Skip to content

15. chardinidānam

Adhikarana chardyā nidānaṁ niruktiśca (1-4) · Śloka 4

atha chardinidānam | duṣṭairdōṣaiḥ pr̥thak sarvairbībhatsālōcanādibhiḥ | chardayaḥ pañca vijñēyāstāsāṁ lakṣaṇamucyatē ||1|| atidravairatisnigdhairahr̥dyairlavaṇairati | akālē cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhōjanaiḥ ||2|| śramādbhayāttathōdvēgādajīrṇāt krimidōṣataḥ | nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ ||3|| bībhatsairhētubhiścānyairdrutamutklēśitō balāt | chādayannānanaṁ vēgairardayēnnaṅgabhañjanaiḥ | atyantamaparītasya cchardērvai sambhavō dhruvam | nirucyatē chardiriti dōṣō vaktraṁ pradhāvitaḥ ||4|| (su. u. taṁ. a. 49) |

View original

अथ छर्दिनिदानम् | दुष्टैर्दोषैः पृथक् सर्वैर्बीभत्सालोचनादिभिः | छर्दयः पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते ||१|| अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति | अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||२|| श्रमाद्भयात्तथोद्वेगादजीर्णात् क्रिमिदोषतः | नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||३|| बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् | छादयन्नाननं वेगैरर्दयेन्नङ्गभञ्जनैः | अत्यन्तमपरीतस्य च्छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् | निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः ||४|| (सु. उ. तं. अ. ४९) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

chardyāmapyarucērbhāvāttathā'rōcakavatpañcavidhatvādarōcakānantaraṁ chardiḥ, tasyā nidānaṁ niruktiṁ cāha– duṣṭairityādi| bībhatsālōcanaṁ vikr̥tidarśanam; ādigrahaṇēnāniṣṭagandhabhakṣaṇādīnāṁ grahaṇam| nāryāścāpannasattvāyā iti garbhiṇyāḥ, tasyā garbhōtpīḍanēna vātavaiguṇyācchardiḥ| chādayannānanamityādi vēgairmukhaṁ chādayan pūrayan, ardayan pīḍayan, aṅgabhañjanaiḥ aṅgabhēdaiḥ| chādayati mukham, ardayati cāṅgānīti chardiḥ; ‘chada apavāraṇē’, ‘arda hiṁsāyāṁ’, anayōḥ pr̥ṣōdarāditvēna rūpasiddhiḥ||1-4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

chardyāmarucērbhāvādarōcakānantaraṁ chardirucyatē, tasyā nidānaṁ niruktiṁ cāha– duṣṭairityādi| ētaiḥ kāraṇairvakṣyamāṇairduṣṭairdōṣaiḥ chardayaḥ pañca bhavanti| vātādibhistrayaḥ, tridōṣēṇaikā, bībhatsādibhirēkā, ēvaṁ pañca| bībhatsaṁ vikr̥tadarśanam, ādiśabdēnāniṣṭagandhabhakṣaṇādīnāṁ grahaṇam| nidānapūrvāṁ samprāptimāha-atītyādi| nāryāścāpannasattvāyā iti gurviṇyāḥ, tasyā garbhōtpīḍanēna vātavaiguṇyācchardiḥ| bībhatsairhētubhiścānyairiti pūyāmēdhyādidarśanagandhāsvādanairghr̥ṇākāribhiḥ| chādayannānanamiti dōṣavēgēna mukhaṁ pūrayan, ardayan aṅgabhañjanairaṅgabhēdaiḥ; chādayati mukhamardayati ca aṅgāni sa chardiriti nirucyatē, vēgairmukhaṁ prati pradhāvitō dōṣa udānō vāyuḥ chardiṁ kuryādityarthaḥ||1-4||

