Adhikarana സദ്യോവ്രണനിദാനം, ഭേദാശ്ച (൧-൨) · Śloka ൨
നാനാധാരമുഖൈഃ ശസ്ത്രൈര്നാനാസ്ഥാനനിപാതിതൈഃ |
ഭവന്തി നാനാകൃതയോ വ്രണാസ്താംസ്താന്നിബോധ മേ ||൧||
ഛിന്നം ഭിന്നം തഥാ വിദ്ധം ക്ഷതം പിച്ചിതമേവ ച |
ഘൃഷ്ടമാഹുസ്തഥാ ഷഷ്ഠം തേഷാം വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണമ് ||൨||
(സു. ചി. അ. ൨) |
View original
नानाधारमुखैः शस्त्रैर्नानास्थाननिपातितैः |
भवन्ति नानाकृतयो व्रणास्तांस्तान्निबोध मे ||१||
छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितमेव च |
घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ||२||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശാരീരവ്രണമഭിധായാഗന്തുവ്രണമാഹ– നാനാധാരമുഖൈരിത്യാദി| നാനാ ധാരാ മുഖാനി ച യേഷാം താനി തഥാ| സ്ഥാനവിശേഷോऽപി ശസ്ത്രനിപാതതുല്യത്വേനാകൃതിവിശേഷേ ഹേതുരിത്യത ഉക്തം– നാനാസ്ഥാനനിപാതിതൈരിതി||൧-൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ ശാരീരവ്രണമഭിധായാഗന്തുമാഹ– നാനേത്യാദി| നാനാധാരാമുഖൈഃ ശസ്ത്രൈഃ, നാനാസ്ഥാനനിപാതിതൈഃ, ഏഭിര്നാനാകൃതയോ വ്രണാ ഭവന്തി, മേ മത്സകാശാത്താന് വ്രണാന് നിബോധ ജാനീഹി| തത്ഷാഡ്വിധ്യമാഹ– ഛിന്നമിത്യാദി| ഏവം ഛിന്നാദിഭേദേന ആഗന്തവഃ ഷഡ്വിധാ ഭവന്തി||൧-൨||
Adhikarana ഛിന്നലക്ഷണമ് (൩) · Śloka ൩
തിര്യക് ഛിന്ന ഋജുര്വാऽപി യോ വ്രണസ്ത്വായതോ ഭവേത് |
ഗാത്രസ്യ പാതനം തദ്ധി ഛിന്നമിത്യഭിധീയതേ ||൩||
(സു. ചി. അ. ൨) |
View original
तिर्यक् छिन्न ऋजुर्वाऽपि यो व्रणस्त्वायतो भवेत् |
गात्रस्य पातनं तद्धि छिन्नमित्यभिधीयते ||३||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഛിന്നലക്ഷണമാഹ– തിര്യഗിത്യാദി| തിര്യഗിതി തിര്യഗ്വ്യവസ്ഥിതഃ| ഛിന്നഃ ഛേദസമ്പന്നഃ| ഋജുരവക്രഃ| ഗാത്രസ്യ പാതനമിതി ഗാത്രാവയവസ്യ തദേകദേശരൂപസ്യ വാ ഗാത്രസ്യ പാതനമ്||൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തത്ര ഛിന്നലക്ഷണമാഹ– തിര്യഗിത്യാദി| യോ വ്രണസ്തിര്യക് ഛിന്നോऽഥവാ ഋജുശ്ഛിന്നഃ സന്നായതോ ഭവേത്, തിര്യഗിതി തിര്യഗ്വ്യവസ്ഥിതഃ, ഛിന്നഃ ഛേദസമ്പന്നഃ| ‘തിരശ്ചീനഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ, ഋജുരവക്രഃ, അനയോര്ദ്വയോരപ്യായത ഇതി വിശേഷണമ്| അത്ര പാതനം നിര്ദിശന്നാഹ– ഗാത്രസ്യ പാതനമിതി ഗാത്രസ്യാവയവസ്യ തദേകദേശരൂപസ്യ വാ ഗാത്രസ്യ പാതനമ്| ഡല്ലനസ്തു വ്യാചഷ്ടേ– ശസ്ത്രാദിപ്രഹാരേണ ഗാത്രസ്യ ഹസ്താദേഃ പാതനം, ചകാരാദപാതനം ച||൩||
Adhikarana ഭിന്നലക്ഷണമ് (൪) · Śloka ൪
ശക്തിദന്തേഷു ഖഡ്ഗാഗ്രവിഷാണൈരാശയോ ഹതഃ |
യത്കിഞ്ചിത് പ്രസ്രവേത്തദ്ധി ഭിന്നലക്ഷണമുച്യതേ ||൪||
(സു. ചി. അ. ൨) |
View original
शक्तिदन्तेषु खड्गाग्रविषाणैराशयो हतः |
यत्किञ्चित् प्रस्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणमुच्यते ||४||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഭിന്നലക്ഷണമാഹ– ശക്തീത്യാദി| വിഷാണം ദന്തഃ ശൃങ്ഗം ച| ഏതദ്ഭിന്നലക്ഷണം പാരിഭാഷികം; തേന വ്യധ ഏവാശയദേശേ ഭേദ ഉച്യതേ, ആശയദേശരഹിതേ തു വ്യധഃ| യത്കിഞ്ചിദിത്യാദി| യസ്യ മൂത്രരുധിരാദേര്യ ആശയോ ഭിന്നഃ സ തത് പ്രസ്രവേത്; തേന ബസ്തിര്ഭിന്നോ മൂത്രം, രുധിരാശയോ രുധിരമിത്യാദി||൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഭിന്നലക്ഷണമാഹ– ശക്തീത്യാദി| ശക്ത്യാദിഭിരാശയോ ഹതഃ സന് യത്കിഞ്ചിത് പ്രസ്രവേത്, തദ്ഭിന്നലക്ഷണമുച്യതേ| കുന്തോ ഭല്ലഃ, വിഷാണം ദന്തഃ ശൃങ്ഗം ച, ഏതദ്ഭിന്നലക്ഷണം പാരിഭാഷികം, തേന വ്യധ ഏവാശയദേശേ ഭേദ ഉച്യതേ, ആശയരഹിതേ തു ദേശേ വ്യധഃ| യത്കിഞ്ചിത് പ്രസ്രവേദിതി കിമപി നിര്ദേഷ്ടവ്യമിത്യര്ഥഃ| യസ്യ മൂത്രരുധിരാദേര്യശ്ചാശയോ ഭിന്നഃ സ തത് പ്രസ്രവേത്; തേന ബസ്തിര്ഭിന്നോ മൂത്രം, ഉദരം മേദഃ, പുരീഷാശയഃ പുരീഷം, രുധിരാശയോ രുധിരമിതി||൪||
Adhikarana കോഷ്ഠനിരൂപണം, തദ്ഭേദലക്ഷണം ച (൫-൧൦) · Śloka ൧൦
സ്ഥാനാന്യാമാഗ്നിപക്വാനാം മൂത്രസ്യ രുധിരസ്യ ച |
ഹൃദുണ്ഡുകഃ ഫുപ്ഫുസശ്ച കോഷ്ഠ ഇത്യഭിധീയതേ ||൫||
തസ്മിന് ഭിന്നേ രക്തപൂര്ണേ ജ്വരോ ദാഹശ്ച ജായതേ |
മൂത്രമാര്ഗഗുദാസ്യേഭ്യോ രക്തം ഘ്രാണാച്ച ഗച്ഛതി ||൬||
മൂര്ഛാ ശ്വാസസ്തൃഷാऽऽധ്മാനമഭക്തച്ഛന്ദ ഏവ ച |
വിണ്മൂത്രവാതസങ്ഗശ്ച സ്വേദാസ്രാവോऽക്ഷിരക്തതാ ||൭||
ലോഹഗന്ധിത്വമാസ്യസ്യ ഗാത്രദൌര്ഗന്ധ്യമേവ ച |
ഹൃച്ഛൂലം പാര്ശ്വയോശ്ചാപി വിശേഷം ചാത്ര മേ ശൃണു ||൮||
ആമാശയസ്ഥേ രുധിരേ രുധിരം ഛര്ദയത്യപി |
ആധ്മാനമതിമാത്രം ച ശൂലം ച ഭൃശദാരുണമ് ||൯||
പക്വാശയഗതേ ചാപി രുജാ ഗൌരവമേവ ച |
അധഃകായേ വിശേഷേണ ശീതതാ ച ഭവേദിഹ ||൧൦||
(സു. ചി. അ. ൨) |
View original
स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च |
हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते ||५||
तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश्च जायते |
मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाच्च गच्छति ||६||
मूर्छा श्वासस्तृषाऽऽध्मानमभक्तच्छन्द एव च |
विण्मूत्रवातसङ्गश्च स्वेदास्रावोऽक्षिरक्तता ||७||
लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यमेव च |
हृच्छूलं पार्श्वयोश्चापि विशेषं चात्र मे शृणु ||८||
आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि |
आध्मानमतिमात्रं च शूलं च भृशदारुणम् ||९||
पक्वाशयगते चापि रुजा गौरवमेव च |
अधःकाये विशेषेण शीतता च भवेदिह ||१०||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
യത്ര ഭൂയസാऽऽമാശയാനാം സ്ഥാനേ ഭേദവ്യപദേശസ്തമാഹ– സ്ഥാനാനീത്യാദി| ആമസ്യ സ്ഥാനമാമാശയഃ അഗ്നേഃ പച്യമാനാശയഃ, മലസ്യ പക്വാശയഃ, മൂത്രസ്യ ബസ്തിഃ, രുധിരസ്യ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ, ഹൃത് ഹൃദയം, ഉണ്ഡുക ഇക്ഷുരസപാകമലവദ്യഃ ശോണിതമലസ്തജ്ജ ഉണ്ഡുകഃ, സ ചാന്ത്രദേശേ വ്യവസ്ഥിതഃ പുരീഷാധാനമിതി, ഫുപ്ഫുസ ഇതി ഹൃദയസ്യ വാമപാര്ശ്വേ രക്താധാരഃ ‘ഫുപ്ഫുസ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| മൂത്രമാര്ഗഗുദാസ്യേഭ്യോ രക്തം ഘ്രാണാച്ച ഗച്ഛതീതി ബസ്ത്യാദൌ ഭിന്നേ മേഹനഗുദാഭ്യാം രക്തം നിഃസരതി, ആമാശയാദിഭേദേ തു മുഖഘ്രാണാഭ്യാം രക്തനിര്ഗമഃ| സ്വേദാസ്രാവ ഇതി സ്വേദസ്യാത്യന്തസ്രുതിഃ| പാര്ശ്വയോശ്ചാപീതി ശൂലമിതി സമ്ബന്ധഃ| മേ ഇത്യവ്യയം മത്ത ഇത്യര്ഥഃ| ആമാശയസ്ഥ ഇത്യാദി ആധ്മാനം രക്താവതതത്വാദ്വായോഃ| രുജാ ശൂലമ്| ഗൌരവം രക്തബഹുത്വാത്| അധഃകായേ വിശേഷേണ ശീതതേതി വ്യാധിപ്രഭാവാത്||൫-൧൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
യത്ര ഭൂയസാമാശയാനാം സ്ഥാനേ ഭേദവ്യപദേശസ്തമാഹ– സ്ഥാനാനീത്യാദി| സ്ഥാനശബ്ദഃ ആമാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, ആമസ്യ സ്ഥാനമാമാശയഃ, അഗ്നേഃ പച്യമാനാശയഃ, പക്വസ്യ പക്വാശയഃ, മൂത്രസ്യ ബസ്തിഃ, രുധിരസ്യ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ, ഹൃത് ഹൃദയം, ഉണ്ഡുക ഇക്ഷുരസപാകമലവച്ഛോണിതമലഃ, തജ്ജ ഉണ്ഡുകഃ, സ ചാന്ത്രദേശേ വ്യവസ്ഥിതഃ പുരീഷാധാനം, ഫുപ്ഫുസ ഇതി ഹൃദയസ്യ വാമപാര്ശ്വേ ഫുപ്ഫുസ ഇതി ഖ്യാതഃ| ആമാദീനാം സ്ഥാനാനി കോഷ്ഠ ഇത്യഭിധീയതേ| ഭിന്നകോഷ്ഠസ്യ സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– തസ്മിന്നിത്യാദി| തത്ര ബസ്ത്യാദൌ ഭിന്നേ മേഹനഗുദാഭ്യാം രക്തം നിഃസരതി, ആമാശയാദിഭേദേ തു മുഖഘ്രാണാഭ്യാം രക്തനിര്ഗമഃ, ജ്വരമൂര്ഛാദയ ഉപദ്രവാ ഭവന്തി, വിണ്മൂത്രവാതാനാം സങ്ഗോऽപ്രവൃതിഃ, സ്വേദാസ്രാവഃ സ്വേദസ്യാസ്രുതിഃ| മുഖസ്യ ലോഹഗന്ധതാ, ഹൃത്പാര്ശ്വയോഃ ശൂലമിതി സമ്ബന്ധഃ| അത്രാപി മേ മത്തോ വിശേഷം ശൃണു| രക്തപൂര്ണഭേദലക്ഷണമാഹ– ആമാശയസ്ഥ ഇത്യാദി| അതിമാത്രമാധ്മാനം ആധ്മാതബസ്തിരിവോദരപൂര്ണതാ, ദാരുണം മാരണാത്മകമ്| പക്വാശയസ്ഥിതസ്യ രക്തസ്യ ലക്ഷണമാഹ– പക്വേത്യാദി| രുജാ ശൂലമ്| ഗൌരവമിതി നാഭേരധോ ബോദ്ധവ്യമ്| അധഃകായേ വിശേഷേണ ശീതതേതി വ്യാധിപ്രഭാവാത്||൫-൧൦||
Adhikarana വിദ്ധലക്ഷണമ് (൧൧) · Śloka ൧൧
സൂക്ഷ്മാസ്യശല്യാഭിഹതം യദങ്ഗം ത്വാശയം വിനാ |
ഉത്തുണ്ഡിതം നിര്ഗതം വാ തദ്വിദ്ധമിതി നിര്ദിശേത് ||൧൧||
(സു. ചി. അ. ൨) |
View original
सूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गं त्वाशयं विना |
उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् ||११||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിദ്ധലക്ഷണമാഹ– സൂക്ഷ്മാസ്യശല്യേത്യാദി| ആശയം വിനേതി ഉക്താമാദ്യാശയം വിനാ| ഉത്തുണ്ഡിതമനിര്ഗതശല്യോപലക്ഷണം, തേനാനുത്തുണ്ഡിതമുത്തുണ്ഡിതം ച വിദ്ധം ഗൃഹ്യതേ| നിര്ഗതേന ച നിര്ഗതമുഖം വിദ്ധം സര്വഥാ നിര്ഗതം ച ഗൃഹ്യതേ; തേന തന്ത്രാന്തരേ “വിദ്ധമുത്തുണ്ഡിതമനുത്തുണ്ഡിതം ഭിന്നം നിര്ഭിന്നമ്” ഇതി യച്ചതുഷ്പ്രകാരമഭിഹിതം തത് സര്വം സങ്ഗൃഹീതമ്||൧൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിദ്ധലക്ഷണമാഹ– സൂക്ഷ്മേത്യാദി| ആശയം വിനാ സൂക്ഷ്മാസ്യേന ശല്യേന യദങ്ഗമഭിഹതമ് ഉത്തുണ്ഡിതം ഉന്നമിതത്വങ്മാംസമ് ഈഷദ്ദൃഷ്ടമുഖം വാ, നിര്ഗതം നിര്ഗതശല്യമ്, ഉത്തുണ്ഡിതമനിര്ഗതശല്യോപലക്ഷണമ്| തേനാനുത്തുണ്ഡിതം ച വിദ്ധം ഗൃഹ്യതേ, നിര്ഗതേന ച വിനിര്ഗതമുഖം വിദ്ധം സര്വദാ നിര്ഗതം ച ഗൃഹ്യതേ, തേന തന്ത്രാന്തരേ വിദ്ധമുത്തുണ്ഡിതമനുത്തുണ്ഡിതം ഭിന്നം നിര്ഭിന്നമിതി ചതുഃപ്രകാരമഭിഹിതം തത്സങ്ഗൃഹീതമ്||൧൧||
