધ્યકોષ્ઠભેદલિઙ્ગમાહ– તત્રેત્યાદિ| તત્ર કોષ્ઠે| અન્તર્લોહિતમિતિ અભ્યન્તરસ્થિતરક્તમ્, અનિઃસૃતરક્તમિતિ યાવત્| આનદ્ધમિત્યાનાહવન્તમ્||૧૭||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
અસાધ્યકોષ્ઠાન્તર્ભેદલિઙ્ગમાહ– તત્રેત્યાદિ| કોષ્ઠે અન્તર્લોહિતમ્ અભ્યન્તરસ્થિતરક્તમ્, અનિઃસૃતરક્તમિતિ| પાણ્ડૂનિ શીતાનિ પાદકરાનનાનિ યસ્ય તં, તથા| આનદ્ધં આનાહયુક્તમ્||૧૭||
Adhikarana માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિમર્મસુ પઞ્ચસુ ક્ષતેષુ સામાન્યલિઙ્ગમ્ (૧૮-૧૯) · Śloka ૧૯
ભ્રમઃ પ્રલાપઃ પતનં પ્રમોહો વિચેષ્ટનં ગ્લાનિરથોષ્ણતા ચ |
સ્રસ્તાઙ્ગતા મૂર્છનમૂર્ધ્વવાતસ્તીવ્રા રુજા વાતકૃતાશ્ચ તાસ્તાઃ ||૧૮||
માંસોદકાભં રુધિરં ચ ગચ્છેત્ સર્વેન્દ્રિયાર્થોપરમસ્તથૈવ |
દશાર્ધસઙ્ખ્યેષ્વથ વિક્ષતેષુ સામાન્યતો મર્મસુ લિઙ્ગમુક્તમ્ ||૧૯||
(સુ. સૂ. અ. ૨૫) |
View original
भ्रमः प्रलापः पतनं प्रमोहो विचेष्टनं ग्लानिरथोष्णता च |
स्रस्ताङ्गता मूर्छनमूर्ध्ववातस्तीव्रा रुजा वातकृताश्च तास्ताः ||१८||
मांसोदकाभं रुधिरं च गच्छेत् सर्वेन्द्रियार्थोपरमस्तथैव |
दशार्धसङ्ख्येष्वथ विक्षतेषु सामान्यतो मर्मसु लिङ्गमुक्तम् ||१९||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિમર્મસુ પઞ્ચસુ ક્ષતેષુ સામાન્યલિઙ્ગમાહ– ભ્રમ ઇત્યાદિ| વિચેષ્ટનં વિરુદ્ધચેષ્ટનં કરચરણાદિક્ષેપાદિકમ્| ગ્લાનિર્બલક્ષયઃ| સ્રસ્તાઙ્ગતા અઙ્ગસન્ધિવિસ્રંસવદ્વ્યથા| મૂર્છનમિન્દ્રિયમોહઃ| ઇન્દ્રિયાર્થોપરમ ઇન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયેષુ રૂપાદિષુ ઉપરમો ગ્રહણાશક્તિઃ| દશાર્ધસઙ્ખ્યેષુ પઞ્ચસુ||૧૮-૧૯||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
માંસસન્ધિસિરાસ્નાય્વસ્થિમર્મસુ પઞ્ચસુ ક્ષતેષુ સામાન્યલિઙ્ગમાહ– ભ્રમ ઇત્યાદિ| ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ, પતનં ભૂમૌ, પ્રમોહઃ મનોમોહઃ, વિચેષ્ટનં વિરુદ્ધચેષ્ટનં ચરણક્ષેપણાદિકં, ગ્લાનિઃ બલક્ષયઃ, સ્રસ્તાઙ્ગતા અઙ્ગસન્ધિવિસ્રંસવદ્વ્યથા, શરીરશૈથિલ્યં વા, મૂર્છનમિન્દ્રિયસમ્મોહઃ, પ્રમોહસ્તુ મનોમોહઃ, ઊર્ધ્વવાત ઇતિ ઉદ્ગારબાહુલ્યં, વાતકૃતા રુજસ્તાસ્તા દણ્ડાપતાનકાક્ષેપકાદ્યાઃ| સર્વેન્દ્રિયાર્થોપરમઃ સ્વવિષયેષુ રૂપાદિષુ ઉપરમો ગ્રહણેઽશક્તિઃ, દશાર્ધસઙ્ખ્યેષુ પઞ્ચસુ||૧૮-૧૯||
