Adhikarana ಮೂತ್ರಾಘಾತನಿದಾನಮ್ (೧) · Śloka ೧
ಅಥ ಮೂತ್ರಾಘಾತನಿದಾನಮ್ |
ಜಾಯನ್ತೇ ಕುಪಿತೈರ್ದೋಷೈರ್ಮೂತ್ರಾಘಾತಾಸ್ತ್ರಯೋದಶ |
ಪ್ರಾಯೋ ಮೂತ್ರವಿಘಾತಾದ್ಯೈರ್ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾದಯಃ ||೧||
View original
अथ मूत्राघातनिदानम् |
जायन्ते कुपितैर्दोषैर्मूत्राघातास्त्रयोदश |
प्रायो मूत्रविघाताद्यैर्वातकुण्डलिकादयः ||१||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರವಿಕಾರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಮೂತ್ರಾಘಾತಾನಾಹ– ಜಾಯನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮೂತ್ರಾಘಾತಯೋಶ್ಚಾಯಂ ವಿಶೇಷಃ– ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಮತಿಶಯಿತಮ್, ಈಷದ್ವಿಬನ್ಧಃ; ಮೂತ್ರಾಘಾತೇ ತು ವಿಬನ್ಧೋ ಬಲವಾನ್, ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಮಲ್ಪಮಿತಿ| ಮೂತ್ರವಿಘಾತಾದ್ಯೈರ್ಮೂತ್ರವೇಗವಿಧಾರಣಾದಿಭಿಃ; ಆದ್ಯಶಬ್ದೇನ ಪುರೀಷಶುಕ್ರವೇಗವಿಘಾತಾದೀನಾಂ ರೂಕ್ಷಾಶನಾದೀನಾಂ ಚ ಗ್ರಹಣಮ್| ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾದಯಸ್ತ್ರಯೋದಶೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರವಿಕಾರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾನ್ಮೂತ್ರಾಘಾತಾನಾಹ| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮೂತ್ರಾಘಾತಯೋಶ್ಚಾಯಮೇವ ಭೇದಃ– ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಮತಿಶಯಿತಮೀಷದ್ವಿಬನ್ಧಃ, ಮೂತ್ರಾಘಾತೇ ತು ವಿಬನ್ಧೋ ಬಲವಾನ್ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಮಲ್ಪಮಿತಿ| ತೇಷಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಜಾಯನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರವೇಗವಿಧಾರಣಾದ್ಯೈಃ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪುರೀಷಶುಕ್ರಾದಿವೇಗವಿಘಾತಾನಾಂ ರೂಕ್ಷಾಶನಾದೀನಾಂ ಚ ಗ್ರಹಣಮ್| ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾದಯಸ್ತ್ರಯೋದಶೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧||
Adhikarana ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾಲಕ್ಷಣಮ್ (೨-೩) · Śloka ೩
ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವೇಗವಿಘಾತಾದ್ವಾ ವಾಯುರ್ಬಸ್ತೌ ಸವೇದನಃ |
ಮೂತ್ರಮಾವಿಶ್ಯ ಚರತಿ ವಿಗುಣಃ ಕುಣ್ಡಲೀಕೃತಃ ||೨||
ಮೂತ್ರಮಲ್ಪಾಲ್ಪಮಥವಾ ಸರುಜಂ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ |
ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾಂ ತಾಂ ತು ವ್ಯಾಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸುದಾರುಣಮ್ ||೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೮) |
View original
रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुर्बस्तौ सवेदनः |
मूत्रमाविश्य चरति विगुणः कुण्डलीकृतः ||२||
मूत्रमल्पाल्पमथवा सरुजं सम्प्रवर्तते |
वातकुण्डलिकां तां तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾಮಾಹ– ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆವಿಶ್ಯೇತ್ಯಾವೃತ್ಯ; ‘ಆವಿಧ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಚರತಿ ಗಚ್ಛತಿ| ವಿಗುಣಃ ಕುಪಿತಃ| ಕುಣ್ಡಲೀಕೃತ ಇತಿ ವಾತ್ಯಾವದ್ಬಸ್ತಾವೇವ ಭ್ರಮಂಸ್ತಿಷ್ಠತೀತಿ||೨-೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರೌಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಭಿರ್ವೇಗವಿಘಾತಾದಿಭಿಶ್ಚ ವಿಗುಣೋ ದುಷ್ಟಃ, ಕುಣ್ಡಲೀಭೂತೋ ವಾಯುಃ, ಬಸ್ತೌ ಮೂತ್ರಾಶಯೇ, ಚರತಿ ಪ್ರಧಾವತಿ, ಆಬದ್ಧತ್ವಾದ್ಭ್ರಮಂಸ್ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯರ್ಥಃ ವಾತ್ಯಾವತ್| ಆವಿಶ್ಯ ಆವೃತ್ಯ ಮೂತ್ರಮಿತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ಮೂತ್ರಮಲ್ಪಮಲ್ಪಂ ಸವ್ಯಥಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ತಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾಮಾಹುಃ| ಸುದಾರುಣಂ ಮಾರಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್||೨-೩||
