௭. அந்நரக்ஷாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

அந்நபாநஸ்வரூபஂ ஶரீரஸந்தாரணார்தஂ ப்ராகுக்தம்| பத்யமபி சாந்நபாநஂ விஷாத்யுபஹதஂ ரோகாய மத்யவே வா ஸம்பத்யதே, அதஸ்தத்ரக்ஷார்தமத்யாயோऽயமாரப்யதே-

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அந்நஸ்ய ரக்ஷா-அந்நரக்ஷா| ஸோபதிஷ்டா யத்ராத்யாயே, ஸோऽப்யுபசாராதந்நரக்ஷேத்யுச்யதே| யதா, ஶிஶுபாலவதஃ காவ்யமிதி| ஶேஷஂ வ்யாக்யாநமத்ர பூர்வவத்கார்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அந்நரக்ஷாத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி யதஃ பூர்வயோரத்யாயயோராஹார உக்தஃ| ஸ சாரக்ஷிதோ ரோகஹேதுஃ அதோ ரக்ஷா வக்தவ்யா| ஸா சாஸ்மிந்நத்யாயே, அத ஏவாயமந்நரேக்ஷாக்யஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ராஜா-நபஃ, ப்ராணாசார்யஂ-வைத்யஂ, ராஜகஹாஸந்நே நிவேஶயேத்-ஆவாஸயேத்| ஏவஂ ஸதி யோ குணஃ ஸ்யாத்தமாஹ-ஸர்வதேத்யாதி| ஸர்வதா-ஸர்வகாலஂ ராத்ரிதிவஸமேவ, நபபவநஸமீபஸ்திதஃ ஸஃ-வைத்யஃ ஸர்வத்ர-அந்நபாநஶயநமால்யாதௌ, ப்ரதிஜாகவிஃ-தத்தாவதாநோ பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அந்நரக்ஷா ச விஷவிரூத்தாவிதிஸேவநஶயந ஸம்போகேப்யஃ| தே ச ராஜ்ஞஃ ப்ராயேண ஸம்பவந்தி, தேப்யஶ்ச ரக்ஷா வைத்யாதீநா| தஸ்மாத்ராஜ்ஞோ வைத்யஸந்நிதிஂ விதத்தே-ராஜேதி| ப்ராணாசார்யஂ-வைத்யம்,ஏவஂ-ஸந்நிதௌ ஸத்யாம், ஸஃ-வைத்யஃ, ஸர்வதா-ஸர்வேஷு காலேஷு, ஸர்வத்ர-ஸர்வேஷு கார்யேஷு, ப்ரதிஜாகவிஃ-ப்ரதிபதார்தஂ ஜாகரூகஃ ஸம்யகவஹிதோ பவதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மஹீபதேஃ ஸம்பந்த்யந்நபாநஂ விஷாத்-விஷஸஂஸ்பர்ஶாத், விஶேஷேண-அதிஶயேந ரக்ஷேத்| அந்நபாநமித்யுபலக்ஷணம்| ஶயநவஸ்த்ரகந்தரத்நமால்யாதீநாமபி பரிரக்ஷ்யத்வாத்| நநு, கிமிதி, நபாந்நபாநாதி விஶேஷேண ரக்ஷேத் ? இத்யாஹ-யோகேத்யாதி| யோகஃ-அந்நவஸ்த்ராதிபிஃ ஸம்பந்தஃ| க்ஷேமஃ-தேஷாமந்நாதீநாஂ சௌராத்யுபத்ரவரக்ஷணாத்| த்வாவப்யேதௌ ததாயத்தௌ-நபாயத்தௌ ஸ்யாதாம்| க்ஷேமஶப்தோऽர்தர்சாதிஃ| தர்மாத்யா இதி தர்மார்தகாமமோக்ஷாஃ| யந்நிபந்தநாஃ-யோகக்ஷேமநிபந்தநாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத விஷரக்ஷ| வைத்யஸ்ய விஷாதந்நபாநரக்ஷாஂ விதத்தே-அந்நபாநமிதி| ஸ இத்யநுவர்ததே| விஶேஷேண-அந்யபதார்யேப்யஃ, அந்யநரரக்ஷாதோ விஶேஷதோ ராஜ்ஞஃ, அந்நபாநஂ ரக்ஷேத்| குதஃ? யதஃ யோகக்ஷேமௌ ததாயத்தௌ,-தஸ்ய-ராஜ்ஞோऽதீநௌ| அலப்தலாபோ-யோகஃ| லப்தபரிபாலநஂ-க்ஷேமஃ| கீதஶௌ தௌ? யந்நிபந்தநா தர்மாத்யாஃ,-தர்மார்தகாமமோக்ஷணாஂ யஸ்மாத்யோகக்ஷேமௌ ஸாதநம்,தயோஶ்ச ராஜா,ததஃ ஸோऽதிஶயேந விஷாதிப்யோ ரக்ஷணீயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விஷவாநோதநஃ ஸாந்த்ரோ-விலேப்யாகாரஃ| ததா, விஸ்ராவயிதுஂ ஶக்யோ-விஸ்ராவ்யஃ, நைவஂ யோऽஸௌ-அவிஸ்ராவ்யஃ, தஸ்ய பாவஃ, அவிஸ்ராவ்யதாமிவ யாதி| சிரேண காலேந பச்யதே| பக்வஶ்ச பர்யுஷிதபக்தமுபமா யஸ்ய ஸ பர்யுஷிதோபமோ பவேத், நிரூஷ்மா ஸ்தப்தஶ்ச ஸத்யோऽவதாரிதோऽபி ஸ்யாதித்யர்தஃ| தஸ்ய ச பக்தஸ்ய ஸம்பந்தீ மயூரகண்டதுல்யோஷ்மா மோஹாதீந் கரோதி| மயூரகண்டேந துல்யோ நாநாவர்ணோ மயூரகண்டதுல்யஃ, ஸ சாஸாவூஷ்மா சேதி| ஊஷ்மா-பாஷ்பஃ| ததா, அஸாவோதநோ வர்ணகந்தாத்யைர்ஹீயதே| ஆதி (த்ய) ஶப்தேந ரஸாதீநாஂ க்ரஹணம்| க்லித்யதே-ப்ரக்லிந்நோ பவதி| ததா, ஜலமத்யக்ஷிப்ததைலபிந்துஸதஶைஶ்சந்த்ரிகைராசிதோ பவதி| இதி சக்ஷுராதிபிஃ பரீக்ஷா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத ஸவிஷாந்நபாநலக்ஷணம்| தத்ர ஓதநஂ லக்ஷயதி-ஓதந இதி| ஸாந்த்ர இவாவிஸ்த்ராவ்யதாஂ யாதி-ஸத்ரவோऽப்யத்ரவ இவ ஸ்த்ராவயிதுஂ ந ஶக்யதே| பவ்கஃ பர்யுஷிதோபமோ பவேத்-ஸத்யஸ்கோऽப்யஹோராத்ரோஷிதவந்நிரூஷ்மா ஸ்தப்தஶ்ச ஸ்யாத்| மயூரகண்டதுல்யோஷ்மா-நீலபாஷ்பஃ| மோஹாதிகர்தத்வமூஷ்மஸ்ம்பந்தாத், ஸாக்ஷாத்ஸம்பந்தே தோஷாணாஂ வக்ஷ்யமாணத்வாத்| மோஹோ-விசாராஶக்திஃ,மூர்ச்சாந்தர்பூதஸ்யாபி தஸ்ய