Adhikarana ഛര്ദ്യാ നിദാനം നിരുക്തിശ്ച (൧-൪) · Śloka ൪
അഥ ഛര്ദിനിദാനമ് |
ദുഷ്ടൈര്ദോഷൈഃ പൃഥക് സര്വൈര്ബീഭത്സാലോചനാദിഭിഃ |
ഛര്ദയഃ പഞ്ച വിജ്ഞേയാസ്താസാം ലക്ഷണമുച്യതേ ||൧||
അതിദ്രവൈരതിസ്നിഗ്ധൈരഹൃദ്യൈര്ലവണൈരതി |
അകാലേ ചാതിമാത്രൈശ്ച തഥാऽസാത്മ്യൈശ്ച ഭോജനൈഃ ||൨||
ശ്രമാദ്ഭയാത്തഥോദ്വേഗാദജീര്ണാത് ക്രിമിദോഷതഃ |
നാര്യാശ്ചാപന്നസത്ത്വായാസ്തഥാऽതിദ്രുതമശ്നതഃ ||൩||
ബീഭത്സൈര്ഹേതുഭിശ്ചാന്യൈര്ദ്രുതമുത്ക്ലേശിതോ ബലാത് |
ഛാദയന്നാനനം വേഗൈരര്ദയേന്നങ്ഗഭഞ്ജനൈഃ |
അത്യന്തമപരീതസ്യ ച്ഛര്ദേര്വൈ സമ്ഭവോ ധ്രുവമ് |
നിരുച്യതേ ഛര്ദിരിതി ദോഷോ വക്ത്രം പ്രധാവിതഃ ||൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) |
View original
अथ छर्दिनिदानम् |
दुष्टैर्दोषैः पृथक् सर्वैर्बीभत्सालोचनादिभिः |
छर्दयः पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते ||१||
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति |
अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||२||
श्रमाद्भयात्तथोद्वेगादजीर्णात् क्रिमिदोषतः |
नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||३||
बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् |
छादयन्नाननं वेगैरर्दयेन्नङ्गभञ्जनैः |
अत्यन्तमपरीतस्य च्छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् |
निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഛര്ദ്യാമപ്യരുചേര്ഭാവാത്തഥാऽരോചകവത്പഞ്ചവിധത്വാദരോചകാനന്തരം ഛര്ദിഃ, തസ്യാ നിദാനം നിരുക്തിം ചാഹ– ദുഷ്ടൈരിത്യാദി| ബീഭത്സാലോചനം വികൃതിദര്ശനമ്; ആദിഗ്രഹണേനാനിഷ്ടഗന്ധഭക്ഷണാദീനാം ഗ്രഹണമ്| നാര്യാശ്ചാപന്നസത്ത്വായാ ഇതി ഗര്ഭിണ്യാഃ, തസ്യാ ഗര്ഭോത്പീഡനേന വാതവൈഗുണ്യാച്ഛര്ദിഃ| ഛാദയന്നാനനമിത്യാദി വേഗൈര്മുഖം ഛാദയന് പൂരയന്, അര്ദയന് പീഡയന്, അങ്ഗഭഞ്ജനൈഃ അങ്ഗഭേദൈഃ| ഛാദയതി മുഖമ്, അര്ദയതി ചാങ്ഗാനീതി ഛര്ദിഃ; ‘ഛദ അപവാരണേ’, ‘അര്ദ ഹിംസായാം’, അനയോഃ പൃഷോദരാദിത്വേന രൂപസിദ്ധിഃ||൧-൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഛര്ദ്യാമരുചേര്ഭാവാദരോചകാനന്തരം ഛര്ദിരുച്യതേ, തസ്യാ നിദാനം നിരുക്തിം ചാഹ– ദുഷ്ടൈരിത്യാദി| ഏതൈഃ കാരണൈര്വക്ഷ്യമാണൈര്ദുഷ്ടൈര്ദോഷൈഃ ഛര്ദയഃ പഞ്ച ഭവന്തി| വാതാദിഭിസ്ത്രയഃ, ത്രിദോഷേണൈകാ, ബീഭത്സാദിഭിരേകാ, ഏവം പഞ്ച| ബീഭത്സം വികൃതദര്ശനമ്, ആദിശബ്ദേനാനിഷ്ടഗന്ധഭക്ഷണാദീനാം ഗ്രഹണമ്| നിദാനപൂര്വാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ-അതീത്യാദി| നാര്യാശ്ചാപന്നസത്ത്വായാ ഇതി ഗുര്വിണ്യാഃ, തസ്യാ ഗര്ഭോത്പീഡനേന വാതവൈഗുണ്യാച്ഛര്ദിഃ| ബീഭത്സൈര്ഹേതുഭിശ്ചാന്യൈരിതി പൂയാമേധ്യാദിദര്ശനഗന്ധാസ്വാദനൈര്ഘൃണാകാരിഭിഃ| ഛാദയന്നാനനമിതി ദോഷവേഗേന മുഖം പൂരയന്, അര്ദയന് അങ്ഗഭഞ്ജനൈരങ്ഗഭേദൈഃ; ഛാദയതി മുഖമര്ദയതി ച അങ്ഗാനി സ ഛര്ദിരിതി നിരുച്യതേ, വേഗൈര്മുഖം പ്രതി പ്രധാവിതോ ദോഷ ഉദാനോ വായുഃ ഛര്ദിം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ||൧-൪||
