Adhikarana tr̥ṣṇāyā nidānaṁ samprāptiśca (1-2) · Śloka 2
atha tr̥ṣṇānidānam |
bhayaśramābhyāṁ balasaṅkṣayādvā hyūrdhvaṁ citaṁ pittavivardhanaiśca |
pittaṁ savātaṁ kupitaṁ narāṇāṁ tāluprapannaṁ janayēt pipāsām |
srōtassvapāṁvāhiṣu dūṣitēṣu dōṣaiśca tr̥ṭ sambhavatīha jantōḥ ||1||
tisraḥ smr̥tāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā hyāmasamudbhavā ca |
bhaktōdbhavā saptamikēti tāsāṁ nibōdha liṅgānyanupūrvaśastu ||2||
(su. u. taṁ. a. 48) |
View original
अथ तृष्णानिदानम् |
भयश्रमाभ्यां बलसङ्क्षयाद्वा ह्यूर्ध्वं चितं पित्तविवर्धनैश्च |
पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् |
स्रोतस्स्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भवतीह जन्तोः ||१||
तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथा ह्यामसमुद्भवा च |
भक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
chardēstr̥ṣṇōpadravatvācchardyanantaraṁ tr̥ṣṇānidānam| tasyāḥ samprāptimāha– bhayētyādi| pittavivardhanairiti kaṭvamlōṣṇādibhiḥ krōdhōpavāsādibhiśca svasthāna ēva sañcitaṁ kupitaṁ ca pittaṁ, vātaśca bhayaśramabalakṣayaiḥ kupitaḥ, ūrdhvaṁ prasarat pipāsāṁ janayati| tālvityupalakṣaṇaṁ; tēna klōmādyapi bōdhyaṁ, tasya pipāsāsthānatvēnōktatvāt| carakē'pyuktam– “rasavāhinīśca dhamanīrjihvāmūlagalatālukaklōmnaḥ| saṁśōṣya nr̥̄ṇāṁ dēhē kurutastr̥ṣāmatibalau tau tu||” (ca. ci. a. 22) iti| annakaphāmajānāṁ samprāptimāha– srōtaḥsvityādi| nanu, apāṁvāhiṣviti bahuvacanaṁ viruddhaṁ, ‘dvē udakavahē’ (su. śā. a. 9) iti suśrutēnōktatvāt| naivaṁ, tayōrēvānēkapratānayōgāditi| dōṣairiti annakaphāmaiḥ, duṣṭikartr̥tvādduṣṭadōṣasambandhādvā'nnāmayōrapi dōṣatvamiti gadādharaḥ | tisra iti vātādibhiḥ pratyēkam| kṣatajēti kṣatanimittā vraṇināṁ yā bhavati| caturthītyanēnōktānāṁ catasr̥ṇāṁ sukhasādhyatvaṁ bōdhayati, anyāsāṁ tu kaṣṭasādhyatvam||1-2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
chardēstr̥ṣṇōpadravatvācchardyanantaraṁ tr̥ṣṇānidānaṁ, tasyāḥ samprāptimāha– bhayaśramābhyāmityādi| pittavivardhanaiḥ kaṭvamlōṣṇādibhiḥ krōdhōpavāsādibhiśca svasthānē hr̥di sañcitaṁ pittaṁ, vātaśca bhayaśramabalakṣayaiḥ kupitaḥ, ūrdhvaṁ prasaran pipāsāṁ janayēt| tāluprapannamiti savātaṁ pittaṁ tālugatamityarthaḥ| tālvityupalakṣaṇam; tēna klōmagatamapi bōddhavyaṁ, tasya pipāsāsthānatvāt| uktaṁ ca carakē– “rasavāhinīśca dhamanīrjihvāmūlagalatālukaklōmnaḥ| saṁśōṣya nr̥ṇāṁ dēhē kurutastr̥ṣāmatibalau tau tu” iti| annakaphajāmajānāṁ samprāptimāha– srōtaḥsvityādi| nanu srōtaḥsviti bahuvacanaṁ viruddhaṁ yaduktaṁ suśrutē– “dvē udakavahē” iti| maivaṁ, tayōrēvānēkapratānayōgāditi| annakaphāmaiḥ, duṣṭikartr̥tvādduṣṭadōṣasambandhādannāmayōrapi dōṣatvamiti gayadāsaḥ| tisra iti vātādibhiḥ pratyēkaṁ, kṣatajēti kṣatanimittā vraṇināṁ yā bhavati, caturthītyanēna cōktānāṁ tisr̥ṇāṁ sādhyatvaṁ bōdhayati, anyāsāṁ tu kaṣṭasādhyatvamiti| kṣayādanyā pañcamī, āmasamudbhavā ṣaṣṭhī, bhaktōdbhavā saptamikēti, kramēṇa tāsāṁ lakṣaṇāni jānīhi||1-2||
Adhikarana vātajatr̥ṣṇālakṣaṇam (3) · Śloka 3
kṣāmāsyatā mārutasambhavāyāṁ tōdastathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi |
srōtōnirōdhō virasaṁ ca vaktraṁ śītābhiradbhiśca vivr̥ddhimēti ||3||
(su. u. taṁ. a. 48) |
View original
क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि |
स्रोतोनिरोधो विरसं च वक्त्रं शीताभिरद्भिश्च विवृद्धिमेति ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātajāmāha– kṣāmāsyatētyādi| kṣāmāsyatā śuṣkadīnamukhatvam| srōtōnirōdhō rasāmbuvāhidhamanīnirōdhaḥ| śītābhiradbhirityanēna vāyōḥ śītasya śītāmbunā vr̥ddhirityanupaśayanidarśanam| cakārāccarakōktanidrānāśasya grahaṇam| yadāha carakaḥ– “nidrānāśaḥ śirasō bhramastathā śuṣkagalatāluḥ|” (ca. ci. a. 22) iti||3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātajāṁ tr̥ṣṇāmāha– kṣāmētyādi| kṣāmāsyatā śuṣkadīnamukhatvaṁ, vaktuṁ carvituṁ vā'sāmarthyamityēkē| śaṅkhaśiraḥsviti śaṅkhayōḥ śirasi vā, tōdō vyathāviśēṣaḥ; śaṅkhayōrdvitvēna bahuvacanatvam| srōtōnirōdhaḥ rasāmbuvāhidhamanīnirōdhaḥ; anyē śabdāśravaṇamiti| śītābhiradbhirityanēna vāyōḥ śītaḥ sparśaḥ, tēna vr̥ddhirityanupaśayasya nidarśanaṁ; cakārāccarakōktanidrānāśasya grahaṇam||3||
Adhikarana pittajatr̥ṣṇālakṣaṇam (4) · Śloka 4
mūrchānnavidvēṣavilāpadāhā raktēkṣaṇatvaṁ pratataśca śōṣaḥ |
śītābhinandā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṁ paridūyanaṁ ca ||4||
(su. u. taṁ. a. 48) |
View original
मूर्छान्नविद्वेषविलापदाहा रक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः |
शीताभिनन्दा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिदूयनं च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pittajāmāha– mūrchētyādinā| vilāpō'tra pralāpaḥ| pratataśca śōṣaḥ atīva mahatī tr̥ṣṇā| śītābhinandā śītēcchā, ‘gurōśca halaḥ’ ityakārapratyayaḥ| paridūyanamupatāpaḥ, ‘paridhūmanam’ iti pāṭhē'ntaḥkṣōbhaṇaṁ, dhūmanirgama iva vā| cakārāt pītaviṇmūtranētratvādayō grāhyāḥ||4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pittajāmāha– mūrchētyādi| vilāpō vividhaprakārēṇa bhāṣaṇaṁ, raktēkṣaṇatvaṁ raktanētratvaṁ, pratataśca śōṣa iti atimahatī tr̥ṣṇā, śītābhinandā śītēcchā, paridūyanamupatāpaḥ, ‘paridhūpanam’ iti pāṭhāntaraṁ, tatrāntaḥkṣōbhaṇaṁ dhūmasyōdgiraṇamiva ,cakārātpītaviṇmūtranētrādayō grāhyāḥ||4||
Adhikarana ślēṣmajatr̥ṣṇālakṣaṇam (5) · Śloka 5
bāṣpāvarōdhāt kaphasaṁvr̥tē'gnau tr̥ṣṇā balāsēna bhavēttathā tu |
nidrā gurutvaṁ madhurāsyatā ca tr̥ṣṇārditaḥ śuṣyati cātimātram ||5||
(su. u. taṁ. a. 48) |
View original
बाष्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेत्तथा तु |
निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तृष्णार्दितः शुष्यति चातिमात्रम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ślēṣmajāmāha– bāṣpētyādi| svakāraṇakupitēna kaphēnōpariṣṭādācchāditē'ntaragnau kaphāvaruddhabāṣpēṇa pāvakōṣmaṇā'dhōgatēnāmbuvahasrōtaḥśōṣaṇāt kaphajā tr̥ṣṇā bhavati| nanu, kaphajā tr̥ṣṇā'nupapannā? kaphasya vr̥ddhasya kēvaladravasya pipāsākartr̥tvāyōgāt, vātapittayōrēva tr̥ṣṇākartr̥tvēnōktatvāt| yaduktam– “pittaṁ savātaṁ kupitaṁ narāṇāṁ” ityādi| carakē'pyuktam– “nāgnērvinā tarṣaḥ pavanādvā, tau hi śōṣaṇē hētū|” (ca. ci. a. 22) iti| suśrutē'pyuktam– “madyasyāgnēyavāyavyaguṇāvambuvahāni tu| srōtāṁsi śōṣayēyātāṁ tatastr̥ṣṇā prajāyatē||” (su. u. taṁ. a. 47) iti| ata āha– tathēti| uktaprakārēṇa kaphādagnērbāṣpāvarōdhādinā, natu svaguṇēna; ata ēva carakē kaphajā tr̥ṣṇā na paṭhitaiva, suśrutēna tu cikitsābhēdārthaṁ paṭhitā, hārītēnāpi sapittēnaiva ślēṣmaṇā tr̥ṣṇā paṭhitā na tu kēvalēna| yadāha– “svādvamlalavaṇājīrṇaiḥ kruddhaḥ ślēṣmā sahōṣmaṇā| prapadyāmbuvahaṁ srōtastr̥ṣṇāṁ sañjanayēnnr̥ṇām|| śirasō gauravaṁ tandrā mādhuryaṁ vadanasya ca| bhaktadvēṣaḥ prasēkaśca nidrādhikyaṁ tathaiva ca|| ētairliṅgairvijānīyāttr̥ṣṇāṁ kaphasamudbhavām|” iti||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ślēṣmajāmāha– bāṣpētyādi| svakāraṇakupitēna kaphēna saṁvr̥tē upariṣṭādācchāditē'ntaragnau kaphāvaruddhabāṣpēṇa adhōgatānāmambuvāhasrōtasāṁ śōṣaṇāt kaphajā tr̥ṣṇā bhavati| nanu kaphēna tr̥ṣṇā'nupapannā? kaphasya vr̥ddhasya kēvaladravabhūtasya pipāsākartr̥tvāsambhavāt, vātapittayōrēva tr̥ṣṇākartr̥tvēnōktatvāt; yaduktam– “pittaṁ savātaṁ kupitaṁ narāṇām” ityādi| carakē'pyuktam– “nāgnērvinā hi tarṣaḥ pavanādvā tau hi śōṣaṇē hētū” iti| suśrutē'pyuktaṁ “madyasyāgnēyavāyavyau guṇāvambuvahāni ca| srōtāṁsi śōṣayēyātāṁ tatastr̥ṣṇā pravartatē” iti| ata ēvāha– tathēti| uktaprakārēṇa kaphādagnērbāṣpāvarōdhādinā na tu svaguṇēna, ata ēva carakēṇa kaphajā tr̥ṣṇā na paṭhitaiva, suśrutē tu cikitsābhēdārthaṁ paṭhitā, hārītēnāpi sapittēna ślēṣmaṇaiva tr̥ṣṇā paṭhitā na tu kēvalā| “svādvamlalavaṇājīrṇaiḥ kruddhaḥ ślēṣmā sahōṣmaṇā| prapadyāmbuvahaṁ srōtastr̥ṣṇāṁ sañjanayēnnr̥ṇām|| śirasō gauravaṁ tandrā mādhuryaṁ vadanasya ca| bhaktadvēṣaḥ prasēkaśca nidrādhikyaṁ tathaiva ca|| liṅgairētairvijānīyāttr̥ṣṇāṁ kaphasamudbhavām” | tayā tr̥ṣṇayā pīḍitō manuṣyō'titarāṁ kr̥śō bhavati, dhātūnāmanupacayāt||5||
Adhikarana kṣatajatr̥ṣṇālakṣaṇam (6) · Śloka 6
kṣatasya rukśōṇitanirgamābhyāṁ tr̥ṣṇā caturthī kṣatajā matā tu |6|
(su. u. taṁ. a. 48) |
View original
क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु |६|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kṣatajāmāha– kṣatasyētyādi| śastrādikṣatayuktasya|6|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kṣatajāmāha– śastrādikṣatayuktasya narasya rukpīḍanācchōṇitasrāvācca tr̥ṣṇā jāyatē| sā kṣatasambhavā caturthī|6|–
Adhikarana kṣayajatr̥ṣṇālakṣaṇam (6-7) · Śloka 7
rasakṣayādyā kṣayasambhavā sā tayā'bhibhūtaśca niśādinēṣu ||6||
pēpīyatē'mbhaḥ sa sukhaṁ na yāti tāṁ sannipātāditi kēcidāhuḥ |
rasakṣayōktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśēṣēṇa bhiṣagvyavasyēt ||7||
(su. u. taṁ. a. 48) |
View original
रसक्षयाद्या क्षयसम्भवा सा तयाऽभिभूतश्च निशादिनेषु ||६||
पेपीयतेऽम्भः स सुखं न याति तां सन्निपातादिति केचिदाहुः |
रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kṣayaśabdasyānēkaviṣayatvāt kṣayajāṁ viśēṣayannāha– rasakṣayādityādi| pēpīyatē punaḥ punaḥ pibati; ētacca viśēṣaparaṁ, sarvatr̥ṣṇāsu tathābhūtatvāt| yadāha suśrutaḥ– “satataṁ yaḥ pibēdvāri na tr̥ptimadhigacchati| punaḥ kāṅkṣati tōyaṁ ca taṁ tr̥ṣṇārditamādiśēt||” (su. u. taṁ. a. 58) iti| rasakṣayōktāni ca lakṣaṇāni suśrutōktāni| tadyathā– “rasakṣayē hr̥tpīḍā kampaḥ śōṣaḥ śūnyatā tr̥ṣṇā ca|” (su. sū. a. 15) iti| tasyāṁ kṣayajāyām| aśēṣēṇa kārtsnyēna||6-7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kṣayaśabdasyānēkaviṣayatvāt kṣayajāṁ viśēṣayannāha– rasakṣayādityādi| rasakṣayōktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśēṣēṇa bhiṣagvyavasyēt| rasakṣayāttr̥ṣṇā bhavati, sā kṣayajā jñēyā| tayā vyāptaḥ pumān jalaṁ pēpīyatē punaḥ punaḥ pibati, paraṁ sukhaṁ na labhatē, jalēna tr̥ptō na bhavatītyarthaḥ| ētacca viśēṣaparaṁ, sarvatr̥ṣṇāsu tathābhūtatvāt| tāṁ kēcana sannipātāt kathayanti| yaduktaṁ suśrutē– “satataṁ yaḥ pibēttōyaṁ na tr̥ptimadhigacchati| punaḥ kāṅkṣati tōyaṁ ca taṁ tr̥ṣṇārditamādiśēt” iti| rasakṣayōktāni tu lakṣaṇāni suśrutōktāni– tathā ca “rasakṣayē hr̥tpīḍā kampaḥ śōṣaḥ śuṣkatā tr̥ṣṇā ca” iti| ētāni samastānyapi bhavanti||6-7||
