14. arōcakanidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ūrdhvagavikārasādharmyādarōcakamāha– vātādibhirityādi| ēkaikaśō vātādibhistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, śōkādinā gandhāntēnāganturēka ēva gaṇanīyaḥ, yataḥ pañcānāmēkaṁ lakṣaṇaṁ vakṣyati; suśrutē cōktam– “bhaktōpaghātamiha pañcavidhaṁ vadanti|” (su. u. taṁ. a. 57) iti| śōkādijastu yadyapi vātādijaḥ, tathā'pi hētupratyanīkacikitsākaraṇārthaṁ pr̥thaguktaḥ| atilōbhō'trāhitasya satatōpayōgahētutayā dōṣaprakōpaka iti darśayati| arōcakāḥ syuriti chēdaḥ|1|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ūrdhvagavikārasādharmyādarōcakamāha– vātādibhiriti| ēkaikaśō vātādibhistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, śōkabhayādinā''ganturēka ēva gaṇanīyaḥ, yataḥ pañcānāmapi lakṣaṇaṁ vakṣyati; suśrutē cōktam– “bhaktōpaghātamiha pañcavidhaṁ vadanti” iti| tantrāntarē'pi– “arōcakō bhavēddōṣairēkō hr̥dayasaṁśrayaiḥ| sannipātēna manasaḥ santāpēna ca pañcamaḥ” iti| śōkādijō yadyapi vātajastathā'pi hētupratyanīkacikitsārthaṁ pr̥thaguktaḥ| ētairhētubhirarōcakā bhavanti| manōghnāśanamucchiṣṭakr̥miklinnādirūpaṁ śarīraśvayathugataṁ, gandhaḥ pūtiḥ, taiḥ|1|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātikalakṣaṇamāha– parītyādi| parihr̥ṣṭadanta iti amlabhakṣaṇēnēva||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikamāha– parihr̥ṣṭadanta iti amlabhakṣaṇēnēva, kaṣāyavaktra iti lōdhracarvitasyēva||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikalakṣaṇamāha– kaṭvityādi| kaṭuśabdō'tra tiktavācī| yadāha vidēhaḥ– “pittēna tiktāsyavidāhakr̥t syāt, svādvāsyahr̥llāsakaraḥ kaphēna|” iti|2|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pittajamāha– kaṭvityādi| kaṭuratra tiktavācakaḥ| yadāha vidēhaḥ– “pittēna tiktāsyavidāhakr̥tsyātsvādvāsyahr̥llāsakaraḥ kaphēna” iti| virasamiti rōgasvabhāvāt, anyathā vātēna virasāsyatā| pittēna pūti durgandhaṁ jānīyāt| lavaṇaṁ ca vaktramiti kaphajalakṣaṇē paṭhanīyaṁ, yatō vidagdhaḥ ślēṣmā lavaṇabhāvamupaiti|2|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślaiṣmikalakṣaṇamāha– lavaṇamityādi| lavaṇaṁ vaktramiti vidagdhasya ślēṣmaṇō lavaṇarasatvāt| uktaṁ hi suśrutē– “ślēṣmā vidagdhō lavaṇaḥ smr̥taḥ, pittaṁ vidagdhamamlam|” (su. sū. a. 40) iti| vibaddhasambaddhayutamiti vibaddhaṁ ca tat sambaddhayutaṁ cēti vibaddhasambaddhayutam| atra vibaddhaṁ baddhamiva, bhakṣaṇādyasāmarthyāt; sambaddhayutaṁ ‘kaphasya’ iti śēṣaḥ; bhāvē ktaḥ, kaphaliptamityarthaḥ| ‘vidagdhasambaddhayutam’ iti pāṭhāntaraṁ sugamam| ‘vibaddhasannaddhayutam’ iti pāṭhē vibaddhaḥ sannaddhaḥ sa ca prakr̥tatvāt kaphasya, sannaddhō baddhaḥ; ‘ṇaha’ bandhanē ityasmāddhātōḥ pūrvavat ktādi| ‘vibaddhasaṁstambhayutam’ iti kāśmīrāḥ||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kaphajamāha– lavaṇamityādi| kaphēna lavaṇaṁ ca vaktramiti yōjyaṁ, mādhuryādiyutamiti vaktrēṇaiva| vibaddhasambaddhayutamiti nibaddhaṁ ca tatsambaddhayutaṁ ca tattathā; vibaddhamiva bhakṣaṇākṣamaṁ, sambaddhayutaṁ kaphasyēti śēṣaḥ, kaphaliptamityarthaḥ| anyē vibaddhasannaddhayutamiti paṭhanti, vibaddhaḥ sannaddhaḥ sa ca prakr̥tatvāt kaphasya; sannaddhō baddhaḥ, ‘ṇaha’ bandhanē, ityasya dhātōḥ prayōgaḥ||2||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