Adhikarana ക്ഷതലക്ഷണമ് (൧൨) · Śloka ൧൨
നാതിച്ഛിന്നം നാതിഭിന്നമുഭയോര്ലക്ഷണാന്വിതമ് |
വിഷമം വ്രണമങ്ഗേ യത്തത് ക്ഷതം ത്വഭിധീയതേ ||൧൨||
(സു. ചി. അ. ൨) |
View original
नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर्लक्षणान्वितम् |
विषमं व्रणमङ्गे यत्तत् क्षतं त्वभिधीयते ||१२||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ക്ഷതമാഹ– നാതിച്ഛിന്നമിത്യാദി| നാതിച്ഛിന്നം നാവഗാഢച്ഛേദമ്| നാതിഭിന്നമിതി നാതിവിദീര്ണാശയമ്| ഉഭയോര്ലക്ഷണാന്വിതമിതി സ്തോകച്ഛേദസ്തോകാവദരണയോഗാദുഭയലക്ഷണയുക്തമ്| വിഷമം വ്രണമങ്ഗേ യദിതി അങ്ഗവൈഷമ്യകരം വ്രണം യത്തത് ക്ഷതമ്||൧൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ക്ഷതലക്ഷണമാഹ– നേത്യാദി| നാതിച്ഛിന്നമിതി നാവഗാഢച്ഛിന്നം, നാതിഭിന്നമിതി നാതിവിദീര്ണാശയമ്| ഉഭയോരിതി ഛിന്നഭിന്നയോരിത്യര്ഥഃ| തേന സ്തോകച്ഛേദസ്തോകാവദരണയോഗാദുഭയലക്ഷണയുക്തമ്| വിഷമം വ്രണമങ്ഗേ ഇതി അങ്ഗേ വൈഷമ്യകരം വ്രണം യത്തത്ക്ഷതമിതി||൧൨||
Adhikarana പിച്ചിതലക്ഷണമ് (൧൩) · Śloka ൧൩
പ്രഹാരപീഡനാഭ്യാം തു യദങ്ഗം പൃഥുതാം ഗതമ് |
സാസ്ഥി തത് പിച്ചിതം വിദ്യാന്മജ്ജരക്തപരിപ്ലുതമ് ||൧൩||
(സു. ചി. അ. ൨) |
View original
प्रहारपीडनाभ्यां तु यदङ्गं पृथुतां गतम् |
सास्थि तत् पिच्चितं विद्यान्मज्जरक्तपरिप्लुतम् ||१३||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പിച്ചിതലക്ഷണമാഹ– പ്രഹാരേത്യാദിനാ| പ്രഹാരോ മുദ്ഗരാദിനാ, പീഡനം കപാടാദിനാ| പൃഥുതാമിതി ചിപ്പിടതാമ്| മജ്ജരക്തപരിപ്ലുതമിത്യനേന വ്രണഭാവാത് മജ്ജരക്താഗമം ദര്ശയതി| തേന യത് വ്രണം പിച്ചിതം, തദ്ഭഗ്നസ്യ തഥാ സദ്യോവ്രണസ്യ ച ചികിത്സാവിഷയമ്||൧൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പിച്ചിതലക്ഷണമാഹ– പ്രഹാരേത്യാദി| പ്രഹാരോ മുദ്ഗരാദിനാ, പീഡനം കരാദിനാ, പൃഥുതാം വിപുലതാം, സാസ്ഥി അസ്ഥിഖണ്ഡാന്വിതം, മജ്ജരക്തപരിപ്ലുതമിത്യനേന വ്രണഭാവാന്മജ്ജരക്താഗമം ദര്ശയതി, തേന യദ്വ്രണം പിച്ചിതം തദ്ഭഗ്നസ്യ തഥാ സദ്യോവ്രണസ്യ ചികിത്സാവിഷയമ്||൧൩||
Adhikarana ഘൃഷ്ടലക്ഷണമ് (൧൪) · Śloka ൧൪
ഘര്ഷണാദഭിഘാതാദ്വാ യദങ്ഗം വിഗതത്വചമ് |
ഉഷാസ്രാവാന്വിതം തച്ച ഘൃഷ്ടമിത്യഭിധീയതേ ||൧൪||
(സു. ചി. അ. ൨) |
View original
घर्षणादभिघाताद्वा यदङ्गं विगतत्वचम् |
उषास्रावान्वितं तच्च घृष्टमित्यभिधीयते ||१४||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഘൃഷ്ടലക്ഷണമാഹ– ഘര്ഷണാദിത്യാദി| ഘര്ഷണാത് കര്കശവസ്ത്രാദിനാ| വിഗതത്വചമിതി പാഠം ത്യക്ത്വാ ‘വിഗതത്വചാ’ ഇതി പാഠഃ സാധുഃ, വിഗതത്വചോപലക്ഷിതമങ്ഗമ്| ഉഷാ ഊഷ്മനിര്ഗമവദ്വ്യഥാ||൧൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഘൃഷ്ടലക്ഷണമാഹ– ഘര്ഷണാദിത്യാദി| യദങ്ഗം ഘര്ഷണാത് കര്ഷണാത് കര്കശവസ്ത്രാദിനാ അഭിഘാതാദ്വാ വിഗതത്വചം ഭവതി, അന്യേ ‘വിഗതത്വചാ’ ഇതി പാഠം പഠന്തി, വിഗതത്വചാ ലക്ഷിതമങ്ഗമ്| ഉഷാ ഊഷ്മാനിര്ഗമവദ്വ്യഥാ||൧൪||
Adhikarana സശല്യവ്രണലക്ഷണം, കോഷ്ഠഗതശല്യലക്ഷണം ച (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
ശ്യാവം സശോഥം പിഡകാചിതം ച മുഹുര്മുഹുഃ ശോണിതവാഹിനം ച |
മൃദൂദ്ഗതം ബുദ്ബുദതുല്യമാംസം വ്രണം സശല്യം സരുജം വദന്തി ||൧൫||
ത്വചോऽതീത്യ സിരാദീനി ഭിത്ത്വാ വാ പരിഹൃത്യ വാ |
കോഷ്ഠേ പ്രതിഷ്ഠിതം ശല്യം കുര്യാദുക്താനുപദ്രവാന് ||൧൬||
(സു. ചി. അ. ൨) |
View original
श्यावं सशोथं पिडकाचितं च मुहुर्मुहुः शोणितवाहिनं च |
मृदूद्गतं बुद्बुदतुल्यमांसं व्रणं सशल्यं सरुजं वदन्ति ||१५||
त्वचोऽतीत्य सिरादीनि भित्त्वा वा परिहृत्य वा |
कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्यादुक्तानुपद्रवान् ||१६||
(सु. चि. अ. २) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കോഷ്ഠഭേദമാഹ– ത്വച ഇത്യാദി| ത്വച ഇതി സപ്ത ത്വചഃ| സിരാദീനീതി മാംസസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധീനി| പരിഹൃത്യ വേതി പരിഹാരപക്ഷേऽപി കോഷ്ഠഭേദസ്യ സങ്ഗതത്വാത്; സിരാവ്യധലിങ്ഗം ചാത്രൈവ ‘സുരേന്ദ്രഗോപപ്രതിമം’ ഇത്യാദിനാ വ്യക്തീഭവിഷ്യതി| ഉക്താനിതി പ്രനഷ്ടശല്യവിജ്ഞാനീയേ| തത്ര ഹ്യുക്തം– “കോഷ്ഠഗതേ ത്വാടോപാനാഹൌ മൂത്രപുരീഷാഹാരദര്ശനം ച വ്രണമുഖാദ്ഭവതി|” (സു. സൂ. അ. ൨൬) ഇതി||൧൫-൧൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സശല്യവ്രണലക്ഷണമാഹ– ശ്യാവമിത്യാദി| ശ്യാവം ശാവവര്ണമ്| മുഹുര്വാരംവാരം, ശോണിതസ്രാവയുക്തം, മൃദു കോമലം, ഉദ്ഗതം തുമ്ബ്യാകാരാവസ്ഥിതബുദ്ബുദേന സദൃശം മാംസം യസ്യ തം, സരുജം പീഡായുക്തമ്| കോഷ്ഠഭേദമാഹ– ത്വച ഇത്യാദി| സപ്ത ത്വചഃ, സിരാദീനി സിരാമാംസസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധീനി ഭിത്ത്വാ, പരിഹൃത്യ വേതി സന്ത്യജ്യ വാ| ഉക്താനിതി പ്രനഷ്ടശല്യവിജ്ഞാനീയേ| തത്ര ഹ്യുക്തം, “കോഷ്ഠഗതേ ത്വാടോപാനാഹൌ മൂത്രപുരീഷാഹാരദര്ശനം ച വ്രണമുഖാദ്ഭവതി” ഇതി||൧൫-൧൬||
Adhikarana അസാധ്യകോഷ്ഠഭേദലിങ്ഗമ് (൧൭) · Śloka ൧൭
തത്രാന്തര്ലോഹിതം പാണ്ഡുശീതപാദകരാനനമ് |
ശീതോച്ഛ്വാസം രക്തനേത്രമാനദ്ധം ച വിവര്ജയേത് ||൧൭||
View original
तत्रान्तर्लोहितं पाण्डुशीतपादकराननम् |
शीतोच्छ्वासं रक्तनेत्रमानद्धं च विवर्जयेत् ||१७||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അസാധ്യകോഷ്ഠഭേദലിങ്ഗമാഹ– തത്രേത്യാദി| തത്ര കോഷ്ഠേ| അന്തര്ലോഹിതമിതി അഭ്യന്തരസ്ഥിതരക്തമ്, അനിഃസൃതരക്തമിതി യാവത്| ആനദ്ധമിത്യാനാഹവന്തമ്||൧൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അസാധ്യകോഷ്ഠാന്തര്ഭേദലിങ്ഗമാഹ– തത്രേത്യാദി| കോഷ്ഠേ അന്തര്ലോഹിതമ് അഭ്യന്തരസ്ഥിതരക്തമ്, അനിഃസൃതരക്തമിതി| പാണ്ഡൂനി ശീതാനി പാദകരാനനാനി യസ്യ തം, തഥാ| ആനദ്ധം ആനാഹയുക്തമ്||൧൭||
