੧੩. ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵੇਧ੍ਯਾਯੇ ਵਿਕਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨਾਸ਼੍ਵੇਵੋਪਕ੍ਰਮੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

੦

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦੋਸਾਣਾਮੁਪਕ੍ਰਮਣਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣਮ੍| ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਕਨ੍ਧਾਨਨ੍ਤਰਮੌਸਧਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਰਭਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ| ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣਸ੍ਯੈਵ ਸਰ੍ਵਰੋਗੌਸਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਪਕ੍ਰਮਣਂ-ਔਸਧਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਗੁਪਾਦਾਨਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ| ਤਤਃ ਸ੍ਵੇਦਃ| ਕਤਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਚ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਮਦੁ-ਨ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਯ ਵਾਤਕੋਪਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦੀਨਿ ਭੋਜ੍ਯਾਨਿ-ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਦਨਂ ਚਾਭ੍ਯਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਮ੍| ਮਰ੍ਦਨਂ-ਪਾਣ੍ਯਾਦਿ ਨਾ| ਵੇਸ੍ਟਨਂ-ਸ਼ਾਟਕਾਦਿਨਾ| ਤ੍ਰਾਸਨਂ-ਖਙ੍ਗਵ੍ਯਗ੍ਰਾਗ੍ਰਹਸ੍ਤਰਾਜਪੁਰੁਸਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਨਾ| ਨਨੁ, ਭੀਸ਼ੋਕਾਦਿਭਿਰ੍ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਕੋਪ ਊਕ੍ਤਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੧|੧੫) - "ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਯੋਗਭੀਸ਼ੋਕ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤ੍ਰਾਸਨਂ ਵਾਯੋਰੁਪਕ੍ਰਮਃ ? ਉਚ੍ਯਤੇ| ਭਯਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਃ, ਨ ਤੁ ਤ੍ਰਾਸਨਮ੍| ਤ੍ਰਾਸਨਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਵਤਵਿਜਯਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤ੍ਰਾਸਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ,-ਉਨ੍ਮਾਦਾਦਿਸੁ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਵਾਤੋਨ੍ਮਾਦੇ (ਹ. ਉ. ਅ. ੬|੨੯) - "ਹਰ੍ਸਣਾਸ਼੍ਵਾਸਨੋਤ੍ਤ੍ਰਾਸਭਯਤਾਡਨਤਰ੍ਜਨਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਸੇਕਾਦਿਰੁਪਕ੍ਰਮਃ| ਸੇਕੋ-ਦਸ਼ਮੂਲਕ੍ਵਾਥਾਦਿਨਾ| ਤਥਾ, ਮਦ੍ਯਂ ਪੈਸ੍ਟਿਕਂ ਗੌਡਿਕਂ ਚ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾ ਬਸ੍ਤਯੋ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਂ ਬਸ੍ਤਿਮਤ੍ਰ ਨਿਰਾਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ, ਬਸ੍ਤਿਨਿਯਮੋ-ਯਥਾਵਿਧਿ ਬਸ੍ਤਿਦਾਨਮ੍, ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਅਥਵਾ ਬਸ੍ਤਿਨਿਯਮਃ-ਕਰ੍ਮਕਾਲਯੋਗਾਖ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਬਸ੍ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਃ "ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ੍ਨੇਹ ਏਕਃ ਪਞ੍ਚਾਨ੍ਤੇ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੯|੬੩) ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਯੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ, ਸ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਥਾ ਸੁਖਂ ਸ਼ੀਲਯਤੀਤਿ ਸੁਖਸ਼ੀਲਃ| ਸ਼ੀਲਿਕਾਮਿਭਿਕ੍ਸ੍ਯਾਚਰਿਭ੍ਯੋ ਣਃ| ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਸੁਖਸ਼ੀਲਤਾ,-ਸੌਖ੍ਯਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਤਿਲਪ੍ਰਿਯਾਲਾਕ੍ਸੋਡਾਦਯੋਨੇਕਾ ਯੋਨਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇਨੇਕਯੋਨਯਃ ਸ੍ਨੇਹਾਃ, ਤੇ ਚ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਦੀਪਨਪਾਚਨੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੁਸ੍ਟਮਾਂਸਰਸਸ੍ਤੈਲਮਨੁਵਾਸਨਂ ਚ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੌਸਧਮਾਹ-ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮ ਇਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਃ-ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਃ (ਤੈਲਾਦਿਃ)| ਸ੍ਵੇਦਃ-ਤਾਪਾਦਿਃ| ਸ਼ੋਧਨਂ-ਵਮਨਾਦਿ, ਤਚ੍ਚ ਮਦੁ-ਹੀਨਯੋਗੇਨ ਕਤਮ੍| ਵੇਸ੍ਟਨਂ-ਵਲਿਤਵਸ੍ਰਾਦਿਨਾ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਤ੍ਰਾਸਨਂ-ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਭਯੋਤ੍ਪਾਦਨਮ੍| ਸੇਕਃ-ਸੇਚਨਮ੍| ਬਸ੍ਤਯੋ-ਨਿਰੂਹਾਃ| ਬਸ੍ਤਿਨਿਯਮਃ-ਅਨੁਵਾਸਨਮ੍, ਤਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਨਾ ਨਿਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਸੁਖਸ਼ੀਲਤਾ-ਸੁਖਾਭ੍ਯਾਸਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਃ-ਤੈਲਾਦਯਃ| ਤਿਲਤੈਲਾਤਸੀਤੈਲਗੋਘਤਮਹਿਸੀਘਤਾਦਿਭੇਦਾਤ੍-ਅਨੇਕਯੋਨਯਃ| ਦੀਪਨੈਃ-ਚਿਤ੍ਰਕਾਦਿਭਿਃ| ਪਾਚਨੈਃ-ਮੁਸ੍ਤਾਦਿਭਿਃ| ਸਿਦ੍ਧਾਃ-ਪਕ੍ਵਾਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵਚਨਂ ਯਥਾਕਥਞ੍ਚਿਦਪਿ ਵਾਤਘ੍ਨਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਮੇਦ੍ਯਂ-ਮੇਦੁਰਮ੍, ਯਤ੍ ਪਿਸ਼ਿਤਂ-ਮਾਂਸਮ੍, ਤਸ੍ਯ ਰਸਸ੍ਤਿਲਤੈਲਮਨੁਵਾਸਨਂ ਚੇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਰਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੌਸਧਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਉਪਕ੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਥਾ, ਹਾਰਾਣਾਂ-ਮੁਕ੍ਤਾਦਾਮ੍ਨਾਂ ਕਣ੍ਠੇਗੁਣਸਂਜ੍ਞਾਨਾਂ ਵਕ੍ਸਸਾ ਧਤਿਃ-ਧਾਰਣਮ੍| ਤਥਾ, ਮਣੀਨਾਂ-ਮਰਕਤਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤਪਦ੍ਮਰਾਗਾਦੀਨਾਮ੍| ਤਥਾ, ਕਰ੍ਪੂਰਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਣਮਨੁਲੇਪਨਮ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਦੋਸਾਦਿਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮ ਇਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਪ੍ਰਦੋਸੋ-ਰਾਤ੍ਰਿਮੁਖਮ੍| ਸੁਧਾਯਾ ਇਦਂ ਸੌਧਂ,-ਧਵਲਗਹਮ੍| ਹਾਰਿ-ਰਮ੍ਯਮ੍, ਗੀਤਂ-ਗਾਨਮ੍| ਤਥਾ, ਮਿਤ੍ਰਮਯਨ੍ਤ੍ਰਣਸੁਖਂ-ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਾ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਥਾਵਿਧਂ ਸੁਖਂ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਥਾਵਿਧਂ ਮਿਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ, ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਾ-ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾ, ਮੁਗ੍ਧਾ-ਅਪ੍ਰੌਢਾ, ਵਾਗ੍-ਵਾਣੀ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਂਵਿਧਃ ਪੁਤ੍ਰਃ| ਦਾਰਾਃ-ਕਲਤ੍ਰਾਣਿ, ਵਲ੍ਲਭਾਃ-ਸੁਸ਼ੀਲਾਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਛਨ੍ਦਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨਃ-ਚਿਤ੍ਤਾਨੁਗੁਣਕਾਰਿਣਃ| ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਧਾਰਾ ਗਰ੍ਭੇ-ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ, ਯੇਸਾਂ ਤਥਾਵਿਧਾਨਿ ਗਹਾਣਿ| ਤਥਾ, ਉਦ੍ਯਾਨਂ-ਉਪਵਨਮ੍| ਤਥਾ, ਦੀਰ੍ਘਿਕਾਃ-ਗਹਪੁਸ੍ਕਰਿਣ੍ਯਃ| ਤਥਾ, ਸੌਮ੍ਯਾ ਭਾਵਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਕ੍ਵ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ? ਸੁਤੀਰ੍ਥਵਿਪੁਲਸ੍ਵਚ੍ਛਸਲਿਲਾਸ਼ਯਸੈਕਤੇ ਯਤ੍ ਕਾਯਮਾਨਂ-ਤਣਗਹਮ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਸ਼ੋਭਨਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਸੁਤੀਰ੍ਥਸ਼੍ਚਾਸੌ ਵਿਤਤਵਿਮਲਜਲਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਸੁਤੀਰ੍ਥਵਿਪੁਲਸ੍ਵਚ੍ਛਸਲਿਲਾਸ਼ਯਃ ਤਸ੍ਯ ਸਮੀਪੇ ਸੈਕਤਮ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਸਿਕਤਾ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਦੇਸ਼ੇ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਸੈਕਤਮ੍, "ਸਿਕਤਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚ" ਇਤ੍ਯਣ੍| ਸਮੂਹਾਰ੍ਥੇ ਠਗ੍ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕੀਦਸ਼ੇ ਕਾਯਮਾਨੇ ? ਸਾਮ੍ਭੋਜਂ-ਸਪਦ੍ਮਂ, ਜਲਂ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੀਰਾਨ੍ਤੇ ਸ ਏਵਂ ਸਾਮ੍ਭੋਜਜਲਸ੍ਤੀਰਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਯਮਾਨੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਤਥਾ, ਦ੍ਰੁਮੈਃ-ਵਕ੍ਸੈਃ, ਆਕੁਲੇ-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਪਯੋ ਘਤਂ ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚੋਪਕ੍ਰਮਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੌਸਧਮਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਮਿਤਿ| ਸੁਗਨ੍ਧਿਸ਼ੀਤਹਦ੍ਯਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ-ਚਨ੍ਦਨਾਦੀਨਾਂ ਯੇ ਗਨ੍ਧਾਸ੍ਤੇਸਾਮੁਪਸੇਵਨਮ੍| ਕਣ੍ਠੇਗੁਣਾਨਾਂ-ਕਣ੍ਠਾਵਲ੍ਮ੍ਬਿਨਾਂ, ਹਾਰਾਣਂ-ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਨਾਂ, ਯੇ ਮਣਯਸ੍ਤੇਸਾਮੁਰਸਾ ਧਤਿਃ| ਉਸ਼ੀਰਂ-ਵੀਰਣਮ੍| ਪ੍ਰਦੋਸਃ-ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ ਵਿਨਾਪਿ| ਅਯਨ੍ਤ੍ਰਣਮੁਖਂ-ਯਤ੍ ਮੁਖੇਨ ਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਣਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤੁ ਕਰੋਤਿ| ਮੁਗ੍ਧਾ-ਮਦੁਲਾ| ਉਦ੍ਯਾਨਦੀਰ੍ਘਿਕਾਃ-ਕ੍ਰੀਡਾਵਨਾਵਾਪ੍ਯਃ| ਸੁਤੀਰ੍ਥਃ-ਸ਼ੋਭਨਾਵਤਰਣਮਾਰ੍ਗਃ, ਵਿਪੁਲਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸਲਿਲਾਸ਼ਯਃ, ਤਸ੍ਯ ਸੈਕਤੇ-ਸਿਕਤਾਮਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ| ਸਾਮ੍ਭੋਜਜਲਤੀਰਯੋਰਨ੍ਤਃ-ਸਨ੍ਧਿਃ, ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸੈਕਤੇ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਕਾਯਮਾਨਂ-ਤਣਾਦਿਰਚਿਤਾਗਾਰਮ੍| ਸੌਮ੍ਯਾ ਭਾਵਾਃ-ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਨਾਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਃ, ਪਯਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦੌਸਧਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਧਿਨਾ-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤੇਨ, ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਂ ਕਫਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਨਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਮਦ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਮ੍| ਰਤਿਪ੍ਰੀਤਿਃ ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ,-ਰਮਣਂ-ਰਤਿਃ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰੀਤਿਃ-ਸੁਖਮ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ-ਅਤਿਜਾਗਰਣਮ੍| ਤਥਾ, ਅਨੇਕਰੂਪੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ-ਨਿਯੁਦ੍ਧਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਣਾਦਿਕਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਵਮਨਂ ਯੂਸੋ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਤਥਾ ਮੇਦੋਘ੍ਨਂ ਯਦੌਸਧਂ ਤਚ੍ਚ ਧੂਮਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਨਿਃਸੁਖਤ੍ਵਂ-ਸੁਖਾਭਾਵੋ ਦੁਃਖਰੂਪਤ੍ਵਮ੍, ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨਃਕਰ੍ਮਣੋ ਦੁਃਖਦਸ੍ਯਾਨੁਸ੍ਠਾਨਾਦ੍ਯਦਸੁਖਮੁਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਚ੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਕਰਣਹੇਤੋਰੁਪਸ਼ਮਾਤ੍ ਸੁਖਾਯ ਜਾਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਔਸਧਮਾਹ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਿਧਿਨਾ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਵਿਧਿਨਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ਼ੋਧਨਮ੍, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਨ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਵ੍ਯਾਪਦੋਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਮਦੁਮਧ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਸ਼ੋਧਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਰਤਿਪ੍ਰੀਤਿਃ-ਸਮ੍ਭੋਗੇ ਪ੍ਰੀਤਿਃ, ਨ ਤੁ ਰਤਿਃ| ਵਮਨਾਦ੍ਯਸ੍ਟਕਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦੌਸਧਮ੍| ਸੁਖਾਯ-ਸੁਖਸਾਧਨਾਯ| ਧਰ੍ਮਾਯਯਨ੍ਨਿਃਸੁਖਤ੍ਵਂ-ਦੁਃਖਾਨੁਭਵਃ ਨਾਧਰ੍ਮਾਯ, ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪਥਕ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ, ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਾਦੀਨ੍. ਉਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ, ਯ ਉਪਕ੍ਰਮਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ-ਉਕ੍ਤਃ, ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਤਂ-ਉਪਕ੍ਰਮਂ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍-ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਦੋਸਾਨੁਸਾਰੇਣ ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਯਥਾ,-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਪਕ੍ਰਮੌ ਮਿਸ਼੍ਰੌ, ਵਾਤਕਫਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਾਤਕਫੋਪਕ੍ਰਮੌ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਪਿ ਨਿਰੂਪ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਉਪਕ੍ਰਮ ਇਤਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮੀਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਮਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ, ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਯਥਾ,- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੌਸਧਮੇਲਨਮਵਿਰੋਧੇਨ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਵਾਤੌਸਧਮਾਧਿਕ੍ਯੇਨ, ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤੌਸਧਮ੍, ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਉਪਕ੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਰ੍ਤੁਚਰ੍ਯਾਵਿਹਿਤ ਉਪਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਯਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੩|੨੭) - "ਅਤੋਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਟੁਕਟ੍ਵਮ੍ਲਵ੍ਯਾਯਾਮਾਰ੍ਕਕਰਾਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਭਜੇਨ੍ਮਧੁਰਮੇਵਾਨ੍ਨਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਸੇਵ੍ਯਂ ਚ| ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਸਨ੍ਤਰ੍ਤੁਭਵਃ "ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਵਮਨਨਸ੍ਯਾਦ੍ਯੈਃ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੩|੧੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿਰੁਪਕ੍ਰਮੋ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਾਯੇਣੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੀਤਸੇਵੋਕ੍ਤਾ, ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਮਨਨਸ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤੇਨ ਪਵਨਹੇਤੁਃ| ਤਤ੍ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? "ਗ੍ਰੈਸ੍ਮਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਸਨ੍ਤਃ ਕਫਮਾਰੁਤੇ|" ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ-ਮਰੁਤੋ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰਾਯਂ ਭਾਵਃ,-ਯਦਾ ਕਿਲ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਦਾਹਾਦਿਕਤ੍, ਨ ਚ ਪਿਤ੍ਤੇ ਸਮੇ ਸਤਿ ਦਾਹਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਮਰੁਤ੍ਸਮਰ੍ਥਃ| ਅਪਿ ਚ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸ਼ੀਤਮੇਵ ਸੇਵ੍ਯਤ ਇਤਿ ਨਾਯਂ ਨਿਯਮਃ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ? ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦ੍ਯਪਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਿਧਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਕਫਯੋਗਾਤ੍ ਕਫਵਿਕਾਰਕਾਰ੍ਯੇਵ ਭਵਤਿ ਪਵਨਃ, ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਵਮਨਨਸ੍ਯਾਦਿਰ੍ਨ੍ਯਾਯ੍ਯ ਏਵ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਕਫੇਨ ਸਹ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਕਫਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਸ੍ਵਭਾਵਵਸ਼ਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ,-"ਯੋਗਵਾਹੀ" (ਪ. ੯|੨੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਤੁ ਸ਼ਾਰਦਃ-ਸ਼ਰਦਤੁਚਰ੍ਯਾਵਿਹਿਤ ਉਪਕ੍ਰਮਃ| ਨਨੁ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਕ ਉਪਕ੍ਰਮਃ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਰ੍ਸਰ੍ਤੁਚਰ੍ਯਾਵਿਹਿਤਃ| ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਹਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਕੋਪ ਉਕ੍ਤਃ| ਅਤ ਏਵ ਤਤ੍ਰਾਹ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੩|੪੪) - "ਭਜੇਤ੍ਸਾਧਾਰਣਂ ਸਰ੍ਵਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਂਸਰ੍ਗਭੇਦਾਨਾਮੌਸਧਾਨ੍ਤਰਮਾਹ-ਗ੍ਰੈਸ੍ਮ ਇਤਿ| ਮਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇ ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਗ੍ਰੈਸ੍ਮ ਉਪਚਾਰਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਕਫਮਾਰੁਤੇ ਵਾਸਨ੍ਤਃ| ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਰਦਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਰਦਸ੍ਯ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਤ੍ਵਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਗ੍ਰੈਸ੍ਮਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਸਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਤ੍ਵਾਦਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਤ੍ਰਾਹ-ਮਰੁਤੋ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਯੋਗਂ-ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ, ਵਹਤਿਨਿਰ੍ਵਹਤਿ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਯਾਨੁਸਰਣੇਨੇਤਿ-ਯੋਗਵਾਹੀ| ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੇਨੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ, ਕਫਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫਘ੍ਨੇਨ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦਨੁਚਿਤਾਂਸ਼ਸ੍ਯ ਤ੍ਯਾਗੋਪਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਚਯਕਾਲ ਏਵ ਦੋਸਂ-ਵਾਤਾਦਿਂ, ਜਯੇਤ੍| ਯਥਾ ਛਿਨ੍ਨਮੂਲਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਿਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਨ ਕੋਪਕਾਲਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸੇਤੇਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥ ਏਵਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਕਥਂ ਜਯੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਕੁਪਿਤਂ ਦੋਸਮਵਿਰੋਧਯਨ੍| ਸਰ੍ਵਦੋਸਕੋਪੇ ਤੁ ਬਲਵਤ੍ਤਰਂ ਦੋਸਂ ਜਯੇਤ੍| ਕਥਮ੍? ਸ਼ੇਸਦੋਸਾਵਿਰੋਧੇਨ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਔਸਧਕਾਲਮਾਹ-ਚਯ ਏਵੇਤਿ| ਚਯ ਏਵ ਦੋਸਂ ਜਯੇਤ੍, ਨ ਕੋਪਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸੇਤ| ਅਥ ਕਥਞ੍ਚਿਚ੍ਚਯਾਤਿਕ੍ਰਮੇ ਕੁਪਿਤਂ ਦੋਸਂ ਜਯੇਤ੍| ਤਂ ਪੁਨਰਵਿਰੋਧਯਨ੍ ਜਯੇਤ੍| ਕੁਪਿਤੋਪਿਦ੍ਵਿਵਿਧਃ,-ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤੋ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮੇ ਦੋਸਸ੍ਵਰੂਪਤੁਲ੍ਯਂ ਰੋਗਸ੍ਵਰੂਪਮ੍, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਵਿਪਰੀਤਮ੍| ਯਥਾ,- ਕਫਜ੍ਵਰੇ ਕਫਵਿਪਰੀਤਮੁਸ੍ਣਤ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਕਫਪ੍ਰਕੋਪਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਾਦਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮੌਸਧਂ ਨ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੧/੧੬) -"ਊਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇਧਿਕਮ੍||" ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਯੁਗਪਤ੍ਕੋਪੇ ਯੋ ਬਲੀਯਾਨ੍ ਤਂ ਜਯੇਤ੍, ਸ਼ੇਸਦੋਸਮਵਿਰੋਧਯਨ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਾਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ (ਸੂ. ਅ. ੨੧) - "ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਮਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਦਸ਼ੇ ਬਲੇ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਯਤਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਬਲਮ੍|| ਊਚੇ ਪਰਾਸ਼ਰੋਪ੍ਯਰ੍ਥਮਮੁਮੇਵ ਪ੍ਰਮਾਣਯਨ੍| ਯਥੋਪਨ੍ਯਾਸਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਾਦੌ ਦੋਸੇ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍|| ਨੇਤਭਙ੍ਗੇਨ ਦਸ੍ਟੋ ਹਿ ਸਮਂ ਸੈਨ੍ਯਪਰਾਜਯਃ| ਸ੍ਥਾਨਤਃ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਤਾਵਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਧਮ੍|| ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੁਰਸਿ ਕਣ੍ਠੇ ਚ ਪ੍ਰਲਿਪ੍ਤੇਨ੍ਨਰੁਚਿਃ ਕੁਤਃ| ਤਦਭਾਵੇ ਕਥਂ ਭੋਜ੍ਯਪਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਵਚਾਰਣਮ੍|| ਅਸਤ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਚ ਕੁਤੋ ਦੋਸਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਦੌ ਕਫੋ ਜੇਯਃ ਕਾਯਦ੍ਵਾਰਾਰ੍ਗਲੋ ਹਿ ਸਃ|| ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾਯਿ ਯਤਃ ਪਿਤ੍ਤਮਾਸ਼ੁਕਾਰਿ ਚ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ| ਅਤੋ ਵਾਤਸਖਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦਨੁ ਨਿਗ੍ਰਹਮ੍|| ਅਧਃਸ੍ਥਾਯੀ ਚ ਤਦਨੁਨਿਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮੀਰਣਃ| ਅਤ ਏਵ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਃ ਕਫਾਨ੍ਤੋਨ੍ਯੌ ਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਮਤਃ|| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮਤਮੇਤਡ੍ਰਵੀਤਿ ਤੁ| ਜਯੇਜ੍ਜ੍ਵਰੇਤਿਸਾਰੇ ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਾਨ੍|| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤਾਪਾਤ੍ਮਤਯਾ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ| ਵਿਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਰਤਾ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਥਾ ਚ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਤਾ|| ਤਸ੍ਯ ਚਾਨੁਬਲਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਗੌਰਵਾਪਕ੍ਤਿਜਾਡ੍ਯਕਤ੍| ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਧਤੇਵਸ਼੍ਯਂ ਯਸ੍ਤ੍ਵਹਃਸੁ ਤਯੋਃ ਕ੍ਸਯੇ|| ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਯੋਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੇਸ ਦੋਸਜਯੇ ਕ੍ਰਮਃ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਨਨ੍ਯੇ ਕ੍ਰਮਾਦਾਹੁਸ੍ਤਯੋਰਪਿ|| ਯਸ੍ਮਾਦਾਮਸ਼ਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦ੍ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਤਤ੍ਸਮੁਦ੍ਭਵਃ| ਕ੍ਰਮੇਣਾਦ੍ਯੇਨ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍|| ਸ੍ਵਾਸ਼ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਸ੍ਥਿਤੈਵਂ ਹ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤਾ| ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕਂ ਯਥਾਬਲਮ੍|| ਭੇਸਜਂ ਯੋਜਯੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤੁ ਕ੍ਰਮਮ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਃ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਸ਼ਮਯੇਦਨ੍ਯਮਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਦੀਰਯੇਤ੍-ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍, ਨਾਸੌ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੋ-ਨ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਤੁ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਯੋਗੋ, ਯਃ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਨ ਕੋਪਯੇਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਵਿਰੋਧਯਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਜਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰਾਸ਼ੁਦ੍ਧਪ੍ਰਯੋਗੋ ਹੇਯਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਉਪਾਦੇਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਤਿ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਨ ਸ਼ਮਃ, ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੨੧) -"ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਮਲਮਲਂ ਜੇਤੁਂ ਨਾਲ੍ਪਭਾਵਾਦੁਭਾਵਪਿ| ਦੋਸਾ ਦੋਸਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਸਾਮ੍ਯੇਪਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍|| ਸ਼ੀਤਦ੍ਰਵਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟ੍ਵਾਦਿਗੁਣਤੁਲ੍ਯਤਾ| ਦਸ੍ਟਾ ਮਿਥਸ਼੍ਚ ਦੋਸੇਸੁ ਨਾਤੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਜਯਨ੍ਤਿ ਤੇ|| ਆਰਮ੍ਭਕਂ ਵਿਰੋਧੇਪਿ ਮਿਥੋ ਯਦ੍ਵਦ੍ਗੁਣਤ੍ਰਯਮ੍| ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਂ ਯੁਗਪਵ੍ਦ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦੋਸਤ੍ਰਯਂ ਤਥਾ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕੋਸ੍ਠਾਤ੍-ਉਦਾਰਾਤ੍, ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦੋਸਾ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਕੁਤਃ ? ਇਤਿ ਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਮਾਹ-ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦੋਸਾ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋਪਜਾਤਸ਼੍ਰਮਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਃ ਪਵਨੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਤਕ੍ਸੋਭਸ਼੍ਰਮੋਸ੍ਮਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਿਥਿਲਂ ਚਲਂ ਚ ਦੋਸਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਪਦਾਤ੍ ਚ੍ਯਾਵਯਿਤ੍ਵਾ ਪਰ੍ਯਾਕੁਲਂ ਸ਼ਾਖਾਦਿਸੁ ਕ੍ਸਿਪਤਿ| ਤਥਾ, ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਤਪਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨ ਊਸ੍ਮਣਸ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍,-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਨ ਹ੍ਯੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਲਾਯਿਤਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤੇਨੈਵ ਚੋਸ੍ਮਣਾ ਵਿਵਤੇਸੁ ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਸ਼ਾਖਾਦੀਨਿ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਅਹਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹਿਤੇਨ ਚ ਸੇਵਿਤੇਨ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਦਤਿਰਿਚ੍ਯਮਾਨਾਃ ਕੋਸ੍ਠਮਾਪੂਰ੍ਯ ਵਾਰ੍ਸਿਕਾ ਇਵ ਜਲੌਘਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਾਨੀਵ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਪਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਦ੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਤ੍-ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਚ, ਕੋਸ੍ਠਾਚ੍ਛਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣਿ ਦੋਸਾ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਸ੦-ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੁਖਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੋਧਨਂ-ਵਿਵਰਣਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਵਦ੍ਧਿਃ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਤਿਰੇਕਃ| ਵਦ੍ਧਾ ਹਿ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਪੂਰ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਂ ਚ ਨਾਗ੍ਨਿਤਾਪਾਦਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਦਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਦੇਵ, ਅਪਿ ਤੁ ਕ੍ਸੀਰਦਧ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭੋਜਨਾਦਪਿ| ਏਵਂ ਪਾਕਾਤ੍,-ਪਾਚਨਾਦਿਭਿਃ ਪਕ੍ਵਾ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਵਚਿਦਨਾਸਜ੍ਜਨ੍ਤਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਃ ? ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍,-ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨ ਕੇਵਲਂ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਹੇਤੁਭ੍ਯੋ ਯਾਵਦ੍ਵਾਯ੍ਵਪ੍ਰੇਰਣਾਚ੍ਚ, ਇਤਿ ਚਾਰ੍ਥਃ| ਸ੦-ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ-ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਵਿਲਮ੍ਬੇਰਨ੍-ਨ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਯੇਯੁਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਭੂਯੋ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਣਃ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਾਰਣਹੇਤੁਸੁ ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਪ੍ਰਾਯੋਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਧੇਤੌ ਪ੍ਰਥਮਾ, ਭੂਯੋ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਦ੍ਧੋਪਿ ਹਿ ਦੋਸਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਸ਼ਾਖਾਦੌ ਵਾ ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰੇਣ ਗਤੋ ਹੀਨਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਰੋਗੋਤ੍ਪਾਦਨਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਸ੍ਥਾਨਭੇਦੋਪਕ੍ਰਮ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਰਮਾਹ-ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਤਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਾ ਦੋਸਾਃ ਸ਼ਾਖਾਖ੍ਯਂ ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਂ ਯਾਨ੍ਤਿ, ਮਧ੍ਯਂ ਵਾ ਅਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਖ੍ਯਮ੍| ਆ੦ ਰ੦-ਤਥਾ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਾ ਅਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾ ਵਾ ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਂ-ਦ੍ਰਵੀਭਾਵਃ| ਆ੦ ਰ੦-ਏਵਂ ਦੋਸਾਃ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਾਃ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਯਤ੍ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਿਲਮ੍ਬਨ੍ਤੇ, ਯਾਵਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਮਨੇ ਹੇਤੁਂ ਨ ਲਭਨ੍ਤੇ| ਲਬ੍ਧੇ ਤੁ ਹੇਤੌ ਪੁਨਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੇ-ਦੋਸਾਃ, ਕਾਲਦੇਸ਼ਾਪਥ੍ਯਾਦੇਃ ਸਮਾਨਗੁਣਾਦ੍ਬਲਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ,-ਵਿਕਾਰਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਅਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੇਸ੍ਵਪਿ,-ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਸ੍ਵਪਿ, ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਸ੍ਵਪਿ, ਸ਼ਾਖਾਮਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਕੋਸ੍ਠੇਸ੍ਵਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾ ਏਵ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥੋਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਪਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾ ਵਿਲਮ੍ਬਮਾਨਾ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ-ਤੇ ਕਾਲਾਦਿਬਲਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਵਾਤਾਦਿਸੁ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥੇਸੁ-ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਸ੍ਤੇਸੁ,-ਪਰਸ੍ਥਾਨਗਤੇਸੁ, ਤਦੀਯਾਂ-ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਮੇਵ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਸ੍ਵਕੀਯਾਮ੍| ਤਸ੍ਯ-ਪਰਸ੍ਥਾਨਦੋਸਸ੍ਯੇਯਂ-ਤਦੀਯਾ, ਤਾਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ? ਅਬਲੇਸੁ ਤੁ| ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ, ਅਬਲੇਸ੍ਵੇਵ ਨ ਬਲਵਤ੍ਸੁ| ਬਲਵਤ੍ਸੁ ਹਿ ਸ੍ਵਾਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਆਗਨ੍ਤੋਰ੍ਦੋਸਸ੍ਯ ਹੀਨਬਲਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਤਦੀਯਾਂ-ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ਕੁਪਿਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਬਲੇਨ- ਆਤ੍ਮੀਯਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ, ਅਨ੍ਯਾਭਿਭਾਵਿਸੁ-ਅਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਮਭਿਭਵਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇਨ੍ਯਾਭਿਭਾਵਿਨਃ, ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਂ ਪਰਾਭੂਯ ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਸੁ ਸ੍ਵਾਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਆਗਨ੍ਤੋਰਪਿ ਪ੍ਰਬਲਸ੍ਯ ਸ੍ਵਚਿਕਿਤ੍ਸੈਵ ਕਾਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ-ਸ੍ਵਮੇਵੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ੍ਥਾਨਿਨਂ ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਤਿਕਤ੍ਯ-ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸ ਆਗਨ੍ਤੁਦੋਸਚਕਿਤ੍ਸਾਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਾਨ੍ਨ ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਸ੍ਵੈਰੇਵੋਪਕ੍ਰਮੈਰਬਲਵਨ੍ਤਮਾਗਨ੍ਤੁਂ ਦੋਸਂ ਸ਼ਮਯੇਤ੍-ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਮਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥੇਸ੍ਵਾਗਨ੍ਤੁਸ੍ਵਬਲੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਯਾਵਦਾਗਨ੍ਤੁਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਪਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥਾਸੌ ਸ੍ਥਾਨਿਦੋਸ ਆਗਨ੍ਤੁਦੋਸੇਣ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦਭਿਭੂਯੇਤ, ਤਤੋਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਕਰਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਕਤ੍ਵੈਵਾਗਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ਮਯੇਦਿਤਿ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥੇਸ੍ਵਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਦ੍ਵਯੋਰੇਕਸ੍ਯ ਵਾਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਨ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਆਗਨ੍ਤੁਸ੍ਥਾਨਿਨੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਬਲਯੋਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ-ਆਗਨ੍ਤੁਮਿਤਿ| ਸ੍ਥਾਨਿਨਂ ਪ੍ਰਤਿਕਤ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ਮਯੇਤ੍| ਅਥਵਾ, ਆਗਨ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਕਤ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਿਨਂ ਸ਼ਮਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਕਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਕਤ੍ਵਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਆਤੁਰਾਂਸ਼੍ਚਿਰਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤਿ-ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ| ਤੇਸੁ-ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ, ਤ੍ਵਰਯਾ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ, ਕ੍ਰਿਯਾਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ, ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੀਦਸ਼ੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ? ਦੇਹਾਗ੍ਨਿਬਲਾਭਿਜ੍ਞਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ, ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕੋਸ੍ਠਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਮ੍ਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾਃ-ਸ਼ੋਧਨਮਾਰ੍ਗਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਾਃ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰ੍ਵਾ ਸ਼ੋਧਯਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚਿਰਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤਿ| ਅਤਸ੍ਤੇਸੁ ਤ੍ਵਰਯਾ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍,- ਦੇਹਮਗ੍ਨਿਂ ਬਲਂ ਚ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਾਨ੍-ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍, ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਹਿਤੇਨ, ਸ਼ਮਯੇਤ੍| ਸੁਖਂ ਵੇਤਿ ਵਾ ਦੇਹਪੀਡਾ ਨ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਕ੍ਰਮੇਣ ਕੋਸ੍ਠਮਾਨਯੇਤ੍, "ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਸ੍ਠਗਤਾਂਸ਼੍ਚਾਵਗਤ੍ਯ ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਵਿਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍,-ਯੋ ਯ ਆਸਨ੍ਨੋ ਮਾਰ੍ਗੋ ਗੁਦਂ ਮੁਖਂ ਘ੍ਰਾਣਂ ਵਾ, ਤੇਨੈਵ ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ-ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿਨਾ ਨਿਸ੍ਕਾਸਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਾਨ੍-ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾਨ੍ ਸ਼ਮਯੇਤ੍| ਅਥਵਾ ਸੁਖਂ-ਅਕ੍ਲੇਸ਼ੇਨ, ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦਿਨਾ-ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ, ਕੋਸ੍ਠਮਾਨਯੇਤ੍| ਤਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਅਲ੍ਪਤ੍ਵਬਹੁਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਰੋਧਃ-ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਃ| ਬਲਸ੍ਯ ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ-ਹਾਨਿਃ,-ਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| ਗੌਰਵਂ-ਗੁਰੁਤ੍ਵਮ੍| ਅਨਿਲਸ੍ਯ-ਵਾਯੋਃ, ਮੂਢਤਾ-ਸਮ੍ਯਗਸਞ੍ਚਾਰਃ| ਆਲਸ੍ਯਂ-ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ| ਅਪਕ੍ਤਿਃ-ਆਹਾਰਸ੍ਯਾਪਾਕਃ| ਨਿਸ੍ਠੀਵੋ-ਮੁਖਸ੍ਰਾਵਃ| ਮਲਸ੍ਯ-ਪੁਰੀਸਾਦੇਃ, ਸਙ੍ਗਃ-ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਅਰੁਚਿਃ-ਅਨ੍ਨਾਨਭਿਲਾਸਃ| ਕ੍ਲਮੋ-ਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਾਮਾਨਾਂ ਮਲਾਨਾਂ-ਦੋਸਾਣਾਮ੍. ਲਿਙ੍ਗਂ-ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਨਿਰਾਮਾਣਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਸਾਮਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧੇਤਿ| ਨਿਰਾਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਨਿਰਾਮਾਣਾਮਿਤਿ| ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ-ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਰੂਪਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਊਸ੍ਮਣਃ-ਅਗ੍ਨੇਃ, ਅਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵੇਨ-ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯੇਨ, ਆਦ੍ਯਂ-ਪ੍ਰਥਮਂ, ਧਾਤੁਂ ਰਸਂ-ਰਸਾਖ੍ਯਮ੍, ਅਪਾਚਿਤਮਾਮਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ੍ਯਤੇ-ਵਦਨ੍ਤਿ| ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਰਸਮ੍ ? ਆਮਾਸ਼ਯਗਤਮ੍| ਤਥਾ, ਦੁਸ੍ਟਂ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਨੁਸ਼ਯਿਤਮ੍| ਰਸਗ੍ਰਹਣਮਨਿਲਸ੍ਯ ਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਆਦ੍ਯੋ ਧਾਤੁਰ੍ਵਾਤਾਖ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯੇਤ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਪਿ ਹਿ ਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਆਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਊਸ੍ਮਣ ਇਤਿ| ਉਸ੍ਮਣੋਰਸਾਗ੍ਨੇਃ| ਧਾਤੁਂ-ਨ ਦੋਸਂ ਮਲਂ ਵਾ| ਆਦ੍ਯਂ-ਨ ਰਕ੍ਤਾਦਿਕਮ੍| ਰਸਂ-ਨ ਰਸਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਂ ਰਕ੍ਤਤ੍ਵਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਨ੍ਯੇ-ਅਪਰੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਃ, ਦੋਸੇਭ੍ਯ ਏਵ-ਵਾਤਾਦਿਭ੍ਯੋ, ਅਤਿਦੁਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਤ੍-ਪਰਸ੍ਪਰਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍, ਆਮਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਕੇਭ੍ਯਃ ਕਸ੍ਯੇਵ? ਯਥਾ ਕੋਦ੍ਰਵੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| [ਤਥਾ ਦੋਸੇਭ੍ਯ ਆਮਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਮ੍| ]

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮਤਾਨ੍ਤਰੇਣਾਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਅਨ੍ਯ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਤ੍-ਪਰਸ੍ਪਰਮੇਕਲੋਲੀਭਾਵਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੇਨ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਆਮੇਨ ਸਮ੍ਪਕ੍ਤਾਃ-ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਃ, ਦੋਸਾ ਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ-ਰਸਾਦਯਃ| ਕੀਦਸ਼ਾਃ ? ਦੂਸਿਤਾਃ, ਤੈਰੇਵ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ| ਸਹਾਮੇਨ ਸਾਮਾਃ, ਇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ-ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਭਣ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯੇ ਚ ਰੋਗਾਃ-ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ, ਤਦੁਦ੍ਭਵਾਃ-ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਸਮੁਤ੍ਥਾਃ, ਤੇਨਾਮੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਾਮਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥੇਹੈਵ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੧|੧੮) - "ਅਜੀਰ੍ਣ ਇਵ ਸ਼ੂਲਘ੍ਨਂ ਸਾਮੇ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਿ ਜ੍ਵਰੇ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਆਮਲਕ੍ਸਣਂ ਚੈਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ-"ਦ੍ਰਵਂ ਗੁਰ੍ਵਨੇਕਵਰ੍ਣਂ ਹੇਤੁਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮਾਮਂ ਤਨ੍ਤੁਮਦਨੁਬਦ੍ਧਸ਼ੂਲਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮਾਨਾਂ ਚ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪਥਗ੍ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤੇ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਲੋਕਾ ਯਥਾ (ਸੂ. ਅ. ੨੧) - "ਵਾਯੁਰਾਮਾਨ੍ਵਯਃ ਸਾਰ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਕਦਸਞ੍ਚਰਃ| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਮਸਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਟੁਕਂ ਬਹਲਂ ਗੁਰੁ|| ਆਵਿਲਸ੍ਤਨ੍ਤੁਮਾਂਸ੍ਤ੍ਯਾਨਃ ਪ੍ਰਲੇਪੀ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਕਫਃ| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਤੁ ਪਕ੍ਵਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਤਾਮ੍ਰਂ ਸਮੇਚਕਮ੍|| ਪੀਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਮਚ੍ਛਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਚ੍ਛਃ ਪਿਣ੍ਡਿਤੋਥਵਾ| ਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ਚ ਸਫੇਨਸ਼੍ਚ ਧਵਲੋ ਮਧੁਰੋ ਰਸੇ||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਾਮਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ-ਆਮੇਨੇਤਿ| ਸਾਮੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਧਾਤੁਭਿਰ੍ਮਲੈਸ਼੍ਚ ਜਨਿਤਾ ਰੋਗਾ ਅਪਿ ਸਾਮਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਾਮਾਨ੍-ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਾਦੀਨ੍, ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਵਿਸਤਾਨ੍-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਸ਼ੇਸਕਾਯਾਨ੍, ਧਾਤੁਸੁ-ਰਸਾਦ੍ਯੇਸੁ, ਲੀਨਾਨ੍-ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਾਨ੍, ਅਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨ੍-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦਚਲਿਤਾਨ੍, ਨ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍-ਵਮਨਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਦੁਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਤ੍ਵਤਃ-ਦੁਃਖੇਨ ਨਿਰ੍ਹਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇ ਹਿ ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ-ਸ਼ਰੀਰਾਖ੍ਯਸ੍ਯ, ਨਾਸ਼ਾਯ ਸ੍ਯੁਃ| ਯਾਵਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਦੇਹਪ੍ਰਵਿਸਤਾ ਨ ਸ੍ਯੁਃ| ਯਥਾ ਭੁਕ੍ਤਾਨਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਨਵਾਤਿਸਾਰੇ ਚ ਤਦਾ ਵਮਨੇਨ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾ ਚ ਯਥਾਯੋਗਂ ਨਿਰ੍ਹਾਰੋਨੁਜ੍ਞਾਤ ਏਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾ| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ-ਫਲਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਾਤ੍-ਅਪਕ੍ਵਾਤ੍, ਫਲਾਤ੍-ਆਮ੍ਰਾਦੇਃ, ਰਸੋ ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਮਾਣੋ ਦੁਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ-ਫਲਸ੍ਯ, ਯਥਾ ਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਤਿ, ਏਵਂ ਦੋਸਾ ਅਪਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਾਮੇਸੁ ਦੋਸੇਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੋਧਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਸਰ੍ਵਦੇਹਪ੍ਰਵਿਸਤਾਨਿਤਿ| ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਦੇਹਾਨ੍ ਧਾਤੁਲੀਨਾਨ੍ ਅਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਸਾਮਾਨ੍ ਨ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਤੇ ਹਿ ਦੁਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਤ੍ਵਾਦਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਾਯ ਸ੍ਯੁਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਾਨ੍-ਤਥਾਵਿਧਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍, ਪਾਚਨੈਃ-ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤੈਃ| ਦੀਪਨੈਰਿਤਿ ਪਾਚਨਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍, ਮਧ੍ਯਦੀਪਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਕਦ੍ਭਿਃ ਪਾਚਨੈਃ ਸ੍ਨੇਹੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ੍ਵੇਦੈਃ ਪਰਿਸ੍ਕਤਾਨ੍-ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਾਨ੍ ਕਤਸਂਸ੍ਕਾਰਾਨ੍, ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਯਥਾਬਲਂ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਸ਼ੋਧਨੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਯਥਾਸਨ੍ਨਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਯ ਆਸਨ੍ਨੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਤੇਨੈਵ ਤਂ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਯਥਾਬਲਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਯਾਵਦ੍ਬਲਮਾਤੁਰਸ੍ਯੋਤ੍ਤਮਂ ਮਧ੍ਯਮਮਧਮਂ ਵਾ, ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਨ ਮਧ੍ਯੇਨ ਮਦੁਨਾ ਵਾ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਸ਼ੋਧਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਾਨੇਵ ਸ਼ੋਧਨਯੋਗ੍ਯਾਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੋਧਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ-ਪਾਚਨੈਰਿਤਿ| ਪਰਿਸ੍ਕਤਾਨ੍-ਸ਼ੋਧਨਯੋਗ੍ਯਤਾਂ ਨੀਤਾਨ੍| ਤਤ੍ਰ ਪਾਚਨੈਃ ਪਕ੍ਵਤ੍ਵਮ੍| ਦੀਪਨੈਰ੍ਧਾਤੁਭ੍ਯਃ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਨੇਹੈਰੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਵੇਦੈਃ ਕੋਸ੍ਠਗਤਤ੍ਵਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਕ੍ਕ੍ਰੇਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯੁਕ੍ਤਂ-ਪੀਤਂ, ਆਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ ਮਲਾਨਾਸ਼ੁ ਹਨ੍ਤਿ| ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਤੁ ਪੀਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੂਤ੍ਥਾਨ੍ ਮਲਾਨਾਸ਼ੁ ਹਨ੍ਤਿ| ਗੁਦੇਨ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਾਤ੍-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਤ੍, ਆਸ਼ੁ ਮਲਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਯਥਾਸਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ-ਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਆਮਾਸ਼ਯਾਤ੍-ਆਮਾਸ਼ਯਮਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਯ, ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਾਤ੍-ਪਕ੍ਵਸ਼ਯਮਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਯ, 'ਲ੍ਯਬ੍ਲੋਪੇ ਪਞ੍ਚਮੀ'| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੂਤ੍ਥਾਨ੍ ਜਤ੍ਰੁ-ਸ੍ਕਨ੍ਧਸਨ੍ਧਿਃ, ਤਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ,- ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨਾਮਾਨ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਵਹਤੋ-ਯਤ੍ਨਂ ਵਿਨੈਵ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍, ਔਸਧੈਃ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੈਃ, ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤੇ-ਦੋਸਾਃ, ਵਿਧਤਾ ਰੋਗਦਾਃ-ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਾਰਿਣਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਬਤ੍ਤਾਨ੍ ਸਾਮਾਨ੍ ਨ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ-ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨਿਤਿ, ਧਾਰਯੇਦਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਕਾਲੇ, ਦੋਸਾਨ੍ ਹਿਤਭੋਜਿਨ ਉਪੇਕ੍ਸੇਤ-ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਵਿਬਦ੍ਧਾਨ੍-ਈਸਤ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍, ਤੈਸ੍ਤੈਃ-ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ, ਪਾਚਨੈਃ ਪਾਚਯੇਤ੍-ਪਾਕਂ ਨਯੇਤ੍| ਨਿਰ੍ਹਰੇਦ੍ਵਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਸੁ ਸਾਮੇਸੂਪੇਕ੍ਸੈਵ ਭੇਸਜਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਿਤਿ| ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪ੍ਰਥਮਮ੍, ਯਾਵਨ੍ਨ ਬਲਹਾਨਿਃ| ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਸੁ ਸਵਿਨ੍ਬਨ੍ਧੇਸੁ ਪਾਚਨਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਵਾ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਬਦ੍ਧਾਨਿਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵਿਕਲ੍ਪਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਚਿਤਂ ਵਾਯੁਂ ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਵਰ੍ਸਾਚਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਚਿਤਂ ਕਫਂ ਚੈਤ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਏਤੇ ਹਿ ਸਾਧਾਰਣਾਃ ਕਾਲਾਃ ਅਤ ਏਤੇਸੁ ਸ਼ੋਧਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥੌਸਧਕਾਲਾਃ| ਤਤ੍ਰੌਸਧਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ,- ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਕਾਲਮਾਹ-ਆਵਣ ਇਤਿ| ਸਾਧਾਰਣੇ-ਵਸ੍ਟਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣ੍-ਤਿਸ਼ਯਰਹਿਤੇ, ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਂ ਚੇਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਤੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਯੋਤ੍ਯੁਸ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਃ| [ਤੇਸਾਂ-ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਵਰ੍ਸਸ਼ੀਤਾਨਾਂ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਹਿਮਾਗਮਾਨਾਂ, ਸਾਧਾਰਣੇ ਸਨ੍ਧੌ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਸਮਭਾਵੇ ਕਾਲੇ ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਾਦੀਨ੍, ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍-ਵਿਕਤਾਨ੍, ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍-ਵਿਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਸਨ੍ਧੌ ਹਿ ਸਾਮ੍ਯਮ੍| ] ਤਤਃ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨ ਤੇ ਕਾਲਾਃ| ਤਥਾ ਹਿ-ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਤਾਵਦਾਦਾਨਗ੍ਲਾਨਂ ਖਰਤਰਰਵਿਕਿਰਣਤਪ੍ਤਂ ਪਿਪਾਸਾਕ੍ਲਮਾਦ੍ਯਾਕੁਲਮਤਿਪ੍ਰਵਿਲੀਨਦੋਸਮਤਿਸ਼ਿਥਿਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ| ਔਸਧਂ ਪੁਨਰਤਿਖਰਦਿਵਾਕਰਕਰਨਿਰ੍ਭਰਤਾਪਾਦੁਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਾਂ ਯਾਤਮਤਿਯੋਗਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਘਨਘਨੌਸਸਙ੍ਘਟ੍ਟਸਾਦਿਤੇ ਸਰ੍ਵਤੋ ਜਗਤ੍ਯਵਸਨ੍ਨੋਗ੍ਨਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਆਦਾਨਦੁਰ੍ਬਲਂ ਚ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ| ਓਸਧਯਸ਼੍ਚ ਜਲਦਜਲਪ੍ਲਾਵਿਤਮੂਲਾ ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਭੂਬਾਸ੍ਪਸਂਯੋਗਾਚ੍ਚੌਸਧੀਨਾਂ ਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਮ੍| ਅਤੋਪਥ੍ਯਤਾਂ ਗਤਾ ਅਯੋਗਾਯੈਵ| ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ ਚਾਤਿਸ਼ੀਤੋਪਹਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਮਤਿਵਾਤਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਤਿਸ੍ਤਬ੍ਧਗੁਰੁਦੋਸਂ ਭਵਤਿ| ਸ਼ੀਤੋਪਹਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚੋਸ੍ਣਸ੍ਵਭਾਵਮਪ੍ਯੌਸਧਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਯੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਮਨ੍ਦਵੀਰ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਯੋਗਾਯੈਵ ਕਲ੍ਪਤੇ ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਵਰ੍ਸਸ਼ੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਮਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਤ੍ਵਾਤੁਰਸ੍ਯ, ਇਤਿ| ਸ੦-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਵਸ੍ਥਮਧਿਕਤ੍ਯਾਯਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਕਾਲ ਉਕ੍ਤਃ| ਵ੍ਯਾਧੌ ਤ੍ਵਾਤ੍ਯਯਿਕੇ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਨੁਰੋਧੇਨ ਸਂਸ਼ੋਧਨਕਾਲਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਨ੍ਧਿਨਿਯਮੇਨਾਸਨ੍ਧੌ ਸ਼ੋਧਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਵਰ੍ਸਸ਼ੀਤਾ ਇਤਿ, ਸਨ੍ਧਾਵਿਤਿ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਮਿਤਿ| ਉਸ੍ਣਵਸ੍ਟ੍ਯੋਰ੍ਵਸ੍ਟਿਸ਼ੀਤਯੋਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਯੋਸ਼੍ਚਾਪਗਮੋਦ੍ਗਮਾਵਸ੍ਥਾ-ਸਨ੍ਧਿਃ| ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ-ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਪਚਾਰਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਸ਼ੋਧਨਮੁਚਿਤਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਸ੍ਟੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਕਤ੍ਵਾ-ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਤੁਗੁਣਂ ਯਥਾਯਥਂ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਕਤ੍ਰਿਮਗੁਣੋਪਧਾਨਂ ਚ ਯਥਾ,-ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਗਰ੍ਭਗਹਾਦਿ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਧਾਰਾਗ੍ਰਹਾਦੀਨਿ| ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਂ ਨ ਹਾਪਯੇਤ੍-ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਯੇਤ੍, ਆਤ੍ਯਯਿਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਣਹਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵ੍ਯਾਧਿਤਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਕਾਲਮਾਹ-ਵ੍ਯਾਧਾਵਿਤਿ, ਕਤ੍ਵੇਤਿ, ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦਿਤਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਵਸ਼ੇਨ-ਯਦੈਵ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਦੈਵ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ-ਅਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਵਸਰਾਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦਸ਼ੈਤੇ ਔਸਧਸ੍ਯ ਕਾਲਾਃ| ਅਨਨ੍ਨਮੌਸਧਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਦੁਪਯੁਜ੍ਯ ਪਰਿਣਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੁਞ੍ਜੀਤ| ਅਨ੍ਨਾਦੌ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਦੁਪਯੁਜ੍ਯ ਸਮਨਨ੍ਤਰਮਾਹਾਰੋਪਯੋਗੋ ਵਿਧੀਯਤੇ| ਮਧ੍ਯ ਇਤਿ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ-ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਯਦੌਸਧਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਤੇ-ਅਵਸਾਨੇ| ਕਵਲਾਨ੍ਤਰ ਇਤਿ ਕਵਲਯੋਃ-ਗ੍ਰਾਸਯੋਃ, ਅਨ੍ਤਰੇ-ਮਧ੍ਯੇ, ਨ ਤੁ ਗ੍ਰਾਸਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗ੍ਰਾਸੇ ਗ੍ਰਾਸ ਇਤਿ ਯਦ੍ਗ੍ਰਾਸਸਮ੍ਪਕ੍ਤਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ| ਮੁਹੁਰਿਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਭੁਕ੍ਤੇਭੁਕ੍ਤੇ ਵਾ ਯਦੌਸਧਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ| ਸਾਨ੍ਨਮਿਤਿ ਸਹਾਨ੍ਨੇਨ-ਆਹਾਰੇਣ ਯਦੌਸਧਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ| ਸਾਮੁਦ੍ਗਂ ਤਦ੍ਭਣ੍ਯਤੇ ਯਦਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਹਿ ਸਮੁਦ੍ਗਪੁਟਯੁਗਲਸਮੇਨੌਸਧਦ੍ਵਯੇਨਾਹਾਰੋ ਮਧ੍ਯੀਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸਮੁਦ੍ਗਃ-ਸਮ੍ਪੁਟਕਃ| ਨਿਸ਼ਿ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਚ੍ਛਯਨਵੇਲਾਯਾਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਮਨੌਸਧਕਾਲਾਨਾਹ-ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਿਤਿ, ਗ੍ਰਾਸੇ ਗ੍ਰਾਸ ਇਤਿ| ਯਤ੍ਰਾਹਾਰੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਭੇਸਜਂ ਜੀਰ੍ਣੇ ਆਹਾਰਸ੍ਤਤ੍-ਅਨਨ੍ਨਮ੍, ਆਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ| ਯਤ੍ਰ ਗਹੀਤੇ ਏਵੌਸਧੇ ਆਹਾਰਸ੍ਤਤ੍-ਅਨ੍ਨਾਦੌ, ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ| ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਧਾਹਾਰੇ ਭੇਸਜਂ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਛੇਪ ਆਹਾਰਸ੍ਤਤ੍-ਮਧ੍ਯੇ, ਮਧ੍ਯੇਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ| ਯਤ੍ਰ ਗਹੀਤ ਏਵਾਹਾਰੇ ਭੇਸਜਂ ਤਤ੍-ਅਨ੍ਤੇ, ਅਧੋਭਕ੍ਤਂ ਨਾਮ| ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਸਂ ਗ੍ਰਾਸਾਸਮ੍ਪਕ੍ਤਮੌਸਧਂ ਤਤ੍-ਕਵਲਾਨ੍ਤਰੇ, ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰਂ ਨਾਮ| ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਸਂ ਗ੍ਰਾਸਸਮ੍ਪਕ੍ਤਮੌਸਧਂ ਤਤ੍-ਗ੍ਰਾਸੇ ਗ੍ਰਾਸੇ, ਸਗ੍ਰਾਸਂ ਨਾਮ| ਯਤ੍ਰ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੌਸਧਂ ਤਤ੍-ਮੁਹੂਰ੍ਨਾਮ| ਯਤ੍ਰ ਆਹਾਰੇਣ ਸਹ ਸਾਧਿਤਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਕਤਂ ਚੌਸਧਂ ਤਤ੍-ਸਾਨ੍ਨਂ ਨਾਮ| ਯਤ੍ਰਾਦੌ ਭੇਸਜਂ ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮੇਵਾਹਾਰਃ ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਪੁਨਰ੍ਭੇਸਜਂ ਤਤ੍-ਸਾਮੁਦ੍ਗਂ ਨਾਮ| ਸਾਮੁਦ੍ਗਃ-ਸਮ੍ਪੁਟਃ| ਯਤ੍ਰ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲੇ ਭੇਸਜਂ ਤਤ੍-ਨਿਸ਼ਿ, ਨੈਸ਼ਂ ਨਾਮ ਏਵਂ ਦਸ਼ੌਸਧਕਾਲਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਫੋਦ੍ਰੇਕੇ ਰੋਗੇ ਨਿਰਨ੍ਨਮੌਸਧਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕਯੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਬਲਿਨੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਤਿ ਰੋਗੇ ਰੋਗਿਣਿ ਚ ਤਤ੍ਕੇਵਲਮਨ੍ਨਾਦਿਰਹਿਤਮੌਸਧਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਧਿ ਨਿਰਨ੍ਨਮਤਿਵੀਰ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਬਲਵਾਂਸ਼੍ਚ ਯਦਿ ਰੋਗੀ ਤਦੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਨ ਤੁ ਦੁਰ੍ਬਲੇ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਤ੍ਵਨ੍ਨਸਹਿਤਂ ਨ ਗ੍ਲਾਨਿਕਰਂ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਨਾਦਾਵਿਤਿ| ਅਪਾਨੇ ਵਾਯੌ ਵਿਗੁਣੇ-ਕੁਪਿਤੇ ਸਤਿ, ਔਸਧਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮਨਨ੍ਤਰਮੇਵਾਹਾਰ ਇਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਾਨੇ ਵਾਯੌ ਵਿਗੁਣੇ ਮਧ੍ਯੇ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯੌਸਧਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਵ੍ਯਾਨੇ ਵਾਯੌ ਵਿਗੁਣੇ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ਸ੍ਯ-ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਨ੍ਤੇ-ਅਵਸਾਨੇ, ਭੇਸਜਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਸਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਤਰੇ-ਵ੍ਯਾਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਉਦਾਨੇ ਮਰੁਤਿ, ਵਿਗੁਣੇ ਸਾਯਮਾਸ਼ਸ੍ਯ-ਅਪਰਾਹ੍ਣਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਨ੍ਤੇ ਭੇਸਜਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਣੇ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਿ-ਵਾਤੇ, ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੇ-ਵਿਕਤੇ, ਗ੍ਰਾਸਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰਯੋਰ੍ਭੇਸਜਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਗ੍ਰਾਸਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤਯੋਃ, ਤੇਨ ਗ੍ਰਾਸਸਮ੍ਪਕ੍ਤਮੌਸਧਂ ਗ੍ਰਾਸਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਭੇਸਜਮਿਤਿ ਚਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ-ਭੁਕ੍ਤੇ ਯਦਭੁਕ੍ਤੇ ਵਾ ਭੇਸਜਂ, ਤਤ੍ਤੁ ਵਿਸਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਰੋਚਕੇ-ਅਰੁਚੌ, ਸਹ ਭੋਜ੍ਯੈਰ੍ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕੀਦਸ਼ੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯੈਃ ? ਚਿਤ੍ਰੈਃ-ਅਨੇਕਵਿਧੈਃ| ਸਾਮੁਦ੍ਗਂ ਨਾਮ ਯਦਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚਾਹਾਰਸ੍ਯ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਕਮ੍ਪਾਦਿਸੁ 'ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ' ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕੇਸਾਮ੍ ? ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਾਸ਼ਿਨਾਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸ਼ਯਨਵੇਲਾਯਾਮੌਸਧਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੩||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਨਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਕਫੋਦ੍ਰੇਕੇ ਗਤ ਇਤਿ| ਅਹ੍ਨਸ੍ਤਤੀਯੋ ਭਾਗਃ-ਸ਼੍ਲੇਸਮਕਾਲਃ, ਤਦਰ੍ਧਂ-ਕਫੋਦ੍ਰੇਕਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਤੇ-ਤਦਨਨ੍ਤਰਮੇਵ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਅਨ੍ਨਾਦਾਵਿਤਿ| ਮਧ੍ਯੇਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਸਮਾਨ ਇਤਿ| ਅਧੋਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਵ੍ਯਾਨੇਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਨੇ ਵਿਗੁਣੇ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਬੋਜਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਭੇਸਜਮ੍| ਉਤ੍ਤਰੇ-ਉਦਾਨੇ, ਵਿਗੁਣੇ ਸਾਯਂ ਭੋਜਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ| ਗ੍ਰਾਸਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਯੋਰ੍ਵਿਸਯਮਾਹ-ਗ੍ਰਾਸਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਯੋਰਿਤਿ| ਮੁਹੁਰੌਸਧਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਿਤਿ| [ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਿਤਿ ਵੀਪ੍ਸਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾਸਙ੍ਕਰਸ੍ਤ੍ਵਿਸ੍ਟਃ, "ਨ ਕ੍ਰਿਯਾਸਙ੍ਕਰੋ ਹਿਤਃ|" (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੨੩) ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਬਾਧਃ|] ਸਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ| ਸਾਮੁਦ੍ਗਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਕਮ੍ਪਾਕ੍ਸੇਪਕਹਿਧ੍ਮਾਸ੍ਵਿਤਿ| ਨੈਸ਼ੌਸਧਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂਜਤ੍ਰੁਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਿਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਏਕਾਦਸ਼ੌਸਧਕਾਲਾ ਉਕ੍ਤਾਃ (ਸੂ. ਅ. ੨੩) - "ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਭੁਕ੍ਤੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਭੇਸਜਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਜੀਰ੍ਣੇ ਪੁਨਰਪਰਾਹ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮ੍| ਏਤੇਨ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ| ਤਦ੍ਦੀਪ੍ਰਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵ੍ਯਾਨਜੇਸ਼੍ਵਾਮਯੇਸ਼ੁ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ-"ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯੇ ਕਾਲੇ ਤਸਿਤਃ ਪੀਤਾਮ੍ਬੁਰਜੀਰ੍ਣੌ ਕ੍ਸੁਧਿਤਃ ਕ੍ਸਾਮਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਚਾਹਦ੍ਯਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣੋਗ੍ਰਗਨ੍ਧਂ ਭੂਰਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚੇਤਿ| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ| ਰੋਗਮਾਦੌ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਤਤੋ~ਨਨ੍ਤਰਮੌਸਧਮ੍| ਤਤਃ ਕਰ੍ਮ ਭਿਸਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍|| ਨਿਵਤ੍ਤੋਪਿ ਪੁਬਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨਾਯਾਤਿ ਹੇਤੁਨਾ| ਦੇਹੇ ਮਾਰ੍ਗੀਕਤੇ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ੇਸਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮ ਇਵਾਨਲਃ|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਮਨੁਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣਾਨਪਾਯਿਨਾ| ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਪਿ ਯੋਗਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੇਸਂ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਮਾਵਹਨ੍|| ਸਾਤਤ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਆਵਾਚ੍ਚ ਪਥ੍ਯਂ ਦ੍ਵੇਸ੍ਯਤ੍ਵਮਾਗਤਮ੍| ਕਲ੍ਪਨਾਵਿਧਿਭਿਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਗਮਯੇਤ੍ਪੁਨਃ|| ਮਨਸੋਰ੍ਥਾਨੁਕੂਲ੍ਯੇਨ ਤੁਸ੍ਟੁਰੂਰ੍ਜਾ ਰੁਚਿਰ੍ਬਲਮ੍| ਸੁਖੋਪਂਭੋਗਤ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਧੇਸ਼੍ਚਾਤਃ ਪਰਿਕ੍ਸਯਃ|| ਲੌਲ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਕ੍ਸਯਵ੍ਦ੍ਯਾਧੇਰ੍ਸੈਸਮ੍ਯੇਣ ਚ ਯਾ ਰੁਚਿਃ| ਤਾਸੁ ਪਥ੍ਯੋਪਚਾਰਜ੍ਞੋ ਯ੍ਪ੍ਗੇਨਾਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍|| ਸਪ੍ਤਾਹੇਨ ਗੁਣਾਲਾਬੇ ਕ੍ਰਿਯਾਮਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਪੁਰ੍ਵਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗਾਯਾਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯਾਸਙ੍ਕਰੋ ਹਿਤਃ|| ਗੁਣੇ ਤ੍ਵਲ੍ਪੇਪਿ ਤਾਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸੋਤ੍ਕਰ੍ਸਲਬ੍ਧਯੇ| ਭੇਸਜਂ ਨਪਤੇਰ੍ਹਦ੍ਯਮਲ੍ਪਮਲ੍ਪਾਤ੍ਯਯਂ ਸ਼ੁਚਿਃ|| ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਗਮਂ ਬਹੁਗੁਣਂ ਬਹੁਕਤ੍ਵਃ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍| ਅਨਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯੋਵ ਹਿਤ-ਨ੍ਮਨ੍ਨਿਗੁਰੁਸਮ੍ਮਤਃ|| ਆਸ੍ਵਾਦਿਤਂ ਪਰਿਚਰੈਃ ਸ੍ਵਯਂ ਚਾਨੁ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਉਚਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਜ੍ਜਂ ਤਸ੍ਯੌਸਧਂ ਹਿਤਮ੍|| ਦੇਸ਼ੇਮ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਸਤਸ੍ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਜਨ੍ਮ ਵਾ| ਵੀਰ੍ਯਵਦ੍ਭਾਵਿਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਵਰਸੈਰਸਕਲ੍ਲਘੁ|| ਰਸਗਨ੍ਧਾਦਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਾਲੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਚ ਮਾਤ੍ਰਯਾ| ਏਕਾਗ੍ਰਮਨਸਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮਮਤਾਯਤੇ|| ਭੇਸਜਮਵਚਾਰਯਨ੍ [ਪ੍ਰਾਯਃ] ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤਾਵਦੇਵਮਾਤੁਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਯਂ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤਃ ਸਂਵਦ੍ਧੋ ਵ੍ਯਾਧਿਤੋ ਵਾ| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ੇ ਮਨੁਸ੍ਯਣਾਮਿਦਮਾਹਾਰਜਾਤਮੇਵਂ ਵਿਹਾਰਜਾਤਮੇਤਾਵਦ੍ਵਲਮੇਵਵਿਧਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵਂਵਿਧਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਯਂ ਭਕ੍ਰਿਰਿਮੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਹਿਤਮਿਦਮਹਿਤਮਿਦਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕੇਨ ਵ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸ੍ਯ ਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ| ਦੋਸਸ੍ਯ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਯਾਪਿ ਬਹਵਃ ਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤਵਃ| ਤਸ੍ਮਾਧਥਾਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚ ਬੁਧ੍ਵਾਪਿ ਦੋਸਮੇਵਮਵਗਮਯੇਤ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ,- ਕਿਮਾਹਾਰੇਣ ਕੁਪਿਤੋ ਵਯੁਃ ਕਿਂ ਵਿਹਾਰੇਣ, ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਲਘੁਨਾ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇਣ ਵਾ, ਸਾਹਸੇਨ ਵੇਗਰੋਧੇਨ ਵਾ, ਭਯੇਨ ਸ਼ੋਕੇਨ ਵੇਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਮੇਵੌਸਧਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਮਾਸ਼ੁ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾ ਰਸਾਃ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸ਼ਾਯਾਸ਼੍ਚੇਤਰੇਤਰਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਾਃ| ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਚੋਪਲਭੇਤ ਮਦੁਮਧ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਵਿਕਲ੍ਪਨਯਾ ਕਥਂ ਨਿਦਾਨਮਾਸੇਵਿਤਮ੍| ਏਕਰੂਪਸ੍ਯਾਪਿ ਹਿ ਹੇਤੋਰ੍ਮਦ੍ਵਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਪਥਕ੍ ਸਮਵੇਤਾਨਾਮ੍ ਚ ਦੋਸਾਣਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਕਲ੍ਪਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਤ੍ਰਾਨੇਕਦੋਸਾਤ੍ਮਕੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ, ਅਨੇਕਰਸੇਸੁ ਚ ਭੇਸਜੇਸੁ, ਦੋਸਰਸਪ੍ਰਭਾਵਮੇਕੈਕਸ਼ੋਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਸਜਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਯ੍ਵਸ੍ਯੇਤ੍| ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਨ ਹਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣੋਪਗਹੀਤਾਨਾਮੁਪਹਤਾਨਾਂ ਚਾਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਨੈਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਨਾਮਵਯਵਪ੍ਰਭਾਵਾਨੁਮਾਨੇਨ ਸਮੁਦਾਯਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮਧ੍ਯਵਸਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਤਥਾਵਿਧੇ ਹਿ ਸਮੁਦਾਯੇ ਸਮੁਦਾਯਾਪ੍ਰਭਾਵਮੇਵੋਪਲਭ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਪ੍ਰਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮਵਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਤਥਾ, ਕਸ੍ਯ ਧਾਮਾਧਿਸ੍ਠਾਯ ਵ੍ਯਾਧਿਰਯਮਵਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ ਨਿਰੂਪਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਵਿਸਤੋ ਹਿ ਦੋਸਃ ਸ੍ਵਕੀਯਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਮਾਤਙ੍ਕਾਯਾਧਿਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਦੀਨ੍ ਵਾ ਦੁਸ੍ਤਰੋ ਭਵਤਿ| ਤਤਃ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭੇਸਜਵਿਸ਼ੇਸ਼ਃ ਪਰ੍ਯੇਸਿਤਵ੍ਯਃ| ਤਤਸ਼੍ਚੈਵਮਾਲੋਚਯੇਤ੍| ਕਸ੍ਯਾਯਮੌਸਧਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਤੁਰੋ ਵਾ ਯੋਗ੍ਯਃ ਕਿਯਤੋ ਵਾ| ਦੋਸਾਨੁਰੂਪੋ ਹਿ ਭੈਸਜ੍ਯਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਾਧਿਵ੍ਯਾਧਿਤਬਲਾਪੇਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ| ਸਹਸਾਤਿਬਲਾਨਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨੌਸਧਾਨ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਨ੍ਯਤਿਸੌਮ੍ਯਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵ| ਤਥਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਲ੍ਪਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤੁਰਮਲ੍ਪਬਲਂ ਵਾ ਨਿਪਾਤਯੇਯੁਃ| ਸਂਸ਼ਮਨਾਨਿ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਾਦਧਿਕਾਨਿ ਤਮੁਪਸ਼ਮਯ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸਪਿਤਦੇਹੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਨ੍ਯਮਾਵਹਨ੍ਤਿ, ਸ਼ਰੀਰਬਲਾਦਧਿਕਾਨਿ ਗ੍ਲਾਨਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਦਮੋਹਬਲਕ੍ਸਯਾਨ੍, ਅਗ੍ਨਿਬਲਾ ਦਧਿਕਾਨਿ ਗ੍ਲਾਨਿਮਗ੍ਨਿਸਾਦਂ ਚ| ਅਪਿ ਚ| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲੋਤਿਕਸ਼ੋਤਿਦੁਰ੍ਬਲੋ ਦੁਸ੍ਟਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਾਸ੍ਥ੍ਯਙ੍ਗਾਵਯਵੋਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰਲ੍ਪਾਹਾਰੋਸਾਤ੍ਯ੍ਮ੍ਯਾਹਾਰੋਪਚਿਤਃ ਸਾਰਰਹਿਤੋ ਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਮੇਵ ਤਾਵਦਸਮਰ੍ਥਃ ਸੋ-ਮ੍, ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤਥਾਵਿਧੋ ਭੇਸਜਵੇਗਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਦ੍ਰੁਸਮਵਿਸਾਦਕਰੈਰ੍ਮਦੁਸੁਖੈਰੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਗੁਰੁਭਿਰਵਿਭ੍ਰਮੈਸ਼੍ਚੋਪਾਚਰੇਦੋਸਧੈਃ, ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਬਲਾਃ| ਤਾ ਹ੍ਯਨਵਸ੍ਥਿਤਮਦੁਵਿਕ੍ਲਵਹਦਯਾਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਃ ਪਰਂ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਸ਼੍ਚ| ਤਤੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ਿਸ਼ਵਃ| ਤਥਾ ਬਲਵਤਿ ਬਲਵਵ੍ਦ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰੇਲ੍ਪਬਲਮਲ੍ਪਂ ਵਾ ਭੇਸਜਮਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਂ ਭੂਯ ਏਵ ਦੋਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਦੀਰਯੇਤ੍| ਯੋਗ੍ਯਮਪਿ ਚੌਸਧਮੇਵਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਇਦਮੇਵਂਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਮੇਵਂਗੁਣਮੇਵਂਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵਂਕਰ੍ਮੈਵਂਪ੍ਰਭਾਵਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤੌ ਚੈਵਂਗਹੀਤਮੇਵਂਨਿਹਿਤਮੇਵਂਵਿਹਿਤਮੇਵਂਨਿਸਿਦ੍ਧਮੇਵਮੁਪਸਂਸ੍ਕਤਮੇਵਂਸਂਯੁਕ੍ਤਮੇਵਂਯੁਕ੍ਤਮਨਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯੈਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੈਵਂਵਿਧੇ ਕਾਲੇ ਏਤਾਵਨ੍ਤਂ ਦੋਸਮਪਕਰ੍ਸਤ੍ਯੁਪਸ਼ਮਯਤਿ ਵਾ| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਵ ਚੈਵਂਵਿਧਂ ਭੇਸਜਮਭੂਤ੍, ਤਚ੍ਚਾਨੇਨਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਿਦਮਕਰੋਤ੍| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਹਿ ਦੋਸੌਸਧਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਕਾਲਬਲਾਨਲਾਹਾਰਸਾਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਤਿਵਯਸਾਮਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ| ਯਾਨ੍ਯਨਾਲੋਚਿਤਨਿ ਨਿਹਨ੍ਯੁਰਾਤੁਰਮ੍| ਆਲੋਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਪਿ ਤੁ ਵਿਪੁਲਬੁਦ੍ਧਿਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਮਾਕੁਲੀਕੁਰ੍ਯੁਃ, ਕਿਂਪੁਨਰਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਿਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਾਨੁਸ਼ੀਲਨੇਨ ਸਂਸ੍ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮ੍| ਅਪਿ ਚ| ਸਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਯੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਾਪਵਾਦੈਰੁਪਕ੍ਰਮਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯੈਵ ਦੋਸਾਦਿਗੁਰੁਲਾਘਵੇਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦਨ੍ਯਤਰਨਿਸ੍ਠਾਯਾਮ੍| ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯਤਾਮਾਪਾਦਯਤਿ| ਸ ਤੁ ਕ੍ਸਣਲਵਮੁਹੂਰ੍ਤਾਦਿਭੇਦੇਨਾਤੁਰਾਵਸ੍ਥਯਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਾ ਤਵਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਹੇਮਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯਾਃ| ਤੇਸਾਮਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਸਾਧਾਰਣਾ ਵਸਨ੍ਤਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਦਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵਿਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਫਾਲ੍ਗੁਨਚੈਤ੍ਰੌ ਵਸਨ੍ਤਃ| ਆਸਾਢਸ਼੍ਰਾਵਣੌ ਪ੍ਰਾਵਟ੍| ਕਾਰ੍ਤਿਕਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸੌ ਸ਼ਰਤ੍| ਅਪਿ ਚ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕਾਲਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਨਯੋਰ੍ਵ੍ਰੁਸ੍ਟਿਸ਼ੀਤਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਾਧਾਰਣੌ ਵਸਨ੍ਤਜਲਦਾਤ੍ਯਯੌ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਕਾਲਯੋਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭੋ ਵਸ੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਾਵਡਿਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਤੇਸੁ ਸਾਧਾਰਣੇਸ੍ਵਹਃਸੁ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਃ, ਨਿਵਤ੍ਤਿਰਿਤਰੇਸ੍ਵਯੋਗਤਿਯੋਗਭਯਾਤ੍| ਸਾਧਾਰਣਾ ਹਿ ਮਨ੍ਦਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਤਯਾ ਸੁਖਤ੍ਵਾਤ੍ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਕਾਃ ਸ਼ਰੀਰੌਸਧਾਨਾਮ੍| ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤਿਵਤਰੇ| ਤਥਾ ਹਿ-ਸ਼ੀਤਕਾਲੇਤਿਮਾਤ੍ਰਸ਼ੀਤੋਪਹਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਤਿਸ੍ਤਬ੍ਧਗੁਰੁਦੋਸਂ ਭਵਤਿ| ਤਦਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਚ ਭੇਸਜਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣਸ੍ਵਭਾਵਮਪਿ ਸ਼ੀਤੋਪਹਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ੍ਦਵੀਰ੍ਯਤਾਂ ਗਤਮਯੋਗਾਯ ਜਾਯਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਵਾਤ ਪ੍ਰਯੋਪਦ੍ਰਵਾਯ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਰ੍ਸਸ੍ਵਪਿ ਸਮਨ੍ਤਾਦਤਿਘਨੇਨ ਘਨਸਙ੍ਘਾਤੇਨਾਵਤਪ੍ਤੇ ਨਭਸ੍ਯੁਪਰੁਦ੍ਧਤੇਜਃਪ੍ਰਸਰੇਸੁ ਦਿਨਕਰਕਰੇਸੁ ਜਲਦਪਟਲਪ੍ਲਾਵਨੋਦ੍ਦਾਮਕਰ੍ਦਮਾਯਾਂ ਭੂਮਾਵਤ੍ਯਰ੍ਥੋਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਵਸਨ੍ਨਾਨਲਬਲਮੁਦ੍ਗਿਕ੍ਤਮਲਬਲਮਾਦਾਨਦੁਰ੍ਬਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ| ਔਸਧਗ੍ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਜਲਦੋਦਰਪ੍ਰਤਤਪ੍ਰਮੁਕ੍ਤਧਾਰਾਵਪਾਤਸਮ੍ਭਤਾਮ੍ਬੁਨਿਵਹੋਪਪ੍ਲਾਵਿਤਮੂਲਜਾਲਸਾਰਵਿਟਪੋ ਬਹਲਕੋਮਲਪਲ੍ਲਵੋਪਚਿਤਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਾਖਃ ਪੁਨਰਿਵ ਬਾਲਤਾਮੁਪਗਤੋਲ੍ਵੀਰ੍ਯਾ ਭਵਤਿ| ਅਪਰਿਸਂਸ੍ਥਿਤਤਯਾ ਚ ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਪ੍ਰਾਯਾਭਿਰਮ੍ਲਵਿਪਾਕਾਭਿਃ ਖਗਮਗਸਰੀਸਪਾਦਿਸ਼ਵਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸਂਸਸ੍ਟਾਭਿਰਦ੍ਭਿਃ ਸਲਿਲਸੀਕਰਾਨੁਵਿਦ੍ਧਸ਼ਿਸ਼ਿਰਪਵਨਸਮ੍ਪਕ੍ਤੇਨ ਚ ਧਾਰਾਧਰਧਾਰੋਸ੍ਮਣਾ ਕੋਮਲਤ੍ਵਾਦਪਰਿਣਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸੁਤਰਾਂ ਵਿਦਾਹੋ ਜਨ੍ਯਤੇ| ਤੇਨਾਸਾਵਪਥ੍ਯਤਾਮੁਪਗਤੋ ਧ੍ਰੁਵਮਯੋਗਾਯ| ਪ੍ਰਥਮਸਙ੍ਗਹੀਤਮਪਿ ਚੌਸਧਂ ਤੋਯਦਤੋਯਾਨੁਗਤਮਾਰੁਤੋਪਹਤੇ ਜਗਤੀਤਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪੁਨਰਾਦਾਨੋਪਹਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ਰੀਰਮੁਸ੍ਨਰੂਕ੍ਸਵਾਤਾਤਪਾਧ੍ਮਾਤਮਤਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਤਿਸ਼ਿਥਿਲਮਤਿਪ੍ਰਵਿਲੀਨਦੋਸਂ ਭਵਤਿ| ਭੇਸਜਂ ਪੁਨਰਨੁਸ੍ਣਮਪਿ ਤਪਨਤਰੁਣਤਰਕਰਨਿਪਾਤਾਦੁਸ੍ਨਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਾਮੁਪਗਤਮਤਿਯੋਗਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਪਿਪਾਸਾਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮੋਪਦ੍ਰਵਾਯ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਧਰਣੇਸ੍ਵੇਵ ਤਦਨ੍ਤਰਾਲੇਸ਼ੁ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਯੋਜਯੇਤ੍, ਨ ਚੇਦਾਤ੍ਯਯਿਕੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਆਤ੍ਯਯਿਕੇ ਤੁ ਕਤ੍ਰਿਮਗੁਣੋਪਧਾਨੇਨ ਯਥਰ੍ਤੁਗੁਣਵਿਪਰੀਤੇਨ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚੋਪਪਾਦ੍ਯੌਸਧਮਵਹਿਤੋਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਆਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਤੁ ਕਾਲਾਕਾਲਸਂਜ੍ਞਾ| ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਅਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਕਾਲੋਕਾਲੋ ਵਾ| ਨ ਹ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਤੀਤਕਾਲਮੌਸਧਂ ਯੌਗਿਕਂ ਭਵਤਿ|" ਇਤਿ| ਔਸਧਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ (ਸੂ. ਅ. ੧੨) - "ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੌਸਧਮ੍,- ਊਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਰੋਗਘ੍ਨਂ ਚ| ਉਭਯਮਪਿ ਚੋਭਯਾਤ੍ਮਕਮ੍, ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਤੁ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ,- ਰਸਾਯਨਂ ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਚ| ਰੋਗਘ੍ਨਮਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ,- ਰੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਪੁਨਰ੍ਭਵਕਰਂ ਚ| ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ,- ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ,- ਭੌਮਮੌਦ੍ਭਿਦਂ ਜਙ੍ਗਮਂ ਚੇਤਿ| ਤੇਸ਼ੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਹੇਮਾਦਿਲਵਣਾਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਭੌਮਮ੍| ਔਦ੍ਭਿਦਂ ਪੁਨਰ੍ਵਨਸ੍ਪਤਿਵਾਨਸ੍ਪਤ੍ਯ੍ਵੀਰੁਦੋਸਧਿਭੇਦੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਫਲਿਨੋ ਵਨਸ੍ਪਤਿਃ| ਪੁਸ੍ਪਫਲਵਨ੍ ਵਾਨਸ੍ਪਤ੍ਯਃ| ਵਲ੍ਲੀ ਗੁਲ੍ਮਂ ਚ ਵੀਰੁਤ੍| ਫਲਪਾਕਾਨ੍ਤਾ ਔਸਧਿਰਿਤਿ| ਜਙ੍ਗਮੋਦ੍ਭਵਂ ਤੁ ਮਧੁਘਤਾਦਿ ਜਙ੍ਗਮਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਅਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪੁਨਰੁਪਵਾਸਾਨਿਲਾਤਪਚ੍ਛਾਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਸਤ੍ਤ੍ਵਦਾਨਭਯੋਨ੍ਤ੍ਰਾਸਕ੍ਸੋਭਣਹਰ੍ਸਣਭਰ੍ਤ੍ਸਨਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਣਸਂਵਾਹਨਾਦਿ| ਤਥਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੌਸਧਮ੍,- ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਜਯਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ-ਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧਿਮਣਿਮਙ੍ਗਲਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਹੋਮਨਿਯਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਵਾਸਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਪ੍ਰਣਿਪਾਤਗਮਨਾਦਿ| ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ-ਆਹਾਰੌਸਧਯੋਜਨਾ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਜਯਃ ਪੁਨਃ-ਅਹਿਤਾਨ੍ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹਃ| ਪੁਨਰਪਿ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍,- ਅਪਕਰ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਧਾਨਂ ਨਿਦਾਨਤ੍ਯਾਗਸ਼੍ਚ| ਤੇ ਪੁਨਰਕਰ੍ਸਣਾਦਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ,- ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਭੇਦੇਨ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਮਪਕਰ੍ਸਣਂ-ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਰ੍ਬੁਦੋਪਪਕ੍ਸ੍ਮਕਮਿਸ਼ਲ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਹਸ੍ਤਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ-ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿਭਿਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਧਾਨਂ-ਸਂਸ਼ਮਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਂ-ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕੋਨ੍ਮਰ੍ਦਨਾਦ੍ਯਮ੍, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ-ਯਦਨ੍ਤਰਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਵਿਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਸ਼ਮਯਤਿ| ਨਿਦਾਨਤ੍ਯਾਗੋ-ਯਥਾਦੋਸਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਸ਼ਨਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦੀਨਾਂ ਵਰ੍ਜਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯਨਭ੍ਯਵਹਾਰਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਾਧ੍ਯੇ ਭੇਸਜਮਨੁਕ੍ਰਮਤੇ, ਨ ਤੁ ਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿ| ਪੁਨਰਪਿ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ,- ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਮੁਭਯਾਰ੍ਥਕਾਰਿ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਂਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਾਦਿਜੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਾਦਿ, ਤਥੇਤਰਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਰਤ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਂ-ਦ੍ਵੌ ਮੂਲੋਪਕ੍ਰਮੌ| ਤੌ ਚ-ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੇ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਧੂਮਾਞ੍ਜਨਾਦੀਨਿ ਚ, ਤਥਾ ਵਿਮ੍ਲਾਪਨੋਪਨਾਹਪਾਟਨਾਦੀਨਿ| ਯਚ੍ਚ ਦੋਸਸ਼ਮਨਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਜ੍ਵਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਹਿਤਂ ਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕਂ ਯਵਾਗੂਸ਼੍ਚ| ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਰਜਨੀ ਯਵਾਨ੍ਨਂ ਚ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਵਿਰੇਚਨਮਧੋਗੇ ਵਮਨਮ੍| ਉਭਯਾਰ੍ਥਕਾਰਿ ਪੁਨਰ੍ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਮੌਸਧਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ,- ਛਰ੍ਦ੍ਯਂ ਛਰ੍ਦਨਮ੍, ਅਤੀਸਾਰੇਨੁਲੋਮਨਮ੍, ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਮਦ੍ਯਪਾਨਮ੍, ਤੁਚ੍ਛਦਗ੍ਧੇਗ੍ਨਿਪ੍ਰਤਪਨਮ੍, ਪਿਤ੍ਤੇਨ੍ਤਰ੍ਨਿਗੂਢੇ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੇ ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਃ, ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਨਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਭ੍ਯਵਹਾਰਸ਼੍ਚ ਬਹਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਯ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਾਪਾਦਨਾਯ ਚ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਨਿਗੂਢੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧੇ ਬਹਿਃ ਸ਼ੀਤੋਪਚਾਰਃ ਤਤ੍ਪੀਡਿਤਸ੍ਯੋਸ੍ਮਣੋਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੇਨ ਕਫਵਿਲਾਪਨਾਯੇਤਿ| ਏਵਂਵਿਧਂ ਹ੍ਯਵਿਪਰੀਤਮੇਵ ਸਦ੍ਭੇਸਜਂ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਨੌਸਧਂ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ,- ਬਾਧਨਮਨੁਬਾਧਨਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਂ ਬਾਧਨਮ੍| ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣਾਨੁਬਾਧਨਮਿਤਿ|" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਸ੍ਤੁ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਃ|| ੧੩||