Adhikarana āmajatr̥ṣṇālakṣaṇam (8) · Śloka 8
tridōṣaliṅgā''masamudbhavā ca hr̥cchūlaniṣṭhīvanasādakartrī |8|
(su. u. taṁ. a. 48) |
View original
त्रिदोषलिङ्गाऽऽमसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री |८|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
āmajāmāha– tridōṣētyādi| tridōṣaliṅgā tridōṣaliṅgayuktā| āmādajīrṇāttridōṣakōpaḥ syāditi|8|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
āmajāmāha– tridōṣētyādi| tridōṣaliṅgā tridōṣaliṅgayuktā| sādō'ṅgānām| ētānupadravān karōti| āmē hi ajīrṇāttridōṣakōpaḥ syāditi| uktaṁ ca suśrutē– “ajīrṇātpavanādīnāṁ vibhramō balavānbhavēt” iti|8|–
Adhikarana bhuktōdbhavatr̥ṣṇālakṣaṇam (8) · Śloka 8
snigdhaṁ tathā'mlaṁ lavaṇaṁ ca bhuktaṁ gurvannamēvāśu tr̥ṣāṁ karōti ||8||
(su. u. taṁ. a. 48) |
View original
स्निग्धं तथाऽम्लं लवणं च भुक्तं गुर्वन्नमेवाशु तृषां करोति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
bhuktōdbhavāmāha– snigdhamityādi| cakārāt kaṭu ca, natu tiktakaṣāyamadhurāṇītyarthaḥ| guruśabdēna mātrāguru dravyaguru ca gr̥hyatē| dr̥ḍhabalēna tu pañca tr̥ṣṇāḥ paṭhitāḥ, vātapittakṣayāmōpasargajāḥ (ca. ci. a. 22) iti; tatra, kaphajā āmajāyāmēvāvaruddhā; kṣatajā vātajāyāṁ; bhaktajā ca vātajāyāṁ, bhaktāvaraṇēna vātaprakōpāt; pittajāyāṁ vā, vidāhēna pittaprakōpāt| suśrutē cōpasargajā yathāsvaṁ dōṣajāsu| nanu, madyajā'pi suśrutēna madātyayē (su. u. taṁ. a. 47) paṭhitā, tat kathaṁ saptētyucyatē? satyaṁ, tasyā vātapittajāyāmavarōdhaḥ, ēvaṁ dr̥ḍhabalamatē'pi||8||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
bhaktōdbhavāmāha– snigdhamityādi| cakārāt kaṭu ca, na tu tiktakaṣāyamadhurāṇītyarthaḥ| guruśabdēna mātrāguru dravyaguru ca gr̥hyatē| dr̥ḍhabalēna tu pañca tr̥ṣṇā uktāḥ vātapittakṣayāmōpasargajanitā iti| tatra kaphajāyāmāmajā'ntarbhūtā, vātājāyāṁ kṣatajā; bhaktajā'pi vātajāyāṁ, bhaktāvaraṇēna vātakōpāt, pittajāyāṁ vā vidāhēna pittakōpāt| suśrutē cōpasargajā yathāsvaṁ dōṣajāsu| nanu, madyajā'pi suśrutē madātyayē paṭhitā, tat kathaṁ saptētyucyatē? tasyā vātajāyāmantarbhāvāt; ēvaṁ dr̥ḍhabalamatē'pi||8||
Adhikarana upasargajatr̥ṣṇālakṣaṇaṁ, tr̥ṣṇōpasargāśca (9) · Śloka 9
dīnasvaraḥ pratāmyan dīnaḥ saṁśuṣkavaktragalatāluḥ |
bhavati khalu yōpasargāttr̥ṣṇā sā śōṣiṇī kaṣṭā ||9||
View original
दीनस्वरः प्रताम्यन् दीनः संशुष्कवक्त्रगलतालुः |