மூர்ச்சாவஸாநேऽப்யநுவஸ்யர்தஂ பதக்க்ரஹணம்| ஆத்யஶப்தாத்ரஸாதயஃ| க்லித்யதே-ஸம்யக் ஸ்த்ராவிதோऽபி க்லேதஂ ததே| சந்த்ரிகாந்விதஃ- சந்த்ரிகைரந்விதோபவதி,- மயூரபிச்சதுல்யோ ஜலக்ஷித்பதைலபிந்துஸத்யஶோ பவதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வ்யஞ்ஜநாநி-வார்தாகாதீநி ததிதக்ரதாடிமாதிஸஂஸ்கதாநி, ஆஶு-க்ஷிப்ரஂ ஶுஷ்யந்தி| ததா, த்யாமோ-மலிநஃ க்வாதோ யேஷாஂ தாந்யேவம்| தத்ர ச-தேஷு வ்யஞ்ஜநவத்ஸு க்வாதேஷு, ஹீநா-புஜாதிஹீநா, அதிகா, விகதா-ஶிரோவிரஹாதிலக்ஷணவிகாரோபேதா சாத்மீயா சாயா-ப்ரதிபிம்பஂ, தஶ்யதே| நைவ வா-கீதஶ்யபி சாயா ந தஶ்யதே| ந சேதமரிஷ்டம், ஸநிமித்தத்வாத்| தேஷ்வேவ வ்யஞ்ஜநேஷு பேநாதீநாஂ ஸம்பவஃ| தத்ரேதி ப்ரகதவ்யஞ்ஜநோபலக்ஷிதேஷு ஸர்வத்ரவேஷ்வேவ| விஶேஷேண புநர்லவணோல்பணத்ரவே பேநமாலா| ஊர்த்வராஜீஸம்பவஂ து ரஸகாதிஷு ஸ்வயஂ தர்ஶயிஷ்யதி| விச்சிந்நவிரஸா ராகா இதி| ராகாஃ-த்ராக்ஷாதிகதாஃ, துசர்யோக்தலக்ஷணாஃ, விச்சிந்நா விரஸாஶ்ச பவந்தி| க்வசித்ராகோ தஶ்யதே க்வசிந்நேதி விச்சிந்நத்வம்| க்வசித்ரஸோ தஶ்யதே க்வசிந்நேதி விரஸத்வம்| ஏவஂ காண்டவோऽபி| ஶாகமாமிஷஂ ச விச்சிந்நஂ-ஸ்தாநே ஸ்தாநே த்ருடிதம், விரஸஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- வ்யஞ்ஜநாநி லக்ஷயதி-வ்யஞ்ஜநாநீதி| வ்யஞ்ஜ்நாநி-ஸூப்யாதீநி, ஆர்த்ராண்யப்யாஶு விஷவந்தி ஶுஷ்யந்தி-ஶோஷஂயாந்தி| த்யாமவ்காதாநி- மலிநத்ரவாணி பவந்தி| தத்ர-தேஷு க்வாதவத்ஸு வ்யஞ்ஜநேஷு, ஹீநாதிகா சாயா-ப்ரதிபிம்பஂ, தஶ்யதே நைவ வா தஶ்யதே| ஹீநா-பிம்பப்ரமாணந்யூநா| அதிரிக்தாஅதிகா| விகதா-துல்யப்ரமாணாப்யந்யஜாதீயா| பேநாதீநாஂ வ ஸம்பவஃ| ஊர்த்வராஜீ-உபரிபாகே ரேகா| ஸீமந்தோ-விச்சேதஃ| தந்துஃ-பிச்சா| அத வ்யஞ்ஜந விஶேஷாஃ| தத்ர ராகாதீந் லக்ஷயதி| விச்சிந்நேதி| விச்சிந்நாஃ- நஷ்டக்ஷீரவத் பதக்பூதகநத்ரவபாகாஃ| விரஸாஃ-விகதரஸாஃ| ராகாஃ காண்டவாஶ்ச-பாநகபேதாஃ| ஏவஂ ஶாகஂ பாடாதி| ஆமிஷஂ-மாஂஸம்| தாநி ஸர்வாணி ராககாண்டவாதீநி ஸவிஷாணி விச்சிந்நவிரஸாநி பவந்தி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸே-மாஂஸரஸே விஷவதி, நீலா-நீலவர்ணா, ராஜீ தஶ்யத இதி ப்ரகதேந ஸம்பந்தஃ| ஏவஂ சாக்ரேऽபி ராஜீ தஶ்யத இதி யோஜ்யம்| க்ஷீரே-க்ஷீரமத்யே, தாம்ரா-தாம்ரவர்ணா| ததநி-தத்நிஶ்யாவா| தக்ரே ஆபீதாஸிதா-ஆநீலபீதா| கதே ஸலிலநிபா| மஸ்துநி கபோதாபா| துஷோதகே-காஞ்ஜிகே, ராஜீ கஷ்ணா| மத்யேऽம்பஸி ச காலீ| மாக்ஷிகே ஹரித்வர்ணா| தைலேऽருணோபமா-ஈஷல்லோஹிதவர்ணா| உதாஹரணமாத்ரஂ த்வேதத், தேந வஸாகந்தஸ்ய ச தைலே ஸம்பவஃ, த்ரவௌஷதஸ்ய கபிலா, இதி| ததா, ஆமாநாஂ பலாநாஂ பாகஃ| பக்வாநாஂ பரிகோதநஂ-ஶாதநஂ பவதி| ஆர்த்ரஶுஷ்காணாஂ யதா ஸஂக்யஂ ம்லாநதா-ஶுஷ்காபாஸத்வம், ததா விவர்ணதா-ஶ்யாவத்வாதி லக்ஷணா| மதூநாஂ கடிநத்வம், கடிநாநாஂ மதுத்வம், அயஂ ஸ்பர்ஶவிபர்யயஃ| மால்யஸ்ய-புஷ்பஸ்ய, ஸ்புடிதஂ-விஶீர்ணஂ, அக்ரஂ-ப்ராந்தோ யஸ்ய தத்ஸ்புடிதாக்ரம், தஸ்ய பாவஸ்தத்த்வம்| ததா, ம்லாந்யுத்பவோ-ம்லாநதா, கந்தாந்தரோத்பவஃ-ஸ்வகந்தநாஶோऽந்யகந்தஸம்பவஶ்ச| த்யாமாநி-மலிநாநி, மண்டலாநி-வத்தாநி, தேஷாஂ பாவோ த்யாமமண்டலதா, வஸ்த்ரே-ஆஸ்தரணப்ராவரணாதிரூபே ஸ்யாத்| ஶதநஂ-ஶாதஃ பாதஃ ஸ்யாத்| கேஷாம் ? தந்துபக்ஷ்மணாம்,-தந்தூநாஂ-ஸூத்ராணாஂ பக்ஷ்மணாஂ ச பார்ஶ்வவர்திநாஂ, வஸ்த்ரஸம்பந்திநாமேவ| தாதுஃ-ஸுவர்ணாதிஃ மௌக்திகஂ-முக்தா, காஷ்டஂ-தாரு, அஶ்மா-பாஷாணஃ, ரத்நாநி-வஜ்ரமரகதாதீநி, ஆதிஶப்தேந ஶங்கஶுக்த்யாதிபரிக்ரஹஃ, தேஷு மலாக்ததா-பங்கமலோபதிக்ததா| ஸ்நேஹஹாநிஃ-தேஷாமேவ தாத்வாதீநாஂ ஸ்நேஹஸ்ய வ்யபகமஃ| ஏவஂ ஸ்பர்ஶப்ரபாஹாநிஃ| மண்மயே து பாண்டே ஸவிஷே நிஷ்ப்ரபேऽபி ஸப்ரபத்வம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- மாஂஸரஸாதீந் ராஜீவிஶேஷேண லக்ஷயதி-நீலேதி| ரஸே-மாஂஸரஸே, நீலவர்ணா ரஜீ-ரேகா| க்ஷீரே தாம்ரா| தந்தி ஸ்யாவா-கபிஶா| தக்ரே பீதாऽஸிதா-கௌரஶ்யாமா| ததே பாநீயஸந்நிபா-உதகவர்ணா| மத்யேऽம்பஸி ச காலீ-கஷ்ணா| க்ஷௌத்ரே ஹரித்-மரகதவர்ணா| தைலே அருணோபமா| பலாநி லக்ஷயதி-பாக இதி| அபவ்காநாஂ பலாநாஂ விஷதுஷ்டாநாஂ பாக உபஜாயதே, பக்வாநாஂ பரிகோதநஂ-பூதீபாவஃ| ஆர்த்ரஶுஷ்காணி லக்ஷயதி-த்ரவ்யாணாமிதி| ஆர்த்ராணாஂ த்ரவ்யாணாஂ ம்லாநிஃ-க்ரிஞ்சிச்சுஷ்கத்வம், ஶுஷ்காநாஂ விவர்ணதா-விகதவர்ணத்வம்| மதுகடிநாநி லக்ஷயதி-மதூநாமிதி| ஸ்பர்ஶவிபர்யயஃ-மதூநாஂ காடிந்யஂ கடிநாநாஂ மதுத்வம்| மால்யஂ லக்ஷயதி-மால்யஸ்யேதி| மால்யஸ்ய-புஷ்பஸ்ய, அக்ரபாகேஷு ஶீர்ணத்வம்| வஸ்த்ரஂ லக்ஷயதி-த்யாமமண்டலதேதி| த்யாமமண்டலதா-மலிநமண்டலோத்பத்திஃ| தந்தூநாஂ பக்ஷ்மாணி-ஸூக்ஷ்மாவயவாஃ,தேஷாஂ ஶதநஂ-ஶாதஃ| தாத்வாதீந் லக்ஶயதி-தாதுமௌக்திகேதி| தாதவஃ-ஸுவர்ணாதயஃ| ரத்நஂ-மாணிக்யாதி| ஆதிஶப்தேந ஶங்கஶுக்த்யாதயஃ| மலாக்ததா-மலிநசைத்வம்| ஸ்நேஹாதீநாஂ ச ஹாநிஃ,- ஸ்த்ரிக்தாநாஂ ஸ்நேஹஸ்ய, ஶீதாதீநாஂ ஸ்பர்ஶஸ்ய, தேஜஸ்விநாஂ ப்ரபாயாஃ| மண்மயஂ லக்ஷயதி-ஸப்ரபத்வமிதி| ஸப்ரபத்வஂ-நிஷ்ப்ரபஸ்யாபு ப்ரபோத்பத்திஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விஷஂ ததாதீதி-விஷதோ நரஃ, ஶ்யாவஂ-ஶ்யாமஂ ஶுஷ்கமாஸ்யஂமுகஂ, யஸ்யாஸௌ ஶ்யாவஶுஷ்காஸ்யஃ,-ஶ்யாமஶுஷ்கவதநஃ| கிஂ கரோதி? விலக்ஷோ வீக்ஷதே திஶஃ,- திஶ இதி ஸமந்தாதித்யர்தஃ, விலக்ஷ இதி லஜ்ஜாவாந், வீக்ஷதே-அவலோகயதி| கிஞ்ச, ஸ்வதோஷஶங்கயா ஸ்வேதவாந், வேபதுமாந், த்ரஸ்தஃ-ஶரீரேண ஜாதகம்பத்வாத், பீதஃ-சித்தேந ஸோத்வேகதயோபலக்ஷ்யமாணத்வாத்| ஸ்தம்பகுட்யாதிபிராத்மாநமந்தர்தாபயிதுமிச்சந்நிதஸ்ததோ கச்சஂஶ்ச ஸ்கலிதகதிர்பவதி, தத ஆஹ-ஸ்கலதி| புநஃபுநஶ்ச ஜம்பாஂ கரோதி, தேநாஹ ஜம்பதே| உபலக்ஷ்ணஂ சேதஂ தத்தத்காலபாவிநீநாஂ க்ரியாணாம்| தத்யதா (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௮)-"அஸ்தாநஹாஸீ, பஷ்டோऽஸம்பத்தமுத்தரஂ ததாதி நைவ வா ததாதி, விவக்ஷுர்முஹ்யதி, அங்குலீஃ ஸ்போடயதி, ஶிரஃ கண்டூயதே, ஓஷ்டௌ லேடி, புவஂ விலிகதி, க்ரியாஸு த்வரதே, விபரீதமாசரதி, ஸ்வபூமௌ ச நாவதிஷ்டதே|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- விஷப்ரயோக்தாரஂ லக்ஷயதி-விஷத இதி| விலக்ஷஃ-சலதஷ்டிஃ| திஶோ வீக்ஷதே-இதஸ்ததோऽவலோகயதி| த்ரஸ்தஃ-உத்விக்நஃ| பீதஃ-சகிதஃ| விஷதலக்ஷணஂ தத்ப்ரயுக்தவிஷவிஶேஷப்ரஶ்நார்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸவிஷமந்நஂ ப்ராப்யாऽக்நிஃ ஸ்புடத்யதி-சடசடாயதே, அதிஶயேநேத்யர்தஃ| ஏகாவர்த இதி ஏக ஏவாவர்தோ யஸ்ய, ஸஂஹதஸர்வஜ்வாலத்வாதஸாவேகாவர்தஃ| ஶிகிகண்டாபதூமார்சிஃ,-ஶிகீ-மயூரஃ, தஸ்ய கண்டஃ-இந்த்ராயுதவதநேகவர்ணஃ, தஸ்யேவாபா யயோர்தூமார்சிஷோஸ்தே ஶிகிகண்டாபே, தே தாதஶே தூமார்சிஷீ யஸ்யாக்நேரஸௌ ஶிகிகண்டாபதூமர்சிஃ இந்த்ராயுதவதநேகவர்ணதூமஜ்வால இதி யாவத்| அநர்சிர்வா-அஜ்வால இதி வா| உக்ரகந்தவாநிதி குணபகந்தவாந்| நிதர்ஶநஂ சேதம்| தூமோऽப்யஸ்ய ப்ரஸேகரோமஹர்ஷஶிரோவேதநாபீநஸதஷ்ட்யா குலதா அப்யுத்பாதயதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அதாக்நிக்ஷேபாதிநா ஸவிஷாந்நலக்ஷணம்| தத்ராக்நிப்ரக்ஷேபேணாஹ-ப்ராப்யாந்நமிதி| ஏகாவர்தஃ-வாமத ஏவ தக்ஷிணத ஏவ வா சலிதஜ்வாலஃ| ஸ்புடத்யதி-பஶஂ சடசடாயதே| ஶிகிகண்டபதூமார்சிஃ-நீலதூமோ நீலஜ்வாலஶ்ச| அநர்சிர்வாஅநுத்பந்நஜ்வாலோ வா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸவிஷமந்நமித்யநுவர்ததே| மக்ஷிகாஃ ஸவிஷமந்நஂ ப்ராப்யம்ரியந்தே-மக்ஷிகாஃ ஸவிஷேऽந்நே ந நிலீயந்தே, நிலீநாஸ்து ஸத்யோ விபத்யந்தே| விஷதுஷ்டாஹாராத் காகஃ க்ஷாமஸ்வரோ பவேத்| உத்க்ரோஶந்தி-உச்சைஃ கூஜந்தி, தர்ஶநாதேவ ஶுகதாத்யூஹஸாரிகாஃ| விஷதர்ஶநமாத்ராதேவ ச ஹஂஸகதிஃ ஸ்கலதி| க்லாநிர்ஜீவஞ்ஜீவஸ்ய ஜாயதே| உபலக்ஷணஂ சேதம்| மரணமபி கஸ்யசிந்ந க்லாநிரேவ, ஏவஂ ஜீவஞ்ஜீவகஸ்ய| சகோரஸ்ய அக்ஷிவிரக்ததா| 'தஷ்ட்வைதத்' இதி ஸர்வத்ர யோஜநீயம்| க்ரௌஞ்சஸ்ய மதோதயோ-மதோத்பத்திஃ ஸ்யாத்| கபோதபரபத்த்தக்ஷசக்ரவாகாஸ்த்யஜந்த்யஸூந்-ப்ராணாந்விமுஞ்சந்தி, சாத்யர்தஂ மரணதுஃகாப்யாஹதாஃ| உத்விஜதேऽத்யர்தஂ மார்ஜாரஃ| வாநரஸ்து ஶகத்புரீஷஂ முஞ்சதி| உபலக்ஷணஂ சேதம்| பஷ்டதோமுகோ ரோதிதி ச| ததா, ஹஷ்யேந்மயூரஸ்தத்தஷ்ட்வா| ததிதி ஸவிஷாந்நபராமர்ஶஃ| தஷ்ட்வேத்யநுவர்தமாநேऽபி புநர்தஷ்ட்வேதி வசநஂ ஸர்வத்ர மத்யே ஸம்ப்ரத்யயார்தம், ஆத்யந்தாப்யஂ கஹீதத்வாத்| விஷஂ சாஸ்ய தர்ஶநாதேவ மந்ததேஜஸ்கஂ பவதி| இதி-ஏவஂ பூர்வோக்தாபிஃ பரீக்ஷாபிஃ, அந்நஂ-பக்தாதி, விஷவத்-விஷஸஂஸஷ்டஂ, ஜ்ஞாத்வா த்யஜேதேதத்| கதம்? ப்ரயத்நதஃ-ப்ரயத்நேந| தமேவ ப்ரயத்நஂ தர்ஶயந்நாஹ-யதா-யேந ப்ரகாரேண த்யஜ்யமாநேந, க்ஷுத்ரஜந்தவோ-மக்ஷிகாதயோऽபி, தேந-விஷேண, ந விபத்யேரந் ந நஶ்யேயுஃ ததா த்யஜேத்| க்ஷுத்ரஜந்தவோऽபி கிஂ புநர்மஹாந்தஃ, இத்யபி ஶப்தார்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- மக்ஷிகாதிப்ராஶநேந ஸவிஷஂ ஸூசயதி-த்ரியந்த இதி| ப்ராஶ்ய-ஸவிஷமந்நஂ புக்த்வா, காகஃ க்ஷாமஸ்வரஃ-க்ருஶஸ்வரோ பவேத்| ஶுகாதிதர்ஶநேந லக்ஷயதி-உத்க்ரோஶந்தீதி| ஶுகாதயோ ஸவிஷாந்நதர்ஶநேந உத்க்ரோஶந்தி-உச்சைஃ ஶப்தஂ குர்வந்தி| தாத்யூஹஃ-அந்தகாகஃ| ஏதத்-ஸவிஷமந்நம்| அக்ஷிவைராக்யஂ-நேத்ரராகாபகமஃ| கபோதாதயஃ ப்ராணாஂஸ்த்யஜந்தி| பரபத்-கோகிலஃ| தக்ஷஃ-குக்குடஃ| மயூரோ ஹ்ரஷ்யேத்-ஹர்ஷஂ ப்ராப்நோதி| மயூரஸ்ய விஷந்தத்வஂ தர்ஶயதி-ததஷ்டசேதி| ததஷ்டசா-மயூராவலாகநேந| மந்ததேஜஃ-அல்பப்ரபாவம்| ஸவிஷாந்நஸ்ய யாகப்ரகாரஂ தர்ஶயதி-இத்யாந்நமிதி| யதா தேந-ஸவிஷாந்நேந,க்ஷுத்ரஜந்தவோऽபி ந விபத்யேரந்-ந ம்ரியேரந், ஏவஂ த்யஜேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸவிஷமந்நஂ ப்ராப்யாऽக்நிஃ ஸ்புடத்யதி-சடசடாயதே, அதிஶயேநேத்யர்தஃ| ஏகாவர்த இதி ஏக ஏவாவர்தோ யஸ்ய, ஸஂஹதஸர்வஜ்வாலத்வாதஸாவேகாவர்தஃ| ஶிகிகண்டாபதூமார்சிஃ,-ஶிகீ-மயூரஃ, தஸ்ய கண்டஃ-இந்த்ராயுதவதநேகவர்ணஃ, தஸ்யேவாபா யயோர்தூமார்சிஷோஸ்தே ஶிகிகண்டாபே, தே தாதஶே தூமார்சிஷீ யஸ்யாக்நேரஸௌ ஶிகிகண்டாபதூமர்சிஃ இந்த்ராயுதவதநேகவர்ணதூமஜ்வால இதி யாவத்| அநர்சிர்வா-அஜ்வால இதி வா| உக்ரகந்தவாநிதி குணபகந்தவாந்| நிதர்ஶநஂ சேதம்| தூமோऽப்யஸ்ய ப்ரஸேகரோமஹர்ஷஶிரோவேதநாபீநஸதஷ்ட்யா குலதா அப்யுத்பாதயதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அதாக்நிக்ஷேபாதிநா ஸவிஷாந்நலக்ஷணம்| தத்ராக்நிப்ரக்ஷேபேணாஹ-ப்ராப்யாந்நமிதி| ஏகாவர்தஃ-வாமத ஏவ தக்ஷிணத ஏவ வா சலிதஜ்வாலஃ| ஸ்புடத்யதி-பஶஂ சடசடாயதே| ஶிகிகண்டபதூமார்சிஃ-நீலதூமோ நீலஜ்வாலஶ்ச| அநர்சிர்வாஅநுத்பந்நஜ்வாலோ வா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வக்த்ரகே-முகப்ராப்தே, லாலா பவதி| ஜிஹ்வோஷ்டயோர்ஜாட்யஂ பவதி, ஊஷாதயஶ்ச ஸ்யுஃ| ரஸாஜ்ஞத்வஂ-ஜிஹ்வா ரஸஂ ந சேதயத இத்யர்தஃ| ஹந்வோஃ ஸ்தம்பஶ்ச ஸ்யாத்| தத்ர ஸேவ்யாத்யைஃ-பூர்வோக்தைஃ, கண்டூஷா ஹிதாஃ| ஸர்வஂ ச-அந்யதபி, யத்விஷஂ ஜயதி தத்திதம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸவிஷாந்நபக்ஷணஜாந் ரோகாநாஹ-லாலேதி| லாலா-ஶ்லேஷ்மதந்துஸ்த்ராவஃ| ஜிஹ்வௌஷ்டயோர்ஜாடசஂ-ஸ்தம்பஃ| முகே சிமிசிமாயநஂ-ஸர்வத்ர முகே ஸர்ஷபலிப்தஸ்யேவ துஃகம்| தந்தஹர்ஷோ-தந்தரோகவிஶேஷஃ| லாலாதீநாமௌஷதமாஹ-ஸேவ்யாத்யைரிதி| ஸேவ்யாத்யைஃ-பூர்வோக்தைஃ| ஸர்வஂ விஷிஜித்_விஷதந்த்ரோக்தஂ ப்ரதிஸாரணப்ரலேபாதிகம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விஷாந்நே ஆமாஶயஂ ப்ராப்தே ஸ்வேதாதயஃ ஸ்யுஃ| அக்ஷிஹதயயோஃ ரோதநஂ-ஸ்தம்பஃ| பிந்துபிஃ-நாநாவர்ணைஃ, அங்காநாமாசயஃ-ஸமந்தாச்சயநம்| பக்வாஶயகதே து விஷேऽநேகவர்ணஂ வமதி, மூத்ரயதி, அதிஸார்யதே, தந்த்ராதயஶ்ச பவந்தி| தயோஃ-ஆமபக்வாஶயகதயோர்விஷயோஃ, வர்தமாநஸ்ய புஂஸோ யதாயோகஂ வாந்தவிரிக்தஸ்ய ஹரித்ரே கடபீத்யாதிகமௌஷதஂ நாவநாதிஷு யோஜயேத்| தத்ர மதநபலாலாபுகும்பீகோஶாதகீபலைர்மதுயுக்தைர்நிஷ்பாவாம்புயுக்தைர்வமநம்| வாந்தஸ்ய ஸ்நேஹயித்வா விரேசநம்| பக்வாஶயகதே த்வவமிதஸ்யைவ நீலிநீபலயுக்தேந கதேந விரேசநமேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸவிஷாந்நாமாஶயப்ரப்திஜாந் ரோகாநாஹ-ஆமாஶயகத இதி| சக்ஷுர்ஹதயரோதநஂ-நேத்ரயோர்மநஸஶ்ச க்ரியாப்ரதி பந்தஃ| பிந்துபிரங்காநாமாசயஃ-ஜலபிந்த்வாகாரஸ்போடவ்யாப்தாங்கத்வம்| ஸவிஷாந்நபவ்காஶயப்ரப்திஜாந் ரோகாநாஹ-பவ்கஶயகத இதி| பாண்டுத்வஂ-ஶுல்கத்வம்| உதரஂ_உதராக்யோ ரோகஃ| ஆமபவ்காஶயவிகாரயோரௌஷதமாஹ-தயோரிதி| வாந்தவிரிக்திஸ்யேதி க்ரமாத்யோஜ்யம்| ஆமாஶயவிகாரேஷு வாந்தஸ்ய| பக்வாஶயவிகாரேஷு விரிக்தஸ்ய| ஹரித்ராதீநி நாவநாதிஷு யோஜயேத்| ஹரித்ரே-ஹரித்ராத்வயஂ நிஶா தார்வீ ச| கடபீ-கிரிகர்ணகா| ஸிந்துவாரிதோ-நிர்குண்டீ| நிஷ்பாவோ-வல்லஃ| பாஷ்பிகா-ஹிங்குபத்ரீ| ஶதபர்விகா-வசா| குக்குடஸ்ய பக்ஷிணோऽண்டம்| அவல்குஜோ-பாகூசீ| ஆஹாரஂ விநாபி ப்ரயுக்தஸ்ய விஷஸ்ய ஶாந்த்யர்தமயஂ யோகஃ ஸ்யாதிதி " இத்யுக்தம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௮)-"ஈஶ்வராணாஂ வஸுமதாஂ விஶேஷேண து பூபுஜாஂ ப்ராயேண மித்ரேப்யோऽப்யமித்ரா பூயாஂஸோ பவந்தி| ததஸ்தத்ப்ரயுக்தாஃ ஸமாஸந்நவர்திநோऽந்நபாநாதிஷு விஷஂ ப்ரயச்சந்தி, ஸ்த்ரியஶ்ச தத்ப்ரணிதிப்ரயுக்தாஃ ஸௌபாக்யலோபேந| தஸ்மாத்ராஜா குலீநஂ ஸ்நிக்தமாத்பமாஸ்திகமார்யமார்யபரிக்ரஹஂ தக்ஷ தக்ஷிணஂ நிபதஂ ஶுசிமநுத்ததமநலஸமவ்யஸநமநஹங்கதமகோபநமஸாஹஸிகஂ வாக்யார்தாவபோதகுஶலஂ நிஷ்ணாதமஷ்டாங்கே யதாக்நாயமாயுர்வேதே ஸுவிஹிதயோகக்ஷேமஂ ஸந்நிஹிதாகதாதியோகஂ ஸாத்ம்யஜ்ஞஂ ச ப்ராணாசார்யஂ பரிகஹ்ணீத| தமர்தமாநாப்யாஂ யதாம்நாயஂ ஸம்ப்ரதாயாநதிக்ரமேண காலேऽநுகாலஂ குருமிவ ஶிஷ்யஃ பிதரமிவ புத்ரஃ பூஜயேத்| ப்ரதிகூலமபி ச தத்வசஃ ஸாம்ப்ரதமிதி மந்யேத| ந ஹி பத்ரோऽபி கஜபதிர்நிரங்குஶஃ ஶ்லகநீயோ ஜநஸ்ய| தஸ்மாத்ததாயத்தமாஹாரவிஹாரஂ ப்ரதி சாத்மநஃ குர்யாத்| உபாத்தமபி கலு ஜீவிதமுபாயபலேந ஸ்வஸமயமதிதிஷ்டதி| அபி ச பஹுபரிக்ரஹா நரபதயஃ| ஸந்தி சாஶுகாரிணஃ ஶூலஸத்ர்யாஸாதயஃ| ப்ரதிக்ஷணஂ ப்ரத்யவேக்ஷணீயாவஸ்தாஶ்ச ரோகிணோ, விஶேஷேண ராஜாநஃ| தே ஹி ப்ரமாதபரிகதா துஃகாஹிஷ்ணவஃ ஸ்வயமப்யபத்யருசயஃ ஸந்நிஹிதாஹிதப்ரியவசநப்ராயபரிவாராஶ்ச| தஸ்மாத்பிஷஜோ ராஜா ராஜகஹாஸந்நே ஸந்நிவேஶநஂ காரயேத்| ததா ஹி ஸ ஸர்வோபகரணேஷு நபதிஶரீரிபயோகிஷ்வபரோக்ஷவத்திர்பவாதி| ஸ ஸம்யக்ஸம்பந்நமந்நஂ ஸுபரீக்ஷிதஂ விஶுத்தமக்நயாதிஷு ப்ராகுபநீதஂ ஶிகிநா தஷ்டமபிப்ரோக்ஷிதஂ ப்ரோக்ஷணைஃ புரஃ ஸ்திதோ ராஜாநஂ ஹஸ்தபத்தௌஷதிரத்நஂ போஜயேத்| புஞ்ஜாநஸ்ய சாஸ்ய துந்துபீநகதப்ரலிப்தாந் வாதயேத்| தந்தகாஷ்டப்ரயுக்தே து விஷே கூர்சகவிஶரணமௌஷதகந்தோ ரூக்ஷதா ஜிஹ்வாதந்தௌஷ்டமாஂஸஶோபஶ்ச| தத்ர ப்ரச்சாய தாதகீபுஷ்பஜாம்பவாஸ்திஹரீதகீசூர்ணைஃ ஸேக்ஷோத்ரைஃ ஸப்தச்சதகல்கேந வா ப்ரதிஸாரணஂ குர்யாத்| தாடிமகரமர்தகபவ்யாம்ராதககோலபதரரஸக்ஷௌத்ரயுக்தஂ கண்டூஷம்| அநேந ஜிஹாநிர்லேகநகவலகண்டூஷா வ்யாக்யாதாஃ| அஞ்ஜநப்ரயுக்தேऽஶ்ரூபதேஹதாஹராகவேதநா தஷ்டிவிப்ரமா பவந்த்யாந்த்யஂ ச| தத்ர ஸர்பிஷ்பாநஂ யோஜ்யம்| ஶதேந பயஸா ஸத்பகத்வஃ பிப்பலீர்பாவயேத்| ததஸ்தகல்கேந ஸர்பிர்விபத்கஂ நேத்ரதர்பணம்| கபித்தமேஷஶங்கீபல்லாதகாநாஂ புஷ்பைர்வரணநிர்யாஸேந சாஞ்ஜநம்| பஹதீஶிரீஷபீஜப்ரபௌண்டரீகநாகபலாசூர்ணஂ ஸத்பகத்வோ மதுநா பாவயேத்| தச்ச ஸ்ரோதோஞ்ஜநஸுவர்ணசூர்ணசூர்ணயுக்தமஞ்ஜநம்| நஸ்யதூமப்ரயுக்தே ஶிரிருக்கபாஸ்த்ராவஃ கேப்யோ ருதிராகமநமிந்த்ரியவைகதஂ ச| தத்ராதிவிஷாஶ்வேதாகாகமாசீமதயந்திகாகல்கக்ஷீரஸித்தஂ ஸர்பிர்நஸ்யே பாநேச விதத்யாத்| மதயந்திகா-மல்லிகா| அப்யங்கப்ரயுக்தே த்வக்தாஹஸ்வேதபாகஸ்போடாவதரணாநி| தத்ர ஶீதாம்புபரிபிக்தஸ்ய சந்தநதகரோஶீரகுஷ்டவேணுபத்ரிகாऽமதாஸோமவல்லீஶ்வேதாபத்மகாலீயகைரநுலேபநம்| வேணுபத்ரிகா-பாஷ்பிகா| ஏதாந்யேவ ச ஸகபித்தரஸகோமூத்ராணி பாநம்| கிரிகர்ணிகாஶ்வேதாமூலப்ரியங்குஸாரிவாமதுகஸர்பஸுகந்தாமகைர்வாருமூலாநி ஶேலுக்வாதபிஷ்டாநி ப்ரலேபஃ| அநேநோத்வர்தநோத்தர்ஷணபரிஷேகாநுலேபநபூஷணயாநஶய்யாஸ்தரணவஸ்த்ரகவசபாதுகோபாநத்பாதபீடா