૧૫. છર્દિનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

છર્દ્યામપ્યરુચેર્ભાવાત્તથાઽરોચકવત્પઞ્ચવિધત્વાદરોચકાનન્તરં છર્દિઃ, તસ્યા નિદાનં નિરુક્તિં ચાહ– દુષ્ટૈરિત્યાદિ| બીભત્સાલોચનં વિકૃતિદર્શનમ્; આદિગ્રહણેનાનિષ્ટગન્ધભક્ષણાદીનાં ગ્રહણમ્| નાર્યાશ્ચાપન્નસત્ત્વાયા ઇતિ ગર્ભિણ્યાઃ, તસ્યા ગર્ભોત્પીડનેન વાતવૈગુણ્યાચ્છર્દિઃ| છાદયન્નાનનમિત્યાદિ વેગૈર્મુખં છાદયન્ પૂરયન્, અર્દયન્ પીડયન્, અઙ્ગભઞ્જનૈઃ અઙ્ગભેદૈઃ| છાદયતિ મુખમ્, અર્દયતિ ચાઙ્ગાનીતિ છર્દિઃ; ‘છદ અપવારણે’, ‘અર્દ હિંસાયાં’, અનયોઃ પૃષોદરાદિત્વેન રૂપસિદ્ધિઃ||૧-૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

છર્દ્યામરુચેર્ભાવાદરોચકાનન્તરં છર્દિરુચ્યતે, તસ્યા નિદાનં નિરુક્તિં ચાહ– દુષ્ટૈરિત્યાદિ| એતૈઃ કારણૈર્વક્ષ્યમાણૈર્દુષ્ટૈર્દોષૈઃ છર્દયઃ પઞ્ચ ભવન્તિ| વાતાદિભિસ્ત્રયઃ, ત્રિદોષેણૈકા, બીભત્સાદિભિરેકા, એવં પઞ્ચ| બીભત્સં વિકૃતદર્શનમ્, આદિશબ્દેનાનિષ્ટગન્ધભક્ષણાદીનાં ગ્રહણમ્| નિદાનપૂર્વાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ-અતીત્યાદિ| નાર્યાશ્ચાપન્નસત્ત્વાયા ઇતિ ગુર્વિણ્યાઃ, તસ્યા ગર્ભોત્પીડનેન વાતવૈગુણ્યાચ્છર્દિઃ| બીભત્સૈર્હેતુભિશ્ચાન્યૈરિતિ પૂયામેધ્યાદિદર્શનગન્ધાસ્વાદનૈર્ઘૃણાકારિભિઃ| છાદયન્નાનનમિતિ દોષવેગેન મુખં પૂરયન્, અર્દયન્ અઙ્ગભઞ્જનૈરઙ્ગભેદૈઃ; છાદયતિ મુખમર્દયતિ ચ અઙ્ગાનિ સ છર્દિરિતિ નિરુચ્યતે, વેગૈર્મુખં પ્રતિ પ્રધાવિતો દોષ ઉદાનો વાયુઃ છર્દિં કુર્યાદિત્યર્થઃ||૧-૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– હૃલ્લાસેત્યાદિ| ઉદ્ગારરોધ ઉદ્ગારાપ્રવૃત્તિઃ| પ્રસેકો મુખપ્રસેકઃ, તસ્ય લવણત્વં પ્રભાવાત્, આમાશયોત્ક્લેશભવત્વેન કફવિદાહાદ્વા; તનુરઘનોઽલ્પો વા||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યાઃ પૂર્વરૂપમાહ– હૃદિત્યાદિ| છર્દીનામિદં પૂર્વરૂપમ્| ઉદ્ગારરોધ ઉદ્ગારાપ્રવૃત્તિઃ, પ્રસેકો મુખપ્રસેકઃ ઉદકસ્રાવઃ, તસ્ય લવણત્વં પ્રભાવાદામાશયોત્ક્લેશભવત્વેન કફવિદાહાદ્વા, તનુઃ અઘનઃ અલ્પો વા||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતજાયા લક્ષણમાહ– હૃત્પાર્શ્વેત્યાદિ| શીર્ષનાભ્યર્તિઃ મસ્તકે નાભૌ ચ શૂલં; તોદૈરિત્યનન્તરં ‘યુક્ત’ ઇતિ શેષઃ, ઉપલક્ષણે વા તૃતીયા| આર્તો