Skip to content

43. sadyōvraṇanidānam

Adhikarana sadyōvraṇanidānaṁ, bhēdāśca (1-2) · Śloka 2

nānādhāramukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | bhavanti nānākr̥tayō vraṇāstāṁstānnibōdha mē ||1|| chinnaṁ bhinnaṁ tathā viddhaṁ kṣataṁ piccitamēva ca | ghr̥ṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṁ tēṣāṁ vakṣyāmi lakṣaṇam ||2|| (su. ci. a. 2) |

View original

नानाधारमुखैः शस्त्रैर्नानास्थाननिपातितैः | भवन्ति नानाकृतयो व्रणास्तांस्तान्निबोध मे ||१|| छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितमेव च | घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ||२|| (सु. चि. अ. २) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śārīravraṇamabhidhāyāgantuvraṇamāha– nānādhāramukhairityādi| nānā dhārā mukhāni ca yēṣāṁ tāni tathā| sthānaviśēṣō'pi śastranipātatulyatvēnākr̥tiviśēṣē hēturityata uktaṁ– nānāsthānanipātitairiti||1-2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha śārīravraṇamabhidhāyāgantumāha– nānētyādi| nānādhārāmukhaiḥ śastraiḥ, nānāsthānanipātitaiḥ, ēbhirnānākr̥tayō vraṇā bhavanti, mē matsakāśāttān vraṇān nibōdha jānīhi| tatṣāḍvidhyamāha– chinnamityādi| ēvaṁ chinnādibhēdēna āgantavaḥ ṣaḍvidhā bhavanti||1-2||

Adhikarana chinnalakṣaṇam (3) · Śloka 3

tiryak chinna r̥jurvā'pi yō vraṇastvāyatō bhavēt | gātrasya pātanaṁ taddhi chinnamityabhidhīyatē ||3|| (su. ci. a. 2) |

View original

तिर्यक् छिन्न ऋजुर्वाऽपि यो व्रणस्त्वायतो भवेत् | गात्रस्य पातनं तद्धि छिन्नमित्यभिधीयते ||३|| (सु. चि. अ. २) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

chinnalakṣaṇamāha– tiryagityādi| tiryagiti tiryagvyavasthitaḥ| chinnaḥ chēdasampannaḥ| r̥juravakraḥ| gātrasya pātanamiti gātrāvayavasya tadēkadēśarūpasya vā gātrasya pātanam||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tatra chinnalakṣaṇamāha– tiryagityādi| yō vraṇastiryak chinnō'thavā r̥juśchinnaḥ sannāyatō bhavēt, tiryagiti tiryagvyavasthitaḥ, chinnaḥ chēdasampannaḥ| ‘tiraścīnaḥ’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ, r̥juravakraḥ, anayōrdvayōrapyāyata iti viśēṣaṇam| atra pātanaṁ nirdiśannāha– gātrasya pātanamiti gātrasyāvayavasya tadēkadēśarūpasya vā gātrasya pātanam| ḍallanastu vyācaṣṭē– śastrādiprahārēṇa gātrasya hastādēḥ pātanaṁ, cakārādapātanaṁ ca||3||

Adhikarana bhinnalakṣaṇam (4) · Śloka 4

śaktidantēṣu khaḍgāgraviṣāṇairāśayō hataḥ | yatkiñcit prasravēttaddhi bhinnalakṣaṇamucyatē ||4|| (su. ci. a. 2) |

View original

शक्तिदन्तेषु खड्गाग्रविषाणैराशयो हतः | यत्किञ्चित् प्रस्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणमुच्यते ||४|| (सु. चि. अ. २) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

bhinnalakṣaṇamāha– śaktītyādi| viṣāṇaṁ dantaḥ śr̥ṅgaṁ ca| ētadbhinnalakṣaṇaṁ pāribhāṣikaṁ; tēna vyadha ēvāśayadēśē bhēda ucyatē, āśayadēśarahitē tu vyadhaḥ| yatkiñcidityādi| yasya mūtrarudhirādērya āśayō bhinnaḥ sa tat prasravēt; tēna bastirbhinnō mūtraṁ, rudhirāśayō rudhiramityādi||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

bhinnalakṣaṇamāha– śaktītyādi| śaktyādibhirāśayō hataḥ san yatkiñcit prasravēt, tadbhinnalakṣaṇamucyatē| kuntō bhallaḥ, viṣāṇaṁ dantaḥ śr̥ṅgaṁ ca, ētadbhinnalakṣaṇaṁ pāribhāṣikaṁ, tēna vyadha ēvāśayadēśē bhēda ucyatē, āśayarahitē tu dēśē vyadhaḥ| yatkiñcit prasravēditi kimapi nirdēṣṭavyamityarthaḥ| yasya mūtrarudhirādēryaścāśayō bhinnaḥ sa tat prasravēt; tēna bastirbhinnō mūtraṁ, udaraṁ mēdaḥ, purīṣāśayaḥ purīṣaṁ, rudhirāśayō rudhiramiti||4||

Adhikarana kōṣṭhanirūpaṇaṁ, tadbhēdalakṣaṇaṁ ca (5-10) · Śloka 10

sthānānyāmāgnipakvānāṁ mūtrasya rudhirasya ca | hr̥duṇḍukaḥ phupphusaśca kōṣṭha ityabhidhīyatē ||5|| tasmin bhinnē raktapūrṇē jvarō dāhaśca jāyatē | mūtramārgagudāsyēbhyō raktaṁ ghrāṇācca gacchati ||6|| mūrchā śvāsastr̥ṣā''dhmānamabhaktacchanda ēva ca | viṇmūtravātasaṅgaśca svēdāsrāvō'kṣiraktatā ||7|| lōhagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyamēva ca | hr̥cchūlaṁ pārśvayōścāpi viśēṣaṁ cātra mē śr̥ṇu ||8|| āmāśayasthē rudhirē rudhiraṁ chardayatyapi | ādhmānamatimātraṁ ca śūlaṁ ca bhr̥śadāruṇam ||9|| pakvāśayagatē cāpi rujā gauravamēva ca | adhaḥkāyē viśēṣēṇa śītatā ca bhavēdiha ||10|| (su. ci. a. 2) |

View original

स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च | हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते ||५|| तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश्च जायते | मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाच्च गच्छति ||६|| मूर्छा श्वासस्तृषाऽऽध्मानमभक्तच्छन्द एव च | विण्मूत्रवातसङ्गश्च स्वेदास्रावोऽक्षिरक्तता ||७|| लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यमेव च | हृच्छूलं पार्श्वयोश्चापि विशेषं चात्र मे शृणु ||८|| आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि | आध्मानमतिमात्रं च शूलं च भृशदारुणम् ||९|| पक्वाशयगते चापि रुजा गौरवमेव च | अधःकाये विशेषेण शीतता च भवेदिह ||१०|| (सु. चि. अ. २) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

yatra bhūyasā''māśayānāṁ sthānē bhēdavyapadēśastamāha– sthānānītyādi| āmasya sthānamāmāśayaḥ agnēḥ pacyamānāśayaḥ, malasya pakvāśayaḥ, mūtrasya bastiḥ, rudhirasya yakr̥tplīhānau, hr̥t hr̥dayaṁ, uṇḍuka ikṣurasapākamalavadyaḥ śōṇitamalastajja uṇḍukaḥ, sa cāntradēśē vyavasthitaḥ purīṣādhānamiti, phupphusa iti hr̥dayasya vāmapārśvē raktādhāraḥ ‘phupphusa’ iti khyātaḥ| mūtramārgagudāsyēbhyō raktaṁ ghrāṇācca gacchatīti bastyādau bhinnē mēhanagudābhyāṁ raktaṁ niḥsarati, āmāśayādibhēdē tu mukhaghrāṇābhyāṁ raktanirgamaḥ| svēdāsrāva iti svēdasyātyantasrutiḥ| pārśvayōścāpīti śūlamiti sambandhaḥ| mē ityavyayaṁ matta ityarthaḥ| āmāśayastha ityādi ādhmānaṁ raktāvatatatvādvāyōḥ| rujā śūlam| gauravaṁ raktabahutvāt| adhaḥkāyē viśēṣēṇa śītatēti vyādhiprabhāvāt||5-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

yatra bhūyasāmāśayānāṁ sthānē bhēdavyapadēśastamāha– sthānānītyādi| sthānaśabdaḥ āmādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē, āmasya sthānamāmāśayaḥ, agnēḥ pacyamānāśayaḥ, pakvasya pakvāśayaḥ, mūtrasya bastiḥ, rudhirasya yakr̥tplīhānau, hr̥t hr̥dayaṁ, uṇḍuka ikṣurasapākamalavacchōṇitamalaḥ, tajja uṇḍukaḥ, sa cāntradēśē vyavasthitaḥ purīṣādhānaṁ, phupphusa iti hr̥dayasya vāmapārśvē phupphusa iti khyātaḥ| āmādīnāṁ sthānāni kōṣṭha ityabhidhīyatē| bhinnakōṣṭhasya sāmānyaliṅgamāha– tasminnityādi| tatra bastyādau bhinnē mēhanagudābhyāṁ raktaṁ niḥsarati, āmāśayādibhēdē tu mukhaghrāṇābhyāṁ raktanirgamaḥ, jvaramūrchādaya upadravā bhavanti, viṇmūtravātānāṁ saṅgō'pravr̥tiḥ, svēdāsrāvaḥ svēdasyāsrutiḥ| mukhasya lōhagandhatā, hr̥tpārśvayōḥ śūlamiti sambandhaḥ| atrāpi mē mattō viśēṣaṁ śr̥ṇu| raktapūrṇabhēdalakṣaṇamāha– āmāśayastha ityādi| atimātramādhmānaṁ ādhmātabastirivōdarapūrṇatā, dāruṇaṁ māraṇātmakam| pakvāśayasthitasya raktasya lakṣaṇamāha– pakvētyādi| rujā śūlam| gauravamiti nābhēradhō bōddhavyam| adhaḥkāyē viśēṣēṇa śītatēti vyādhiprabhāvāt||5-10||

Adhikarana viddhalakṣaṇam (11) · Śloka 11

sūkṣmāsyaśalyābhihataṁ yadaṅgaṁ tvāśayaṁ vinā | uttuṇḍitaṁ nirgataṁ vā tadviddhamiti nirdiśēt ||11|| (su. ci. a. 2) |

View original

सूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गं त्वाशयं विना | उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् ||११|| (सु. चि. अ. २) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

viddhalakṣaṇamāha– sūkṣmāsyaśalyētyādi| āśayaṁ vinēti uktāmādyāśayaṁ vinā| uttuṇḍitamanirgataśalyōpalakṣaṇaṁ, tēnānuttuṇḍitamuttuṇḍitaṁ ca viddhaṁ gr̥hyatē| nirgatēna ca nirgatamukhaṁ viddhaṁ sarvathā nirgataṁ ca gr̥hyatē; tēna tantrāntarē “viddhamuttuṇḍitamanuttuṇḍitaṁ bhinnaṁ nirbhinnam” iti yaccatuṣprakāramabhihitaṁ tat sarvaṁ saṅgr̥hītam||11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

viddhalakṣaṇamāha– sūkṣmētyādi| āśayaṁ vinā sūkṣmāsyēna śalyēna yadaṅgamabhihatam uttuṇḍitaṁ unnamitatvaṅmāṁsam īṣaddr̥ṣṭamukhaṁ vā, nirgataṁ nirgataśalyam, uttuṇḍitamanirgataśalyōpalakṣaṇam| tēnānuttuṇḍitaṁ ca viddhaṁ gr̥hyatē, nirgatēna ca vinirgatamukhaṁ viddhaṁ sarvadā nirgataṁ ca gr̥hyatē, tēna tantrāntarē viddhamuttuṇḍitamanuttuṇḍitaṁ bhinnaṁ nirbhinnamiti catuḥprakāramabhihitaṁ tatsaṅgr̥hītam||11||

