Adhikarana ಸದ್ಯೋವ್ರಣನಿದಾನಂ, ಭೇದಾಶ್ಚ (೧-೨) · Śloka ೨
ನಾನಾಧಾರಮುಖೈಃ ಶಸ್ತ್ರೈರ್ನಾನಾಸ್ಥಾನನಿಪಾತಿತೈಃ |
ಭವನ್ತಿ ನಾನಾಕೃತಯೋ ವ್ರಣಾಸ್ತಾಂಸ್ತಾನ್ನಿಬೋಧ ಮೇ ||೧||
ಛಿನ್ನಂ ಭಿನ್ನಂ ತಥಾ ವಿದ್ಧಂ ಕ್ಷತಂ ಪಿಚ್ಚಿತಮೇವ ಚ |
ಘೃಷ್ಟಮಾಹುಸ್ತಥಾ ಷಷ್ಠಂ ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೨||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |
View original
नानाधारमुखैः शस्त्रैर्नानास्थाननिपातितैः |
भवन्ति नानाकृतयो व्रणास्तांस्तान्निबोध मे ||१||
छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितमेव च |
घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ||२||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶಾರೀರವ್ರಣಮಭಿಧಾಯಾಗನ್ತುವ್ರಣಮಾಹ– ನಾನಾಧಾರಮುಖೈರಿತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾ ಧಾರಾ ಮುಖಾನಿ ಚ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ ತಥಾ| ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೋಽಪಿ ಶಸ್ತ್ರನಿಪಾತತುಲ್ಯತ್ವೇನಾಕೃತಿವಿಶೇಷೇ ಹೇತುರಿತ್ಯತ ಉಕ್ತಂ– ನಾನಾಸ್ಥಾನನಿಪಾತಿತೈರಿತಿ||೧-೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಥ ಶಾರೀರವ್ರಣಮಭಿಧಾಯಾಗನ್ತುಮಾಹ– ನಾನೇತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾಧಾರಾಮುಖೈಃ ಶಸ್ತ್ರೈಃ, ನಾನಾಸ್ಥಾನನಿಪಾತಿತೈಃ, ಏಭಿರ್ನಾನಾಕೃತಯೋ ವ್ರಣಾ ಭವನ್ತಿ, ಮೇ ಮತ್ಸಕಾಶಾತ್ತಾನ್ ವ್ರಣಾನ್ ನಿಬೋಧ ಜಾನೀಹಿ| ತತ್ಷಾಡ್ವಿಧ್ಯಮಾಹ– ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಛಿನ್ನಾದಿಭೇದೇನ ಆಗನ್ತವಃ ಷಡ್ವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ||೧-೨||
Adhikarana ಛಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮ್ (೩) · Śloka ೩
ತಿರ್ಯಕ್ ಛಿನ್ನ ಋಜುರ್ವಾಽಪಿ ಯೋ ವ್ರಣಸ್ತ್ವಾಯತೋ ಭವೇತ್ |
ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಪಾತನಂ ತದ್ಧಿ ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ||೩||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |
View original
तिर्यक् छिन्न ऋजुर्वाऽपि यो व्रणस्त्वायतो भवेत् |
गात्रस्य पातनं तद्धि छिन्नमित्यभिधीयते ||३||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಛಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಿರ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ತಿರ್ಯಗಿತಿ ತಿರ್ಯಗ್ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಛಿನ್ನಃ ಛೇದಸಮ್ಪನ್ನಃ| ಋಜುರವಕ್ರಃ| ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಪಾತನಮಿತಿ ಗಾತ್ರಾವಯವಸ್ಯ ತದೇಕದೇಶರೂಪಸ್ಯ ವಾ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಪಾತನಮ್||೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತತ್ರ ಛಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಿರ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ವ್ರಣಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಛಿನ್ನೋಽಥವಾ ಋಜುಶ್ಛಿನ್ನಃ ಸನ್ನಾಯತೋ ಭವೇತ್, ತಿರ್ಯಗಿತಿ ತಿರ್ಯಗ್ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ, ಛಿನ್ನಃ ಛೇದಸಮ್ಪನ್ನಃ| ‘ತಿರಶ್ಚೀನಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ, ಋಜುರವಕ್ರಃ, ಅನಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪ್ಯಾಯತ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಅತ್ರ ಪಾತನಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ– ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಪಾತನಮಿತಿ ಗಾತ್ರಸ್ಯಾವಯವಸ್ಯ ತದೇಕದೇಶರೂಪಸ್ಯ ವಾ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಪಾತನಮ್| ಡಲ್ಲನಸ್ತು ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ– ಶಸ್ತ್ರಾದಿಪ್ರಹಾರೇಣ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಹಸ್ತಾದೇಃ ಪಾತನಂ, ಚಕಾರಾದಪಾತನಂ ಚ||೩||
Adhikarana ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮ್ (೪) · Śloka ೪
ಶಕ್ತಿದನ್ತೇಷು ಖಡ್ಗಾಗ್ರವಿಷಾಣೈರಾಶಯೋ ಹತಃ |
ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಸ್ರವೇತ್ತದ್ಧಿ ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ ||೪||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |
View original
शक्तिदन्तेषु खड्गाग्रविषाणैराशयो हतः |