Adhikarana ഛര്ദിപൂര്വരൂപമ് (൫) · Śloka ൫
ഹൃല്ലാസോദ്ഗാരരോധൌ ച പ്രസേകോ ലവണസ്തനുഃ |
ദ്വേഷോऽന്നപാനേ ച ഭൃശം വമീനാം പൂര്വലക്ഷണമ് ||൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) |
View original
हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणस्तनुः |
द्वेषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्वलक्षणम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൂര്വരൂപമാഹ– ഹൃല്ലാസേത്യാദി| ഉദ്ഗാരരോധ ഉദ്ഗാരാപ്രവൃത്തിഃ| പ്രസേകോ മുഖപ്രസേകഃ, തസ്യ ലവണത്വം പ്രഭാവാത്, ആമാശയോത്ക്ലേശഭവത്വേന കഫവിദാഹാദ്വാ; തനുരഘനോऽല്പോ വാ||൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യാഃ പൂര്വരൂപമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| ഛര്ദീനാമിദം പൂര്വരൂപമ്| ഉദ്ഗാരരോധ ഉദ്ഗാരാപ്രവൃത്തിഃ, പ്രസേകോ മുഖപ്രസേകഃ ഉദകസ്രാവഃ, തസ്യ ലവണത്വം പ്രഭാവാദാമാശയോത്ക്ലേശഭവത്വേന കഫവിദാഹാദ്വാ, തനുഃ അഘനഃ അല്പോ വാ||൫||
Adhikarana വാതജച്ഛര്ദിലക്ഷണമ് (൬) · Śloka ൬
ഹൃത്പാര്ശ്വപീഡാമുഖശോഷശീര്ഷനാഭ്യര്തികാസസ്വരഭേദതോദൈഃ |
ഉദ്ഗാരശബ്ദപ്രബലം സഫേനം വിച്ഛിന്നകൃഷ്ണം തനുകം കഷായമ് |
കൃച്ഛ്രേണ ചാല്പം മഹതാ ച വേഗേനാര്തോऽനിലാച്ഛര്ദയതീഹ ദുഃഖമ് ||൬||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
हृत्पार्श्वपीडामुखशोषशीर्षनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः |
उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम् |
कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम् ||६||
(च. चि. अ. २३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതജായാ ലക്ഷണമാഹ– ഹൃത്പാര്ശ്വേത്യാദി| ശീര്ഷനാഭ്യര്തിഃ മസ്തകേ നാഭൌ ച ശൂലം; തോദൈരിത്യനന്തരം ‘യുക്ത’ ഇതി ശേഷഃ, ഉപലക്ഷണേ വാ തൃതീയാ| ആര്തോ നരശ്ഛര്ദയതീതി യോജ്യമ്| കിമ്ഭൂതം ഛര്ദയതീത്യാഹ– ഉദ്ഗാരേത്യാദി| ഉദ്ഗാരശബ്ദാഭ്യാം പ്രബലമുദ്ഗാരശബ്ദപ്രബലമ്| വിച്ഛിന്നം സാന്തരവേഗമല്പദ്രവം വാ, വാതസ്യ സ്വതോ ദ്രവത്വാഭാവാത്| തനുകമഘനമ്| കഷായം കഷായരസം, കഷായസ്യ വാതകൃതത്വാത്||൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതജാമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| ശീര്ഷനാഭ്യര്തിരിതി മസ്തകേ നാഭൌ ച ശൂലമ്| തോദൈരിത്യനന്തരം ‘യുക്ത’ ഇതി ശേഷഃ, ഉപലക്ഷണേ വാ തൃതീയാ| വാതാന്നരശ്ഛര്ദയതീതി യോജ്യമ്| കിമ്ഭൂതം ഛര്ദയതീത്യാഹ– ഉദ്ഗാരശബ്ദാഭ്യാം പ്രബലമുദ്ഗാരശബ്ദപ്രബലമ്| വിച്ഛിന്നം വിരലവേഗം അല്പദ്രവം വാ, വാതസ്യ ദ്രവത്വാഭാവാത്| തനുകമഘനമ്| കഷായം കഷായരസം, കഷായരസസ്യ വാതകൃതത്വാത്| കൃച്ഛ്രേണ കഷ്ടേന, അല്പം സ്തോകം, മഹതാ വേഗേന||൬||