āgantujamāha– arōcaka ityādi| ahr̥dyagandhō ghrāṇōdvējakō gandhaḥ| svābhāvikaṁ cāsyamiti avikr̥tamukharasatvaṁ, na tu vātādivat kaṣāyatvādi|3|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

āgantujamāha– ahr̥dyaḥ prāṇōdvējakō gandhaḥ, aśuciḥ ucchiṣṭaṁ, svābhāvikaṁ cāsyamiti avikr̥tamukharasatvaṁ na tu vātādivadvaktrakaṣāyatvādikam, atha aruciriti viśēṣatvam|3|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tridōṣajamāha– tridōṣaja ityādi| tridōṣajē naikarasamiti vātajādyuktakaṣāyādyanēkarasatvam||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tridōṣajamāha– anēkarasamāsyamityarthaḥ||3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātajādibhēdēna mukhavikr̥timabhidhāyānyadēśavikr̥timāha– hr̥cchūlētyādi| hr̥di śūlēna pīḍanam | cōṣaścūṣaṇavat pīḍā| bahubhiriti tridōṣaiḥ| vaiguṇyamōhajaḍatābhirathāparamiti upalakṣaṇē tr̥tīyā, vaiguṇyaṁ manasō vyākulatvam| aparamiti dōṣajādanyamāgantujamityarthaḥ| satyāmapi bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamaruciḥ, abhilaṣitamapyannaṁ dīyamānaṁ nābhyavaharatītyannānabhinandanam, annasya śravaṇasmaraṇadarśanagandhasparśanairyatrōdvijatē sa bhaktadvēṣaḥ; ēvaṁ trividhō'pi rōgaścarakasuśrutābhyāmarōcakaśabdēna saṅgr̥hītaḥ| uktaṁ hi vr̥ddhabhōjēna– “prakṣiptaṁ tu mukhē cānnaṁ jantōrna svadatē muhuḥ| arōcakaḥ sa vijñēyō, bhaktadvēṣamataḥ śr̥ṇu|| cintayitvā tu manasā dr̥ṣṭvā śrutvā'pi bhōjanam| dvēṣamāyāti yō janturbhaktadvēṣaḥ sa ucyatē|| kupitasya bhayārtasya yaśca bhaktanirōdhajaḥ” iti||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātādibhēdēna mukhē vikr̥timabhidhāyānyadēśavikr̥timāha– hr̥cchūlētyādi| hr̥di śūlēna pīḍanaṁ hr̥̄cchūlapīḍanaṁ tēna yuktaṁ, cōṣaḥ cūṣaṇavatpīḍā| arōcakamiti śēṣaḥ| ślēṣmātmakaṁ sakaphaprasēkaṁ syāt| bahubhiriti tridōṣaiḥ, bahurujamanēkapīḍākaram| vaiguṇyamōhajaḍatābhirathāparaṁ cēti upalakṣaṇē tr̥tīyā, vaiguṇyaṁ manasō vyākulatvam, aparamiti dōṣajādanyat āgantujamityarthaḥ| arōcakalakṣaṇam– satyāṁ bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamiti aruciḥ, abhilaṣitamapyannaṁ dīyamānaṁ nābhyavaharatīti nānnābhinandanam, annasya śravaṇasmaraṇadarśanasparśanagandhairyatrōdvijatē sa bhaktadvēṣaḥ| ēvaṁ trividhō'pi rōgaścarakasuśrutābhyāmarōcakaśabdēna saṅgr̥hītaḥ| uktaṁ hi vr̥ddhabhōjēna– “prakṣiptaṁ tu mukhē cānnaṁ jantōrna svadatē muhuḥ| arōcakaḥ sa vijñēyō bhaktadvēṣamataḥ śr̥ṇu|| cintayitvā tu manasā dr̥ṣṭvā śrutvā ca bhōjanam| dvēṣamāyāti yō janturbhaktadvēṣaḥ sa ucyatē|| kupitasya bhayārtasya abhicārābhibhūtayē| yasyānnē na bhavēcchraddhā sa bhaktadvēṣa ucyatē” iti||4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmarōcakanidānaṁ samāptam||14||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāmarōcakanidānam||14||