੩੨. ਅਸ਼੍ਮਰੀਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਿਤ੍ਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦਸ਼੍ਮਰੀਮਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਾਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਂ ਵਿਨਾ; ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯੈਵ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾਚ ਦਢਬਲਃ– “ਵਿਸ਼ੋਸਯੇਦ੍ਬਸ੍ਤਿਗਤਂ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਂ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਏਤਚ੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਮਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ– ਹਲ੍ਙ੍ਯਾਦਿਸੂਤ੍ਰੇ ‘ਦੀਰ੍ਘਾਤ੍’ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਙ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਹਲਾ| ਅਤ ਏਵਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਕਤਵਾਨ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਮਪਿ ਕਫਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਵਿਰੋਧਾਭਾਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਃ| ਯਮੋਪਮਾ ਇਤਿ ਅਸਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਅਵਸ਼੍ਯਮੇਵ ਮਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਸ਼ੋਸਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤੇਸ੍ਵਿਵੇਤਿ ਵਾਤਸ਼ੋਸਿਤੇਸੁ| ਨੈਕਦੋਸਾਸ਼੍ਰਯ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਃ, ਉਦ੍ਗਤਦੋਸੇਣ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ||੧-੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਿਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਸ਼੍ਮਰੀਮਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਾਃ ਪਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਂ ਵਿਨਾ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯੈਵ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਦਢਬਲਃ– “ਵਿਸ਼ੋਸਯੇਦ੍ਬਸ੍ਤਿਗਤਂ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ ਏਵਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਮਪਿ ਕਫਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਵਿਰੋਧਾਭਾਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਃ| ਯਮੋਪਮਾਃ ਅਸਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਵਸ਼੍ਯਮੇਵ ਮਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵਿਸ਼ੋਸਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਵਨੋ ਬਸ੍ਤਿਗਤਂ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਂ ਵਾ ਸ਼ੋਸਮੁਪਨਯੇਦ੍ਯਦਾ ਤਦਾਸ਼੍ਮਰੀ ਭਵਤਿ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਰ੍ਧਮਾਨਾ ਯਥਾ ਗੋਃ ਪਿਤ੍ਤੇਸੁ ਰੋਚਨਾ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਯਾਮਨੇਕਦੋਸਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਨੈਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧-੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਸਗਨ੍ਧਤ੍ਵਂ ਬਸ੍ਤਸਮਾਨਗਨ੍ਧਤ੍ਵਮ੍||੩||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵਸ੍ਤੇਰਾਪੂਰਃ, ਤਦਾਸਨ੍ਨਦੇਸ਼ੇਸੁ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰੋਮੁਸ੍ਕਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸੁ, ਪਰਿਤਃ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍, ਅਤਿਰੁਕ੍ ਅਤਿਵੇਦਨਾ| ਮੂਤ੍ਰੇ ਬਸ੍ਤਸਗਨ੍ਧਤ੍ਵਂ ਬਹਤ੍ਤਮਬਸ੍ਤਸਮਾਨਗਨ੍ਧਤ੍ਵਂ, ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਜ੍ਵਰੋਰੁਚਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ||੩||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੁਕ੍ ਸ਼ੂਲਂ, ਬਸ੍ਤਿਮੂਰ੍ਧਾ ਨਾਭੇਰਧੋਦੇਸ਼ਃ| ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਧਾਰਂ ਸਵਿਚ੍ਛੇਦਧਾਰਮ੍| ਤਯਾ ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾ| ਮਾਰ੍ਗੋ ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤਃ| ਤਦ੍ਵ੍ਯਪਾਯਾਤ੍ ਵਾਯੁਨਾ ਕਦਾਚਿਦਸ਼੍ਮਰੀਕਤਮਾਰ੍ਗਰੋਧਵ੍ਯਪਗਮਾਤ੍| ਮੇਹੇਤ੍ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍| ਅਚ੍ਛਮਨਾਵਿਲਮ੍| ਗੋਮੇਦਕੋਪਮਮਿਤਿ ਗੋਮੇਦਕੋ ਲੋਹਿਤਮਣਿਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਮ੍| ਤਤ੍ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਤ੍ ਨਿਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੀਡਨਾਦਸ਼੍ਮਰੀਸਮ੍ਪਾਤਾਦ੍ਵਾ ਕ੍ਸਤੇ ਜਾਤੇ ਮੂਤ੍ਰਵਹਾਦੌ, ਸਾਸ੍ਰਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਆਯਾਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਾਹਣਾਦਿਜਨਿਤਕ੍ਲਮਾਤ੍||੪-੫||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਾਸਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਧਾਰਂ ਸਵਿਚ੍ਛੇਦਂ, ਤਥਾ ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾ, ਮਾਰ੍ਗਨਿਰੋਧਨੇ ਮੂਤ੍ਰਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤਸ ਆਵਰਣੇ ਸਤਿ| ਬਸ੍ਤਿਮੂਰ੍ਧਾ ਨਾਭੇਰਧੋਦੇਸ਼ਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰੁਦ੍ਧੇ ਸਤਿ ਰੁਕ੍ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਤਦ੍ਵ੍ਯਪਾਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵ੍ਯਪਾਯਾਤ੍ ਵਾਯੁਨਾ ਕਦਾਚਿਦਸ਼੍ਮਰੀਕਤਮਾਰ੍ਗਨਿਰੋਧਵ੍ਯਪਗਮਾਤ੍| ਮੇਹੇਤ੍ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍| ਅਚ੍ਛਮਨਾਵਿਲਮ੍| ਗੋਮੇਦਕੋਪਮਮਿਤਿ ਗੋਮੇਦਕ ਆਲੋਹਿਤਪੀਤਮਣਿਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਮ੍| ਤਤ੍ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਤ੍ ਨਿਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਮੂਤ੍ਰਪੀਡਨਾਦਸ਼੍ਮਰੀਸਙ੍ਘਟ੍ਟਨਾਦ੍ਵਾ ਕ੍ਸਤੇ ਜਾਤੇ ਸਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵਹਸ੍ਰੋਤਸਿ ਸਾਸ੍ਰਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਆਯਾਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਾਹਣਾਦਿਕਜਨਿਤਾਤ੍, ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ ਕਣ੍ਠਬਲੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦਮ੍, ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯਾਜਨਨਂ ਨਿਕੁਨ੍ਥਨਮਿਤਿ ਲੋਕੇ||੪-੫||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਜਾਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਵਣਨ੍ ਆਰ੍ਤਨਾਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍| ਸਾਨਿਲਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕਤਾਤਿਕੁਨ੍ਥਨਾਤ੍| ਮੇਹਤਿ ਬਿਨ੍ਦੁਸ਼ ਇਤਿ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਮੂਤ੍ਰਯਤਿ, “ਬਹ੍ਵਲ੍ਪਾਰ੍ਥਾਚ੍ਛਸ੍ ਕਾਰਕਾਦਨ੍ਯਤਰਸ੍ਯਾਮ੍” ਇਤਿ ਅਲ੍ਪਾਰ੍ਥੇ ਸ਼ਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਸ਼੍ਯਾਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾ ਆਕਾਰਕਥਨਮ੍; ਏਤਚ੍ਚਾਕਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਸਂਵਾਦੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਆਕਸ੍ਟਾਸੁ ਦੋਸੋਚਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੬-੭||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਜਾਸ਼੍ਮਰੀਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਸ਼ਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਰ੍ਤਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਖਾਦਤਿ ਕਟਕਟਾਯਤੇ, ਵੇਪਤੇ ਕਮ੍ਪਤੇ, ਮੇਹਨਂ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਮਦ੍ਨਾਤਿ ਮਥ੍ਨਾਤਿ, ਅਨਿਸ਼ਂ ਕ੍ਵਣਨ੍ ਕ੍ਰਨ੍ਦਯਨ੍ ਨਾਭਿਦੇਸ਼ਂ ਪੀਡਯਤਿ| ਸ਼ਕਤ੍ਪੁਰੀਸਂ, ਸਾਨਿਲਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ, ਮੁਹੁਰ੍ਵਾਰਂਵਾਰਂ, ਬਿਨ੍ਦੁਸ਼ਃ ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਬਿਨ੍ਦੁਂ, ਮੇਹਤਿ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍| ਸ਼੍ਯਾਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਅਰੁਣਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ਼੍ਯਾਮਾ, ਅਰੁਣਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਕ੍ਤਾ, ਏਤਚ੍ਚਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਾਕਾਰਕਥਨਮਾਕਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਸਂਵਾਦੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਆਕਸ੍ਟਾਸੁ ਦੋਸੋਚਿਤਕ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਕਣ੍ਟਕੈਰਨ੍ਵਿਤੇਵ||੬-੭||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਿਤ੍ਤਜਾਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਚ੍ਯਮਾਨਃ ਕ੍ਸਾਰੇਣੇਵ| ਊਸ੍ਮਵਾਨ੍ ਉਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ| ਅਸਿਤਾ ਕਸ੍ਣਾ||੮||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪਿਤ੍ਤਜਾਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਯਾਸ਼੍ਮਰੀ ਤਯਾ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਕੋਸ਼ੋ ਦਹ੍ਯਤੇ, ਪਚ੍ਯਮਾਨਃ ਕ੍ਸਾਰੇਣੇਵ, ਊਸ੍ਮਵਾਨ੍ ਉਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥਿਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਭਲ੍ਲਾਤਕਮਜ੍ਜਾਕਾਰਾ, ਅਸਿਤਾ ਕਸ੍ਣਾ||੮||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਮਾਹ– ਬਸ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਮਸਣਾ| ਮਧੁਵਰ੍ਣਾ ਈਸਤ੍ ਪਿਙ੍ਗਲਸ਼ੁਕ੍ਲਾ||੯||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਮਾਹ– ਬਸ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤ ਇਵ ਸ਼ੂਲੇਨੇਵ, ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਗੁਰੁਰ੍ਗੌਰਵਯੁਕ੍ਤਃ, ਮਹਤੀ ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਣ੍ਡਤੁਲ੍ਯਾ, ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਮਸਣਾ, ਮਧੁਵਰ੍ਣਾ ਈਪਤ੍ਪੀਤਸ਼ੁਕ੍ਲਾ, ਸਿਤਾ ਸ਼ੁਭ੍ਰਾ||੯||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਏਤਾ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਬਾਲਾਨਾਂ ਸ੍ਯੁਃ, ਤੇਸਾਂ ਤਨ੍ਨਿਦਾਨਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍| ਭੂਯਸਾ ਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਤੇਨ ਮਹਤਾਮਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਮੇਵ ਬਾਲਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਾਹਰਣੇ ਸੁਖਾ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਆਸ਼੍ਰਯੋਪਚਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਉਪਚਯਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ, ਤਯੋਰਲ੍ਪਤ੍ਵਂ; ਤਚ੍ਚ ਤਦ੍ਦੇਹਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਹਰਣਂ ਪਾਟਨਾਦਿਪੂਰ੍ਵਕਮਾਕਰ੍ਸਣਂ, ਗ੍ਰਹਣਂ ਤਦਰ੍ਥਮੇਵਾਙ੍ਗੁਲਿਭ੍ਯਾਂ ਧਾਰਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਪ੍ਰਾਯੇਣੈਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋਸ਼੍ਮਰ੍ਯੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮਸ਼ਨਾਧ੍ਯਸ਼ਨਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾਹਾਰਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਬਾਲਾਨਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮੇਵਾਲ੍ਪਬਸ੍ਤਿਕਾਯਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਮਾਂਸੋਪਚਯਾਚ੍ਚ ਬਸ੍ਤੇਃ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣਾਹਰਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ||੧੦||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਏਤਾਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸ਼ਿਸ਼ੂਨਾਂ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਏਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਬਾਲਾਨਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮੇਵ ਤਨ੍ਨਿਦਾਨਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍| ਭੂਯਸਾ ਪ੍ਰਾਯੇਣੇਤਿ, ਤੇਨ ਮਹਤਾਮਪਿ ਹੇਤੁਨਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮੇਵ ਬਾਲਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਾਹਰਣੇ ਸੁਖਾ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਆਸ਼੍ਰਯੋਪਚਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਆਸ਼੍ਰਯ ਆਧਾਰੋ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਉਪਚਯਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ, ਤਯੋਰਲ੍ਪਤ੍ਵਂ; ਤਚ੍ਚ ਤਦ੍ਦੇਹਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤਸ੍ਤਾ ਗ੍ਰਹਣਾਹਰਣੇ ਸੁਖਾਃ ਸੁਖੇਨਾਹਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਾਃ| ਮਹਤਾਂ ਤੁ ਯਥੋਕ੍ਤਹੇਤ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣਾਹਰਣੇ ਤਾ ਦੁਃਖਾਵਹਾ ਇਤਿ| ਗ੍ਰਹਣਂ ਬਡਿਸ਼ਾਦਿਨਾ, ਆਹਰਣਂ ਪਾਟਨਾਦਿਪੂਰ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮਾਕਰ੍ਸਣਂ, ਤਦਰ੍ਥਮੇਵਾਙ੍ਗੁਲੀਭ੍ਯਾਂ ਧਾਰਣਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਪ੍ਰਾਯੇਣੈਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋਸ਼੍ਮਰ੍ਯੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮਸ਼ਨਾਧ੍ਯਸ਼ਨਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਮਧੁਰਾਹਾਰਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਬਾਲਾਨਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮੇਵਾਲ੍ਪਬਸ੍ਤਿਕਾਯਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਂਸੋਪਚਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਬਸ੍ਤੇਃ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣਾਹਰਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|” ਇਤਿ||੧੦||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀਮਾਹ– ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ; ਤੇਨ ਮਹਤਾਮੇਵ ਨਤੁ ਬਾਲਾਨਾਂ, ਤੇਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰਭਾਵਾਤ੍; ਨ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਾਵਾਤ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਡ੍ਧਾਤੁਕਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਧਾਰਣਾਦੁਪਸ੍ਥਿਤਸ਼ੁਕ੍ਰਵੇਗਸ੍ਯ ਮੈਥੁਨਾਕਰਣਾਤ੍| ਮੁਸ੍ਕਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ‘ਮੇਢ੍ਰੇਣ ਸਹ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਹਿ ‘ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਯੋਰਨ੍ਤਰੇ’ (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੩) ਇਤ੍ਯੇਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਮਧ੍ਯਗਤਬਸ੍ਤਿਮੁਖ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਤ੍ਰੈਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਹਸ੍ਰੋਤਸੋ ਬਸ੍ਤਿਮੁਖੇਨ ਸਹ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਤਥਾਭੂਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਵਾਸ਼੍ਮਰੀਤਿ| ਬਸ੍ਤਿਰੁਕ੍ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਂ, ਮੁਸ੍ਕਸ਼੍ਵਯਥੁਕਾਰਿਣੀ ਵਸਣਯੋਃ ਸ਼ੋਥਕਾਰਿਣੀ| ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਮ੍| ਏਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ| ਅਵਕਾਸ਼ੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਯੋਰਨ੍ਤਰੇ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਪੀਡਿਤੇ ਸਤਿ ਵਿਲੀਯਤੇ ਪ੍ਰਵਿਲਯਮਾਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਪੀਡਿਤਮਾਤ੍ਰੇ ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਵਕਾਸ਼ੇ ਪ੍ਰਵਿਲਯਮਾਪਦ੍ਯਤੇ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ||੧੧-੧੩||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀਮਾਹ– ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀ ਤੁ ਮਹਤਾਮੇਵ ਜਾਯਤੇ ਨਤੁ ਬਾਲਾਨਾਂ, ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ, ਤੇਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰਭਾਵਾਤ੍, ਨ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਡ੍ਧਾਤੁਕਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਚ੍ਯੁਤਮਮੁਕ੍ਤਾਮਿਤਿ ਮੈਥੁਨਾਦੁਪਸ੍ਥਿਤਵੇਗਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਮੁਕ੍ਤਂ ਧਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੁਸ੍ਕਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਮਧ੍ਯਗਤਬਸ੍ਤਿਮੁਖ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾਭੂਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਨਿਲਃ ਏਕੀਕਤ੍ਯ ਸ਼ੋਸਯਤਿ, ਸਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀਤਿ| ਤਸ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਬਸ੍ਤਿਰੁਗਿਤਿ| ਬਸ੍ਤਿਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਗਮਮ੍| ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਤਸ੍ਯਾਂ ਯਦਾ ਸਾ ਕਥਮਪਿ ਵਿਲੀਯਤੇ ਵਿਲਯਂ ਯਾਤਿ, ਤਦਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਤਿ ਮੂਤ੍ਰਪਥਾਦਾਗਚ੍ਛਤਿ, ਪਰਮਵਕਾਸ਼ੇ ਛਿਦ੍ਰੇ ਪੀਡਿਤੇ ਸਤਿ||੧੧-੧੩||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸੈਵਾਵਸ੍ਥਾਭੇਦਾਦਸ਼੍ਮਰੀ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ, ਪਞ੍ਚਮੀ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯੇਵ ਚੇਤਿ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸਿਕਤਾਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ ‘ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸਿਕਤਾਨ੍ਵਿਤਾ’ ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਿਕਤਯੋਸ਼੍ਚ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭੇਦਃ|੧੪|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਚਤੁਰ੍ਥਪਾਦੇਨ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਲਕ੍ਸਣਮ੍|੧੪|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਥਮਸ਼੍ਮਰੀ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਅਣੁਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਣੁਸ਼ੋਲ੍ਪਸ਼ਃ| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– ‘ਪਵਨੇਨੁਗੁਣੇ ਸਾ ਤੁ ਨਿਰੇਤ੍ਯਲ੍ਪਾ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸਾ ਭਿਨ੍ਨਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤੇਨ ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||’ (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਸਾ ਸਕ੍ਤੇਤਿ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਗਾ ਸਤੀ ਸਂਲਗ੍ਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪-੧੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਣੁਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੈਵਾਸ਼੍ਮਰੀ ਅਣੁਸ਼ੋ ਵਾਯੁਨਾ ਭਿਨ੍ਨਾ ਵਿਦਾਰਿਤਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਸਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਅਨੁਲੋਮਗੇ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਸਾਧਃਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾਯੌ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਸਹ ਏਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਵਾਯੌ ਵਿਬਧ੍ਯਤੇ ਬਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਨ ਬਹਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਅਸ਼੍ਮਰੀ ਤ੍ਵਨੁਲੋਮਗੇ ਮਾਰੁਤੇ ਨ ਨਿਰੇਤਿ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਤੁ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਸਹ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਤੀਤ੍ਯਨਯੋਰ੍ਭੇਦਃ| ਸਾਸ਼੍ਮਰੀ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਸਕ੍ਤਾ ਨਿਰ੍ਗਤਾ ਦੌਰ੍ਬਰ੍ਲ੍ਯਾਦੀਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਾਨੇਵਾਹ– ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਿਤਿ| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ, ਸਦਨਂ ਗ੍ਲਾਨਿਃ, ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮਙ੍ਗਾਨਾਂ, ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਂ ਹਦਯਸ਼ੂਲਮ੍, ਉਸ੍ਣਵਾਤਂ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਂ, ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍||੧੪-੧੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਸ਼ੂਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੁਜਾਤੁਰਂ ਸ਼ੂਲਪੀਡਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯਾ ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਪ੍ਰਸ਼ੂਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ਼ੂਨਨਾਭਿਵਸਣਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਯੁਕ੍ਤਨਾਭਿਵਸਣਂ ਪੁਰੁਸਮਸ਼੍ਮਰੀ ਕ੍ਸਪਯਤਿ ਵਿਨਾਸ਼ਯਤਿ, ਸਿਕਤਾ ਵਾਲੁਕਾ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ੀ ਯਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਤਯਾ ਸਹਿਤਾ ਅਸ਼੍ਮਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਮਰੀਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਮਰੀਨਿਦਾਨਮ੍||੩੨||