Adhikarana ಅಷ್ಠೀಲಾಲಕ್ಷಣಮ್ (೪) · Śloka ೪
ಆಧ್ಮಾಪಯನ್ ಬಸ್ತಿಗುದಂ ರುದ್ಧ್ವಾ ವಾಯುಶ್ಚಲೋನ್ನತಾಮ್ |
ಕುರ್ಯಾತ್ತೀವ್ರಾರ್ತಿಮಷ್ಠೀಲಾಂ ಮೂತ್ರವಿಣ್ಮಾರ್ಗರೋಧಿನೀಮ್ ||೪||
View original
आध्मापयन् बस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम् |
कुर्यात्तीव्रार्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम् ||४||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಷ್ಠೀಲಾಮಾಹ– ಆಧ್ಮಾಪಯನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ರುದ್ಧ್ವೇತಿ ಬಸ್ತಿಗುದಮೇವ| ಅಷ್ಠೀಲಾತುಲ್ಯತ್ವಾದಷ್ಠೀಲಾ, ಸಾ ಚ ವಾತವ್ಯಾಧಾವುಕ್ತಾ||೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಷ್ಠೀಲಾಮಾಹ– ಆಧ್ಮಾಪಯನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಆಧ್ಮಾಪಯನ್ ಪೂರಯನ್ ಬಸ್ತಿಗುದಂ ತಥಾ ಬಸ್ತಿಗುದಮೇವ ರುದ್ಧ್ವಾ ವಾಯುರಷ್ಠೀಲಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಷ್ಠೀಲಾತುಲ್ಯತ್ವಾದಷ್ಠೀಲಾ, ಅಷ್ಠೀಲಾ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ನದೀಷು ಪಾಷಾಣಪಿಣ್ಡೀ| ಚಲೋನ್ನತಾಂ ಚಲಾಂ ಚಲನಶೀಲಾಮ್| ಉನ್ನತಾಮ್ ಊರ್ಧ್ವಸ್ಥಿತಾಮ್| ತೀವ್ರಾರ್ತಿಮತಿವ್ಯಥಾಮ್| ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಃ ಮೇಢ್ರಂ, ವಿಣ್ಮಾರ್ಗಃ ಪಾಯುಃ, ತಯೋಃ ರೋಧಿನೀಮ್||೪||
Adhikarana ವಾತಬಸ್ತಿಲಕ್ಷಣಮ್ (೫-೬) · Śloka ೬
ವೇಗಂ ವಿಧಾರಯೇದ್ಯಸ್ತು ಮೂತ್ರಸ್ಯಾಕುಶಲೋ ನರಃ |
ನಿರುಣದ್ಧಿ ಮುಖಂ ತಸ್ಯ ಬಸ್ತೇರ್ಬಸ್ತಿಗತೋಽನಿಲಃ ||೫||
ಮೂತ್ರಸಙ್ಗೋ ಭವೇತ್ತೇನ ಬಸ್ತಿಕುಕ್ಷಿನಿಪೀಡಿತಃ |
ವಾತಬಸ್ತಿಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಪ್ರಸಾಧನಃ ||೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೮) |
View original
वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः |
निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ||५||
मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः |
वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಬಸ್ತಿಮಾಹ– ವೇಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಕುಕ್ಷಿನಿಪೀಡಿತ ಇತಿ ಬಸ್ತೌ ಕುಕ್ಷೌ ಚ ನಿಪೀಡಿತಃ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತೋ ವಾಯುರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ‘ಬಸ್ತಿಕುಕ್ಷೀ ನಿಪೀಡಯನ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಬಸ್ತಿಕುಕ್ಷ್ಯೋ ರುಜಾಕರ ಇತಿ||೫-೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಾತಬಸ್ತಿಮಾಹ– ವೇಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಕುಶಲೋ ಮೂರ್ಖಃ, ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಬಸ್ತೇರ್ಮುಖಂ ನಿರುಣದ್ಧಿ ಬಸ್ತಿಗತೋ ವಾಯುಃ, ತೇನ ವಾಯುನಾ ಮೂತ್ರಸಙ್ಗೋ ವಿದ್ಯಾತ್| ಬಸ್ತಿಕುಕ್ಷಿನಿಪೀಡಿತ ಇತಿ ಬಸ್ತೌ ಕುಕ್ಷೌ ನಿಪೀಡಿತಃ, ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತೋ ವಾಯುರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ‘ಬಸ್ತಿಕುಕ್ಷೀ ನಿಪೀಡಯನ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತತ್ರ ಬಸ್ತಿಕುಕ್ಷೌ ಚರನ್||೫-೬||
Adhikarana ಮೂತ್ರಾತೀತಲಕ್ಷಣಮ್ (೭) · Śloka ೭
ಚಿರಂ ಧಾರಯತೋ ಮೂತ್ರಂ ತ್ವರಯಾ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ |
ಮೇಹಮಾನಸ್ಯ ಮನ್ದಂ ವಾ ಮೂತ್ರಾತೀತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ||೭||
View original
चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते |
मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते ||७||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಾತೀತಮಾಹ– ಚಿರಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವರಯಾ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಇತಿ ಮೂತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೇಹಮಾನಸ್ಯ ಮೂತ್ರಂ ತ್ಯಜತಃ| ‘ವಹಮಾನಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್||೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಾತೀತಮಾಹ– ಚಿರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಿರಂ ಚರಕಲಂ ಮೂತ್ರಂ ಧಾರಯತಃ ಪುಂಸಃ ತ್ವರಯಾ ವೇಗೇನ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಮೇಹಮಾನಸ್ಯ ಮೂತ್ರಂ ತ್ಯಜತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಚೇತ್ತದಾ ಮನ್ದಂ ಶನೈಃ, ‘ವಾಹಮಾನಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್||೭||
Adhikarana ಮೂತ್ರಜಠರಲಕ್ಷಣಮ್ (೮-೯) · Śloka ೯
ಮೂತ್ರಸ್ಯ ವೇಗೇಽಭಿಹತೇ ತದುದಾವರ್ತಹೇತುಕಃ |
ಅಪಾನಃ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುರುದರಂ ಪೂರಯೇದ್ಭೃಶಮ್ ||೮||
ನಾಭೇರಧಸ್ತಾದಾಧ್ಮಾನಂ ಜನಯೇತ್ತೀವ್ರವೇದನಮ್ |
ತನ್ಮೂತ್ರಜಠರಂ ವಿದ್ಯಾದಧೋಬಸ್ತಿನಿರೋಧನಮ್ ||೯||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೮) |
View original
मूत्रस्य वेगेऽभिहते तदुदावर्तहेतुकः |
अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ||८||
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् |
तन्मूत्रजठरं विद्यादधोबस्तिनिरोधनम् ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಜಠರಮಾಹ– ಮೂತ್ರಸ್ಯ ವೇಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ತದುದಾವರ್ತಹೇತುಕ ಇತಿ ಮೂತ್ರವೇಗಧಾರಣಜನಿತೋದಾವರ್ತನಿಮಿತ್ತಃ| ಅಧೋಬಸ್ತಿನಿರೋಧನಮಿತಿ ಬಸ್ತೇರಧೋಭಾಗೇ ವಿಬನ್ಧಕಾರಕಮ್||೮-೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಜಠರಮಾಹ– ಮೂತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತದುದಾವರ್ತಹೇತುತ ಇತಿ ಮೂತ್ರವೇಗಧಾರಣಜನಿತೋದಾವರ್ತನಿಮಿತ್ತತಃ| ಅಪಾನಃ ’ಅಪಾನಸಞ್ಜ್ಞಕೋ ವಾತಃ ಕುಪಿತಃ’ ಅತಿಶಯೇನೋದರಂ ಪೂರಯತಿ| ತತೋ ನಾಭೇರಧಸ್ತಾತ್ತೀವ್ರವೇದನಮಾಧ್ಮಾನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಧಸ್ತಾದ್ಬಸ್ತಿನಿರೋಧನಂ ಬಸ್ತೇರಧೋಭಾಗೇ ವಿಬನ್ಧಕಾರಕಮ್||೮-೯||
Adhikarana ಮೂತ್ರೋತ್ಸಙ್ಗಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೦-೧೧) · Śloka ೧೧
ಬಸ್ತೌ ವಾಽಪ್ಯಥವಾ ನಾಲೇ ಮಣೌ ವಾ ಯಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ |
ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಸಜ್ಜೇತ ಸರಕ್ತಂ ವಾ ಪ್ರವಾಹತಃ ||೧೦||
ಸ್ರವೇಚ್ಛನೈರಲ್ಪಮಲ್ಪಂ ಸರುಜಂ ವಾಽಥ ನೀರುಜಮ್ |
ವಿಗುಣಾನಿಲಜೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸ ಮೂತ್ರೋತ್ಸಙ್ಗಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ ||೧೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೮) |
View original
बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः |
मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः ||१०||
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् |
विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसञ्ज्ञितः ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರೋತ್ಸಙ್ಗಮಾಹ– ಬಸ್ತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಲೇ ಮೇಢ್ರೇ, ಮಣೌ ಮೇಢ್ರಾಗ್ರೇ| ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಸಜ್ಜೇತೇತಿ ಸಂಸಕ್ತಂ ಸನ್ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಸರಕ್ತಂ ವಾ ಪ್ರವಾಹತ ಇತಿ ಪ್ರವಾಹಣಕುಪಿತವಾಯುನಾ ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಭೇದಜನಿತರಕ್ತಯುಕ್ತಂ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೧೦-೧೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರೋತ್ಸಙ್ಗಮಾಹ– ಬಸ್ತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತೌ ಮೂತ್ರಾಶಯೇ, ಅಥವಾ ನಾಲೇ ಮೇಢ್ರೇ, ಅಥವಾ ಮಣೌ ಮೇಢ್ರಾಗ್ರೇ, ಮೂತ್ರಂ ಸಜ್ಜತೇ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಸರಕ್ತಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಪ್ರವಾಹತ ಇತಿ; ಶನೈರ್ಮನ್ದಮ್, ಅಲ್ಪಮಲ್ಪಂ ಸ್ತೋಕ್ತಂ ಸವ್ಯಥಂ ವಾ ರುಜಾರಹಿತಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಮೂತ್ರಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೦-೧೧||
Adhikarana ಮೂತ್ರಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೨) · Śloka ೧೨
ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಕ್ಲಾನ್ತದೇಹಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಸ್ಥೌ ಪಿತ್ತಮಾರುತೌ |
ಮೂತ್ರಕ್ಷಯಂ ಸರುಗ್ದಾಹಂ ಜನಯೇತಾಂ ತದಾಹ್ವಯಮ್ ||೧೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೮) |
View original
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ |
मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಕ್ಷಯಮಾಹ– ರೂಕ್ಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತದಾಹ್ವಯಮಿತಿ ಮೂತ್ರಕ್ಷಯಾಖ್ಯಂ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್||೧೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಕ್ಷಯಮಾಹ– ರೂಕ್ಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಲಾನ್ತದೇಹಸ್ಯ ಶ್ರಾನ್ತಶರೀರಸ್ಯ, ಬಸ್ತಿಸ್ಥೌ ಮೂತ್ರಾಶಯಸ್ಥೌ, ಪಿತ್ತಮಾರುತೌ ಮೂತ್ರನಾಶಂ ಕುರುತಃ ವ್ಯಥಾದಾಹಯುಕ್ತಮ್| ತದಾಹ್ವಯಂ ಮೂತ್ರಕ್ಷಯಾಖ್ಯಂ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್||೧೨||
Adhikarana ಮೂತ್ರಗ್ರನ್ಥಿಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೩) · Śloka ೧೩
ಅನ್ತರ್ಬಸ್ತಿಮುಖೇ ವೃತ್ತಃ ಸ್ಥಿರೋಽಲ್ಪಃ ಸಹಸಾ ಭವೇತ್ |
ಅಶ್ಮರೀತುಲ್ಯರುಗ್ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಮೂತ್ರಗ್ರನ್ಥಿಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ||೧೩||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
अन्तर्बस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत् |
अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. ९) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಗ್ರನ್ಥಿಮಾಹ– ಅನ್ತರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರ್ಬಸ್ತಿಮುಖೇ ಬಸ್ತಿಮುಖಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೇ| ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಗುಡಕಾಕಾರಃ| ನನು, ಸ್ಥಾನವೇದನಾಕಾರಣಾನಾಮಭಿನ್ನತ್ವಾದಶ್ಮರ್ಯಾ ಸಹ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಅಶ್ಮರ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಾದಿಕಂ ಸಂಹನ್ಯತೇ, ಅತ್ರ ತು ರಕ್ತಮೇವ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ರಕ್ತಂ ವಾತಕಫಾದ್ದುಷ್ಟಂ ಬಸ್ತಿದ್ವಾರೇ ಸುದಾರುಣಮ್| ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸೃಜೇನ್ಮೂತ್ರಂ ತದಾವೃತಮ್|| ಅಶ್ಮರೀಸಮಶೂಲಂ ತಂ ರಕ್ತಗ್ರನ್ಥಿಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||” ಇತಿ| ವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಂ ತು ಕುತ ಇತಿ ಚೇತ್? ಅಶ್ಮರೀಪೂರ್ವರೂಪೋಕ್ತಸ್ಯ ಮೂತ್ರೇ ಬಸ್ತಸಗನ್ಧತ್ವಾದೇರ್ಭಾವಾಭಾವಾಭ್ಯಾಮ್||೧೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಗ್ರನ್ಥಿಮಾಹ– ಅನ್ತರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರ್ಬಸ್ತಿಮುಖಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೇ, ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಗುಟಿಕಾಕಾರಃ, ಸ್ಥಿರಃ ಅಚಲಃ, ಅಲ್ಪೋ ಲಘುರಾಮಲಕಾಕಾರಃ| ನನು, ಸ್ಥಾನವೇದನಾಕಾರಣಾಮಭಿನ್ನತ್ವಾದಶ್ಮರ್ಯಾ ಸಹ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಅಶ್ಮರ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಾದಿಕಂ ಸಂಹನ್ಯತೇ, ಅತ್ರ ತು ರಕ್ತಮೇವ; ಅಥವಾ ಅಯಂ ಸಹಸಾ ಭವೇತ್, ಅಶ್ಮರೀ ತು ಸಞ್ಚಯೇನ| ಅನ್ಯಚ್ಚ ಅಶ್ಮರೀ ಪಿತ್ತೇನ ಪಚ್ಯತೇ, ವಾಯುನಾ ಶೋಷ್ಯತೇ, ಕಫೇನ ವಧ್ಯತೇ, ಅತ್ರ ತು ರಕ್ತಮೇವ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ರಕ್ತಂ ವಾತಕಫಾದ್ದುಷ್ಟಂ ಬಸ್ತಿದ್ವಾರೇ ಸುದಾರುಣಮ್| ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸೃಜೇನ್ಮೂತ್ರಂ ತದಾವೃತಮ್|| ಅಶ್ಮರೀಸಮಶೂಲಂ ಹಿ ರಕ್ತಗ್ರನ್ಥಿಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ|” ಇತಿ| ತಥಾ ಅಶ್ಮರೀಪೂರ್ವರೂಪೋಕ್ತಸ್ಯ ಮೂತ್ರೇ ಬಸ್ತಸಗನ್ಧತ್ವಾದೇರಭಾವಾತ್||೧೩||
Adhikarana ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೪) · Śloka ೧೪
ಮೂತ್ರಿತಸ್ಯ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಯಾತೋ ವಾಯುನಾ ಶುಕ್ರಮುದ್ಧತಮ್ |
ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಂ ಮೂತ್ರಯತಃ ಪ್ರಾಕ್ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೧೪||
ಭಸ್ಮೋದಕಪ್ರತೀಕಾಶಂ ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಂ ತದುಚ್ಯತೇ |
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धतम् |
स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते ||१४||
भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते |
(वा. नि. अ. ९) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಮಾಹ– ಮೂತ್ರಿತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರಿತಸ್ಯ ಮೂತ್ರವೇಗಿತಸ್ಯ| ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದ್ಭ್ರಷ್ಟಂ ಶುಕ್ರಮ್||೧೪||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಮಾಹ– ಮೂತ್ರಿತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರಿತಸ್ಯ ಮೂತ್ರವೇಗಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಾತೇನೋದ್ಧೂತಂ ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದ್ಭ್ರಷ್ಟಂ, ಮೂತ್ರಯತೋ ಮೂತ್ರಂ ಕುರ್ವತಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಅಥವಾ ಪಶ್ಚಾತ್ ಭಸ್ಮಮಿಲಿತೋದಕಸದೃಶಮ್||೧೪||–
Adhikarana ಉಷ್ಣವಾತಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೫-೧೬) · Śloka ೧೬
ವ್ಯಾಯಾಮಾಧ್ವಾತಪೈಃ ಪಿತ್ತಂ ಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾನಿಲಾನ್ವಿತಮ್ ||೧೫||
ಬಸ್ತಿಂ ಮೇಢ್ರಂ ಗುದಂ ಚೈವ ಪ್ರದಹೇತ್ ಸ್ರಾವಯೇದಧಃ |
ಮೂತ್ರಂ ಹಾರಿದ್ರಮಥವಾ ಸರಕ್ತಂ ರಕ್ತಮೇವ ವಾ ||೧೬||
ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಪುನಃ ಪುನರ್ಜನ್ತೋರುಷ್ಣವಾತಂ ಬ್ರುವನ್ತಿ ತಮ್ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೮) |
View original
व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलान्वितम् ||१५||
बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहेत् स्रावयेदधः |
मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा ||१६||
कृच्छ्रात् पुनः पुनर्जन्तोरुष्णवातं ब्रुवन्ति तम् |