வ்யாக்யாதாஃ| விஶேஷதஸ்த்வாபரணகதே விகாரேऽஶ்வகந்தாபாமார்ககிணிஹீகதிரஶிரீஷகல்கைர்கோபித்தஸஂயுக்தைஃ ப்ரதேஹஃ| பாதபீடகதே ஶ்லேஷ்மாதகஸர்பஸுகந்தாகல்கோ மதுயுக்தஃ| சத்ரப்ரயுக்தே ஸ்போடாநாஂ க்ஷிப்ரபாகாநாஂ பவ்கஜாம்பவப்ரகாஶாநாஂ ப்ராதுர்பாவஃ| தத்ர மதுகபாடலாகபாடலாகஸேருகரோத்ராஞ்ஜநகுஷ்டஸர்பஸுகந்தாகதிரஶிரீஷகல்கைர்கோபித்தப்ரயுக்தைஃ ஸர்வ காத்ரப்ரதேஹஃ| அநேந சாமரவ்யஜநே வ்யாக்யாதே| ஶிரோऽப்யங்கப்ரயுக்தே வேதநாரந்திஜந்ம கேஶச்யவநஂ ச| தத்ர ஶ்யாமாபாலிந்தீதந்துலீயகசூர்ணததர்க்ஷபித்தைஃ ஸுபாவிதா கஷ்ணா மத்ப்ரலேபஃ| கோமயமாலதீமூஷிகபர்ண்யந்யதமரஸஃ கல்கோ வாऽகாரதூமோ வா| ஶ்லேஷ்மாதகரத்வக்பாடலாஶிரீஷமதூகஹரித்ராத்வயைரஜாக்ஷீராலோடிதைஃ பரிபேகஃ| அநேந ஶிரஃஸ்நாநஸ்நபநோதககங்கதகஸ்த்ரகுஷ்ணீஷா வ்யாக்யாதாஃ| கர்ணபூரணப்ரயுக்தே ஶோபஶூலபாகாஃ ஶ்ரோத்ரவைகுண்யஂ ச்ச்| தத்ர பஹுபத்ராஸ்வரஸோ ததக்ஷௌத்ரயுக்தஃ கர்ணபூரணம், ஸோமவல்கலரஸோ வா ஸுஶீதஃ| முகாலேபப்ரயுக்தே முகஸ்ய ஶ்யாவதா பத்மகண்டகாஶ்ச பவந்த்யப்யங்கஜாஶ்ச விகாராஃ| தத்ர மதுகபய ஸ்யாபந்துஜீவபஞ்ஜீபுநர்நவாசந்தநைஃ ஸததைர்லேபோ மதுஸர்பிஷோஃ பாநஂ ச| ஸவிஷபுஷ்பாத்ராணாத் ஶிரோநாஸாவ்யதா ஸாஶ்ருநேத்ரதா கந்தாஜ்ஞாநஂ ச| தத்ராநந்தரோக்தோ விதிர்பாஷ்போதிதஶ்சேதி| பவதி சாத்ர| பலமூலச்சதாதீநாஂ தத்யாத்ப்ரக்ஷாலநோதகம்| பாஜநவ்யஞ்ஜாநாஂ ச ததா குர்யாததந்திர்தஃ|| க்ரேயாணி க்ராபயித்வா து ஸ்பஶ்யாந் ஸஂஸ்பஸ்ய தாநபி| ப்ரதீவாபஂ ததோ தத்வா ப்ரதீக்ஷ்யைவைகநாடிகாம்|| ததோ விஜ்ஞாய ஶுத்திஂ ச பாஜநஸ்யோதகஸ்ய ச| ஆஹாரமுபயுஞ்ஜீத யதாவத்வஸுதாதிபஃ|| மந்தஂ தீக்ஷ்ணவிஷாப்யாஸே விஷமுத்தீர்யதே பஶம்| தஸ்மாத்தீக்ஷ்ணவிஷஂ ஹஸ்தே பத்நீயாத்குஶலோ பிஷக்|| விஷஸந்தாரணஂ தந்யஂ ரக்ஷோக்நஂ ப்ரீதிவர்த்தநஂ| அபி ச| ஸாபிதாநகடீமூடபலகஸ்தாபிதௌஷதம்| ப்ராகுதீச்யோர்திஶோர்குப்தஂ பைஷஜ்யாகாரமிஷ்யதே|| கட்யாதீநி-மத்தணகாஷ்டமயாநி| உச்சைஃ ப்ரஶஸ்ததிக்தேஶஂ பஹுவாதாயநஂ மஹத்| மஹாநஸஂ ஸுஸஂமஷ்டஂ விஶ்வாஸ்யஜநஸேவிதம்|| ஸத்த்வாஃஸ்தாதிஷ்டிதத்வாரஂ கக்ஷ்யாவத்ஸவிதாநகம்| ஸுதௌதத்தடகும்பாதி பரிஶுத்தஜலேந்தநம்|| ஸ்வகர்மகுஶலா தக்ஷாஃ ஸூதாஸ்தத்ராப்ரமாதிநஃ| க்லுப்தகேஶநகாஃ பித்ர்யா ராஜ்ஞஃ கத்யைரங்கதாஃ|| தேஷாமதிபதிர்விப்ரஃ குலஜஃ ஸிபரீக்ஷிதஃ| ஸஂவிபக்தஶ்ச பக்தஶ்ச ஶுசிர்வைத்யவஶாநுகஃ|| ஸஂவிபக்தஃ-உதாஸீநஃ| ஸர்வேऽபி பூபதாஸந்நாஃ ஶஸ்தாஃ ஸததமீத்தஶாஃ| மிதோ விக்ரஹஸங்காதரஹிதா பூபதே ஹிதாஃ|| தாந் வைத்யோ குணவாநேகோ மநஸா ப்ரதிஜாகயாத்| பூபத்தேஹோபகரணஸஂரக்ஷணஸமுத்யதஃ|| அதாப்யமித்ரஂ வ்ரஜதோ ஜிகீஷோர்வைத்யஃ ஸுஸஜௌஷதஶஸ்த்ரயந்த்ரஃ| துங்கத்வஜாக்யாதநிவாஸபூமிர்யுத்தாகதஂ யோதஜநஂ சிகித்ஸேத்|| பந்தாநமுதகஂ சாயாஂ பக்தஂ யவஸமிந்தநம்| தூஷயந்த்யரயோ யஸ்மாத்தத்வித்யாச்சோதயேத ச| ப்ரஸ்தாநஂ வா நிவேஶஂ வா நாவிஜ்ஞாய ப்ரயோஜயேத்| பூவாரிதணகாஷ்டாஶ்மமார்கந் மார்கவநஸ்பதீந்|| விஷேணோபஹதா பூமிஃ க்வசித்தக்தேவலக்ஷ்யதே| ப்ரம்லாநதணகுல்மாதிர்மதகீடஸரீஸபா|| விஶீர்யந்தே குரநகா தாஹகண்டூருஜாந்விதாஃ| சர்திர்மூர்ச்சா ஜ்வரோ மோஹஃ ஶிரோதுஃகஂ ச ஜாயதே|| தத்ர ஸௌபாஞ்ஜநாந்மூலஂ வல்லீஂ ஸோமமுஶீரகம்| மாதுலுங்கரஸஂ ஹிங்கு பாயயேத்ததிமாத்ரயா|| வல்லீப்ரியங்குஃ| மூத்ராண்யஜாவிஹஸ்திப்யோ மாஂஸாநி ருதிராணி ச| ஸர்வகந்தைஃ ஸமாயோஜ்ய பசேத்பக்வே ச நிக்ஷிபேத்|| ஸோமராஜீஂ ஸுநந்தாக்யாஂ ஸரலாஂ கந்தநாகுலீம்| சாரடீஂ த்ராயமாணாஂ ச ப்ரோக்ஷயேத்தேந தாஂ புவம்|| ஸுநந்தாக்யா-கோரோசநா| சாரடீ-பத்மசாரிணீ| ஸவிஷஂ விரஸஂ தோயஂ கோவிஷ்ணஂ ராஜிபிஶ்சிதம்| பேநிலஂ குரு விச்சிந்நஂ ககைரநபிநந்திதம்|| மதாகுலிதமத்ஸ்யஂ ச ஸ்பர்ஶாத்தச்சோபகண்டுமத்| ஓதநஃ ஸாதிதஸ்தேந புக்தமாத்ரோ விதஹ்யாஏ|| விதக்தஃ பச்யதே கச்ச்ராத்பவ்கோ மூர்ச்சாஜ்வரப்ரதஃ| தர்ஶயேத்ஸர்வதோ நீலபீதகர்புரலோஹிதம்|| தத்ர ஶிக்ர்வாதிமகதஂ பூமிதோஷோதிதஂ பிபேத்| அஜஶங்கீஂ விஶாலாக்யாஂ விஷக்நீமுத்தமாரணீம்|| பணிஜ்ஜகஂ ப்ரதிவிஷாஂ தக்த்வா தத்பஸ்ம காலயேத்| பஹுஶோ காலிதஂ தச்ச பாசயேத்தத்ர ச க்ஷிபேத்|| கல்கயேத்வா ப்ரதீவாபஂ ஸரலாஂ ரஜநீத்வயம்| ஏலாமுதீச்யஂ மஞ்ஜிஷ்டாஂ ஸுநந்தாஂ பாகுசீமபி|| பாத்யந்தே பிந்தவஸ்தஸ்மாத்யத்ர தந்நிர்விஷீபவேத்|| பாடலாபாரிபத்ராஶ்வகர்ணஸ்யாமாக ஶிக்ருகாந்|| கலஶாந்தர்கதாந் த்க்த்வா ப்ரக்ஷிபேத்ஸவிஷேऽம்பஸி| ஶீதே கர்மோ ஹிமஶ்சோஷ்ணே மாருதோ விஷஸஂயுதஃ|| ப்ரமமூர்ச்சாதிகாரீ ச ஶிக்ர்வாதிஸ்தத்ர சேஷ்யதே| தேவதாருநதாநந்தாமதுகாஞ்ஜநகைரிகம்|| வஜ்ரகந்தஂ லதாஂ ரோத்ரஂ விகிரேத் ஶ்லக்ஷ்ணசூர்ணிதம்| வக்ஷாக்ரேஷு பதாகாஸு தூஷ்யேஷு ஸுமஹத்ஸு ச|| ஸர்வதஶ்சூர்ணஸம்பர்காந்நிர்விஷோ ஜாயதேऽநிலஃ| விகதா பவதி ச்சாயா பாதபே விஷதூஷிதே|| நிர்கந்தமதிகந்தஂ வா தத்புஷ்பஂ ஹச்சிரோருஜம்| குர்யாத், பலபலாஶாதி கண்டூஆகாதிஸாரகத்|| பூமி முத்திஶ்ய யத்ப்ரோக்தஂ தத்ஸர்வஂ தத்ர ஶஸ்யதே| ந ச கந்யாமவிதிதாஂ ஸஂஸ்பஶேதபரீக்ஷிதாம்|| விவிதாந் குர்வதே யோகாந் குஶலாஃ கலு மாநவாஃ| ஆஜந்மவிஷஸஂயோகாத்கந்யா விஷமயீ கதா|| ஸ்பர்ஶோச்ச்வாஸாதிபிர்ஹந்தி தஸ்யாஸ்த்வேதத்பரீக்ஷணம்| தத்தஸ்தகேஶாஸஂஸ்பர்ஶாந்ம்லாயதே புஷ்பபல்லவைஃ|| ஶய்யாயாஂ மத்குணைர்வஸ்த்ரே யூகாபிஃ ஸ்நாநவாரிணி| ஜந்துபிர்ம்ரியதே ஜ்ஞாத்வா தாமேவஂ தூரதஸ்த்யஜேத்|| நாப்ரோக்ஷிதஂ நாவிதிதஂ பிஷஜா நாநவிக்ஷிதம்| நாப்ராஶிதஂ ச ஸூதாத்யைஃ கிஞ்சிதாஹாரயேந்நபஃ|| தந்யஂ ஸர்வார்தஸித்தாக்யஂ பாத்மரக்ஷோவிஷாபஹம்| பரஂ சக்ஷுஷ்யமாயுஷ்யஂ ஶத்ருக்நஂ வக்ஷ்யதேऽஞ்ஜநம்|| அத ஶுக்லபக்ஷே புண்யேऽஹநி புஷ்பபுநர்வஸுஹஸ்தசித்ராமகஶிரஃ ஶ்ரவணரேவதீஶதபிஷக்ப்ராஜாபத்யோத்தராணாமந்யதமேந நக்ஷத்ரேண யோகமுபகதே பகவத்யோஷதிபதௌ ப்ரஶஸ்தே முஹூர்தே ஸிந்துஸ்த்ரோதஃ ஸமுத்தஂ ஸ்நிக்தஂ ஸப்ரபஂ கந்தவர்ணச்சேதைர்நீலித்பலாபமஞ்ஜநமாஹரேத்| தஸ்யாஷ்டௌ பாகாஃ, கநகரஜதோதும்பராணாமேகைகோ பாகஃ, தத்ஸர்வஂ மூஷாயாஂ ப்ரக்ஷீப்ய, பலிமங்கலபூர்வகமக்நிமுபஸமாதாய, கதிரகதரதவஸ்யந்தநாந்யதமதாருபிர்கோமயைர்வா ப்ரஜ்வாலயேத்| ததஶ்சார்யாவலோகிதேஶ்வரமார்யதாராஂ ப்ரஹ்மதக்ஷாஶ்விருத்ரேந்த்ராத்யஸோமவருண- வைஶ்வாநரவாயுவிஷ்ணுஜநகபரத்வாஜ்தந்வந்தரிஸுஶ்ருதபவஸுகந்யா-ஸ்கந்தச்யவநவைநதேயாநந்யாஶ்ச யதாவித்யுக்ததேவதாஃ ஸுமநோऽக்ஷதலாஜாஸ்வஸ்திகஸஂயாவநிஸ்துஷயவஸஂஸ்கதகுடததமிஶ்ரபாயஸைரர்சயித்வா,வத்தவைத்யப்ராஹ்ராணாஂஶ்ச ஶுக்லவாஸஸோ மஹதீபிர்தக்ஷிணாபிஃ பூஜயித்வா, தஸ்மிந்நக்நௌ ததஞ்ஜநஂ த்மாதஂ த்மாதமாவர்த்ய பதக்பதங்கிஷேசயேத்| கோஶகத்ரஸமூத்ரகதததிக்ஷௌத்ரவஸாமஜ்ஜதைலமத்யஸர்வகந்தாம்புஶர்கரோதகேக்ஷுரஸேஷு, ததா ஹரீதக்யாமலகபிபீதககாஶ்மர்யமத்வீகாஶங்காடககஸேருகோத்பலநலிநஸௌகந்திகமணா-லிகாக்வாதேஷு, ததாலாவகபிஞ்ஜலைணஶஶஹரிணகுலீரரஸேஷு, ததா மதுகசந்தநகாலாநுஸார்யநலதபத்மகோஶீரமஞ்ஜிஷ்டாநந்தாகைரிககுங்குமோதகேஷு| காலாநுஸார்யஂ-ஶைலேயம்| ததஃ ஶுக்லே வாஸஸி பத்த்வா த்வாதஶராத்ரமாந்தரிக்ஷேऽம்பஸி வாஸயேத்| தத்ஶ்சாயாயாஂ விஶோஷ்ய ஸ்படிகமுக்தாப்ரவாலகாலாநுஸார்யப்ரதீவாபஂ புநரபி பலிமங்கலபூர்வகமஹரவாஸஸா கந்யயா த்தஷதி பேஷயித்வா ஸுவர்ணரஜததாம்ரஶங்கஶைலத்விரதரநகவலவைடூர்யஸ்படிகமேஷஶங்க்யஸநஸாராந்யதமதடி-தாயாமஞ்ஜநிகாயாஂ நிதாபயீ| கவலஂ-மாஹிஷஂ ஶங்கம்| அத புநரபி பூர்வவத்கதஸ்வஸ்த்யயநஂ ஸாவித்ரேண கர்மணாऽதர்வவித்த்விஜந்மநா விதிவத் ததபிஸஂஸ்குர்யாத்| ததோ கஜஸ்கந்தமாரோப்ய பாண்டுரச்சத்ரசாமரவாலவ்யஜநைரநுகதஂ ததா ஶங்கதுந்துபிஸ்வநைர்த்விஜாதிவரப்ரயுக்தைஶ்ச வேதவாதமிஶ்ரைஃ புண்யாஹகோஷைஃ கதபுஶ்போஹாரஂ வைத்யகஹாந்நாயககஹமநுப்ரவேஶயேத்| அநந்தரஂ ச தேந விதேஹாதிபோபதிஷ்டேந ஸர்வார்தேஷு ஸித்தேநாஞ்ஜநேந யதோக்தாநாமேவாஞ்ஜநபாஜநத்ரவ்யாநாமந்யதமயா ஶலாகயா கோப்ராஹ்ராணபூஜாபூர்வகஂ ஶுசிஃ ஸநியமோ பூத்வா தாரிணீமிமாஂ வித்யாமதீயாநஃ பூர்வமக்ஷி தக்ஷிணமஞ்ஜயேத்| நமஶ்சக்ஷுஃபரிஶோதநராஜாய ததாகதாயார்ஹதே ஸம்யக்ஸம்புத்தாய| தத்யாதா ஊசக்ஷுஃப்ரஜ்ஞாசக்ஷுர்ஜ்ஞாநசக்ஷுர்விஜ்ஞாநசக்ஷுர்விஶோதய