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा ||९||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tatrōpasargajāmāha– dīnētyādi| dīnasvaraḥ kṣāmavacanaḥ, pratāmyan muhyan, dīnaḥ klāntaḥ| upasargāditi upadravādrōgāt; upadravaśabdaśca sāmānyēna rōgamātrē'pi vartatē, yathā– “nirūhōpadravacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ|” (su. ci. a. 38) ityatra| kaṣṭā kaṣṭasādhyā, vyādhikarṣitadēhatvāt||9||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tatrōpasargajāmāha– dīnētyādi| dīnasvaraḥ kṣāmavacanaḥ, pratāmyan muhyan, dīnaḥ klāntaḥ, upasargāditi upadravāt rōgāt, upadravaśabdastu sāmānyēna rōgamātrē'pi vartatē| yathā– “nirūhōpadravacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ” iti| śōṣiṇī dhātuśōṣaṇātmikā| sā kaṣṭā kaṣṭasādhyā, vyādhikarṣitadēhatvāt||9||
Adhikarana tr̥ṣṇōpasargarōgāḥ (10) · Śloka 10
jvaramōhakṣayakāsaśvāsādyupasr̥ṣṭadēhānām |10|
(ca. ci. a. 22) |
View original
ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् |१०|
(च. चि. अ. २२) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tānēvōpasargānāha– jvarētyādi| ādiśabdēnātīsārādīnāṁ grahaṇam|10|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tānēvōpasargānāha– jvarētyādi| ādiśabdēnātīsārādīnāṁ grahaṇam| ētairvyādhibhirgr̥hītadēhānāṁ nr̥ṇām; atra pūrvalakṣaṇānurōdhaḥ|10|–
Adhikarana asādhyatr̥ṣṇānāṁ lakṣaṇam (10) · Śloka 10
sarvāstvatiprasaktā rōgakr̥śānāṁ vamiprayuktānām |
ghōrōpadravayuktāstr̥ṣṇā maraṇāya vijñēyāḥ ||10||
(ca. ci. a. 22) |
View original
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रयुक्तानाम् |
घोरोपद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः ||१०||
(च. चि. अ. २२) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
asādhyānāṁ lakṣaṇamāha– sarvāstvityādi| sarvā vātajādayaḥ, atiprasaktā atipravr̥ddhāḥ| ghōrōpadravayuktā mukhaśōṣādibhirbalavadbhirupadravaiḥ samanvitā iti jējjaṭaḥ||10||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
asādhyalakṣaṇamāha– sarva ityādi| atiprasaktā atipravr̥ddhā, vamiprasaktānāmiti śarīraślēṣmaśōdhanāya vamanaśīlānām, ghōrōpadravayuktāḥ śvāsaśōṣādibhirbalavadbhirupadravairyuktā iti jējjaṭaḥ| tā maraṇakārikā ityarthaḥ||10||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 16
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē tr̥ṣṇānidānaṁ samāptam ||16||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने तृष्णानिदानं समाप्तम् ||१६||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ tr̥ṣṇānidānaṁ samāptam||16||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ tr̥ṣṇānidānam||16||