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಉಷ್ಣವಾತಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಾತ್ ವಿರೋಧಿಸೌಮ್ಯಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ತೇಜೋವೃದ್ಧ್ಯಾ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಃ| ಅನಿಲಾನ್ವಿತಮನಿಲಸಂಯುತಮ್| ‘ಅನಿಲಾವೃತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್| ಸರಕ್ತಮೀಷಲ್ಲೋಹಿತಮ್||೧೫-೧೬||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಉಷ್ಣವಾತಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಾದ್ವಿರೋಧಿತ್ವೇನ ಸೌಮ್ಯಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ತೇಜೋವೃದ್ಧ್ಯಾ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಃ, ತತ್ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಮನಿಲಾನ್ವಿತಮನಿಲಸಂಯುತಂ ಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಕಂ ಪ್ರದಹನ್ ಮೂತ್ರಮಧಃ ಸ್ರಾವಯೇತ್| ಕೀದೃಶಂ? ಹಾರಿದ್ರಮ್, ಅಥವಾ ಸರಕ್ತಂ ಈಷದ್ರಕ್ತಮ್, ಅಥವಾ ಕೇವಲಂ ರಕ್ತಮೇವ| ‘ಅನಿಲಾವೃತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್||೧೫-೧೬||–
Adhikarana ಮೂತ್ರಸಾದಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೭-೧೮) · Śloka ೧೮
ಪಿತ್ತಂ ಕಫೋ ದ್ವಾವಪಿ ವಾ ಸಂಹನ್ಯೇತೇಽನಿಲೇನ ಚೇತ್ ||೧೭||
ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ಮೂತ್ರಂ ತದಾ ಪೀತಂ ಶ್ವೇತಂ ರಕ್ತಂ ಘನಂ ಸೃಜೇತ್ |
ಸದಾಹಂ ರೋಚನಾಶಙ್ಖಚೂರ್ಣವರ್ಣಂ ಭವೇತ್ತು ತತ್ ||೧೮||
ಶುಷ್ಕಂ ಸಮಸ್ತವರ್ಣಂ ವಾ ಮೂತ್ರಸಾದಂ ವದನ್ತಿ ತಮ್ |
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत् ||१७||
कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं श्वेतं रक्तं घनं सृजेत् |
सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेत्तु तत् ||१८||
शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति तम् |
(वा. नि. अ. ९) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಸಾದಮಾಹ– ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಹನ್ಯೇತೇ ಸ್ತ್ಯಾನೀಕ್ರಿಯೇತೇ| ಶುಷ್ಕಮಲ್ಪಂ, ತನ್ಮೂತ್ರಂ ಪಿತ್ತೇನ ರೋಚನಾಭಂ, ಕಫೇನ ಶಙ್ಖಚೂರ್ಣಾಭಂ, ಸಮಸ್ತವರ್ಣಮುಕ್ತಸಕಲವರ್ಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್||೧೭-೧೮||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮೂತ್ರಸಾದಮಾಹ– ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತೇನ ಸಂಹನ್ಯೇತೇ ಸ್ತ್ಯಾನೀಕ್ರಿಯೇತೇ, ತದಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಮೂತ್ರಯೇತ್| ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತರಕ್ತಂ ಕಫೇನ ಶ್ವೇತಂ ಘನಂ, ತ್ರಿದೋಷೇಣ ಸಮಸ್ತವರ್ಣಂ, ತದೇವ ಶುಷ್ಕಂ, ಪಿತ್ತೇನ ರೋಚನಾಚೂರ್ಣಾಭಂ, ಕಫೇನ ಶಙ್ಖಚೂರ್ಣಾಭಂ, ಸನ್ನಿಪಾತಾದುಕ್ತಸಕಲವರ್ಣಮ್||೧೭-೧೮||–
Adhikarana ವಿಡ್ವಿಘಾತಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೯-೨೦) · Śloka ೨೦
ರೂಕ್ಷದುರ್ಬಲಯೋರ್ವಾತೇನೋದಾವೃತ್ತಂ ಶಕೃದ್ಯದಾ ||೧೯||
ಮೂತ್ರಸ್ರೋತೋಽನುಪದ್ಯೇತ ವಿಟ್ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ತದಾ ನರಃ |
ವಿಡ್ಗನ್ಧಂ ಮೂತ್ರಯೇತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿಡ್ವಿಘಾತಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೨೦||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावृत्तं शकृद्यदा ||१९||
मूत्रस्रोतोऽनुपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः |
विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्विड्विघातं विनिर्दिशेत् ||२०||
(वा. नि. अ. ९) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಿಡ್ವಿಘಾತಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪದ್ಯೇತ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ವಿಡ್ಗನ್ಧಮಿತ್ಯತ್ರ ವಾಶಬ್ದೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ||೧೯-೨೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಿಡ್ವಿಘಾತಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಯೋಸ್ತಯೋರ್ವಾತೇನ ಅಧೋವೃತಂ ಮೂತ್ರಾಶಯಾತ್ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಅನುಪದ್ಯೇತ ಆಪ್ನುಯಾತ್, ತದಾ ವಿಟ್ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಪುರೀಷಮಿಶ್ರಂ ವಿಡ್ಗನ್ಧಂ ಮೂತ್ರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಮೂತ್ರಯೇತ್| ‘ಉದಾವರ್ತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೧೯-೨೦||
Adhikarana ಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೧-೨೨) · Śloka ೨೪
ದ್ರುತಾಧ್ವಲಙ್ಘನಾಯಾಸೈರಭಿಘಾತಾತ್ ಪ್ರಪೀಡನಾತ್ |
ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದ್ಬಸ್ತಿರುದ್ವೃತ್ತಃ ಸ್ಥೂಲಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ಗರ್ಭವತ್ ||೨೧||
ಶೂಲಸ್ಪನ್ದನದಾಹಾರ್ತೋ ಬಿನ್ದುಂ ಬಿನ್ದುಂ ಸ್ರವತ್ಯಪಿ |
ಪೀಡಿತಸ್ತು ಸೃಜೇದ್ಧಾರಾಂ ಸಂಸ್ತಮ್ಭೋದ್ವೇಷ್ಟನಾರ್ತಿಮಾನ್ ||೨೨||
ಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲಮಾಹುಸ್ತಂ ಘೋರಂ ಶಸ್ತ್ರವಿಷೋಪಮಮ್ |
ಪವನಪ್ರಬಲಂ ಪ್ರಾಯೋ ದುರ್ನಿವಾರಮಬುದ್ಧಿಭಿಃ |೨೪|
View original
द्रुताध्वलङ्घनायासैरभिघातात् प्रपीडनात् |
स्वस्थानाद्बस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत् ||२१||
शूलस्पन्दनदाहार्तो बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि |
पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्तिमान् ||२२||
बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम् |
पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमबुद्धिभिः |२४|
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲಮಾಹ– ದ್ರುತೇತ್ಯಾದಿ| ಲಙ್ಘನಮುತ್ಪತನಮ್| ಉದ್ವೃತ್ತಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಗತಃ, ಗರ್ಭವದಿತಿ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಉದರಾನ್ತರ್ಗತಾಪತ್ಯವತ್, ಏತೇನ ಬಸ್ತಿಪುಟಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಗಮನಂ ದರ್ಶಿತಮ್| ಪೀಡಿತ ಇತಿ ನಾಭೇರಧಃ| ಉದ್ವೇಷ್ಟನಾರ್ತಿಃ ಉದ್ವೇಷ್ಟನರೂಪಾಽಽರ್ತಿಃ| ಶಸ್ತ್ರವಿಷೋಪಮಂ ಶಸ್ತ್ರವಿಷಸದೃಶಮಿತಿ ವಿಭಿನ್ನಾರ್ಥಸೂಚನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನುಭವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್||೨೧-೨೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲಮಾಹ– ದ್ರುತೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರುತಾಧ್ವಲಙ್ಘನಂ ದ್ರುತೇನ ಅಧ್ವಗಮನಂ, ಲಙ್ಘನಮುತ್ಪತನಂ ವಾ, ಅಭಿಘಾತಾಲ್ಲಗುಡಾದಿಭಿಃ, ಪ್ರಪೀಡನಾದ್ವಾ ನಿಷ್ಪೀಡನಾತ್, ಏತೈರ್ಹೇತುಭಿರ್ಬಸ್ತಿರುದ್ವೃತ್ತಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಗತಃ| ಗರ್ಭವದಿತಿ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಉದರಾನ್ತರ್ಗತಾಽಪತ್ಯವತ್ತಿಷ್ಠತಿ, ಏತೇನ ಬಸ್ತಿಪುಟಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಗಮನಮಪಿ ಸೂಚಿತಮ್| ಪೀಡಿತ ಇತಿ ನಾಭೇರಧಃ, ತಥಾ ಸಂಸ್ತಮ್ಭಾದಿಯುಕ್ತಃ, ಉದ್ವೇಷ್ಟನರೂಪಾ ಅರ್ತಿಃ| ಉದ್ವೇಷ್ಟನರೂಪಪೀಡಾತಿಯುಕ್ತಮ್| ಶಸ್ತ್ರವಿಷೋಪಮಮಿತಿ ವಿಭಿನ್ನಾರ್ಥಸೂಚನಾರ್ಥಂ, ಪ್ರಸಿದ್ಧಪ್ರಭಾವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಚ| ಶಸ್ತ್ರೋಪಮಂ ಶೀಘ್ರೇಣ ಮಾರಣಾತ್ಮಕಂ, ವಿಷೋಪಮಮಿತಿ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ| ವಿಷಮತ್ರ ಗರಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವಾತಬಹುಲಮ್||೨೧-೨೨||–
Adhikarana ಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲಸ್ಯ ದೋಷಾನ್ತರಸಂಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೩) · Śloka ೨೪
ತಸ್ಮಿನ್ ಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೇ ದಾಹಃ ಶೂಲಂ ಮೂತ್ರವಿವರ್ಣತಾ ||೨೩||
ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಗೌರವಂ ಶೋಥಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮೂತ್ರಂ ಘನಂ ಸಿತಮ್ |೨೪|
View original
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता ||२३||