Adhikarana chardipūrvarūpam (5) · Śloka 5

hr̥llāsōdgārarōdhau ca prasēkō lavaṇastanuḥ | dvēṣō'nnapānē ca bhr̥śaṁ vamīnāṁ pūrvalakṣaṇam ||5|| (su. u. taṁ. a. 49) |

View original

हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणस्तनुः | द्वेषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्वलक्षणम् ||५|| (सु. उ. तं. अ. ४९) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pūrvarūpamāha– hr̥llāsētyādi| udgārarōdha udgārāpravr̥ttiḥ| prasēkō mukhaprasēkaḥ, tasya lavaṇatvaṁ prabhāvāt, āmāśayōtklēśabhavatvēna kaphavidāhādvā; tanuraghanō'lpō vā||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasyāḥ pūrvarūpamāha– hr̥dityādi| chardīnāmidaṁ pūrvarūpam| udgārarōdha udgārāpravr̥ttiḥ, prasēkō mukhaprasēkaḥ udakasrāvaḥ, tasya lavaṇatvaṁ prabhāvādāmāśayōtklēśabhavatvēna kaphavidāhādvā, tanuḥ aghanaḥ alpō vā||5||

Adhikarana vātajacchardilakṣaṇam (6) · Śloka 6

hr̥tpārśvapīḍāmukhaśōṣaśīrṣanābhyartikāsasvarabhēdatōdaiḥ | udgāraśabdaprabalaṁ saphēnaṁ vicchinnakr̥ṣṇaṁ tanukaṁ kaṣāyam | kr̥cchrēṇa cālpaṁ mahatā ca vēgēnārtō'nilācchardayatīha duḥkham ||6|| (ca. ci. a. 23) |

View original

हृत्पार्श्वपीडामुखशोषशीर्षनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः | उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम् | कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम् ||६|| (च. चि. अ. २३) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātajāyā lakṣaṇamāha– hr̥tpārśvētyādi| śīrṣanābhyartiḥ mastakē nābhau ca śūlaṁ; tōdairityanantaraṁ ‘yukta’ iti śēṣaḥ, upalakṣaṇē vā tr̥tīyā| ārtō naraśchardayatīti yōjyam| kimbhūtaṁ chardayatītyāha– udgārētyādi| udgāraśabdābhyāṁ prabalamudgāraśabdaprabalam| vicchinnaṁ sāntaravēgamalpadravaṁ vā, vātasya svatō dravatvābhāvāt| tanukamaghanam| kaṣāyaṁ kaṣāyarasaṁ, kaṣāyasya vātakr̥tatvāt||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātajāmāha– hr̥dityādi| śīrṣanābhyartiriti mastakē nābhau ca śūlam| tōdairityanantaraṁ ‘yukta’ iti śēṣaḥ, upalakṣaṇē vā tr̥tīyā| vātānnaraśchardayatīti yōjyam| kimbhūtaṁ chardayatītyāha– udgāraśabdābhyāṁ prabalamudgāraśabdaprabalam| vicchinnaṁ viralavēgaṁ alpadravaṁ vā, vātasya dravatvābhāvāt| tanukamaghanam| kaṣāyaṁ kaṣāyarasaṁ, kaṣāyarasasya vātakr̥tatvāt| kr̥cchrēṇa kaṣṭēna, alpaṁ stōkaṁ, mahatā vēgēna||6||

Adhikarana pittajacchardilakṣaṇam (7) · Śloka 7

mūrchāpipāsāmukhaśōṣamūrdhatālvakṣisantāpatamōbhramārtaḥ | pītaṁ bhr̥śōṣṇaṁ haritaṁ satiktaṁ dhūmraṁ ca pittēna vamēt sadāham ||7|| (ca. ci. a. 23) |

View original

मूर्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः | पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम् ||७|| (च. चि. अ. २३) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pittajāmāha– mūrchētyādi| tamō'ndhakāradarśanamiva| dhrūmraṁ kr̥ṣṇalōhitavarṇam||7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pittajāmāha– mūrchētyādi| mūrdhni śirasi tālvakṣṇōśca santāpavān| tamō'ndhakāradarśanamiva, bhramaścakrārūḍhasyēva, padārthasya anyathājñānaṁ vā, tairārtaḥ| kīdr̥śaṁ vamēdityāha– pītamityādi| bhr̥śōṣṇamatyuṣṇaṁ, haritaṁ śākavarṇaṁ, dhūmraṁ kr̥ṣṇalōhitavarṇaṁ, pittēnēti yōjyam||7||

Adhikarana kaphajacchardilakṣaṇam (8) · Śloka 8

tandrāsyamādhuryakaphaprasēkasantōṣanidrārucigauravārtaḥ | snigdhaṁ ghanaṁ svādu kaphādviśuddhaṁ sarōmaharṣō'lparujaṁ vamēttu ||8|| (ca. ci. a. 23) |

View original

तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः | स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सरोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु ||८|| (च. चि. अ. २३) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kaphajāmāha– tandrētyādi| āsyamādhuryaṁ mukhasya madhurarasatvam| santōṣa iti santōṣa iva santōṣaḥ, annānabhilāṣa ityarthaḥ; tr̥ptō hi nānnamabhilaṣati| arucirabhyavahārāsāmarthyam| svādu madhuram| viśuddhamatiśubhraṁ, suśrutē “śuklaṁ himaṁ sāndrakaphaṁ kaphēna|” (su. u. taṁ. a. 49) iti pāṭhāt||8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kaphajāmāha– tandrētyādi| ētairupadravairārtaḥ snigdhādikaṁ vamēt| āsyamādhuryaṁ mukhasya madhurarasatvam| santōṣa iva santōṣaḥ annānabhilāṣa ityarthaḥ, tr̥ptō hi nānnamabhilaṣati| arucirabhyavahārāsāmarthyam| svādu madhuram| viśuddhamiti viśuddhaṁ kēvalaṁ kaphaṁ; yaduktaṁ suśrutē– “śuklaṁ himaṁ sāndrakaphaṁ kaphēna|” iti| alparujamiti kaphasya dravarūpatvāt mukhēna niḥsaraṇamityarthaḥ||8||

Adhikarana tridōṣajacchardilakṣaṇam (9) · Śloka 9

śūlāvipākārucidāhatr̥ṣṇāśvāsapramōhaprabalā prasaktam | chardistridōṣāllavaṇāmlanīlasāndrōṣṇaraktaṁ vamatāṁ nr̥ṇāṁ syāt ||9|| (ca. ci. a. 23) |

View original

शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम् | छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ||९|| (च. चि. अ. २३) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tridōṣajāmāha– śūlētyādi| śūlādibhiḥ pramōhāntaiḥ prabalā śūlādiprabalā| prasaktaṁ nirantaram| tridōṣādityatra ‘tridōṣā’ iti pāṭhāntarē tridōṣajētyarthaḥ||9||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tridōṣajāmāha– śūlētyādi| tridōṣāt yā chardiḥ tayā vamatāṁ nr̥ṇāmityarthaḥ| śūlādibhiḥ pramōhāntaiḥ prabalā, prasaktaṁ nirantaraṁ, tridōṣādityatra ‘tridōṣā’ iti pāṭhastatra tridōṣajētyarthaḥ||9||

Adhikarana tridōṣajacchardyā asādhyalakṣaṇam (10-11) · Śloka 11

viṭsvēdamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srōtāṁsi saṁrudhya yadōrdhvamēti | utsannadōṣasya samācitaṁ taṁ dōṣaṁ samuddhūya narasya kōṣṭhāt ||10|| viṇmūtrayōstatsamagandhavarṇaṁ tr̥ṭśvāsahikkārtiyutaṁ prasaktam | pracchardayēdduṣṭamihātivēgāttayā'rditaścāśu vināśamēti ||11|| (ca. ci. a. 23) |