यत्किञ्चित् प्रस्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणमुच्यते ||४||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶಕ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಾಣಂ ದನ್ತಃ ಶೃಙ್ಗಂ ಚ| ಏತದ್ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಂ ಪಾರಿಭಾಷಿಕಂ; ತೇನ ವ್ಯಧ ಏವಾಶಯದೇಶೇ ಭೇದ ಉಚ್ಯತೇ, ಆಶಯದೇಶರಹಿತೇ ತು ವ್ಯಧಃ| ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಮೂತ್ರರುಧಿರಾದೇರ್ಯ ಆಶಯೋ ಭಿನ್ನಃ ಸ ತತ್ ಪ್ರಸ್ರವೇತ್; ತೇನ ಬಸ್ತಿರ್ಭಿನ್ನೋ ಮೂತ್ರಂ, ರುಧಿರಾಶಯೋ ರುಧಿರಮಿತ್ಯಾದಿ||೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶಕ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಶಕ್ತ್ಯಾದಿಭಿರಾಶಯೋ ಹತಃ ಸನ್ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಸ್ರವೇತ್, ತದ್ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ಕುನ್ತೋ ಭಲ್ಲಃ, ವಿಷಾಣಂ ದನ್ತಃ ಶೃಙ್ಗಂ ಚ, ಏತದ್ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಂ ಪಾರಿಭಾಷಿಕಂ, ತೇನ ವ್ಯಧ ಏವಾಶಯದೇಶೇ ಭೇದ ಉಚ್ಯತೇ, ಆಶಯರಹಿತೇ ತು ದೇಶೇ ವ್ಯಧಃ| ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಸ್ರವೇದಿತಿ ಕಿಮಪಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಸ್ಯ ಮೂತ್ರರುಧಿರಾದೇರ್ಯಶ್ಚಾಶಯೋ ಭಿನ್ನಃ ಸ ತತ್ ಪ್ರಸ್ರವೇತ್; ತೇನ ಬಸ್ತಿರ್ಭಿನ್ನೋ ಮೂತ್ರಂ, ಉದರಂ ಮೇದಃ, ಪುರೀಷಾಶಯಃ ಪುರೀಷಂ, ರುಧಿರಾಶಯೋ ರುಧಿರಮಿತಿ||೪||
Adhikarana ಕೋಷ್ಠನಿರೂಪಣಂ, ತದ್ಭೇದಲಕ್ಷಣಂ ಚ (೫-೧೦) · Śloka ೧೦
ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಚ |
ಹೃದುಣ್ಡುಕಃ ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ||೫||
ತಸ್ಮಿನ್ ಭಿನ್ನೇ ರಕ್ತಪೂರ್ಣೇ ಜ್ವರೋ ದಾಹಶ್ಚ ಜಾಯತೇ |
ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಗುದಾಸ್ಯೇಭ್ಯೋ ರಕ್ತಂ ಘ್ರಾಣಾಚ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ ||೬||
ಮೂರ್ಛಾ ಶ್ವಾಸಸ್ತೃಷಾಽಽಧ್ಮಾನಮಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದ ಏವ ಚ |
ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಸಙ್ಗಶ್ಚ ಸ್ವೇದಾಸ್ರಾವೋಽಕ್ಷಿರಕ್ತತಾ ||೭||
ಲೋಹಗನ್ಧಿತ್ವಮಾಸ್ಯಸ್ಯ ಗಾತ್ರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮೇವ ಚ |
ಹೃಚ್ಛೂಲಂ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚಾಪಿ ವಿಶೇಷಂ ಚಾತ್ರ ಮೇ ಶೃಣು ||೮||
ಆಮಾಶಯಸ್ಥೇ ರುಧಿರೇ ರುಧಿರಂ ಛರ್ದಯತ್ಯಪಿ |
ಆಧ್ಮಾನಮತಿಮಾತ್ರಂ ಚ ಶೂಲಂ ಚ ಭೃಶದಾರುಣಮ್ ||೯||
ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ಚಾಪಿ ರುಜಾ ಗೌರವಮೇವ ಚ |
ಅಧಃಕಾಯೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಶೀತತಾ ಚ ಭವೇದಿಹ ||೧೦||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |
View original
स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च |
हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते ||५||
तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश्च जायते |
मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाच्च गच्छति ||६||
मूर्छा श्वासस्तृषाऽऽध्मानमभक्तच्छन्द एव च |
विण्मूत्रवातसङ्गश्च स्वेदास्रावोऽक्षिरक्तता ||७||
लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यमेव च |
हृच्छूलं पार्श्वयोश्चापि विशेषं चात्र मे शृणु ||८||
आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि |
आध्मानमतिमात्रं च शूलं च भृशदारुणम् ||९||
पक्वाशयगते चापि रुजा गौरवमेव च |
अधःकाये विशेषेण शीतता च भवेदिह ||१०||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಯತ್ರ ಭೂಯಸಾಽಽಮಾಶಯಾನಾಂ ಸ್ಥಾನೇ ಭೇದವ್ಯಪದೇಶಸ್ತಮಾಹ– ಸ್ಥಾನಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಆಮಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಾಮಾಶಯಃ ಅಗ್ನೇಃ ಪಚ್ಯಮಾನಾಶಯಃ, ಮಲಸ್ಯ ಪಕ್ವಾಶಯಃ, ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಃ, ರುಧಿರಸ್ಯ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನೌ, ಹೃತ್ ಹೃದಯಂ, ಉಣ್ಡುಕ ಇಕ್ಷುರಸಪಾಕಮಲವದ್ಯಃ ಶೋಣಿತಮಲಸ್ತಜ್ಜ ಉಣ್ಡುಕಃ, ಸ ಚಾನ್ತ್ರದೇಶೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಪುರೀಷಾಧಾನಮಿತಿ, ಫುಪ್ಫುಸ ಇತಿ ಹೃದಯಸ್ಯ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ರಕ್ತಾಧಾರಃ ‘ಫುಪ್ಫುಸ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಗುದಾಸ್ಯೇಭ್ಯೋ ರಕ್ತಂ ಘ್ರಾಣಾಚ್ಚ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಬಸ್ತ್ಯಾದೌ ಭಿನ್ನೇ ಮೇಹನಗುದಾಭ್ಯಾಂ ರಕ್ತಂ ನಿಃಸರತಿ, ಆಮಾಶಯಾದಿಭೇದೇ ತು ಮುಖಘ್ರಾಣಾಭ್ಯಾಂ ರಕ್ತನಿರ್ಗಮಃ| ಸ್ವೇದಾಸ್ರಾವ ಇತಿ ಸ್ವೇದಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಸ್ರುತಿಃ| ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚಾಪೀತಿ ಶೂಲಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೇ ಇತ್ಯವ್ಯಯಂ ಮತ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಮಾಶಯಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಧ್ಮಾನಂ ರಕ್ತಾವತತತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ| ರುಜಾ ಶೂಲಮ್| ಗೌರವಂ ರಕ್ತಬಹುತ್ವಾತ್| ಅಧಃಕಾಯೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಶೀತತೇತಿ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್||೫-೧೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಯತ್ರ ಭೂಯಸಾಮಾಶಯಾನಾಂ ಸ್ಥಾನೇ ಭೇದವ್ಯಪದೇಶಸ್ತಮಾಹ– ಸ್ಥಾನಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಶಬ್ದಃ ಆಮಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಆಮಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಾಮಾಶಯಃ, ಅಗ್ನೇಃ ಪಚ್ಯಮಾನಾಶಯಃ, ಪಕ್ವಸ್ಯ ಪಕ್ವಾಶಯಃ, ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಃ, ರುಧಿರಸ್ಯ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನೌ, ಹೃತ್ ಹೃದಯಂ, ಉಣ್ಡುಕ ಇಕ್ಷುರಸಪಾಕಮಲವಚ್ಛೋಣಿತಮಲಃ, ತಜ್ಜ ಉಣ್ಡುಕಃ, ಸ ಚಾನ್ತ್ರದೇಶೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಪುರೀಷಾಧಾನಂ, ಫುಪ್ಫುಸ ಇತಿ ಹೃದಯಸ್ಯ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ಫುಪ್ಫುಸ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಆಮಾದೀನಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಕೋಷ್ಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ಭಿನ್ನಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಬಸ್ತ್ಯಾದೌ ಭಿನ್ನೇ ಮೇಹನಗುದಾಭ್ಯಾಂ ರಕ್ತಂ ನಿಃಸರತಿ, ಆಮಾಶಯಾದಿಭೇದೇ ತು ಮುಖಘ್ರಾಣಾಭ್ಯಾಂ ರಕ್ತನಿರ್ಗಮಃ, ಜ್ವರಮೂರ್ಛಾದಯ ಉಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಾನಾಂ ಸಙ್ಗೋಽಪ್ರವೃತಿಃ, ಸ್ವೇದಾಸ್ರಾವಃ ಸ್ವೇದಸ್ಯಾಸ್ರುತಿಃ| ಮುಖಸ್ಯ ಲೋಹಗನ್ಧತಾ, ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಶೂಲಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಮೇ ಮತ್ತೋ ವಿಶೇಷಂ ಶೃಣು| ರಕ್ತಪೂರ್ಣಭೇದಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಆಮಾಶಯಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಮಾತ್ರಮಾಧ್ಮಾನಂ ಆಧ್ಮಾತಬಸ್ತಿರಿವೋದರಪೂರ್ಣತಾ, ದಾರುಣಂ ಮಾರಣಾತ್ಮಕಮ್| ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಕ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ರುಜಾ ಶೂಲಮ್| ಗೌರವಮಿತಿ ನಾಭೇರಧೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅಧಃಕಾಯೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಶೀತತೇತಿ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್||೫-೧೦||
Adhikarana ವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೧) · Śloka ೧೧
ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಸ್ಯಶಲ್ಯಾಭಿಹತಂ ಯದಙ್ಗಂ ತ್ವಾಶಯಂ ವಿನಾ |
ಉತ್ತುಣ್ಡಿತಂ ನಿರ್ಗತಂ ವಾ ತದ್ವಿದ್ಧಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೧೧||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |
View original
सूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गं त्वाशयं विना |
उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् ||११||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಸ್ಯಶಲ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಶಯಂ ವಿನೇತಿ ಉಕ್ತಾಮಾದ್ಯಾಶಯಂ ವಿನಾ| ಉತ್ತುಣ್ಡಿತಮನಿರ್ಗತಶಲ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾನುತ್ತುಣ್ಡಿತಮುತ್ತುಣ್ಡಿತಂ ಚ ವಿದ್ಧಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ನಿರ್ಗತೇನ ಚ ನಿರ್ಗತಮುಖಂ ವಿದ್ಧಂ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಗತಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತೇನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ವಿದ್ಧಮುತ್ತುಣ್ಡಿತಮನುತ್ತುಣ್ಡಿತಂ ಭಿನ್ನಂ ನಿರ್ಭಿನ್ನಮ್” ಇತಿ ಯಚ್ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಮಭಿಹಿತಂ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್||೧೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸೂಕ್ಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಆಶಯಂ ವಿನಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಸ್ಯೇನ ಶಲ್ಯೇನ ಯದಙ್ಗಮಭಿಹತಮ್ ಉತ್ತುಣ್ಡಿತಂ ಉನ್ನಮಿತತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮ್ ಈಷದ್ದೃಷ್ಟಮುಖಂ ವಾ, ನಿರ್ಗತಂ ನಿರ್ಗತಶಲ್ಯಮ್, ಉತ್ತುಣ್ಡಿತಮನಿರ್ಗತಶಲ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಮ್| ತೇನಾನುತ್ತುಣ್ಡಿತಂ ಚ ವಿದ್ಧಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ನಿರ್ಗತೇನ ಚ ವಿನಿರ್ಗತಮುಖಂ ವಿದ್ಧಂ ಸರ್ವದಾ ನಿರ್ಗತಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತೇನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಿದ್ಧಮುತ್ತುಣ್ಡಿತಮನುತ್ತುಣ್ಡಿತಂ ಭಿನ್ನಂ ನಿರ್ಭಿನ್ನಮಿತಿ ಚತುಃಪ್ರಕಾರಮಭಿಹಿತಂ ತತ್ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್||೧೧||
Adhikarana ಕ್ಷತಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೨) · Śloka ೧೨
ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ನಾತಿಭಿನ್ನಮುಭಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ವಿತಮ್ |
ವಿಷಮಂ ವ್ರಣಮಙ್ಗೇ ಯತ್ತತ್ ಕ್ಷತಂ ತ್ವಭಿಧೀಯತೇ ||೧೨||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |
View original
नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर्लक्षणान्वितम् |
विषमं व्रणमङ्गे यत्तत् क्षतं त्वभिधीयते ||१२||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕ್ಷತಮಾಹ– ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ನಾವಗಾಢಚ್ಛೇದಮ್| ನಾತಿಭಿನ್ನಮಿತಿ ನಾತಿವಿದೀರ್ಣಾಶಯಮ್| ಉಭಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ವಿತಮಿತಿ ಸ್ತೋಕಚ್ಛೇದಸ್ತೋಕಾವದರಣಯೋಗಾದುಭಯಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಮ್| ವಿಷಮಂ ವ್ರಣಮಙ್ಗೇ ಯದಿತಿ ಅಙ್ಗವೈಷಮ್ಯಕರಂ ವ್ರಣಂ ಯತ್ತತ್ ಕ್ಷತಮ್||೧೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕ್ಷತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನೇತ್ಯಾದಿ| ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಮಿತಿ ನಾವಗಾಢಚ್ಛಿನ್ನಂ, ನಾತಿಭಿನ್ನಮಿತಿ ನಾತಿವಿದೀರ್ಣಾಶಯಮ್| ಉಭಯೋರಿತಿ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ಸ್ತೋಕಚ್ಛೇದಸ್ತೋಕಾವದರಣಯೋಗಾದುಭಯಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಮ್| ವಿಷಮಂ ವ್ರಣಮಙ್ಗೇ ಇತಿ ಅಙ್ಗೇ ವೈಷಮ್ಯಕರಂ ವ್ರಣಂ ಯತ್ತತ್ಕ್ಷತಮಿತಿ||೧೨||
Adhikarana ಪಿಚ್ಚಿತಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೩) · Śloka ೧೩
ಪ್ರಹಾರಪೀಡನಾಭ್ಯಾಂ ತು ಯದಙ್ಗಂ ಪೃಥುತಾಂ ಗತಮ್ |
ಸಾಸ್ಥಿ ತತ್ ಪಿಚ್ಚಿತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಜ್ಜರಕ್ತಪರಿಪ್ಲುತಮ್ ||೧೩||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |
View original
प्रहारपीडनाभ्यां तु यदङ्गं पृथुतां गतम् |
सास्थि तत् पिच्चितं विद्यान्मज्जरक्तपरिप्लुतम् ||१३||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪಿಚ್ಚಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಹಾರೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಪ್ರಹಾರೋ ಮುದ್ಗರಾದಿನಾ, ಪೀಡನಂ ಕಪಾಟಾದಿನಾ| ಪೃಥುತಾಮಿತಿ ಚಿಪ್ಪಿಟತಾಮ್| ಮಜ್ಜರಕ್ತಪರಿಪ್ಲುತಮಿತ್ಯನೇನ ವ್ರಣಭಾವಾತ್ ಮಜ್ಜರಕ್ತಾಗಮಂ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ ಯತ್ ವ್ರಣಂ ಪಿಚ್ಚಿತಂ, ತದ್ಭಗ್ನಸ್ಯ ತಥಾ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಸ್ಯ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಷಯಮ್||೧೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪಿಚ್ಚಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಹಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಹಾರೋ ಮುದ್ಗರಾದಿನಾ, ಪೀಡನಂ ಕರಾದಿನಾ, ಪೃಥುತಾಂ ವಿಪುಲತಾಂ, ಸಾಸ್ಥಿ ಅಸ್ಥಿಖಣ್ಡಾನ್ವಿತಂ, ಮಜ್ಜರಕ್ತಪರಿಪ್ಲುತಮಿತ್ಯನೇನ ವ್ರಣಭಾವಾನ್ಮಜ್ಜರಕ್ತಾಗಮಂ ದರ್ಶಯತಿ, ತೇನ ಯದ್ವ್ರಣಂ ಪಿಚ್ಚಿತಂ ತದ್ಭಗ್ನಸ್ಯ ತಥಾ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಷಯಮ್||೧೩||
Adhikarana ಘೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೪) · Śloka ೧೪
ಘರ್ಷಣಾದಭಿಘಾತಾದ್ವಾ ಯದಙ್ಗಂ ವಿಗತತ್ವಚಮ್ |
ಉಷಾಸ್ರಾವಾನ್ವಿತಂ ತಚ್ಚ ಘೃಷ್ಟಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ||೧೪||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |
View original
घर्षणादभिघाताद्वा यदङ्गं विगतत्वचम् |
उषास्रावान्वितं तच्च घृष्टमित्यभिधीयते ||१४||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಘೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಘರ್ಷಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಘರ್ಷಣಾತ್ ಕರ್ಕಶವಸ್ತ್ರಾದಿನಾ| ವಿಗತತ್ವಚಮಿತಿ ಪಾಠಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ‘ವಿಗತತ್ವಚಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ ಸಾಧುಃ, ವಿಗತತ್ವಚೋಪಲಕ್ಷಿತಮಙ್ಗಮ್| ಉಷಾ ಊಷ್ಮನಿರ್ಗಮವದ್ವ್ಯಥಾ||೧೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಘೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಘರ್ಷಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಙ್ಗಂ ಘರ್ಷಣಾತ್ ಕರ್ಷಣಾತ್ ಕರ್ಕಶವಸ್ತ್ರಾದಿನಾ ಅಭಿಘಾತಾದ್ವಾ ವಿಗತತ್ವಚಂ ಭವತಿ, ಅನ್ಯೇ ‘ವಿಗತತ್ವಚಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ವಿಗತತ್ವಚಾ ಲಕ್ಷಿತಮಙ್ಗಮ್| ಉಷಾ ಊಷ್ಮಾನಿರ್ಗಮವದ್ವ್ಯಥಾ||೧೪||
Adhikarana ಸಶಲ್ಯವ್ರಣಲಕ್ಷಣಂ, ಕೋಷ್ಠಗತಶಲ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಚ (೧೫-೧೬) · Śloka ೧೬
ಶ್ಯಾವಂ ಸಶೋಥಂ ಪಿಡಕಾಚಿತಂ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಶೋಣಿತವಾಹಿನಂ ಚ |
ಮೃದೂದ್ಗತಂ ಬುದ್ಬುದತುಲ್ಯಮಾಂಸಂ ವ್ರಣಂ ಸಶಲ್ಯಂ ಸರುಜಂ ವದನ್ತಿ ||೧೫||
ತ್ವಚೋಽತೀತ್ಯ ಸಿರಾದೀನಿ ಭಿತ್ತ್ವಾ ವಾ ಪರಿಹೃತ್ಯ ವಾ |
ಕೋಷ್ಠೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಂ ಶಲ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾದುಕ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್ ||೧೬||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |
View original
श्यावं सशोथं पिडकाचितं च मुहुर्मुहुः शोणितवाहिनं च |
मृदूद्गतं बुद्बुदतुल्यमांसं व्रणं सशल्यं सरुजं वदन्ति ||१५||
त्वचोऽतीत्य सिरादीनि भित्त्वा वा परिहृत्य वा |
कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्यादुक्तानुपद्रवान् ||१६||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕೋಷ್ಠಭೇದಮಾಹ– ತ್ವಚ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಚ ಇತಿ ಸಪ್ತ ತ್ವಚಃ| ಸಿರಾದೀನೀತಿ ಮಾಂಸಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸನ್ಧೀನಿ| ಪರಿಹೃತ್ಯ ವೇತಿ ಪರಿಹಾರಪಕ್ಷೇಽಪಿ ಕೋಷ್ಠಭೇದಸ್ಯ ಸಙ್ಗತತ್ವಾತ್; ಸಿರಾವ್ಯಧಲಿಙ್ಗಂ ಚಾತ್ರೈವ ‘ಸುರೇನ್ದ್ರಗೋಪಪ್ರತಿಮಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವ್ಯಕ್ತೀಭವಿಷ್ಯತಿ| ಉಕ್ತಾನಿತಿ ಪ್ರನಷ್ಟಶಲ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ| ತತ್ರ ಹ್ಯುಕ್ತಂ– “ಕೋಷ್ಠಗತೇ ತ್ವಾಟೋಪಾನಾಹೌ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಹಾರದರ್ಶನಂ ಚ ವ್ರಣಮುಖಾದ್ಭವತಿ|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ||೧೫-೧೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸಶಲ್ಯವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ಯಾವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಂ ಶಾವವರ್ಣಮ್| ಮುಹುರ್ವಾರಂವಾರಂ, ಶೋಣಿತಸ್ರಾವಯುಕ್ತಂ, ಮೃದು ಕೋಮಲಂ, ಉದ್ಗತಂ ತುಮ್ಬ್ಯಾಕಾರಾವಸ್ಥಿತಬುದ್ಬುದೇನ ಸದೃಶಂ ಮಾಂಸಂ ಯಸ್ಯ ತಂ, ಸರುಜಂ ಪೀಡಾಯುಕ್ತಮ್| ಕೋಷ್ಠಭೇದಮಾಹ– ತ್ವಚ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಪ್ತ ತ್ವಚಃ, ಸಿರಾದೀನಿ ಸಿರಾಮಾಂಸಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸನ್ಧೀನಿ ಭಿತ್ತ್ವಾ, ಪರಿಹೃತ್ಯ ವೇತಿ ಸನ್ತ್ಯಜ್ಯ ವಾ| ಉಕ್ತಾನಿತಿ ಪ್ರನಷ್ಟಶಲ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ| ತತ್ರ ಹ್ಯುಕ್ತಂ, “ಕೋಷ್ಠಗತೇ ತ್ವಾಟೋಪಾನಾಹೌ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಹಾರದರ್ಶನಂ ಚ ವ್ರಣಮುಖಾದ್ಭವತಿ” ಇತಿ||೧೫-೧೬||
Adhikarana ಅಸಾಧ್ಯಕೋಷ್ಠಭೇದಲಿಙ್ಗಮ್ (೧೭) · Śloka ೧೭
ತತ್ರಾನ್ತರ್ಲೋಹಿತಂ ಪಾಣ್ಡುಶೀತಪಾದಕರಾನನಮ್ |
ಶೀತೋಚ್ಛ್ವಾಸಂ ರಕ್ತನೇತ್ರಮಾನದ್ಧಂ ಚ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೭||
View original
तत्रान्तर्लोहितं पाण्डुशीतपादकराननम् |
