೩೨. ಅಶ್ಮರೀನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೂತ್ರರೋಧಿತ್ವಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದಶ್ಮರೀಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶ್ರಯಾ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮವಾಯಿಕಾರಣಾಃ, ಶುಕ್ರಜಾಂ ವಿನಾ; ತತ್ರ ಶುಕ್ರಸ್ಯೈವ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣತ್ವಾತ್| ತಥಾಚ ದೃಢಬಲಃ– “ವಿಶೋಷಯೇದ್ಬಸ್ತಿಗತಂ ಸಶುಕ್ರಂ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತ್ಯಾದಿ, ಏತಚ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಮಪಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಯಥಾ– ಹಲ್ಙ್ಯಾದಿಸೂತ್ರೇ ‘ದೀರ್ಘಾತ್’ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಙ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ನ ತು ಹಲಾ| ಅತ ಏವಾತ್ರ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕೃತವಾನ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರ್ಯಾಮಪಿ ಕಫಕಾರಣತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತ್ಯೇವ, ವಿರೋಧಾಭಾವಾತ್| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಃ| ಯಮೋಪಮಾ ಇತಿ ಅಸತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಅವಶ್ಯಮೇವ ಮಾರಕತ್ವಾತ್| ವಿಶೋಷಯೇದಿತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತೇಷ್ವಿವೇತಿ ವಾತಶೋಷಿತೇಷು| ನೈಕದೋಷಾಶ್ರಯ ಇತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾಃ, ಉದ್ಗತದೋಷೇಣ ವ್ಯಪದೇಶಃ||೧-೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮೂತ್ರರೋಧಿತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದಶ್ಮರೀಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶ್ರಯಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮವಾಯಿಕಾರಣಾಃ ಪರಂ ಶುಕ್ರಜಾಂ ವಿನಾ, ತತ್ರ ಶುಕ್ರಸ್ಯೈವ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ದೃಢಬಲಃ– “ವಿಶೋಷಯೇದ್ಬಸ್ತಿಗತಂ ಸಶುಕ್ರಂ ಮೂತ್ರಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ ಏವಾತ್ರ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರ್ಯಾಮಪಿ ಕಫಕಾರಣತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತ್ಯೇವ, ವಿರೋಧಾಭಾವಾತ್| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಃ| ಯಮೋಪಮಾಃ ಅಸತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽವಶ್ಯಮೇವ ಮಾರಕತ್ವಾತ್| ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವಿಶೋಷಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಪವನೋ ಬಸ್ತಿಗತಂ ಸಶುಕ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ಸಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ವಾ ಶೋಷಮುಪನಯೇದ್ಯದಾ ತದಾಽಶ್ಮರೀ ಭವತಿ, ಕ್ರಮೇಣ ಶನೈರ್ವರ್ಧಮಾನಾ ಯಥಾ ಗೋಃ ಪಿತ್ತೇಷು ರೋಚನಾ ಭವತಿ| ತಸ್ಯಾಮನೇಕದೋಷಾಶ್ರಯತ್ವಮಾಹ– ನೈಕೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧-೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಸಗನ್ಧತ್ವಂ ಬಸ್ತಸಮಾನಗನ್ಧತ್ವಮ್||೩||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತ್ಯಾಧ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ ವಸ್ತೇರಾಪೂರಃ, ತದಾಸನ್ನದೇಶೇಷು ಬಸ್ತಿಶಿರೋಮುಷ್ಕಮೇಢ್ರಾದಿಷು, ಪರಿತಃ ಸಮನ್ತಾತ್, ಅತಿರುಕ್ ಅತಿವೇದನಾ| ಮೂತ್ರೇ ಬಸ್ತಸಗನ್ಧತ್ವಂ ಬೃಹತ್ತಮಬಸ್ತಸಮಾನಗನ್ಧತ್ವಂ, ತಥಾ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಜ್ವರೋಽರುಚಿಶ್ಚ ಭವತಿ||೩||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಾಮಾನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ರುಕ್ ಶೂಲಂ, ಬಸ್ತಿಮೂರ್ಧಾ ನಾಭೇರಧೋದೇಶಃ| ವಿಶೀರ್ಣಧಾರಂ ಸವಿಚ್ಛೇದಧಾರಮ್| ತಯಾ ಅಶ್ಮರ್ಯಾ| ಮಾರ್ಗೋ ಮೂತ್ರವಾಹಿಸ್ರೋತಃ| ತದ್ವ್ಯಪಾಯಾತ್ ವಾಯುನಾ ಕದಾಚಿದಶ್ಮರೀಕೃತಮಾರ್ಗರೋಧವ್ಯಪಗಮಾತ್| ಮೇಹೇತ್ ಮೂತ್ರಯೇತ್| ಅಚ್ಛಮನಾವಿಲಮ್| ಗೋಮೇದಕೋಪಮಮಿತಿ ಗೋಮೇದಕೋ ಲೋಹಿತಮಣಿಸ್ತದ್ವರ್ಣಮ್| ತತ್ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾತ್ ನಿರುದ್ಧಮಾರ್ಗಮೂತ್ರೇಣ ಪೀಡನಾದಶ್ಮರೀಸಮ್ಪಾತಾದ್ವಾ ಕ್ಷತೇ ಜಾತೇ ಮೂತ್ರವಹಾದೌ, ಸಾಸ್ರಂ ಸರಕ್ತಂ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಆಯಾಸಾತ್ ಪ್ರವಾಹಣಾದಿಜನಿತಕ್ಲಮಾತ್||೪-೫||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಶೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೀರ್ಣಧಾರಂ ಸವಿಚ್ಛೇದಂ, ತಥಾ ಅಶ್ಮರ್ಯಾ, ಮಾರ್ಗನಿರೋಧನೇ ಮೂತ್ರವಾಹಿಸ್ರೋತಸ ಆವರಣೇ ಸತಿ| ಬಸ್ತಿಮೂರ್ಧಾ ನಾಭೇರಧೋದೇಶಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ರುದ್ಧೇ ಸತಿ ರುಕ್ ಶೂಲಮ್| ಪುನಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಮಾಹ– ತದ್ವ್ಯಪಾಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವ್ಯಪಾಯಾತ್ ವಾಯುನಾ ಕದಾಚಿದಶ್ಮರೀಕೃತಮಾರ್ಗನಿರೋಧವ್ಯಪಗಮಾತ್| ಮೇಹೇತ್ ಮೂತ್ರಯೇತ್| ಅಚ್ಛಮನಾವಿಲಮ್| ಗೋಮೇದಕೋಪಮಮಿತಿ ಗೋಮೇದಕ ಆಲೋಹಿತಪೀತಮಣಿಸ್ತದ್ವರ್ಣಮ್| ತತ್ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾತ್ ನಿರುದ್ಧಮಾರ್ಗಮೂತ್ರಪೀಡನಾದಶ್ಮರೀಸಙ್ಘಟ್ಟನಾದ್ವಾ ಕ್ಷತೇ ಜಾತೇ ಸತಿ ಮೂತ್ರವಹಸ್ರೋತಸಿ ಸಾಸ್ರಂ ಸರಕ್ತಂ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಆಯಾಸಾತ್ ಪ್ರವಾಹಣಾದಿಕಜನಿತಾತ್, ಪ್ರವಾಹಣಂ ಕಣ್ಠಬಲೇನ ಶಬ್ದಮ್, ಮೂತ್ರಸ್ಯಾಜನನಂ ನಿಕುನ್ಥನಮಿತಿ ಲೋಕೇ||೪-೫||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಜಾಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ವಣನ್ ಆರ್ತನಾದಂ ಕುರ್ವನ್| ಸಾನಿಲಂ ಸಶಬ್ದಂ ಮೂತ್ರಪ್ರವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಕೃತಾತಿಕುನ್ಥನಾತ್| ಮೇಹತಿ ಬಿನ್ದುಶ ಇತಿ ಬಿನ್ದುಂ ಬಿನ್ದುಂ ಮೂತ್ರಯತಿ, “ಬಹ್ವಲ್ಪಾರ್ಥಾಚ್ಛಸ್ ಕಾರಕಾದನ್ಯತರಸ್ಯಾಮ್” ಇತಿ ಅಲ್ಪಾರ್ಥೇ ಶಸ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಶ್ಯಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮರ್ಯಾ ಆಕಾರಕಥನಮ್; ಏತಚ್ಚಾಕೃಷ್ಟಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಂವಾದೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ಆಕೃಷ್ಟಾಸು ದೋಷೋಚಿತಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮಿತ್ಯನ್ಯೇ||೬-೭||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಜಾಶ್ಮರೀಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಭೃಶಮತ್ಯರ್ಥಮಾರ್ತಃ ಪುಮಾನ್ ದನ್ತೈರ್ದನ್ತಾನ್ ಖಾದತಿ ಕಟಕಟಾಯತೇ, ವೇಪತೇ ಕಮ್ಪತೇ, ಮೇಹನಂ ಲಿಙ್ಗಂ, ಮೃದ್ನಾತಿ ಮಥ್ನಾತಿ, ಅನಿಶಂ ಕ್ವಣನ್ ಕ್ರನ್ದಯನ್ ನಾಭಿದೇಶಂ ಪೀಡಯತಿ| ಶಕೃತ್ಪುರೀಷಂ, ಸಾನಿಲಂ ಸಶಬ್ದಂ ಮುಞ್ಚತಿ, ಮುಹುರ್ವಾರಂವಾರಂ, ಬಿನ್ದುಶಃ ಬಿನ್ದುಂ ಬಿನ್ದುಂ, ಮೇಹತಿ ಮೂತ್ರಯೇತ್| ಶ್ಯಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಾ ಅರುಣಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಶ್ಯಾಮಾ, ಅರುಣಾ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಕ್ತಾ, ಏತಚ್ಚಾಶ್ಮರ್ಯಾ ವರ್ಣಾಕಾರಕಥನಮಾಕೃಷ್ಟಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಂವಾದೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ಆಕೃಷ್ಟಾಸು ದೋಷೋಚಿತಕ್ರಿಯಾರ್ಥಮಿತ್ಯನ್ಯೇ, ಕಣ್ಟಕೈರನ್ವಿತೇವ||೬-೭||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪಚ್ಯಮಾನಃ ಕ್ಷಾರೇಣೇವ| ಊಷ್ಮವಾನ್ ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶಃ| ಅಸಿತಾ ಕೃಷ್ಣಾ||೮||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೇನ ಯಾಽಶ್ಮರೀ ತಯಾ ಬಸ್ತಿರ್ಮೂತ್ರಕೋಶೋ ದಹ್ಯತೇ, ಪಚ್ಯಮಾನಃ ಕ್ಷಾರೇಣೇವ, ಊಷ್ಮವಾನ್ ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶಃ, ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥಿಸಂಸ್ಥಾನಾ ಭಲ್ಲಾತಕಮಜ್ಜಾಕಾರಾ, ಅಸಿತಾ ಕೃಷ್ಣಾ||೮||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಮಾಹ– ಬಸ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಮಸೃಣಾ| ಮಧುವರ್ಣಾ ಈಷತ್ ಪಿಙ್ಗಲಶುಕ್ಲಾ||೯||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಮಾಹ– ಬಸ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿರ್ನಿಸ್ತುದ್ಯತ ಇವ ಶೂಲೇನೇವ, ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಃ, ಗುರುರ್ಗೌರವಯುಕ್ತಃ, ಮಹತೀ ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡತುಲ್ಯಾ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಮಸೃಣಾ, ಮಧುವರ್ಣಾ ಈಪತ್ಪೀತಶುಕ್ಲಾ, ಸಿತಾ ಶುಭ್ರಾ||೯||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಏತಾ ಇತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಬಾಲಾನಾಂ ಸ್ಯುಃ, ತೇಷಾಂ ತನ್ನಿದಾನಾಭ್ಯಾಸಾತ್| ಭೂಯಸಾ ಪ್ರಾಯೇಣ, ತೇನ ಮಹತಾಮಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಭವನ್ತಿ| ತೇಷಾಮೇವ ಬಾಲಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಾಹರಣೇ ಸುಖಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಆಶ್ರಯೋಪಚಯಾಲ್ಪತ್ವಾದಿತಿ ಆಶ್ರಯೋ ಬಸ್ತಿಃ, ಉಪಚಯಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಂ, ತಯೋರಲ್ಪತ್ವಂ; ತಚ್ಚ ತದ್ದೇಹಾಲ್ಪತ್ವಾತ್| ಆಹರಣಂ ಪಾಟನಾದಿಪೂರ್ವಕಮಾಕರ್ಷಣಂ, ಗ್ರಹಣಂ ತದರ್ಥಮೇವಾಙ್ಗುಲಿಭ್ಯಾಂ ಧಾರಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಪ್ರಾಯೇಣೈತಾಸ್ತಿಸ್ರೋಽಶ್ಮರ್ಯೋ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸಮಶನಾಧ್ಯಶನಶೀತಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾಹಾರಪ್ರಿಯತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಬಾಲಾನಾಂ ಭವನ್ತಿ, ತೇಷಾಮೇವಾಲ್ಪಬಸ್ತಿಕಾಯತ್ವಾದಲ್ಪಮಾಂಸೋಪಚಯಾಚ್ಚ ಬಸ್ತೇಃ ಸುಖಗ್ರಹಣಾಹರಣಾ ಭವನ್ತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ||೧೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಏತಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಶಿಶೂನಾಂ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ– ಏತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಬಾಲಾನಾಂ ಭವನ್ತಿ, ತೇಷಾಮೇವ ತನ್ನಿದಾನಾಭ್ಯಾಸಾತ್| ಭೂಯಸಾ ಪ್ರಾಯೇಣೇತಿ, ತೇನ ಮಹತಾಮಪಿ ಹೇತುನಾ ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಭವನ್ತಿ, ತೇಷಾಮೇವ ಬಾಲಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಾಹರಣೇ ಸುಖಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತ್ರೈವ ಹೇತುಮಾಹ– ಆಶ್ರಯೋಪಚಯಾಲ್ಪತ್ವಾದಿತಿ| ಆಶ್ರಯ ಆಧಾರೋ ಬಸ್ತಿಃ, ಉಪಚಯಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಂ, ತಯೋರಲ್ಪತ್ವಂ; ತಚ್ಚ ತದ್ದೇಹಾಲ್ಪತ್ವಾತ್| ಅತಸ್ತಾ ಗ್ರಹಣಾಹರಣೇ ಸುಖಾಃ ಸುಖೇನಾಹರ್ತುಂ ಶಕ್ಯಾಃ| ಮಹತಾಂ ತು ಯಥೋಕ್ತಹೇತ್ವಭಾವಾದ್ಗ್ರಹಣಾಹರಣೇ ತಾ ದುಃಖಾವಹಾ ಇತಿ| ಗ್ರಹಣಂ ಬಡಿಶಾದಿನಾ, ಆಹರಣಂ ಪಾಟನಾದಿಪೂರ್ವಂ ಕರ್ಮಾಕರ್ಷಣಂ, ತದರ್ಥಮೇವಾಙ್ಗುಲೀಭ್ಯಾಂ ಧಾರಣಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಪ್ರಾಯೇಣೈತಾಸ್ತಿಸ್ರೋಽಶ್ಮರ್ಯೋ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸಮಶನಾಧ್ಯಶನಶೀತಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಮಧುರಾಹಾರಪ್ರಿಯತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಬಾಲಾನಾಂ ಭವನ್ತಿ, ತೇಷಾಮೇವಾಲ್ಪಬಸ್ತಿಕಾಯತ್ವಾನ್ಮಾಂಸೋಪಚಯಾಲ್ಪತ್ವಾಚ್ಚ ಬಸ್ತೇಃ ಸುಖಗ್ರಹಣಾಹರಣಾ ಭವನ್ತಿ|” ಇತಿ||೧೦||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀಮಾಹ– ಶುಕ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ; ತೇನ ಮಹತಾಮೇವ ನತು ಬಾಲಾನಾಂ, ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಭಾವಾತ್; ನ ತು ಶುಕ್ರಾಭಾವಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ ಷಡ್ಧಾತುಕತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ಶುಕ್ರಧಾರಣಾದುಪಸ್ಥಿತಶುಕ್ರವೇಗಸ್ಯ ಮೈಥುನಾಕರಣಾತ್| ಮುಷ್ಕಯೋರನ್ತರೇ ‘ಮೇಢ್ರೇಣ ಸಹ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಹಿ ‘ಮೇಢ್ರವೃಷಣಯೋರನ್ತರೇ’ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯೇವೋಕ್ತಮ್| ಮೇಢ್ರವೃಷಣಮಧ್ಯಗತಬಸ್ತಿಮುಖ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತತ್ರೈವ ಶುಕ್ರವಹಸ್ರೋತಸೋ ಬಸ್ತಿಮುಖೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ತಥಾಭೂತಂ ಶುಕ್ರಮೇವಾಶ್ಮರೀತಿ| ಬಸ್ತಿರುಕ್ ಬಸ್ತಿಶೂಲಂ, ಮುಷ್ಕಶ್ವಯಥುಕಾರಿಣೀ ವೃಷಣಯೋಃ ಶೋಥಕಾರಿಣೀ| ತಸ್ಯಾಂ ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರ್ಯಾಮ್| ಏತಿ ವರ್ತತೇ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ಅವಕಾಶೇಽಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಮೇಢ್ರವೃಷಣಯೋರನ್ತರೇ| ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಪೀಡಿತೇ ಸತಿ ವಿಲೀಯತೇ ಪ್ರವಿಲಯಮಾಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಪೀಡಿತಮಾತ್ರೇ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವಾವಕಾಶೇ ಪ್ರವಿಲಯಮಾಪದ್ಯತೇ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ||೧೧-೧೩||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀಮಾಹ– ಶುಕ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀ ತು ಮಹತಾಮೇವ ಜಾಯತೇ ನತು ಬಾಲಾನಾಂ, ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ, ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಭಾವಾತ್, ನ ತು ಶುಕ್ರಾಭಾವಾತ್| ಅನ್ಯಥಾ ಷಡ್ಧಾತುಕತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ಚ್ಯುತಮಮುಕ್ತಾಮಿತಿ ಮೈಥುನಾದುಪಸ್ಥಿತವೇಗಸ್ಯ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಧಾರಣಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮುಕ್ತಂ ಧೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮುಷ್ಕಯೋರನ್ತರೇ ಮೇಢ್ರವೃಷಣಮಧ್ಯಗತಬಸ್ತಿಮುಖ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾಭೂತಂ ಶುಕ್ರಮನಿಲಃ ಏಕೀಕೃತ್ಯ ಶೋಷಯತಿ, ಸಾ ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀತಿ| ತಸ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಬಸ್ತಿರುಗಿತಿ| ಬಸ್ತಿರುಗಿತ್ಯಾದಿ ಸುಗಮಮ್| ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರಾಯಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಯದಾ ಸಾ ಕಥಮಪಿ ವಿಲೀಯತೇ ವಿಲಯಂ ಯಾತಿ, ತದಾ ಶುಕ್ರಮೇತಿ ಮೂತ್ರಪಥಾದಾಗಚ್ಛತಿ, ಪರಮವಕಾಶೇ ಛಿದ್ರೇ ಪೀಡಿತೇ ಸತಿ||೧೧-೧೩||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸೈವಾವಸ್ಥಾಭೇದಾದಶ್ಮರೀ ಶರ್ಕರಾ, ಪಞ್ಚಮೀ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ಅಶ್ಮರ್ಯೇವ ಚೇತಿ| ಚಕಾರಾತ್ ಸಿಕತಾಽಪಿ ಭವತೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ‘ಶರ್ಕರಾ ಸಿಕತಾನ್ವಿತಾ’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಶರ್ಕರಾಸಿಕತಯೋಶ್ಚ ಮಹತ್ತ್ವಾಲ್ಪತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭೇದಃ|೧೪|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಚತುರ್ಥಪಾದೇನ ಶರ್ಕರಾಲಕ್ಷಣಮ್|೧೪|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಥಮಶ್ಮರೀ ಶರ್ಕರಾ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ಅಣುಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಣುಶೋಽಲ್ಪಶಃ| ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ಸುಶ್ರುತಃ– ‘ಪವನೇಽನುಗುಣೇ ಸಾ ತು ನಿರೇತ್ಯಲ್ಪಾ ವಿಶೇಷತಃ| ಸಾ ಭಿನ್ನಮೂರ್ತಿರ್ವಾತೇನ ಶರ್ಕರೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||’ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಪ್ರವೃತ್ತಾ ಸಾ ಸಕ್ತೇತಿ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಗಾ ಸತೀ ಸಂಲಗ್ನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪-೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಣುಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸೈವಾಶ್ಮರೀ ಅಣುಶೋ ವಾಯುನಾ ಭಿನ್ನಾ ವಿದಾರಿತಾ ಶರ್ಕರಾ ಕಥ್ಯತೇ| ಸಾ ಶರ್ಕರಾ ಅನುಲೋಮಗೇ ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಸಾಽಧಃಪ್ರವೃತ್ತೇ ತಸ್ಮಿನ್ವಾಯೌ ಮೂತ್ರೇಣ ಸಹ ಏತಿ, ಪ್ರತಿಲೋಮಗೇ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತೇ ವಾಯೌ ವಿಬಧ್ಯತೇ ಬನ್ಧಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ನ ಬಹಿರ್ಮೂತ್ರೇಣ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತಿ, ಅಶ್ಮರೀ ತ್ವನುಲೋಮಗೇ ಮಾರುತೇ ನ ನಿರೇತಿ, ಶರ್ಕರಾ ತು ಮೂತ್ರೇಣ ಸಹ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತೀತ್ಯನಯೋರ್ಭೇದಃ| ಸಾಽಶ್ಮರೀ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತಾ ಸಕ್ತಾ ನಿರ್ಗತಾ ದೌರ್ಬರ್ಲ್ಯಾದೀನುಪದ್ರವಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಾನೇವಾಹ– ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಿತಿ| ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ, ಸದನಂ ಗ್ಲಾನಿಃ, ಕಾರ್ಶ್ಯಮಙ್ಗಾನಾಂ, ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಂ ಹೃದಯಶೂಲಮ್, ಉಷ್ಣವಾತಂ ಮೂತ್ರಾಘಾತನಿದಾನೋಕ್ತಂ, ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್||೧೪-೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಶೂನೇತ್ಯಾದಿ| ರುಜಾತುರಂ ಶೂಲಪೀಡಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಪ್ರಶೂನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಶೂನನಾಭಿವೃಷಣಂ ಶ್ವಯಥುಯುಕ್ತನಾಭಿವೃಷಣಂ ಪುರುಷಮಶ್ಮರೀ ಕ್ಷಪಯತಿ ವಿನಾಶಯತಿ, ಸಿಕತಾ ವಾಲುಕಾ ತತ್ಸದೃಶೀ ಯಾ ಶರ್ಕರಾ ತಯಾ ಸಹಿತಾ ಅಶ್ಮರೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಶ್ಮರೀನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಮಶ್ಮರೀನಿದಾನಮ್||೩೨||