Adhikarana പിത്തജച്ഛര്ദിലക്ഷണമ് (൭) · Śloka ൭
മൂര്ഛാപിപാസാമുഖശോഷമൂര്ധതാല്വക്ഷിസന്താപതമോഭ്രമാര്തഃ |
പീതം ഭൃശോഷ്ണം ഹരിതം സതിക്തം ധൂമ്രം ച പിത്തേന വമേത് സദാഹമ് ||൭||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
मूर्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः |
पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम् ||७||
(च. चि. अ. २३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പിത്തജാമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| തമോऽന്ധകാരദര്ശനമിവ| ധ്രൂമ്രം കൃഷ്ണലോഹിതവര്ണമ്||൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പിത്തജാമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| മൂര്ധ്നി ശിരസി താല്വക്ഷ്ണോശ്ച സന്താപവാന്| തമോऽന്ധകാരദര്ശനമിവ, ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്യേവ, പദാര്ഥസ്യ അന്യഥാജ്ഞാനം വാ, തൈരാര്തഃ| കീദൃശം വമേദിത്യാഹ– പീതമിത്യാദി| ഭൃശോഷ്ണമത്യുഷ്ണം, ഹരിതം ശാകവര്ണം, ധൂമ്രം കൃഷ്ണലോഹിതവര്ണം, പിത്തേനേതി യോജ്യമ്||൭||
Adhikarana കഫജച്ഛര്ദിലക്ഷണമ് (൮) · Śloka ൮
തന്ദ്രാസ്യമാധുര്യകഫപ്രസേകസന്തോഷനിദ്രാരുചിഗൌരവാര്തഃ |
സ്നിഗ്ധം ഘനം സ്വാദു കഫാദ്വിശുദ്ധം സരോമഹര്ഷോऽല്പരുജം വമേത്തു ||൮||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः |
स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सरोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु ||८||
(च. चि. अ. २३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കഫജാമാഹ– തന്ദ്രേത്യാദി| ആസ്യമാധുര്യം മുഖസ്യ മധുരരസത്വമ്| സന്തോഷ ഇതി സന്തോഷ ഇവ സന്തോഷഃ, അന്നാനഭിലാഷ ഇത്യര്ഥഃ; തൃപ്തോ ഹി നാന്നമഭിലഷതി| അരുചിരഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യമ്| സ്വാദു മധുരമ്| വിശുദ്ധമതിശുഭ്രം, സുശ്രുതേ “ശുക്ലം ഹിമം സാന്ദ്രകഫം കഫേന|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) ഇതി പാഠാത്||൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
കഫജാമാഹ– തന്ദ്രേത്യാദി| ഏതൈരുപദ്രവൈരാര്തഃ സ്നിഗ്ധാദികം വമേത്| ആസ്യമാധുര്യം മുഖസ്യ മധുരരസത്വമ്| സന്തോഷ ഇവ സന്തോഷഃ അന്നാനഭിലാഷ ഇത്യര്ഥഃ, തൃപ്തോ ഹി നാന്നമഭിലഷതി| അരുചിരഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യമ്| സ്വാദു മധുരമ്| വിശുദ്ധമിതി വിശുദ്ധം കേവലം കഫം; യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ശുക്ലം ഹിമം സാന്ദ്രകഫം കഫേന|” ഇതി| അല്പരുജമിതി കഫസ്യ ദ്രവരൂപത്വാത് മുഖേന നിഃസരണമിത്യര്ഥഃ||൮||