Adhikarana મર્મરહિતાનાં સિરાદીનાં વિદ્ધલિઙ્ગમ્ (૨૦-૨૩) · Śloka ૨૩
સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમં પ્રભૂતં રક્તં સ્રવેત્તત્ક્ષયજશ્ચ વાયુઃ |
કરોતિ રોગાન્ વિવિધાન્ યથોક્તાન્ સિરાસુ વિદ્ધાસ્વથ વા ક્ષતાસુ ||૨૦||
કૌબ્જ્યં શરીરાવયવાવસાદઃ ક્રિયાસ્વશક્તિસ્તુમુલા રુજશ્ચ |
ચિરાદ્વ્રણો રોહતિ યસ્ય ચાપિ તં સ્નાયુવિદ્ધં પુરુષં વ્યવસ્યેત્ ||૨૧||
શોફાભિવૃદ્ધિસ્તુમુલા રુજશ્ચ બલક્ષયઃ સર્વત એવ શોથઃ |
ક્ષતેષુ સન્ધિષ્વચલાચલેષુ સ્યાત્ સર્વકર્મોપરમશ્ચ લિઙ્ગમ્ ||૨૨||
ઘોરા રુજો યસ્ય નિશાદિનેષુ સર્વાસ્વવસ્થાસુ ચ નૈતિ શાન્તિમ્ |
ભિષગ્વિપશ્ચિદ્વિદિતાર્થસૂત્રસ્તમસ્થિવિદ્ધં પુરુષં વ્યવસ્યેત્ ||૨૩||
(સુ. સૂ. અ. ૨૫) |
View original
सुरेन्द्रगोपप्रतिमं प्रभूतं रक्तं स्रवेत्तत्क्षयजश्च वायुः |
करोति रोगान् विविधान् यथोक्तान् सिरासु विद्धास्वथ वा क्षतासु ||२०||
कौब्ज्यं शरीरावयवावसादः क्रियास्वशक्तिस्तुमुला रुजश्च |
चिराद्व्रणो रोहति यस्य चापि तं स्नायुविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ||२१||
शोफाभिवृद्धिस्तुमुला रुजश्च बलक्षयः सर्वत एव शोथः |
क्षतेषु सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात् सर्वकर्मोपरमश्च लिङ्गम् ||२२||
घोरा रुजो यस्य निशादिनेषु सर्वास्ववस्थासु च नैति शान्तिम् |
भिषग्विपश्चिद्विदितार्थसूत्रस्तमस्थिविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ||२३||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
સિરાદયો મર્મરૂપા અમર્મરૂપાશ્ચ સન્તિ, તત્ર પૂર્વં મર્મરહિતાનાં સિરાદીનાં વિદ્ધલિઙ્ગમાહ– સુરેન્દ્રગોપેત્યાદિ| યથોક્તાનિતિ શોણિતવર્ણનીયોક્તાન્| તત્ર ચોક્તં– “તદતિપ્રવૃત્તં શિરોભિતાપમાન્ધ્યમાક્ષેપાદીંશ્ચ કરોતિ|” ઇતિ| વિદ્ધાસુ બાણાદિના| ક્ષતાસુ ખડ્ગાદિના| કૌબ્જ્યં કુબ્જતા| તુમુલા ગહનાઃ| સન્ધિષ્વચલાચલેષ્વિતિ અચલેષુ નિશ્ચેષ્ટેષુ, ચલેષુ ચેષ્ટાવત્સુ; સન્ધયશ્ચલાચલભેદેન દ્વિવિધાઃ| તથાચ સુશ્રુતઃ– “શાખાસુ હન્વોઃ કટ્યાં ચ ચેષ્ટાવન્તશ્ચ સન્ધયઃ| શેષાસ્તુ સન્ધયઃ સર્વે વિજ્ઞાતવ્યાઃ સ્થિરા બુધૈઃ||” (સુ. શા. અ. ૫) ઇતિ||૨૦-૨૩||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