शीतोच्छ्वासं रक्तनेत्रमानद्धं च विवर्जयेत् ||१७||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಸಾಧ್ಯಕೋಷ್ಠಭೇದಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಕೋಷ್ಠೇ| ಅನ್ತರ್ಲೋಹಿತಮಿತಿ ಅಭ್ಯನ್ತರಸ್ಥಿತರಕ್ತಮ್, ಅನಿಃಸೃತರಕ್ತಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಆನದ್ಧಮಿತ್ಯಾನಾಹವನ್ತಮ್||೧೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಸಾಧ್ಯಕೋಷ್ಠಾನ್ತರ್ಭೇದಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷ್ಠೇ ಅನ್ತರ್ಲೋಹಿತಮ್ ಅಭ್ಯನ್ತರಸ್ಥಿತರಕ್ತಮ್, ಅನಿಃಸೃತರಕ್ತಮಿತಿ| ಪಾಣ್ಡೂನಿ ಶೀತಾನಿ ಪಾದಕರಾನನಾನಿ ಯಸ್ಯ ತಂ, ತಥಾ| ಆನದ್ಧಂ ಆನಾಹಯುಕ್ತಮ್||೧೭||
Adhikarana ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಪಞ್ಚಸು ಕ್ಷತೇಷು ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮ್ (೧೮-೧೯) · Śloka ೧೯
ಭ್ರಮಃ ಪ್ರಲಾಪಃ ಪತನಂ ಪ್ರಮೋಹೋ ವಿಚೇಷ್ಟನಂ ಗ್ಲಾನಿರಥೋಷ್ಣತಾ ಚ |
ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ಮೂರ್ಛನಮೂರ್ಧ್ವವಾತಸ್ತೀವ್ರಾ ರುಜಾ ವಾತಕೃತಾಶ್ಚ ತಾಸ್ತಾಃ ||೧೮||
ಮಾಂಸೋದಕಾಭಂ ರುಧಿರಂ ಚ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೋಪರಮಸ್ತಥೈವ |
ದಶಾರ್ಧಸಙ್ಖ್ಯೇಷ್ವಥ ವಿಕ್ಷತೇಷು ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ಮರ್ಮಸು ಲಿಙ್ಗಮುಕ್ತಮ್ ||೧೯||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೫) |
View original
भ्रमः प्रलापः पतनं प्रमोहो विचेष्टनं ग्लानिरथोष्णता च |
स्रस्ताङ्गता मूर्छनमूर्ध्ववातस्तीव्रा रुजा वातकृताश्च तास्ताः ||१८||
मांसोदकाभं रुधिरं च गच्छेत् सर्वेन्द्रियार्थोपरमस्तथैव |
दशार्धसङ्ख्येष्वथ विक्षतेषु सामान्यतो मर्मसु लिङ्गमुक्तम् ||१९||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಪಞ್ಚಸು ಕ್ಷತೇಷು ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಭ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಚೇಷ್ಟನಂ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟನಂ ಕರಚರಣಾದಿಕ್ಷೇಪಾದಿಕಮ್| ಗ್ಲಾನಿರ್ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ಅಙ್ಗಸನ್ಧಿವಿಸ್ರಂಸವದ್ವ್ಯಥಾ| ಮೂರ್ಛನಮಿನ್ದ್ರಿಯಮೋಹಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೋಪರಮ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವವಿಷಯೇಷು ರೂಪಾದಿಷು ಉಪರಮೋ ಗ್ರಹಣಾಶಕ್ತಿಃ| ದಶಾರ್ಧಸಙ್ಖ್ಯೇಷು ಪಞ್ಚಸು||೧೮-೧೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮಾಂಸಸನ್ಧಿಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಮರ್ಮಸು ಪಞ್ಚಸು ಕ್ಷತೇಷು ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಭ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ, ಪತನಂ ಭೂಮೌ, ಪ್ರಮೋಹಃ ಮನೋಮೋಹಃ, ವಿಚೇಷ್ಟನಂ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟನಂ ಚರಣಕ್ಷೇಪಣಾದಿಕಂ, ಗ್ಲಾನಿಃ ಬಲಕ್ಷಯಃ, ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ಅಙ್ಗಸನ್ಧಿವಿಸ್ರಂಸವದ್ವ್ಯಥಾ, ಶರೀರಶೈಥಿಲ್ಯಂ ವಾ, ಮೂರ್ಛನಮಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಮೋಹಃ, ಪ್ರಮೋಹಸ್ತು ಮನೋಮೋಹಃ, ಊರ್ಧ್ವವಾತ ಇತಿ ಉದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಂ, ವಾತಕೃತಾ ರುಜಸ್ತಾಸ್ತಾ ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಾಕ್ಷೇಪಕಾದ್ಯಾಃ| ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೋಪರಮಃ ಸ್ವವಿಷಯೇಷು ರೂಪಾದಿಷು ಉಪರಮೋ ಗ್ರಹಣೇಽಶಕ್ತಿಃ, ದಶಾರ್ಧಸಙ್ಖ್ಯೇಷು ಪಞ್ಚಸು||೧೮-೧೯||
Adhikarana ಮರ್ಮರಹಿತಾನಾಂ ಸಿರಾದೀನಾಂ ವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮ್ (೨೦-೨೩) · Śloka ೨೩
ಸುರೇನ್ದ್ರಗೋಪಪ್ರತಿಮಂ ಪ್ರಭೂತಂ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವೇತ್ತತ್ಕ್ಷಯಜಶ್ಚ ವಾಯುಃ |
ಕರೋತಿ ರೋಗಾನ್ ವಿವಿಧಾನ್ ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ಸಿರಾಸು ವಿದ್ಧಾಸ್ವಥ ವಾ ಕ್ಷತಾಸು ||೨೦||
ಕೌಬ್ಜ್ಯಂ ಶರೀರಾವಯವಾವಸಾದಃ ಕ್ರಿಯಾಸ್ವಶಕ್ತಿಸ್ತುಮುಲಾ ರುಜಶ್ಚ |
ಚಿರಾದ್ವ್ರಣೋ ರೋಹತಿ ಯಸ್ಯ ಚಾಪಿ ತಂ ಸ್ನಾಯುವಿದ್ಧಂ ಪುರುಷಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ ||೨೧||
ಶೋಫಾಭಿವೃದ್ಧಿಸ್ತುಮುಲಾ ರುಜಶ್ಚ ಬಲಕ್ಷಯಃ ಸರ್ವತ ಏವ ಶೋಥಃ |
ಕ್ಷತೇಷು ಸನ್ಧಿಷ್ವಚಲಾಚಲೇಷು ಸ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಕರ್ಮೋಪರಮಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗಮ್ ||೨೨||
ಘೋರಾ ರುಜೋ ಯಸ್ಯ ನಿಶಾದಿನೇಷು ಸರ್ವಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ಚ ನೈತಿ ಶಾನ್ತಿಮ್ |
ಭಿಷಗ್ವಿಪಶ್ಚಿದ್ವಿದಿತಾರ್ಥಸೂತ್ರಸ್ತಮಸ್ಥಿವಿದ್ಧಂ ಪುರುಷಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ ||೨೩||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೫) |