Adhikarana ത്രിദോഷജച്ഛര്ദിലക്ഷണമ് (൯) · Śloka ൯
ശൂലാവിപാകാരുചിദാഹതൃഷ്ണാശ്വാസപ്രമോഹപ്രബലാ പ്രസക്തമ് |
ഛര്ദിസ്ത്രിദോഷാല്ലവണാമ്ലനീലസാന്ദ്രോഷ്ണരക്തം വമതാം നൃണാം സ്യാത് ||൯||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम् |
छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ||९||
(च. चि. अ. २३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ത്രിദോഷജാമാഹ– ശൂലേത്യാദി| ശൂലാദിഭിഃ പ്രമോഹാന്തൈഃ പ്രബലാ ശൂലാദിപ്രബലാ| പ്രസക്തം നിരന്തരമ്| ത്രിദോഷാദിത്യത്ര ‘ത്രിദോഷാ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ത്രിദോഷജേത്യര്ഥഃ||൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ത്രിദോഷജാമാഹ– ശൂലേത്യാദി| ത്രിദോഷാത് യാ ഛര്ദിഃ തയാ വമതാം നൃണാമിത്യര്ഥഃ| ശൂലാദിഭിഃ പ്രമോഹാന്തൈഃ പ്രബലാ, പ്രസക്തം നിരന്തരം, ത്രിദോഷാദിത്യത്ര ‘ത്രിദോഷാ’ ഇതി പാഠസ്തത്ര ത്രിദോഷജേത്യര്ഥഃ||൯||
Adhikarana ത്രിദോഷജച്ഛര്ദ്യാ അസാധ്യലക്ഷണമ് (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
വിട്സ്വേദമൂത്രാമ്ബുവഹാനി വായുഃ സ്രോതാംസി സംരുധ്യ യദോര്ധ്വമേതി |
ഉത്സന്നദോഷസ്യ സമാചിതം തം ദോഷം സമുദ്ധൂയ നരസ്യ കോഷ്ഠാത് ||൧൦||
വിണ്മൂത്രയോസ്തത്സമഗന്ധവര്ണം തൃട്ശ്വാസഹിക്കാര്തിയുതം പ്രസക്തമ് |
പ്രച്ഛര്ദയേദ്ദുഷ്ടമിഹാതിവേഗാത്തയാऽര്ദിതശ്ചാശു വിനാശമേതി ||൧൧||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति |
उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात् ||१०||
विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्णं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम् |
प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति ||११||
(च. चि. अ. २३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അസാധ്യാമാഹ– വിഡിത്യാദി| ഉത്സന്നദോഷസ്യ ഉദ്ഗതദോഷസ്യ | ദോഷമിതി പിത്തം കഫം വാ, സ്വേദാദികാന് വാ തദ്ദുഷ്ടാന് ധാതുമലാന്| തദിതി യസ്മാദ്വിഡാദിവാഹിസ്രോതോദുഷ്ടിസ്തതോ ഹേതോര്വിണ്മൂത്രയോഃ സമഗന്ധവര്ണം ഛര്ദയതീതി യോജ്യമ്| ഇയം തു ഛര്ദിര്വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാ ത്രിദോഷജേതി കേചിത്, അന്യേ ത്വാഹുഃ– സര്വാ ഏവ ഛര്ദയഃ പ്രബലാ ഏവംവിധാഃ സത്യോऽസാധ്യാഃ സ്യുരിതി||൧൦-൧൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അസാധ്യാമാഹ– വിഡിത്യാദി| ഉത്പന്നദോഷസ്യ ഉദ്ഗതദോഷസ്യ പിത്തം കഫം വാ, വായുഃ കോഷ്ഠാദുദ്ധൂയ ഊര്ധ്വം നീത്വേതി| സ്വേദാദികാന് ദോഷാന് ധാതുമലാന് വാ സ്വസ്ഥാനാത് സഞ്ചാല്യ ഊര്ധ്വമേത്യാഗച്ഛതി| തദിതി യസ്മാദ്വിഡാദിവാഹിസ്രോതോദുഷ്ടിസ്തതോ വിണ്മൂത്രയോഃ സമഗന്ധവര്ണം ഛര്ദയതീതി യോജ്യമ്| ഇയം തു ഛര്ദിസ്ത്രിദോഷജേത്യേകേ| അന്യേ തു സര്വാ ഏവ ഛര്ദയഃ പ്രബലാഃ ഏവംവിധാഃ സത്യഃ അസാധ്യാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൧||