Adhikarana മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധിമര്മസു പഞ്ചസു ക്ഷതേഷു സാമാന്യലിങ്ഗമ് (൧൮-൧൯) · Śloka ൧൯
ഭ്രമഃ പ്രലാപഃ പതനം പ്രമോഹോ വിചേഷ്ടനം ഗ്ലാനിരഥോഷ്ണതാ ച |
സ്രസ്താങ്ഗതാ മൂര്ഛനമൂര്ധ്വവാതസ്തീവ്രാ രുജാ വാതകൃതാശ്ച താസ്താഃ ||൧൮||
മാംസോദകാഭം രുധിരം ച ഗച്ഛേത് സര്വേന്ദ്രിയാര്ഥോപരമസ്തഥൈവ |
ദശാര്ധസങ്ഖ്യേഷ്വഥ വിക്ഷതേഷു സാമാന്യതോ മര്മസു ലിങ്ഗമുക്തമ് ||൧൯||
(സു. സൂ. അ. ൨൫) |
View original
भ्रमः प्रलापः पतनं प्रमोहो विचेष्टनं ग्लानिरथोष्णता च |
स्रस्ताङ्गता मूर्छनमूर्ध्ववातस्तीव्रा रुजा वातकृताश्च तास्ताः ||१८||
मांसोदकाभं रुधिरं च गच्छेत् सर्वेन्द्रियार्थोपरमस्तथैव |
दशार्धसङ्ख्येष्वथ विक्षतेषु सामान्यतो मर्मसु लिङ्गमुक्तम् ||१९||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധിമര്മസു പഞ്ചസു ക്ഷതേഷു സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– ഭ്രമ ഇത്യാദി| വിചേഷ്ടനം വിരുദ്ധചേഷ്ടനം കരചരണാദിക്ഷേപാദികമ്| ഗ്ലാനിര്ബലക്ഷയഃ| സ്രസ്താങ്ഗതാ അങ്ഗസന്ധിവിസ്രംസവദ്വ്യഥാ| മൂര്ഛനമിന്ദ്രിയമോഹഃ| ഇന്ദ്രിയാര്ഥോപരമ ഇന്ദ്രിയാണാം സ്വവിഷയേഷു രൂപാദിഷു ഉപരമോ ഗ്രഹണാശക്തിഃ| ദശാര്ധസങ്ഖ്യേഷു പഞ്ചസു||൧൮-൧൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മാംസസന്ധിസിരാസ്നായ്വസ്ഥിമര്മസു പഞ്ചസു ക്ഷതേഷു സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– ഭ്രമ ഇത്യാദി| ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്യേവ, പതനം ഭൂമൌ, പ്രമോഹഃ മനോമോഹഃ, വിചേഷ്ടനം വിരുദ്ധചേഷ്ടനം ചരണക്ഷേപണാദികം, ഗ്ലാനിഃ ബലക്ഷയഃ, സ്രസ്താങ്ഗതാ അങ്ഗസന്ധിവിസ്രംസവദ്വ്യഥാ, ശരീരശൈഥില്യം വാ, മൂര്ഛനമിന്ദ്രിയസമ്മോഹഃ, പ്രമോഹസ്തു മനോമോഹഃ, ഊര്ധ്വവാത ഇതി ഉദ്ഗാരബാഹുല്യം, വാതകൃതാ രുജസ്താസ്താ ദണ്ഡാപതാനകാക്ഷേപകാദ്യാഃ| സര്വേന്ദ്രിയാര്ഥോപരമഃ സ്വവിഷയേഷു രൂപാദിഷു ഉപരമോ ഗ്രഹണേऽശക്തിഃ, ദശാര്ധസങ്ഖ്യേഷു പഞ്ചസു||൧൮-൧൯||
Adhikarana മര്മരഹിതാനാം സിരാദീനാം വിദ്ധലിങ്ഗമ് (൨൦-൨൩) · Śloka ൨൩
സുരേന്ദ്രഗോപപ്രതിമം പ്രഭൂതം രക്തം സ്രവേത്തത്ക്ഷയജശ്ച വായുഃ |
കരോതി രോഗാന് വിവിധാന് യഥോക്താന് സിരാസു വിദ്ധാസ്വഥ വാ ക്ഷതാസു ||൨൦||
കൌബ്ജ്യം ശരീരാവയവാവസാദഃ ക്രിയാസ്വശക്തിസ്തുമുലാ രുജശ്ച |
ചിരാദ്വ്രണോ രോഹതി യസ്യ ചാപി തം സ്നായുവിദ്ധം പുരുഷം വ്യവസ്യേത് ||൨൧||
ശോഫാഭിവൃദ്ധിസ്തുമുലാ രുജശ്ച ബലക്ഷയഃ സര്വത ഏവ ശോഥഃ |
ക്ഷതേഷു സന്ധിഷ്വചലാചലേഷു സ്യാത് സര്വകര്മോപരമശ്ച ലിങ്ഗമ് ||൨൨||
ഘോരാ രുജോ യസ്യ നിശാദിനേഷു സര്വാസ്വവസ്ഥാസു ച നൈതി ശാന്തിമ് |
ഭിഷഗ്വിപശ്ചിദ്വിദിതാര്ഥസൂത്രസ്തമസ്ഥിവിദ്ധം പുരുഷം വ്യവസ്യേത് ||൨൩||
(സു. സൂ. അ. ൨൫) |
View original
सुरेन्द्रगोपप्रतिमं प्रभूतं रक्तं स्रवेत्तत्क्षयजश्च वायुः |
करोति रोगान् विविधान् यथोक्तान् सिरासु विद्धास्वथ वा क्षतासु ||२०||
कौब्ज्यं शरीरावयवावसादः क्रियास्वशक्तिस्तुमुला रुजश्च |