નરશ્છર્દયતીતિ યોજ્યમ્| કિમ્ભૂતં છર્દયતીત્યાહ– ઉદ્ગારેત્યાદિ| ઉદ્ગારશબ્દાભ્યાં પ્રબલમુદ્ગારશબ્દપ્રબલમ્| વિચ્છિન્નં સાન્તરવેગમલ્પદ્રવં વા, વાતસ્ય સ્વતો દ્રવત્વાભાવાત્| તનુકમઘનમ્| કષાયં કષાયરસં, કષાયસ્ય વાતકૃતત્વાત્||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતજામાહ– હૃદિત્યાદિ| શીર્ષનાભ્યર્તિરિતિ મસ્તકે નાભૌ ચ શૂલમ્| તોદૈરિત્યનન્તરં ‘યુક્ત’ ઇતિ શેષઃ, ઉપલક્ષણે વા તૃતીયા| વાતાન્નરશ્છર્દયતીતિ યોજ્યમ્| કિમ્ભૂતં છર્દયતીત્યાહ– ઉદ્ગારશબ્દાભ્યાં પ્રબલમુદ્ગારશબ્દપ્રબલમ્| વિચ્છિન્નં વિરલવેગં અલ્પદ્રવં વા, વાતસ્ય દ્રવત્વાભાવાત્| તનુકમઘનમ્| કષાયં કષાયરસં, કષાયરસસ્ય વાતકૃતત્વાત્| કૃચ્છ્રેણ કષ્ટેન, અલ્પં સ્તોકં, મહતા વેગેન||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તજામાહ– મૂર્છેત્યાદિ| તમોઽન્ધકારદર્શનમિવ| ધ્રૂમ્રં કૃષ્ણલોહિતવર્ણમ્||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિત્તજામાહ– મૂર્છેત્યાદિ| મૂર્ધ્નિ શિરસિ તાલ્વક્ષ્ણોશ્ચ સન્તાપવાન્| તમોઽન્ધકારદર્શનમિવ, ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ, પદાર્થસ્ય અન્યથાજ્ઞાનં વા, તૈરાર્તઃ| કીદૃશં વમેદિત્યાહ– પીતમિત્યાદિ| ભૃશોષ્ણમત્યુષ્ણં, હરિતં શાકવર્ણં, ધૂમ્રં કૃષ્ણલોહિતવર્ણં, પિત્તેનેતિ યોજ્યમ્||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કફજામાહ– તન્દ્રેત્યાદિ| આસ્યમાધુર્યં મુખસ્ય મધુરરસત્વમ્| સન્તોષ ઇતિ સન્તોષ ઇવ સન્તોષઃ, અન્નાનભિલાષ ઇત્યર્થઃ; તૃપ્તો હિ નાન્નમભિલષતિ| અરુચિરભ્યવહારાસામર્થ્યમ્| સ્વાદુ મધુરમ્| વિશુદ્ધમતિશુભ્રં, સુશ્રુતે “શુક્લં હિમં સાન્દ્રકફં કફેન|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૯) ઇતિ પાઠાત્||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કફજામાહ– તન્દ્રેત્યાદિ| એતૈરુપદ્રવૈરાર્તઃ સ્નિગ્ધાદિકં વમેત્| આસ્યમાધુર્યં મુખસ્ય મધુરરસત્વમ્| સન્તોષ ઇવ સન્તોષઃ અન્નાનભિલાષ ઇત્યર્થઃ, તૃપ્તો હિ નાન્નમભિલષતિ| અરુચિરભ્યવહારાસામર્થ્યમ્| સ્વાદુ મધુરમ્| વિશુદ્ધમિતિ વિશુદ્ધં કેવલં કફં; યદુક્તં સુશ્રુતે– “શુક્લં હિમં સાન્દ્રકફં કફેન|” ઇતિ| અલ્પરુજમિતિ કફસ્ય દ્રવરૂપત્વાત્ મુખેન નિઃસરણમિત્યર્થઃ||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્રિદોષજામાહ– શૂલેત્યાદિ| શૂલાદિભિઃ પ્રમોહાન્તૈઃ પ્રબલા શૂલાદિપ્રબલા| પ્રસક્તં નિરન્તરમ્| ત્રિદોષાદિત્યત્ર ‘ત્રિદોષા’ ઇતિ પાઠાન્તરે ત્રિદોષજેત્યર્થઃ||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્રિદોષજામાહ– શૂલેત્યાદિ| ત્રિદોષાત્ યા છર્દિઃ તયા વમતાં નૃણામિત્યર્થઃ| શૂલાદિભિઃ પ્રમોહાન્તૈઃ પ્રબલા, પ્રસક્તં નિરન્તરં, ત્રિદોષાદિત્યત્ર ‘ત્રિદોષા’ ઇતિ પાઠસ્તત્ર ત્રિદોષજેત્યર્થઃ||૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યામાહ– વિડિત્યાદિ| ઉત્સન્નદોષસ્ય ઉદ્ગતદોષસ્ય | દોષમિતિ પિત્તં કફં વા, સ્વેદાદિકાન્ વા તદ્દુષ્ટાન્ ધાતુમલાન્| તદિતિ યસ્માદ્વિડાદિવાહિસ્રોતોદુષ્ટિસ્તતો હેતોર્વિણ્મૂત્રયોઃ સમગન્ધવર્ણં છર્દયતીતિ યોજ્યમ્| ઇયં તુ છર્દિર્વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધા ત્રિદોષજેતિ કેચિત્, અન્યે ત્વાહુઃ– સર્વા એવ છર્દયઃ પ્રબલા એવંવિધાઃ સત્યોઽસાધ્યાઃ સ્યુરિતિ||૧૦-૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યામાહ– વિડિત્યાદિ| ઉત્પન્નદોષસ્ય ઉદ્ગતદોષસ્ય પિત્તં કફં વા, વાયુઃ કોષ્ઠાદુદ્ધૂય ઊર્ધ્વં નીત્વેતિ| સ્વેદાદિકાન્ દોષાન્ ધાતુમલાન્ વા સ્વસ્થાનાત્ સઞ્ચાલ્ય ઊર્ધ્વમેત્યાગચ્છતિ| તદિતિ યસ્માદ્વિડાદિવાહિસ્રોતોદુષ્ટિસ્તતો વિણ્મૂત્રયોઃ સમગન્ધવર્ણં છર્દયતીતિ યોજ્યમ્| ઇયં તુ છર્દિસ્ત્રિદોષજેત્યેકે| અન્યે તુ સર્વા એવ છર્દયઃ પ્રબલાઃ એવંવિધાઃ સત્યઃ અસાધ્યા ઇત્યર્થઃ||૧૦-૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આગન્તુજામાહ– બીભત્સજેત્યાદિ| દૌર્હૃદજા દૌર્હૃદાલાભજા, આમજા અજીર્ણજા, અસાત્મ્યજા અસાત્મ્યભક્ષણાદિસમ્ભૂતા, ક્રિમિજા કોષ્ઠક્રિમિસમ્ભવા; બીભત્સજેત્યાદિના ક્રિમિજાન્તેનૈકત્વેનૈવ ગણનીયા, આગન્તુજત્વસામાન્યાત્| સા પઞ્ચમીતિ ત્રિદોષજાપેક્ષયા સામાન્યેનાગન્તુજૈવ, આગન્તુજ્વરવત્; યદિ તુ બીભત્સજાપેક્ષયા ક્રિમિજા પઞ્ચમીતિ ગણ્યતે, તદા તાં ચ વિભાવયેત્| દોષોચ્છ્રયેણૈવેત્યનેન ક્રિમિજાયા એવ દોષસમ્બન્ધઃ સ્યાત્, તતશ્ચ બીભત્સજાદીનાં ચિકિત્સોપયોગિદોષસમ્બન્ધો ન લભ્યતે| અન્યે તુ તદ્દોષપરિહારાર્થં’ ‘સા પઞ્ચમી તાશ્ચ’ ઇતિ બહુવચનાન્તં પઠન્તિ, એવં સત્યન્તર્ગણનયા ન પ્રયોજનમિત્યન્તર્ગણનાં નાદ્રિયન્તે| કથમત્ર દોષોચ્છ્રયો વિભાવનીય