Adhikarana ആഗന്തുച്ഛര്ദിലക്ഷണമ് (൧൨) · Śloka ൧൨
ബീഭത്സജാ ദൌര്ഹൃദജാऽऽമജാ ച ഹ്യസാത്മജാ ച ക്രിമിജാ ച യാ ഹി |
സാ പഞ്ചമീ താം ച വിഭാവയേച്ച ദോഷോച്ഛ്രയേണൈവ യഥോക്തമാദൌ ||൧൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) |
View original
बीभत्सजा दौर्हृदजाऽऽमजा च ह्यसात्मजा च क्रिमिजा च या हि |
सा पञ्चमी तां च विभावयेच्च दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ആഗന്തുജാമാഹ– ബീഭത്സജേത്യാദി| ദൌര്ഹൃദജാ ദൌര്ഹൃദാലാഭജാ, ആമജാ അജീര്ണജാ, അസാത്മ്യജാ അസാത്മ്യഭക്ഷണാദിസമ്ഭൂതാ, ക്രിമിജാ കോഷ്ഠക്രിമിസമ്ഭവാ; ബീഭത്സജേത്യാദിനാ ക്രിമിജാന്തേനൈകത്വേനൈവ ഗണനീയാ, ആഗന്തുജത്വസാമാന്യാത്| സാ പഞ്ചമീതി ത്രിദോഷജാപേക്ഷയാ സാമാന്യേനാഗന്തുജൈവ, ആഗന്തുജ്വരവത്; യദി തു ബീഭത്സജാപേക്ഷയാ ക്രിമിജാ പഞ്ചമീതി ഗണ്യതേ, തദാ താം ച വിഭാവയേത്| ദോഷോച്ഛ്രയേണൈവേത്യനേന ക്രിമിജായാ ഏവ ദോഷസമ്ബന്ധഃ സ്യാത്, തതശ്ച ബീഭത്സജാദീനാം ചികിത്സോപയോഗിദോഷസമ്ബന്ധോ ന ലഭ്യതേ| അന്യേ തു തദ്ദോഷപരിഹാരാര്ഥം’ ‘സാ പഞ്ചമീ താശ്ച’ ഇതി ബഹുവചനാന്തം പഠന്തി, ഏവം സത്യന്തര്ഗണനയാ ന പ്രയോജനമിത്യന്തര്ഗണനാം നാദ്രിയന്തേ| കഥമത്ര ദോഷോച്ഛ്രയോ വിഭാവനീയ ഇത്യാഹ– യഥോക്തമാദാവിതി| ആദൌ വാതാദിലക്ഷണേ ഇത്യര്ഥഃ||൧൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ആഗന്തുജാമാഹ– ബീഭത്സജേത്യാദി| ബീഭത്സജാ പൂയാമേധ്യാദിദര്ശനഗന്ധസ്വാദജാ, ആപന്നസത്ത്വായാ സ്ത്രിയാ ദൌര്ഹൃദാലാഭജാ, ആമജാ അജീര്ണജാ, അസാത്മ്യജാ അസാത്മ്യഭോജനജാ, ക്രിമിജാ കോഷ്ഠക്രിമിസമ്ഭവാ, ബീഭത്സജേത്യാദിനാ ക്രിമിജാന്താ ഏകൈവ ഗണനീയാ| ഏവം സര്വാഭിരേകൈവാഗന്തുജത്വസാമാന്യാത്, ആഗന്തുജ്വരവത്| പഞ്ചമീതി ത്രിദോഷജാപേക്ഷയാ| ആഗന്തുജാം ദോഷോച്ഛ്രയേണൈവ ജാനീയാത്| യഥോക്തമാദാവിതി യഥാ വാതാദിലക്ഷണേന ആദാവിതി പൂര്വോക്തേന||൧൨||
Adhikarana ക്രിമിജച്ഛര്ദിലക്ഷണമ് (൧൩) · Śloka ൧൩
ശൂലഹൃല്ലാസബഹുലാ ക്രിമിജാ ച വിശേഷതഃ |
ക്രിമിഹൃദ്രോഗതുല്യേന ലക്ഷണേന ച ലക്ഷിതാ ||൧൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൯) |
View original
शूलहृल्लासबहुला क्रिमिजा च विशेषतः |
क्रिमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ക്രിമിജായാ ലക്ഷണമാഹ– ശൂലേത്യാദി| ക്രിമിഹൃദ്രോഗതുല്യേന ലക്ഷണേന ലക്ഷിതേതി ക്രിമിഹൃദ്രോഗേ ക്രിമിലക്ഷണാത് യത് പീഡാദികം തദസ്യാം ഭവതീത്യര്ഥഃ||൧൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ക്രിമിജായാ വിശേഷലക്ഷണമാഹ– ശൂലേത്യാദി| കൃമിജായാ അയം വിശേഷഃ– ഹൃച്ഛൂലഹൃല്ലാസാധികാ ക്രിമിജഹൃദ്രോഗതുല്യലക്ഷണേന ച ലക്ഷിതേതി; യഥാ– “ഉത്ക്ലേദഃ ഷ്ഠീവനം തോദഃ ശൂലം ഹൃല്ലാസകസ്തമഃ| അരുചിഃ ശ്യാവനേത്രത്വം ശോഷശ്ച ക്രിമിജേ ഭവേത്|” ഇതി||൧൩||