चिराद्व्रणो रोहति यस्य चापि तं स्नायुविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ||२१||
शोफाभिवृद्धिस्तुमुला रुजश्च बलक्षयः सर्वत एव शोथः |
क्षतेषु सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात् सर्वकर्मोपरमश्च लिङ्गम् ||२२||
घोरा रुजो यस्य निशादिनेषु सर्वास्ववस्थासु च नैति शान्तिम् |
भिषग्विपश्चिद्विदितार्थसूत्रस्तमस्थिविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ||२३||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സിരാദയോ മര്മരൂപാ അമര്മരൂപാശ്ച സന്തി, തത്ര പൂര്വം മര്മരഹിതാനാം സിരാദീനാം വിദ്ധലിങ്ഗമാഹ– സുരേന്ദ്രഗോപേത്യാദി| യഥോക്താനിതി ശോണിതവര്ണനീയോക്താന്| തത്ര ചോക്തം– “തദതിപ്രവൃത്തം ശിരോഭിതാപമാന്ധ്യമാക്ഷേപാദീംശ്ച കരോതി|” ഇതി| വിദ്ധാസു ബാണാദിനാ| ക്ഷതാസു ഖഡ്ഗാദിനാ| കൌബ്ജ്യം കുബ്ജതാ| തുമുലാ ഗഹനാഃ| സന്ധിഷ്വചലാചലേഷ്വിതി അചലേഷു നിശ്ചേഷ്ടേഷു, ചലേഷു ചേഷ്ടാവത്സു; സന്ധയശ്ചലാചലഭേദേന ദ്വിവിധാഃ| തഥാച സുശ്രുതഃ– “ശാഖാസു ഹന്വോഃ കട്യാം ച ചേഷ്ടാവന്തശ്ച സന്ധയഃ| ശേഷാസ്തു സന്ധയഃ സര്വേ വിജ്ഞാതവ്യാഃ സ്ഥിരാ ബുധൈഃ||” (സു. ശാ. അ. ൫) ഇതി||൨൦-൨൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സിരാദയോ മര്മരൂപാ അമര്മരൂപാശ്ച സന്തി, തത്ര മര്മരഹിതസിരാദിവിദ്ധലിങ്ഗമാഹ– സുരേന്ദ്രേത്യാദി| ഇന്ദ്രഗോപോ വാര്ഷികഃ കീടഃ, തത്ക്ഷയജഃ തസ്യ രുധിരസ്യ ക്ഷയാജ്ജാതോ വായുഃ, യഥോക്താനിതി ശോണിതവര്ണനീയോക്താന്, തഥാ ചോക്തമ്– “തദതിപ്രവൃത്തം ശിരോഭിതാപമാന്ധ്യമാക്ഷേപകാദീംശ്ച കരോതി” ഇതി| വിദ്ധാസു ബാണാദിനാ, ക്ഷതാസു ഖഡ്ഗാദിനാ| സ്നായുവിദ്ധമാഹ– കൌബ്ജ്യമിത്യാദി| യസ്യ കൌബ്ജ്യാദിചിഹ്നം ഭവതി, തം പുരുഷം സ്നായുവിദ്ധം വ്യവസ്യേത് ജാനീയാത്| കൌബ്ജ്യം കുബ്ജതാ, തച്ച അന്തര്ബഹിരായാമജം ദ്വിധാ, അവയവാവസാദഃ അവയവാനാം സ്വകര്മണ്യസാമര്ഥ്യം, ക്രിയാസ്വശക്തിഃ സര്വശരീരസ്യോത്ക്ഷേപണാപക്ഷേപണപ്രസാരണാകുഞ്ചനക്രിയാണാമശക്തിഃ| തുമുലാ ഗഹനാഃ, അന്യേ തു വാതപിത്തകഫജനിതാ ഏകത്ര വ്യാകുലീഭൂതവേദനാസ്തുമുലാ ഉച്യന്തേ ഇതി വദന്തി| സന്ധിവിദ്ധമാഹ– ശോഫേത്യാദി| അചലാചലേഷു സന്ധിഷു ക്ഷതേഷു സത്സു ശോഫാതിവൃദ്ധ്യാദിലിങ്ഗം സ്യാത്| സന്ധയസ്തു ചലാചലഭേദാത് ദ്വിവിധാഃ| തഥാ ചോക്തം സുശ്രുതേ– “ശാഖാസു ഹന്വോഃ കട്യാം ച ചേഷ്ടാവന്തശ്ച സന്ധയഃ| ശേഷാസ്തു സന്ധയഃ സര്വേ വിജ്ഞാതവ്യാഃ സ്ഥിരാ ബുധൈഃ” ഇതി| കര്മോപരമഃ കര്മോപരതിഃ| അസ്ഥിവിദ്ധമാഹ– ഘോരാ ഇത്യാദി| തമസ്ഥിവിദ്ധം ജാനീയാത്, സര്വാസ്വവസ്ഥാസു ശയനാസനാദികാസു, വിദിതാര്ഥസൂത്രഃ അധിഗതശല്യതന്ത്രഃ||൨൦-൨൩||
Adhikarana സിരാദിമര്മവിദ്ധലിങ്ഗമ് (൨൪) · Śloka ൨൪
യഥാസ്വമേതാനി വിഭാവയേച്ച ലിങ്ഗാനി മര്മസ്വഭിതാഡിതേഷു |൨൪|
(സു. സൂ. അ. ൨൫) |
View original
यथास्वमेतानि विभावयेच्च लिङ्गानि मर्मस्वभिताडितेषु |२४|