श्लेष्मणा गौरवं शोथः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम् |२४|
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಸ್ಯೈವ ದೋಷಾನ್ತರಾನುಬನ್ಧಿನೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಅನ್ವಿತೇ ತಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೨೩||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತಸ್ಯೈವೇತರದೋಷಾನುಬನ್ಧೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ||೨೩||–
Adhikarana ಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಚಾರಃ (೨೪) · Śloka ೨೫
ಶ್ಲೇಷ್ಮರುದ್ಧಬಿಲೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪಿತ್ತೋದೀರ್ಣೋ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ ||೨೪||
ಅವಿಭ್ರಾನ್ತಬಿಲಃ ಸಾಧ್ಯೋ, ನ ತು ಯಃ ಕುಣ್ಡಲೀಕೃತಃ |೨೫|
View original
श्लेष्मरुद्धबिलो बस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति ||२४||
अविभ्रान्तबिलः साध्यो, न तु यः कुण्डलीकृतः |२५|
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತಸ್ಯೈವ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮರುದ್ಧಬಿಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಿಲಂ ಬಸ್ತಿಮುಖಶುಷಿರಮ್| ಪಿತ್ತೋದೀರ್ಣಃ ಉಪಚಿತಪಿತ್ತಃ, ಸ ಏವ ಅವಿಭ್ರಾನ್ತಬಿಲೋಽನಾವೃತಬಿಲಃ| ಕಫೇನ ಕುಣ್ಡಲೀಕೃತೋಽಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಅಕುಣ್ಡಲೀಕೃತಸ್ತು ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತಃ||೨೪||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅವಿಭ್ರಾನ್ತಬಿಲಃ ಕಫೇನಾರುದ್ಧಮುಖಃ, ಘನಕಫೇನ ಕುಣ್ಡಲೀಕೃತೋ ನ ಭವತಿ ಸ ಸಾಧ್ಯಃ, ಕುಣ್ಡಲೀಕೃತಸ್ತ್ವಸಾಧ್ಯಃ| ಬಿಲಂ ಬಸ್ತಿಮುಖಸುಷಿರಮ್||೨೪||
Adhikarana ಕುಣ್ಡಲೀಭೂತಬಸ್ತೇರ್ಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೫) · Śloka ೨೫
ಸ್ಯಾದ್ಬಸ್ತೌ ಕುಣ್ಡಲೀಭೂತೇ ತೃಣ್ಮೋಹಃ ಶ್ವಾಸ ಏವ ಚ ||೨೫||
View original
स्याद्बस्तौ कुण्डलीभूते तृण्मोहः श्वास एव च ||२५||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕುಣ್ಡಲೀಭೂತಸ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೌ ವಿಡ್ವಿಘಾತಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲೌ ಸುಶ್ರುತೇನ ನ ಪಠಿತೌ, ತೇನ ಹಿ ಮೂತ್ರೋದಕಸಾದಮೇವ ದ್ವಿಧಾ ಪಠಿತ್ವಾ ‘ದ್ವಾದಶ ಮೂತ್ರಾಘಾತಾ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ಸರ್ವಾನಭಿಧಾನಂ ತು ಪರಾಧಿಕಾರತ್ವೇನೇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್||೨೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕುಣ್ಡಲೀಭೂತಸ್ಯ ತಸ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಬಿಲಃ ಬಸ್ತಿಃ ಕುಣ್ಡಲಾಕಾರತ್ವೇನ ತಿಷ್ಠತಿ| “ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾಽಷ್ಠೀಲಾ ವಾತಬಸ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ| ಮೂತ್ರಾತೀತಃ ಸಜಠರೋ ಮೂತ್ರೋತ್ಸಙ್ಗಃ ಕ್ಷಯಸ್ತಥಾ|| ಮೂತ್ರಗ್ರನ್ಥಿರ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಮುಷ್ಣವಾತಸ್ತಥೈವ ಚ| ಮೂತ್ರಸಾದೋ ವಿಡ್ವಿಘಾತೋ ಬಸ್ತಿಕುಣ್ಡಲಿಕಾ ತಥಾ||” ಏತೇ ಮೂತ್ರಾಘಾತಾಸ್ತ್ರಯೋದಶ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೨೫||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೩೧
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಮೂತ್ರಾಘಾತನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೩೧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्राघातनिदानं समाप्तम् ||३१||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮೂತ್ರಾಘಾತನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮೂತ್ರಾಘಾತನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೧||