સિરાદયો મર્મરૂપા અમર્મરૂપાશ્ચ સન્તિ, તત્ર મર્મરહિતસિરાદિવિદ્ધલિઙ્ગમાહ– સુરેન્દ્રેત્યાદિ| ઇન્દ્રગોપો વાર્ષિકઃ કીટઃ, તત્ક્ષયજઃ તસ્ય રુધિરસ્ય ક્ષયાજ્જાતો વાયુઃ, યથોક્તાનિતિ શોણિતવર્ણનીયોક્તાન્, તથા ચોક્તમ્– “તદતિપ્રવૃત્તં શિરોભિતાપમાન્ધ્યમાક્ષેપકાદીંશ્ચ કરોતિ” ઇતિ| વિદ્ધાસુ બાણાદિના, ક્ષતાસુ ખડ્ગાદિના| સ્નાયુવિદ્ધમાહ– કૌબ્જ્યમિત્યાદિ| યસ્ય કૌબ્જ્યાદિચિહ્નં ભવતિ, તં પુરુષં સ્નાયુવિદ્ધં વ્યવસ્યેત્ જાનીયાત્| કૌબ્જ્યં કુબ્જતા, તચ્ચ અન્તર્બહિરાયામજં દ્વિધા, અવયવાવસાદઃ અવયવાનાં સ્વકર્મણ્યસામર્થ્યં, ક્રિયાસ્વશક્તિઃ સર્વશરીરસ્યોત્ક્ષેપણાપક્ષેપણપ્રસારણાકુઞ્ચનક્રિયાણામશક્તિઃ| તુમુલા ગહનાઃ, અન્યે તુ વાતપિત્તકફજનિતા એકત્ર વ્યાકુલીભૂતવેદનાસ્તુમુલા ઉચ્યન્તે ઇતિ વદન્તિ| સન્ધિવિદ્ધમાહ– શોફેત્યાદિ| અચલાચલેષુ સન્ધિષુ ક્ષતેષુ સત્સુ શોફાતિવૃદ્ધ્યાદિલિઙ્ગં સ્યાત્| સન્ધયસ્તુ ચલાચલભેદાત્ દ્વિવિધાઃ| તથા ચોક્તં સુશ્રુતે– “શાખાસુ હન્વોઃ કટ્યાં ચ ચેષ્ટાવન્તશ્ચ સન્ધયઃ| શેષાસ્તુ સન્ધયઃ સર્વે વિજ્ઞાતવ્યાઃ સ્થિરા બુધૈઃ” ઇતિ| કર્મોપરમઃ કર્મોપરતિઃ| અસ્થિવિદ્ધમાહ– ઘોરા ઇત્યાદિ| તમસ્થિવિદ્ધં જાનીયાત્, સર્વાસ્વવસ્થાસુ શયનાસનાદિકાસુ, વિદિતાર્થસૂત્રઃ અધિગતશલ્યતન્ત્રઃ||૨૦-૨૩||
Adhikarana સિરાદિમર્મવિદ્ધલિઙ્ગમ્ (૨૪) · Śloka ૨૪
યથાસ્વમેતાનિ વિભાવયેચ્ચ લિઙ્ગાનિ મર્મસ્વભિતાડિતેષુ |૨૪|
(સુ. સૂ. અ. ૨૫) |
View original
यथास्वमेतानि विभावयेच्च लिङ्गानि मर्मस्वभिताडितेषु |२४|
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
મર્મરહિતાનાં સિરાદીનાં વિદ્ધલક્ષણમભિધાય સિરાદિમર્મવિદ્ધલિઙ્ગમતિદેશયન્નાહ– યથાસ્વમેતાનીત્યાદિ| વિભાવયેચ્ચેતિ ચકારો ભિન્નક્રમે; તેન એતાનિ લિઙ્ગાનિ તથા સામાન્યલિઙ્ગાનિ ચ જાનીયાદિત્યર્થઃ|૨૪|–
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
મર્મરહિતાનાં સિરાદીનાં વિદ્ધલિઙ્ગમભિધાય સિરાદિમર્મવિદ્ધલિઙ્ગમતિદેશેનાહ– યથાસ્વમિત્યાદિ| વિભાવયેચ્ચેતિ ચકારોઽત્ર ભિન્નક્રમે, તેનૈતાનિ મર્મવિદ્ધસિરાલિઙ્ગાનિ તથા સામાન્યલિઙ્ગાનિ ભ્રમપ્રલાપાદીનિ પૂર્વોક્તાનિ ચ યથાસ્વં જાનીયાદિત્યર્થઃ|૨૪|–