Adhikarana kṣatalakṣaṇam (12) · Śloka 12

nāticchinnaṁ nātibhinnamubhayōrlakṣaṇānvitam | viṣamaṁ vraṇamaṅgē yattat kṣataṁ tvabhidhīyatē ||12|| (su. ci. a. 2) |

View original

नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर्लक्षणान्वितम् | विषमं व्रणमङ्गे यत्तत् क्षतं त्वभिधीयते ||१२|| (सु. चि. अ. २) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kṣatamāha– nāticchinnamityādi| nāticchinnaṁ nāvagāḍhacchēdam| nātibhinnamiti nātividīrṇāśayam| ubhayōrlakṣaṇānvitamiti stōkacchēdastōkāvadaraṇayōgādubhayalakṣaṇayuktam| viṣamaṁ vraṇamaṅgē yaditi aṅgavaiṣamyakaraṁ vraṇaṁ yattat kṣatam||12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kṣatalakṣaṇamāha– nētyādi| nāticchinnamiti nāvagāḍhacchinnaṁ, nātibhinnamiti nātividīrṇāśayam| ubhayōriti chinnabhinnayōrityarthaḥ| tēna stōkacchēdastōkāvadaraṇayōgādubhayalakṣaṇayuktam| viṣamaṁ vraṇamaṅgē iti aṅgē vaiṣamyakaraṁ vraṇaṁ yattatkṣatamiti||12||

Adhikarana piccitalakṣaṇam (13) · Śloka 13

prahārapīḍanābhyāṁ tu yadaṅgaṁ pr̥thutāṁ gatam | sāsthi tat piccitaṁ vidyānmajjaraktapariplutam ||13|| (su. ci. a. 2) |

View original

प्रहारपीडनाभ्यां तु यदङ्गं पृथुतां गतम् | सास्थि तत् पिच्चितं विद्यान्मज्जरक्तपरिप्लुतम् ||१३|| (सु. चि. अ. २) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

piccitalakṣaṇamāha– prahārētyādinā| prahārō mudgarādinā, pīḍanaṁ kapāṭādinā| pr̥thutāmiti cippiṭatām| majjaraktapariplutamityanēna vraṇabhāvāt majjaraktāgamaṁ darśayati| tēna yat vraṇaṁ piccitaṁ, tadbhagnasya tathā sadyōvraṇasya ca cikitsāviṣayam||13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

piccitalakṣaṇamāha– prahārētyādi| prahārō mudgarādinā, pīḍanaṁ karādinā, pr̥thutāṁ vipulatāṁ, sāsthi asthikhaṇḍānvitaṁ, majjaraktapariplutamityanēna vraṇabhāvānmajjaraktāgamaṁ darśayati, tēna yadvraṇaṁ piccitaṁ tadbhagnasya tathā sadyōvraṇasya cikitsāviṣayam||13||

Adhikarana ghr̥ṣṭalakṣaṇam (14) · Śloka 14

gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅgaṁ vigatatvacam | uṣāsrāvānvitaṁ tacca ghr̥ṣṭamityabhidhīyatē ||14|| (su. ci. a. 2) |

View original

घर्षणादभिघाताद्वा यदङ्गं विगतत्वचम् | उषास्रावान्वितं तच्च घृष्टमित्यभिधीयते ||१४|| (सु. चि. अ. २) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ghr̥ṣṭalakṣaṇamāha– gharṣaṇādityādi| gharṣaṇāt karkaśavastrādinā| vigatatvacamiti pāṭhaṁ tyaktvā ‘vigatatvacā’ iti pāṭhaḥ sādhuḥ, vigatatvacōpalakṣitamaṅgam| uṣā ūṣmanirgamavadvyathā||14||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ghr̥ṣṭalakṣaṇamāha– gharṣaṇādityādi| yadaṅgaṁ gharṣaṇāt karṣaṇāt karkaśavastrādinā abhighātādvā vigatatvacaṁ bhavati, anyē ‘vigatatvacā’ iti pāṭhaṁ paṭhanti, vigatatvacā lakṣitamaṅgam| uṣā ūṣmānirgamavadvyathā||14||

Adhikarana saśalyavraṇalakṣaṇaṁ, kōṣṭhagataśalyalakṣaṇaṁ ca (15-16) · Śloka 16

śyāvaṁ saśōthaṁ piḍakācitaṁ ca muhurmuhuḥ śōṇitavāhinaṁ ca | mr̥dūdgataṁ budbudatulyamāṁsaṁ vraṇaṁ saśalyaṁ sarujaṁ vadanti ||15|| tvacō'tītya sirādīni bhittvā vā parihr̥tya vā | kōṣṭhē pratiṣṭhitaṁ śalyaṁ kuryāduktānupadravān ||16|| (su. ci. a. 2) |

View original

श्यावं सशोथं पिडकाचितं च मुहुर्मुहुः शोणितवाहिनं च | मृदूद्गतं बुद्बुदतुल्यमांसं व्रणं सशल्यं सरुजं वदन्ति ||१५|| त्वचोऽतीत्य सिरादीनि भित्त्वा वा परिहृत्य वा | कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्यादुक्तानुपद्रवान् ||१६|| (सु. चि. अ. २) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kōṣṭhabhēdamāha– tvaca ityādi| tvaca iti sapta tvacaḥ| sirādīnīti māṁsasnāyvasthisandhīni| parihr̥tya vēti parihārapakṣē'pi kōṣṭhabhēdasya saṅgatatvāt; sirāvyadhaliṅgaṁ cātraiva ‘surēndragōpapratimaṁ’ ityādinā vyaktībhaviṣyati| uktāniti pranaṣṭaśalyavijñānīyē| tatra hyuktaṁ– “kōṣṭhagatē tvāṭōpānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṁ ca vraṇamukhādbhavati|” (su. sū. a. 26) iti||15-16||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

saśalyavraṇalakṣaṇamāha– śyāvamityādi| śyāvaṁ śāvavarṇam| muhurvāraṁvāraṁ, śōṇitasrāvayuktaṁ, mr̥du kōmalaṁ, udgataṁ tumbyākārāvasthitabudbudēna sadr̥śaṁ māṁsaṁ yasya taṁ, sarujaṁ pīḍāyuktam| kōṣṭhabhēdamāha– tvaca ityādi| sapta tvacaḥ, sirādīni sirāmāṁsasnāyvasthisandhīni bhittvā, parihr̥tya vēti santyajya vā| uktāniti pranaṣṭaśalyavijñānīyē| tatra hyuktaṁ, “kōṣṭhagatē tvāṭōpānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṁ ca vraṇamukhādbhavati” iti||15-16||

Adhikarana asādhyakōṣṭhabhēdaliṅgam (17) · Śloka 17

tatrāntarlōhitaṁ pāṇḍuśītapādakarānanam | śītōcchvāsaṁ raktanētramānaddhaṁ ca vivarjayēt ||17||

View original

तत्रान्तर्लोहितं पाण्डुशीतपादकराननम् | शीतोच्छ्वासं रक्तनेत्रमानद्धं च विवर्जयेत् ||१७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyakōṣṭhabhēdaliṅgamāha– tatrētyādi| tatra kōṣṭhē| antarlōhitamiti abhyantarasthitaraktam, aniḥsr̥taraktamiti yāvat| ānaddhamityānāhavantam||17||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyakōṣṭhāntarbhēdaliṅgamāha– tatrētyādi| kōṣṭhē antarlōhitam abhyantarasthitaraktam, aniḥsr̥taraktamiti| pāṇḍūni śītāni pādakarānanāni yasya taṁ, tathā| ānaddhaṁ ānāhayuktam||17||