View original
सुरेन्द्रगोपप्रतिमं प्रभूतं रक्तं स्रवेत्तत्क्षयजश्च वायुः |
करोति रोगान् विविधान् यथोक्तान् सिरासु विद्धास्वथ वा क्षतासु ||२०||
कौब्ज्यं शरीरावयवावसादः क्रियास्वशक्तिस्तुमुला रुजश्च |
चिराद्व्रणो रोहति यस्य चापि तं स्नायुविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ||२१||
शोफाभिवृद्धिस्तुमुला रुजश्च बलक्षयः सर्वत एव शोथः |
क्षतेषु सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात् सर्वकर्मोपरमश्च लिङ्गम् ||२२||
घोरा रुजो यस्य निशादिनेषु सर्वास्ववस्थासु च नैति शान्तिम् |
भिषग्विपश्चिद्विदितार्थसूत्रस्तमस्थिविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ||२३||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಿರಾದಯೋ ಮರ್ಮರೂಪಾ ಅಮರ್ಮರೂಪಾಶ್ಚ ಸನ್ತಿ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಮರ್ಮರಹಿತಾನಾಂ ಸಿರಾದೀನಾಂ ವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸುರೇನ್ದ್ರಗೋಪೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತಾನಿತಿ ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯೋಕ್ತಾನ್| ತತ್ರ ಚೋಕ್ತಂ– “ತದತಿಪ್ರವೃತ್ತಂ ಶಿರೋಭಿತಾಪಮಾನ್ಧ್ಯಮಾಕ್ಷೇಪಾದೀಂಶ್ಚ ಕರೋತಿ|” ಇತಿ| ವಿದ್ಧಾಸು ಬಾಣಾದಿನಾ| ಕ್ಷತಾಸು ಖಡ್ಗಾದಿನಾ| ಕೌಬ್ಜ್ಯಂ ಕುಬ್ಜತಾ| ತುಮುಲಾ ಗಹನಾಃ| ಸನ್ಧಿಷ್ವಚಲಾಚಲೇಷ್ವಿತಿ ಅಚಲೇಷು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟೇಷು, ಚಲೇಷು ಚೇಷ್ಟಾವತ್ಸು; ಸನ್ಧಯಶ್ಚಲಾಚಲಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಾಃ| ತಥಾಚ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಶಾಖಾಸು ಹನ್ವೋಃ ಕಟ್ಯಾಂ ಚ ಚೇಷ್ಟಾವನ್ತಶ್ಚ ಸನ್ಧಯಃ| ಶೇಷಾಸ್ತು ಸನ್ಧಯಃ ಸರ್ವೇ ವಿಜ್ಞಾತವ್ಯಾಃ ಸ್ಥಿರಾ ಬುಧೈಃ||” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೫) ಇತಿ||೨೦-೨೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸಿರಾದಯೋ ಮರ್ಮರೂಪಾ ಅಮರ್ಮರೂಪಾಶ್ಚ ಸನ್ತಿ, ತತ್ರ ಮರ್ಮರಹಿತಸಿರಾದಿವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸುರೇನ್ದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಗೋಪೋ ವಾರ್ಷಿಕಃ ಕೀಟಃ, ತತ್ಕ್ಷಯಜಃ ತಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಾಜ್ಜಾತೋ ವಾಯುಃ, ಯಥೋಕ್ತಾನಿತಿ ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯೋಕ್ತಾನ್, ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್– “ತದತಿಪ್ರವೃತ್ತಂ ಶಿರೋಭಿತಾಪಮಾನ್ಧ್ಯಮಾಕ್ಷೇಪಕಾದೀಂಶ್ಚ ಕರೋತಿ” ಇತಿ| ವಿದ್ಧಾಸು ಬಾಣಾದಿನಾ, ಕ್ಷತಾಸು ಖಡ್ಗಾದಿನಾ| ಸ್ನಾಯುವಿದ್ಧಮಾಹ– ಕೌಬ್ಜ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಕೌಬ್ಜ್ಯಾದಿಚಿಹ್ನಂ ಭವತಿ, ತಂ ಪುರುಷಂ ಸ್ನಾಯುವಿದ್ಧಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ ಜಾನೀಯಾತ್| ಕೌಬ್ಜ್ಯಂ ಕುಬ್ಜತಾ, ತಚ್ಚ ಅನ್ತರ್ಬಹಿರಾಯಾಮಜಂ ದ್ವಿಧಾ, ಅವಯವಾವಸಾದಃ ಅವಯವಾನಾಂ ಸ್ವಕರ್ಮಣ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ, ಕ್ರಿಯಾಸ್ವಶಕ್ತಿಃ ಸರ್ವಶರೀರಸ್ಯೋತ್ಕ್ಷೇಪಣಾಪಕ್ಷೇಪಣಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನಕ್ರಿಯಾಣಾಮಶಕ್ತಿಃ| ತುಮುಲಾ ಗಹನಾಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ವಾತಪಿತ್ತಕಫಜನಿತಾ ಏಕತ್ರ ವ್ಯಾಕುಲೀಭೂತವೇದನಾಸ್ತುಮುಲಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಸನ್ಧಿವಿದ್ಧಮಾಹ– ಶೋಫೇತ್ಯಾದಿ| ಅಚಲಾಚಲೇಷು ಸನ್ಧಿಷು ಕ್ಷತೇಷು ಸತ್ಸು ಶೋಫಾತಿವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸನ್ಧಯಸ್ತು ಚಲಾಚಲಭೇದಾತ್ ದ್ವಿವಿಧಾಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಶಾಖಾಸು ಹನ್ವೋಃ ಕಟ್ಯಾಂ ಚ ಚೇಷ್ಟಾವನ್ತಶ್ಚ ಸನ್ಧಯಃ| ಶೇಷಾಸ್ತು ಸನ್ಧಯಃ ಸರ್ವೇ ವಿಜ್ಞಾತವ್ಯಾಃ ಸ್ಥಿರಾ ಬುಧೈಃ” ಇತಿ| ಕರ್ಮೋಪರಮಃ ಕರ್ಮೋಪರತಿಃ| ಅಸ್ಥಿವಿದ್ಧಮಾಹ– ಘೋರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಮಸ್ಥಿವಿದ್ಧಂ ಜಾನೀಯಾತ್, ಸರ್ವಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ಶಯನಾಸನಾದಿಕಾಸು, ವಿದಿತಾರ್ಥಸೂತ್ರಃ ಅಧಿಗತಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಃ||೨೦-೨೩||
Adhikarana ಸಿರಾದಿಮರ್ಮವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮ್ (೨೪) · Śloka ೨೪
ಯಥಾಸ್ವಮೇತಾನಿ ವಿಭಾವಯೇಚ್ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಮರ್ಮಸ್ವಭಿತಾಡಿತೇಷು |೨೪|
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೫) |
View original