Adhikarana માંસમર્મણો વિદ્ધસ્ય લિઙ્ગમ્ (૨૪) · Śloka ૨૪
પાણ્ડુર્વિવર્ણઃ સ્પૃશિતં ન વેત્તિ યો માંસમર્મણ્યભિપીડિતઃ સ્યાત્ ||૨૪||
(સુ. સૂ. અ. ૨૫) |
View original
पाण्डुर्विवर्णः स्पृशितं न वेत्ति यो मांसमर्मण्यभिपीडितः स्यात् ||२४||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
અનુક્તમાંસમર્મણો વિદ્ધસ્ય લિઙ્ગમાહ– પાણ્ડુર્વિવર્ણ ઇત્યાદિ| નનુ, સિરાદિવિદ્ધલિઙ્ગવત્ માંસવિદ્ધલિઙ્ગમપિ પૂર્વં કુતો નોપદિષ્ટમ્? ઉચ્યતે– કેવલમાંસવિદ્ધસ્યાબહુવ્યાપત્કરત્વાત્ પૂર્વમનુપાદાનમ્||૨૪||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
માંસમર્મવિદ્ધલિઙ્ગમાહ– પાણ્ડુરિત્યાદિ| વિવર્ણો વિચ્છાયઃ| નનુ, સિરાદિવિદ્ધલિઙ્ગવન્માંસવિદ્ધલિઙ્ગમપિ પૂર્વં કુતો નોપદિષ્ટં? ઉચ્યતે– કેવલમાંસવિદ્ધસ્યાબહુવ્યાપત્કરત્વાત્ પૂર્વમનુપાદાનમ્||૨૪||
Adhikarana સર્વવ્રણાનામુપદ્રવાઃ (૨૫-૨૬) · Śloka ૨૬
વિસર્પઃ પક્ષઘાતશ્ચ સિરાસ્તમ્ભોઽપતાનકઃ |
મોહોન્માદવ્રણરુજો જ્વરસ્તૃષ્ણા હનુગ્રહઃ ||૨૫||
કાસશ્છર્દિરતીસારો હિક્કા શ્વાસઃ સવેપથુઃ |
ષોડશોપદ્રવાઃ પ્રોક્તા વ્રણાનાં વ્રણચિન્તકૈઃ ||૨૬||
(ચ. ચિ. અ. ૨૫) |
View original
विसर्पः पक्षघातश्च सिरास्तम्भोऽपतानकः |
मोहोन्मादव्रणरुजो ज्वरस्तृष्णा हनुग्रहः ||२५||
कासश्छर्दिरतीसारो हिक्का श्वासः सवेपथुः |
षोडशोपद्रवाः प्रोक्ता व्रणानां व्रणचिन्तकैः ||२६||
(च. चि. अ. २५) |
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
સર્વવ્રણાનામુપદ્રવાનાહ– વિસર્પ ઇત્યાદિ||૨૫-૨૬||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
સર્વવ્રણાનામુપદ્રવાનાહ– વિસર્પ ઇત્યાદિ| વ્રણરુજો વ્રણપીડાઃ, વેપથુઃ કમ્પઃ||૨૫-૨૬||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૪૩
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને સદ્યોવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने सद्योव्रणनिदानं समाप्तम् ||४३||
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં સદ્યોવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૩||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં સદ્યોવ્રણનિદાનમ્||૪૩||