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മര്മരഹിതാനാം സിരാദീനാം വിദ്ധലക്ഷണമഭിധായ സിരാദിമര്മവിദ്ധലിങ്ഗമതിദേശയന്നാഹ– യഥാസ്വമേതാനീത്യാദി| വിഭാവയേച്ചേതി ചകാരോ ഭിന്നക്രമേ; തേന ഏതാനി ലിങ്ഗാനി തഥാ സാമാന്യലിങ്ഗാനി ച ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ|൨൪|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മര്മരഹിതാനാം സിരാദീനാം വിദ്ധലിങ്ഗമഭിധായ സിരാദിമര്മവിദ്ധലിങ്ഗമതിദേശേനാഹ– യഥാസ്വമിത്യാദി| വിഭാവയേച്ചേതി ചകാരോऽത്ര ഭിന്നക്രമേ, തേനൈതാനി മര്മവിദ്ധസിരാലിങ്ഗാനി തഥാ സാമാന്യലിങ്ഗാനി ഭ്രമപ്രലാപാദീനി പൂര്വോക്താനി ച യഥാസ്വം ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ|൨൪|–
Adhikarana മാംസമര്മണോ വിദ്ധസ്യ ലിങ്ഗമ് (൨൪) · Śloka ൨൪
പാണ്ഡുര്വിവര്ണഃ സ്പൃശിതം ന വേത്തി യോ മാംസമര്മണ്യഭിപീഡിതഃ സ്യാത് ||൨൪||
(സു. സൂ. അ. ൨൫) |
View original
पाण्डुर्विवर्णः स्पृशितं न वेत्ति यो मांसमर्मण्यभिपीडितः स्यात् ||२४||
(सु. सू. अ. २५) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അനുക്തമാംസമര്മണോ വിദ്ധസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– പാണ്ഡുര്വിവര്ണ ഇത്യാദി| നനു, സിരാദിവിദ്ധലിങ്ഗവത് മാംസവിദ്ധലിങ്ഗമപി പൂര്വം കുതോ നോപദിഷ്ടമ്? ഉച്യതേ– കേവലമാംസവിദ്ധസ്യാബഹുവ്യാപത്കരത്വാത് പൂര്വമനുപാദാനമ്||൨൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മാംസമര്മവിദ്ധലിങ്ഗമാഹ– പാണ്ഡുരിത്യാദി| വിവര്ണോ വിച്ഛായഃ| നനു, സിരാദിവിദ്ധലിങ്ഗവന്മാംസവിദ്ധലിങ്ഗമപി പൂര്വം കുതോ നോപദിഷ്ടം? ഉച്യതേ– കേവലമാംസവിദ്ധസ്യാബഹുവ്യാപത്കരത്വാത് പൂര്വമനുപാദാനമ്||൨൪||
Adhikarana സര്വവ്രണാനാമുപദ്രവാഃ (൨൫-൨൬) · Śloka ൨൬
വിസര്പഃ പക്ഷഘാതശ്ച സിരാസ്തമ്ഭോऽപതാനകഃ |
മോഹോന്മാദവ്രണരുജോ ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ ഹനുഗ്രഹഃ ||൨൫||
കാസശ്ഛര്ദിരതീസാരോ ഹിക്കാ ശ്വാസഃ സവേപഥുഃ |
ഷോഡശോപദ്രവാഃ പ്രോക്താ വ്രണാനാം വ്രണചിന്തകൈഃ ||൨൬||
(ച. ചി. അ. ൨൫) |
View original
विसर्पः पक्षघातश्च सिरास्तम्भोऽपतानकः |
मोहोन्मादव्रणरुजो ज्वरस्तृष्णा हनुग्रहः ||२५||
कासश्छर्दिरतीसारो हिक्का श्वासः सवेपथुः |
षोडशोपद्रवाः प्रोक्ता व्रणानां व्रणचिन्तकैः ||२६||
(च. चि. अ. २५) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സര്വവ്രണാനാമുപദ്രവാനാഹ– വിസര്പ ഇത്യാദി||൨൫-൨൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സര്വവ്രണാനാമുപദ്രവാനാഹ– വിസര്പ ഇത്യാദി| വ്രണരുജോ വ്രണപീഡാഃ, വേപഥുഃ കമ്പഃ||൨൫-൨൬||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൪൩
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ സദ്യോവ്രണനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪൩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने सद्योव्रणनिदानं समाप्तम् ||४३||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം സദ്യോവ്രണനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം സദ്യോവ്രണനിദാനമ്||൪൩||