यथास्वमेतानि विभावयेच्च लिङ्गानि मर्मस्वभिताडितेषु |२४|
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮರ್ಮರಹಿತಾನಾಂ ಸಿರಾದೀನಾಂ ವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಸಿರಾದಿಮರ್ಮವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮತಿದೇಶಯನ್ನಾಹ– ಯಥಾಸ್ವಮೇತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಭಾವಯೇಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ; ತೇನ ಏತಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ತಥಾ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|೨೪|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮರ್ಮರಹಿತಾನಾಂ ಸಿರಾದೀನಾಂ ವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮಭಿಧಾಯ ಸಿರಾದಿಮರ್ಮವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮತಿದೇಶೇನಾಹ– ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಭಾವಯೇಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋಽತ್ರ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ, ತೇನೈತಾನಿ ಮರ್ಮವಿದ್ಧಸಿರಾಲಿಙ್ಗಾನಿ ತಥಾ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭ್ರಮಪ್ರಲಾಪಾದೀನಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|೨೪|–
Adhikarana ಮಾಂಸಮರ್ಮಣೋ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮ್ (೨೪) · Śloka ೨೪
ಪಾಣ್ಡುರ್ವಿವರ್ಣಃ ಸ್ಪೃಶಿತಂ ನ ವೇತ್ತಿ ಯೋ ಮಾಂಸಮರ್ಮಣ್ಯಭಿಪೀಡಿತಃ ಸ್ಯಾತ್ ||೨೪||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೫) |
View original
पाण्डुर्विवर्णः स्पृशितं न वेत्ति यो मांसमर्मण्यभिपीडितः स्यात् ||२४||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅನುಕ್ತಮಾಂಸಮರ್ಮಣೋ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುರ್ವಿವರ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಸಿರಾದಿವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗವತ್ ಮಾಂಸವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮಪಿ ಪೂರ್ವಂ ಕುತೋ ನೋಪದಿಷ್ಟಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಕೇವಲಮಾಂಸವಿದ್ಧಸ್ಯಾಬಹುವ್ಯಾಪತ್ಕರತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವಮನುಪಾದಾನಮ್||೨೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮಾಂಸಮರ್ಮವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿವರ್ಣೋ ವಿಚ್ಛಾಯಃ| ನನು, ಸಿರಾದಿವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗವನ್ಮಾಂಸವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮಪಿ ಪೂರ್ವಂ ಕುತೋ ನೋಪದಿಷ್ಟಂ? ಉಚ್ಯತೇ– ಕೇವಲಮಾಂಸವಿದ್ಧಸ್ಯಾಬಹುವ್ಯಾಪತ್ಕರತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವಮನುಪಾದಾನಮ್||೨೪||
Adhikarana ಸರ್ವವ್ರಣಾನಾಮುಪದ್ರವಾಃ (೨೫-೨೬) · Śloka ೨೬
ವಿಸರ್ಪಃ ಪಕ್ಷಘಾತಶ್ಚ ಸಿರಾಸ್ತಮ್ಭೋಽಪತಾನಕಃ |
ಮೋಹೋನ್ಮಾದವ್ರಣರುಜೋ ಜ್ವರಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಹನುಗ್ರಹಃ ||೨೫||
ಕಾಸಶ್ಛರ್ದಿರತೀಸಾರೋ ಹಿಕ್ಕಾ ಶ್ವಾಸಃ ಸವೇಪಥುಃ |
ಷೋಡಶೋಪದ್ರವಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವ್ರಣಾನಾಂ ವ್ರಣಚಿನ್ತಕೈಃ ||೨೬||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೫) |
View original
विसर्पः पक्षघातश्च सिरास्तम्भोऽपतानकः |
मोहोन्मादव्रणरुजो ज्वरस्तृष्णा हनुग्रहः ||२५||
कासश्छर्दिरतीसारो हिक्का श्वासः सवेपथुः |
षोडशोपद्रवाः प्रोक्ता व्रणानां व्रणचिन्तकैः ||२६||
(च. चि. अ. २५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸರ್ವವ್ರಣಾನಾಮುಪದ್ರವಾನಾಹ– ವಿಸರ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೫-೨೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸರ್ವವ್ರಣಾನಾಮುಪದ್ರವಾನಾಹ– ವಿಸರ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ರಣರುಜೋ ವ್ರಣಪೀಡಾಃ, ವೇಪಥುಃ ಕಮ್ಪಃ||೨೫-೨೬||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೪೩
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಸದ್ಯೋವ್ರಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೪೩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने सद्योव्रणनिदानं समाप्तम् ||४३||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸದ್ಯೋವ್ರಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸದ್ಯೋವ್ರಣನಿದಾನಮ್||೪೩||