Adhikarana അസാധ്യച്ഛര്ദിലക്ഷണമ് (൧൪) · Śloka ൧൪
ക്ഷീണസ്യ യാ ഛര്ദിരതിപ്രസക്താ സോപദ്രവാ ശോണിതപൂയയുക്താ |
സചന്ദ്രികാം താം പ്രവദേദസാധ്യാം സാധ്യാം ചികിത്സേന്നിരുപദ്രവാം ച ||൧൪||
(ച. ചി. അ. ൨൩) |
View original
क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रसक्ता सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता |
सचन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यां साध्यां चिकित्सेन्निरुपद्रवां च ||१४||
(च. चि. अ. २३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| സചന്ദ്രികാമിതി മേദഃപ്രഭൃതിധാതൂനാം സ്നേഹഃ പ്രവര്തമാനോ മയൂരപിച്ഛചന്ദ്രികാവത് പ്രതിഭാതി| നിരുപദ്രവാമിതി കാസാദ്യുപദ്രവരഹിതാമ്| തദുക്തമ്– “കാസഃ ശ്വാസോ ജ്വരോ ഹിക്കാ തൃഷ്ണാ വൈചിത്ത്യമേവ ച| ഹൃദ്രോഗസ്തമകശ്ചൈവ ജ്ഞേയാശ്ഛര്ദേരുപദ്രവാഃ||” ഇതി||൧൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അസാധ്യാം സാധ്യാം ചാഹ– അതിപ്രസക്താ അതിശയേന നിരന്തരാ, സോപദ്രവാ വക്ഷ്യമാണോപദ്രവയുക്താ| സചന്ദ്രികമിതി| മേദഃപ്രഭൃതിധാതൂനാം സ്നേഹഃ പ്രവര്തമാനോ മയൂരപിച്ഛചന്ദ്രികാവത്പ്രതിഭാതി| ഇത്ഥം പഞ്ചവിധാമപി ഛര്ദിമസാധ്യാം പ്രവദേത് വര്ജയേദിത്യര്ഥഃ| നിരുപദ്രവാം കാസാദ്യുപദ്രവരഹിതാം സാധ്യാം ചികിത്സേത് ‘ഭിഷക്’ ഇതി ശേഷഃ||൧൪||
Adhikarana ഛര്ദ്യാ ഉപദ്രവാഃ (൧൫) · Śloka ൧൫
താല്വോഷ്ഠകണ്ഠാസ്യവിശോഷദാഹസന്താപമോഹഭ്രമവിപ്രലാപാഃ |
പൂര്വാണി രൂപാണി ഭവന്തി താസാമുത്പത്തികാലേ തു വിശേഷതോ ഹി |
കാസഃ ശ്വാസോ ജ്വരോ ഹിക്കാ തൃഷ്ണാ വൈചിത്ത്യമേവ ച |
ഹൃദ്രോഗസ്തമകശ്ചൈവ ജ്ഞേയാശ്ഛര്ദേരുപദ്രവാഃ ||൧൫||
View original
ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहसन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः |
पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकाले तु विशेषतो हि |
कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च |
हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्रवाः ||१५||
Show commentary
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യാ ഉപദ്രവമാഹ– കാസ ഇത്യാദി| വൈചിത്ത്യം വിമതചിത്തതാ||൧൫||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൧൫
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഛര്ദിനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने छर्दिनिदानं समाप्तम् ||१५||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഛര്ദിനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനടീകായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ഛര്ദിനിദാനമ്||൧൫||