View original

विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति | उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात् ||१०|| विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्णं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम् | प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति ||११|| (च. चि. अ. २३) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyāmāha– viḍityādi| utsannadōṣasya udgatadōṣasya | dōṣamiti pittaṁ kaphaṁ vā, svēdādikān vā tadduṣṭān dhātumalān| taditi yasmādviḍādivāhisrōtōduṣṭistatō hētōrviṇmūtrayōḥ samagandhavarṇaṁ chardayatīti yōjyam| iyaṁ tu chardirvikr̥tiviṣamasamavāyārabdhā tridōṣajēti kēcit, anyē tvāhuḥ– sarvā ēva chardayaḥ prabalā ēvaṁvidhāḥ satyō'sādhyāḥ syuriti||10-11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyāmāha– viḍityādi| utpannadōṣasya udgatadōṣasya pittaṁ kaphaṁ vā, vāyuḥ kōṣṭhāduddhūya ūrdhvaṁ nītvēti| svēdādikān dōṣān dhātumalān vā svasthānāt sañcālya ūrdhvamētyāgacchati| taditi yasmādviḍādivāhisrōtōduṣṭistatō viṇmūtrayōḥ samagandhavarṇaṁ chardayatīti yōjyam| iyaṁ tu chardistridōṣajētyēkē| anyē tu sarvā ēva chardayaḥ prabalāḥ ēvaṁvidhāḥ satyaḥ asādhyā ityarthaḥ||10-11||

Adhikarana āgantucchardilakṣaṇam (12) · Śloka 12

bībhatsajā daurhr̥dajā''majā ca hyasātmajā ca krimijā ca yā hi | sā pañcamī tāṁ ca vibhāvayēcca dōṣōcchrayēṇaiva yathōktamādau ||12|| (su. u. taṁ. a. 49) |

View original

बीभत्सजा दौर्हृदजाऽऽमजा च ह्यसात्मजा च क्रिमिजा च या हि | सा पञ्चमी तां च विभावयेच्च दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२|| (सु. उ. तं. अ. ४९) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

āgantujāmāha– bībhatsajētyādi| daurhr̥dajā daurhr̥dālābhajā, āmajā ajīrṇajā, asātmyajā asātmyabhakṣaṇādisambhūtā, krimijā kōṣṭhakrimisambhavā; bībhatsajētyādinā krimijāntēnaikatvēnaiva gaṇanīyā, āgantujatvasāmānyāt| sā pañcamīti tridōṣajāpēkṣayā sāmānyēnāgantujaiva, āgantujvaravat; yadi tu bībhatsajāpēkṣayā krimijā pañcamīti gaṇyatē, tadā tāṁ ca vibhāvayēt| dōṣōcchrayēṇaivētyanēna krimijāyā ēva dōṣasambandhaḥ syāt, tataśca bībhatsajādīnāṁ cikitsōpayōgidōṣasambandhō na labhyatē| anyē tu taddōṣaparihārārthaṁ’ ‘sā pañcamī tāśca’ iti bahuvacanāntaṁ paṭhanti, ēvaṁ satyantargaṇanayā na prayōjanamityantargaṇanāṁ nādriyantē| kathamatra dōṣōcchrayō vibhāvanīya ityāha– yathōktamādāviti| ādau vātādilakṣaṇē ityarthaḥ||12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

āgantujāmāha– bībhatsajētyādi| bībhatsajā pūyāmēdhyādidarśanagandhasvādajā, āpannasattvāyā striyā daurhr̥dālābhajā, āmajā ajīrṇajā, asātmyajā asātmyabhōjanajā, krimijā kōṣṭhakrimisambhavā, bībhatsajētyādinā krimijāntā ēkaiva gaṇanīyā| ēvaṁ sarvābhirēkaivāgantujatvasāmānyāt, āgantujvaravat| pañcamīti tridōṣajāpēkṣayā| āgantujāṁ dōṣōcchrayēṇaiva jānīyāt| yathōktamādāviti yathā vātādilakṣaṇēna ādāviti pūrvōktēna||12||