ઇત્યાહ– યથોક્તમાદાવિતિ| આદૌ વાતાદિલક્ષણે ઇત્યર્થઃ||૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આગન્તુજામાહ– બીભત્સજેત્યાદિ| બીભત્સજા પૂયામેધ્યાદિદર્શનગન્ધસ્વાદજા, આપન્નસત્ત્વાયા સ્ત્રિયા દૌર્હૃદાલાભજા, આમજા અજીર્ણજા, અસાત્મ્યજા અસાત્મ્યભોજનજા, ક્રિમિજા કોષ્ઠક્રિમિસમ્ભવા, બીભત્સજેત્યાદિના ક્રિમિજાન્તા એકૈવ ગણનીયા| એવં સર્વાભિરેકૈવાગન્તુજત્વસામાન્યાત્, આગન્તુજ્વરવત્| પઞ્ચમીતિ ત્રિદોષજાપેક્ષયા| આગન્તુજાં દોષોચ્છ્રયેણૈવ જાનીયાત્| યથોક્તમાદાવિતિ યથા વાતાદિલક્ષણેન આદાવિતિ પૂર્વોક્તેન||૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્રિમિજાયા લક્ષણમાહ– શૂલેત્યાદિ| ક્રિમિહૃદ્રોગતુલ્યેન લક્ષણેન લક્ષિતેતિ ક્રિમિહૃદ્રોગે ક્રિમિલક્ષણાત્ યત્ પીડાદિકં તદસ્યાં ભવતીત્યર્થઃ||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્રિમિજાયા વિશેષલક્ષણમાહ– શૂલેત્યાદિ| કૃમિજાયા અયં વિશેષઃ– હૃચ્છૂલહૃલ્લાસાધિકા ક્રિમિજહૃદ્રોગતુલ્યલક્ષણેન ચ લક્ષિતેતિ; યથા– “ઉત્ક્લેદઃ ષ્ઠીવનં તોદઃ શૂલં હૃલ્લાસકસ્તમઃ| અરુચિઃ શ્યાવનેત્રત્વં શોષશ્ચ ક્રિમિજે ભવેત્|” ઇતિ||૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| સચન્દ્રિકામિતિ મેદઃપ્રભૃતિધાતૂનાં સ્નેહઃ પ્રવર્તમાનો મયૂરપિચ્છચન્દ્રિકાવત્ પ્રતિભાતિ| નિરુપદ્રવામિતિ કાસાદ્યુપદ્રવરહિતામ્| તદુક્તમ્– “કાસઃ શ્વાસો જ્વરો હિક્કા તૃષ્ણા વૈચિત્ત્યમેવ ચ| હૃદ્રોગસ્તમકશ્ચૈવ જ્ઞેયાશ્છર્દેરુપદ્રવાઃ||” ઇતિ||૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યાં સાધ્યાં ચાહ– અતિપ્રસક્તા અતિશયેન નિરન્તરા, સોપદ્રવા વક્ષ્યમાણોપદ્રવયુક્તા| સચન્દ્રિકમિતિ| મેદઃપ્રભૃતિધાતૂનાં સ્નેહઃ પ્રવર્તમાનો મયૂરપિચ્છચન્દ્રિકાવત્પ્રતિભાતિ| ઇત્થં પઞ્ચવિધામપિ છર્દિમસાધ્યાં પ્રવદેત્ વર્જયેદિત્યર્થઃ| નિરુપદ્રવાં કાસાદ્યુપદ્રવરહિતાં સાધ્યાં ચિકિત્સેત્ ‘ભિષક્’ ઇતિ શેષઃ||૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યા ઉપદ્રવમાહ– કાસ ઇત્યાદિ| વૈચિત્ત્યં વિમતચિત્તતા||૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં છર્દિનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનટીકાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં છર્દિનિદાનમ્||૧૫||