Adhikarana māṁsasirāsnāyvasthisandhimarmasu pañcasu kṣatēṣu sāmānyaliṅgam (18-19) · Śloka 19

bhramaḥ pralāpaḥ patanaṁ pramōhō vicēṣṭanaṁ glānirathōṣṇatā ca | srastāṅgatā mūrchanamūrdhvavātastīvrā rujā vātakr̥tāśca tāstāḥ ||18|| māṁsōdakābhaṁ rudhiraṁ ca gacchēt sarvēndriyārthōparamastathaiva | daśārdhasaṅkhyēṣvatha vikṣatēṣu sāmānyatō marmasu liṅgamuktam ||19|| (su. sū. a. 25) |

View original

भ्रमः प्रलापः पतनं प्रमोहो विचेष्टनं ग्लानिरथोष्णता च | स्रस्ताङ्गता मूर्छनमूर्ध्ववातस्तीव्रा रुजा वातकृताश्च तास्ताः ||१८|| मांसोदकाभं रुधिरं च गच्छेत् सर्वेन्द्रियार्थोपरमस्तथैव | दशार्धसङ्ख्येष्वथ विक्षतेषु सामान्यतो मर्मसु लिङ्गमुक्तम् ||१९|| (सु. सू. अ. २५) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

māṁsasirāsnāyvasthisandhimarmasu pañcasu kṣatēṣu sāmānyaliṅgamāha– bhrama ityādi| vicēṣṭanaṁ viruddhacēṣṭanaṁ karacaraṇādikṣēpādikam| glānirbalakṣayaḥ| srastāṅgatā aṅgasandhivisraṁsavadvyathā| mūrchanamindriyamōhaḥ| indriyārthōparama indriyāṇāṁ svaviṣayēṣu rūpādiṣu uparamō grahaṇāśaktiḥ| daśārdhasaṅkhyēṣu pañcasu||18-19||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

māṁsasandhisirāsnāyvasthimarmasu pañcasu kṣatēṣu sāmānyaliṅgamāha– bhrama ityādi| bhramaścakrārūḍhasyēva, patanaṁ bhūmau, pramōhaḥ manōmōhaḥ, vicēṣṭanaṁ viruddhacēṣṭanaṁ caraṇakṣēpaṇādikaṁ, glāniḥ balakṣayaḥ, srastāṅgatā aṅgasandhivisraṁsavadvyathā, śarīraśaithilyaṁ vā, mūrchanamindriyasammōhaḥ, pramōhastu manōmōhaḥ, ūrdhvavāta iti udgārabāhulyaṁ, vātakr̥tā rujastāstā daṇḍāpatānakākṣēpakādyāḥ| sarvēndriyārthōparamaḥ svaviṣayēṣu rūpādiṣu uparamō grahaṇē'śaktiḥ, daśārdhasaṅkhyēṣu pañcasu||18-19||

Adhikarana marmarahitānāṁ sirādīnāṁ viddhaliṅgam (20-23) · Śloka 23

surēndragōpapratimaṁ prabhūtaṁ raktaṁ sravēttatkṣayajaśca vāyuḥ | karōti rōgān vividhān yathōktān sirāsu viddhāsvatha vā kṣatāsu ||20|| kaubjyaṁ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca | cirādvraṇō rōhati yasya cāpi taṁ snāyuviddhaṁ puruṣaṁ vyavasyēt ||21|| śōphābhivr̥ddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ sarvata ēva śōthaḥ | kṣatēṣu sandhiṣvacalācalēṣu syāt sarvakarmōparamaśca liṅgam ||22|| ghōrā rujō yasya niśādinēṣu sarvāsvavasthāsu ca naiti śāntim | bhiṣagvipaścidviditārthasūtrastamasthividdhaṁ puruṣaṁ vyavasyēt ||23|| (su. sū. a. 25) |