Adhikarana krimijacchardilakṣaṇam (13) · Śloka 13

śūlahr̥llāsabahulā krimijā ca viśēṣataḥ | krimihr̥drōgatulyēna lakṣaṇēna ca lakṣitā ||13|| (su. u. taṁ. a. 49) |

View original

शूलहृल्लासबहुला क्रिमिजा च विशेषतः | क्रिमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३|| (सु. उ. तं. अ. ४९) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

krimijāyā lakṣaṇamāha– śūlētyādi| krimihr̥drōgatulyēna lakṣaṇēna lakṣitēti krimihr̥drōgē krimilakṣaṇāt yat pīḍādikaṁ tadasyāṁ bhavatītyarthaḥ||13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

krimijāyā viśēṣalakṣaṇamāha– śūlētyādi| kr̥mijāyā ayaṁ viśēṣaḥ– hr̥cchūlahr̥llāsādhikā krimijahr̥drōgatulyalakṣaṇēna ca lakṣitēti; yathā– “utklēdaḥ ṣṭhīvanaṁ tōdaḥ śūlaṁ hr̥llāsakastamaḥ| aruciḥ śyāvanētratvaṁ śōṣaśca krimijē bhavēt|” iti||13||

Adhikarana asādhyacchardilakṣaṇam (14) · Śloka 14

kṣīṇasya yā chardiratiprasaktā sōpadravā śōṇitapūyayuktā | sacandrikāṁ tāṁ pravadēdasādhyāṁ sādhyāṁ cikitsēnnirupadravāṁ ca ||14|| (ca. ci. a. 23) |

View original

क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रसक्ता सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता | सचन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यां साध्यां चिकित्सेन्निरुपद्रवां च ||१४|| (च. चि. अ. २३) |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyalakṣaṇamāha– kṣīṇasyētyādi| sacandrikāmiti mēdaḥprabhr̥tidhātūnāṁ snēhaḥ pravartamānō mayūrapicchacandrikāvat pratibhāti| nirupadravāmiti kāsādyupadravarahitām| taduktam– “kāsaḥ śvāsō jvarō hikkā tr̥ṣṇā vaicittyamēva ca| hr̥drōgastamakaścaiva jñēyāśchardērupadravāḥ||” iti||14||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyāṁ sādhyāṁ cāha– atiprasaktā atiśayēna nirantarā, sōpadravā vakṣyamāṇōpadravayuktā| sacandrikamiti| mēdaḥprabhr̥tidhātūnāṁ snēhaḥ pravartamānō mayūrapicchacandrikāvatpratibhāti| itthaṁ pañcavidhāmapi chardimasādhyāṁ pravadēt varjayēdityarthaḥ| nirupadravāṁ kāsādyupadravarahitāṁ sādhyāṁ cikitsēt ‘bhiṣak’ iti śēṣaḥ||14||

Adhikarana chardyā upadravāḥ (15) · Śloka 15

tālvōṣṭhakaṇṭhāsyaviśōṣadāhasantāpamōhabhramavipralāpāḥ | pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikālē tu viśēṣatō hi | kāsaḥ śvāsō jvarō hikkā tr̥ṣṇā vaicittyamēva ca | hr̥drōgastamakaścaiva jñēyāśchardērupadravāḥ ||15||

View original

ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहसन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः | पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकाले तु विशेषतो हि | कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च | हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्रवाः ||१५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasyā upadravamāha– kāsa ityādi| vaicittyaṁ vimatacittatā||15||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 15

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē chardinidānaṁ samāptam ||15||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने छर्दिनिदानं समाप्तम् ||१५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ chardinidānaṁ samāptam||15||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ chardinidānam||15||