View original

सुरेन्द्रगोपप्रतिमं प्रभूतं रक्तं स्रवेत्तत्क्षयजश्च वायुः | करोति रोगान् विविधान् यथोक्तान् सिरासु विद्धास्वथ वा क्षतासु ||२०|| कौब्ज्यं शरीरावयवावसादः क्रियास्वशक्तिस्तुमुला रुजश्च | चिराद्व्रणो रोहति यस्य चापि तं स्नायुविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ||२१|| शोफाभिवृद्धिस्तुमुला रुजश्च बलक्षयः सर्वत एव शोथः | क्षतेषु सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात् सर्वकर्मोपरमश्च लिङ्गम् ||२२|| घोरा रुजो यस्य निशादिनेषु सर्वास्ववस्थासु च नैति शान्तिम् | भिषग्विपश्चिद्विदितार्थसूत्रस्तमस्थिविद्धं पुरुषं व्यवस्येत् ||२३|| (सु. सू. अ. २५) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sirādayō marmarūpā amarmarūpāśca santi, tatra pūrvaṁ marmarahitānāṁ sirādīnāṁ viddhaliṅgamāha– surēndragōpētyādi| yathōktāniti śōṇitavarṇanīyōktān| tatra cōktaṁ– “tadatipravr̥ttaṁ śirōbhitāpamāndhyamākṣēpādīṁśca karōti|” iti| viddhāsu bāṇādinā| kṣatāsu khaḍgādinā| kaubjyaṁ kubjatā| tumulā gahanāḥ| sandhiṣvacalācalēṣviti acalēṣu niścēṣṭēṣu, calēṣu cēṣṭāvatsu; sandhayaścalācalabhēdēna dvividhāḥ| tathāca suśrutaḥ– “śākhāsu hanvōḥ kaṭyāṁ ca cēṣṭāvantaśca sandhayaḥ| śēṣāstu sandhayaḥ sarvē vijñātavyāḥ sthirā budhaiḥ||” (su. śā. a. 5) iti||20-23||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sirādayō marmarūpā amarmarūpāśca santi, tatra marmarahitasirādividdhaliṅgamāha– surēndrētyādi| indragōpō vārṣikaḥ kīṭaḥ, tatkṣayajaḥ tasya rudhirasya kṣayājjātō vāyuḥ, yathōktāniti śōṇitavarṇanīyōktān, tathā cōktam– “tadatipravr̥ttaṁ śirōbhitāpamāndhyamākṣēpakādīṁśca karōti” iti| viddhāsu bāṇādinā, kṣatāsu khaḍgādinā| snāyuviddhamāha– kaubjyamityādi| yasya kaubjyādicihnaṁ bhavati, taṁ puruṣaṁ snāyuviddhaṁ vyavasyēt jānīyāt| kaubjyaṁ kubjatā, tacca antarbahirāyāmajaṁ dvidhā, avayavāvasādaḥ avayavānāṁ svakarmaṇyasāmarthyaṁ, kriyāsvaśaktiḥ sarvaśarīrasyōtkṣēpaṇāpakṣēpaṇaprasāraṇākuñcanakriyāṇāmaśaktiḥ| tumulā gahanāḥ, anyē tu vātapittakaphajanitā ēkatra vyākulībhūtavēdanāstumulā ucyantē iti vadanti| sandhividdhamāha– śōphētyādi| acalācalēṣu sandhiṣu kṣatēṣu satsu śōphātivr̥ddhyādiliṅgaṁ syāt| sandhayastu calācalabhēdāt dvividhāḥ| tathā cōktaṁ suśrutē– “śākhāsu hanvōḥ kaṭyāṁ ca cēṣṭāvantaśca sandhayaḥ| śēṣāstu sandhayaḥ sarvē vijñātavyāḥ sthirā budhaiḥ” iti| karmōparamaḥ karmōparatiḥ| asthividdhamāha– ghōrā ityādi| tamasthividdhaṁ jānīyāt, sarvāsvavasthāsu śayanāsanādikāsu, viditārthasūtraḥ adhigataśalyatantraḥ||20-23||

Adhikarana sirādimarmaviddhaliṅgam (24) · Śloka 24

yathāsvamētāni vibhāvayēcca liṅgāni marmasvabhitāḍitēṣu |24| (su. sū. a. 25) |

View original

यथास्वमेतानि विभावयेच्च लिङ्गानि मर्मस्वभिताडितेषु |२४| (सु. सू. अ. २५) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

marmarahitānāṁ sirādīnāṁ viddhalakṣaṇamabhidhāya sirādimarmaviddhaliṅgamatidēśayannāha– yathāsvamētānītyādi| vibhāvayēccēti cakārō bhinnakramē; tēna ētāni liṅgāni tathā sāmānyaliṅgāni ca jānīyādityarthaḥ|24|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

marmarahitānāṁ sirādīnāṁ viddhaliṅgamabhidhāya sirādimarmaviddhaliṅgamatidēśēnāha– yathāsvamityādi| vibhāvayēccēti cakārō'tra bhinnakramē, tēnaitāni marmaviddhasirāliṅgāni tathā sāmānyaliṅgāni bhramapralāpādīni pūrvōktāni ca yathāsvaṁ jānīyādityarthaḥ|24|–

Adhikarana māṁsamarmaṇō viddhasya liṅgam (24) · Śloka 24

pāṇḍurvivarṇaḥ spr̥śitaṁ na vētti yō māṁsamarmaṇyabhipīḍitaḥ syāt ||24|| (su. sū. a. 25) |

View original

पाण्डुर्विवर्णः स्पृशितं न वेत्ति यो मांसमर्मण्यभिपीडितः स्यात् ||२४|| (सु. सू. अ. २५) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

anuktamāṁsamarmaṇō viddhasya liṅgamāha– pāṇḍurvivarṇa ityādi| nanu, sirādividdhaliṅgavat māṁsaviddhaliṅgamapi pūrvaṁ kutō nōpadiṣṭam? ucyatē– kēvalamāṁsaviddhasyābahuvyāpatkaratvāt pūrvamanupādānam||24||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

māṁsamarmaviddhaliṅgamāha– pāṇḍurityādi| vivarṇō vicchāyaḥ| nanu, sirādividdhaliṅgavanmāṁsaviddhaliṅgamapi pūrvaṁ kutō nōpadiṣṭaṁ? ucyatē– kēvalamāṁsaviddhasyābahuvyāpatkaratvāt pūrvamanupādānam||24||

Adhikarana sarvavraṇānāmupadravāḥ (25-26) · Śloka 26

visarpaḥ pakṣaghātaśca sirāstambhō'patānakaḥ | mōhōnmādavraṇarujō jvarastr̥ṣṇā hanugrahaḥ ||25|| kāsaśchardiratīsārō hikkā śvāsaḥ savēpathuḥ | ṣōḍaśōpadravāḥ prōktā vraṇānāṁ vraṇacintakaiḥ ||26|| (ca. ci. a. 25) |

View original

विसर्पः पक्षघातश्च सिरास्तम्भोऽपतानकः | मोहोन्मादव्रणरुजो ज्वरस्तृष्णा हनुग्रहः ||२५|| कासश्छर्दिरतीसारो हिक्का श्वासः सवेपथुः | षोडशोपद्रवाः प्रोक्ता व्रणानां व्रणचिन्तकैः ||२६|| (च. चि. अ. २५) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sarvavraṇānāmupadravānāha– visarpa ityādi||25-26||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sarvavraṇānāmupadravānāha– visarpa ityādi| vraṇarujō vraṇapīḍāḥ, vēpathuḥ kampaḥ||25-26||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 43

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē sadyōvraṇanidānaṁ samāptam ||43||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने सद्योव्रणनिदानं समाप्तम् ||४३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ sadyōvraṇanidānaṁ samāptam||43||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ sadyōvraṇanidānam||43||