ஸ்வாஹா| தத் பரஂ தாமேவ தாரிணீமநுஸஂஸ்மரத் ஸாயஂப்ரதஃ ப்ரத்யஹமேதேத்பரமஂ பவித்ரமாரோக்யகரமூர்ஜஸ்கரஂ ஸர்வ விக்நஹரமஞ்ஜாநமஶ்விப்யாமிந்த்ரஸ்ய வத்ரவதாப்யுத்யதஸ்ய ப்ராக்ப்ரகல்பிதம்| த ஸ்மாதேதத்ராஜ்ஞாஂ ராஜமஹாமாத்ராணாஂ ச மஹீஂ விஜிகீஷமாணாநாஂ ப்ராஹ்ராணாநாஂ ச வேதாத்யயநமந்யத்வா மஹச்சாஸ்த்ரமவகாஹமாநாநாஂ ப்ரஸந்நமநா பிஷக் ப்ரகல்பயேதிதி| பவந்தி சாத்ர| அத யோகாஃ ப்ரவக்ஷ்யந்தே பஹஸ்பதிகதாஃ| ஶிவாஃ| யாந் ஸேவமாநோ நபதிஃ ஶத்ருப்யோ நைதி வஞ்சநம்|| பில்வாடகீயவக்ஷாரபாடலாபாஷ்பிகோஷணாஃ| ஶ்ரீபர்ணீஶல்லகீயுக்தா நிஷ்வ்காதஃ ப்ரோக்ஷணஂ பரம்|| ஆடகீ-ஸௌராஷ்ட்ரீ| ஸவிஷஂ ப்ரோக்ஷிதஂ தேந ஸத்யோ பவதி நிர்விஷம்| யவஸேந்தநபாநீயவஸ்நஶய்யாஸநௌதநம்|| கவசா பரணச்சத்ரவாலவ்யஜநவேஶ்ம் ச| ஶேலுபாடல்யதிவிஷாஶிக்ருகோபீபுநர்நவம்|| ஸமங்காவக்ஷமூலத்வக்கபித்தவஷஶோணிதம்| ஸஹதந்தஶடஂ தத்வத்ப்ரோக்ஷணஂ விஷநாஶநம்|| ஶோணிதஂ-குங்குமம்| லாக்ஷாப்ரியங்குமஞ்ஜிஷ்டாஸமங்காலஹரேணுகாஃ| ஸயஷ்ட்யாஹ்வா மதுயுதா பப்ருபித்தேந கல்கிதாஃ|| நிகநேத்கோவிஷாணஸ்தாஃ ஸப்தராத்ரஂ மஹீதலே| ததஃ கத்வா மணிஂ ஹேம்நா பத்தஂ ஹஸ்தேந தாரயேர்|| ஸஂஸஷ்டஂ ஸவிஷஂ தேந ஸத்யோ பவதி நிர்விஷம்| பப்ருஃ-நகுலஃ| மநோஹ்வாலஶமீபுஷ்பத்வங்நிஶாஶ்வேதஸர்ஷபாஃ|| கபித்தகுஷ்டமஜிஷ்டாஃ பித்தேந ஶ்லக்ஷ்ணகல்கிதாஃ| ஶுநோ கோஃ கபிலாயாஶ்ச ஸௌம்யா க்யோऽயஂ வரோऽகதஃ|| விஷஜித்பரமஂ கார்யோ மணிரத்ரசபூர்வவத்| மூஷிகாऽஜருஹா வாபி ஹஸ்தே பத்தா விபாபஹா|| ஹரேணுமாஂஸீமஞ்ஜிஷ்டாரஜநீமதுகஂ மது| அக்ஷத்வக் ஸுரஸஂ லாக்ஷா ஶ்வபித்தஂ பூர்வவந்மணிஃ|| வாதித்ராணி பதாகாஶ்ச பிஷ்டைரேபிஶ்சலேபிதாஃ| ஶ்ருத்வா த்தஷ்வா தமாக்ராய ஸத்யோ பவதி நிர்விஷஃ|| த்ர்யூஷணஂ பஞ்சலவணஂ மஞ்ஜிஷ்டாஂ ரஜநீத்வயம்| ஸூக்ஷ்மைலாஂ த்ரிவதாஂ பத்ரஂ விடங்காநீந்த்ரவாரூணீம்|| மதுகஂ சேதி ஸக்ஷௌத்ரஂ கோவிஷாணே நிதாபயேத்| தஸ்மாதுஷ்ணாம்புநா மாத்ராஂ ப்ராக்பக்தாஂ யோஜயேத்ததா|| விஷஂ புக்தஂ ஜராஂ யாதி நிர்விஷேऽபி ந தோஷகத்| ஜதுஸர்ஜரஸோஶீரஸர்ஷபாபாத்ரவாலகைஃ|| ஸவேல்லாருஷ்கரபுரைஃ குஸுமைரர்ஜுநஸ்ய ச| தூபோ வாஸகஹே ஹந்தி விஷஂ ஸ்தாவரஜங்கமம்|| ந தத்ர கீடாஃ ஸவிஷா நோந்துரா ந ஸரீஸபாஃ| ந கத்யாஃ கார்மணாத்யஶ்ர தூபோऽயஂ யத்ர தஹ்ராதே|| ஶிகிபிச்சஂ பலாகாஸ்தி ஸர்ஷபாஶ்சந்தந கதம்| தூபோ விஷக்நஃ ஶயநவஸநாஸநகேஹகஃ|| விஶாலாவ்யோஷமஞ்ஜிஷ்டாயஷ்டீலவணபஞ்சகம்| த்விநிஶாபத்ரவேல்லைலாத்ரிவச்சூர்ணஂ ஸமாக்ஷிகம்|| பூர்வோக்தஂ த்ர்யூஷணாதிஂ ச ஸ்நாநீயேऽம்பஸி யோஜயேத்| க்வாதோऽதவாऽர்ககுஸுமஶ்வேதாபாமார்கஸர்ஷபைஃ|| ஸதத்யாஜ்யஃ கதோ யுக்தைஃ காமாதாநாகுலீயகைஃ| கல்கோ வா சந்தநக்ஷீரிபலாஶத்ருமவல்கலைஃ|| மூர்வைலவாலுஸுரஸாநாகுலீதந்துலீயகைஃ| க்வாதஃ ஸர்வோதகார்யேஷு காகமாசீயுதைர்ஹிதஃ|| ரோசநாபத்ரநேபாலீகுங்குமைஸ்திலகஂ வஹந்| விஷைர்ந பாத்யதே ஸ்யாஞ்ச நாரீநரநபப்ரியஃ|| சூர்ணைர்ஹத்ராமஞ்ஜிஷ்டாகிணிஹீகணநிம்பஜைஃ|| திக்தஂ நிர்விஷதாமேதி காத்ரமித்யாஹ கௌதமஃ|| நஸ்யபாநாஸாநாலேபைர்யுஞ்ஜ்யாத்ஸஞ்ஜீவநாதிகாந்| அகதாந் விஷஜக்தஸ்ய தீக்ஷ்ணாநி தமநாநி ச|| அகதாந்-விஷதந்த்ரோக்தாந்| பிப்பலீமதுகக்ஷௌத்ரஶர்கரேக்ஷுரஸைஃ ஸஹ| விரேசநஂ ஶிராமோக்ஷஂ ப்ரப்தஂ விஸ்ராவணஂ யதி|| ஹ்ரதயாவரணஂ கார்யஂ ப்ராகேவாமித்ரமத்யகஃ| பிபேத்ததமஜேயாக்யமமதஂ வாऽப்யபுக்தவாந்|| அஜேயாமதே-விஷதந்த்ரோக்தே| ஸர்பிஃ க்ஷௌத்ரஂ ததி க்ஷீரமந்ததஃ ஶீதலஂ ஜலம்|| அந்ததஃ-அந்தே ஸர்வாபாவே, அத ஏவ பூர்வேஷு பூர்வாபாவே பரமித லப்யதே| ஸிதாமதுகபாலிந்தீகல்கவந்மாஂஸமிஷ்யதே|| கோதாஹரிணபப்ரூணாஂ ஸகணாஶுண்டி பார்ஷத்தம்| ஸநாகரஂ ஸாதிவிஷஂ ஶிகிநஃ ஸஸிதோபலம்|| ஸுஶீதாஃ ஸகதாஶ்சைஷாஂ யதாஸ்வஂ கல்பிதா ரஸாஃ| இத்யஂ விஷகராதிப்யோ ரக்ஷேத்வைத்யோ நரேஶ்வரம்| ஸ்யாத்ததுச்சேத உச்சேதஃ ப்ரஜாநாஂ ஸர்வகர்மணாம்|| ஆஜ்ஞாதைர்யக்ஷமாத்யாகா மாநுஷத்வேऽப்யமாநுஷாஃ| யத்ராஜ்ஞஃ கர்மபிஸ்தஸ்மாதாராத்யோऽஸாவதீந்த்ரியைஃ|| யத்ர ஸாக்ஷாந்நபஸ்தத்ர நிஜ்ஞாதஃ ப்ரவிஶேத்பிஷக்| ந ஸம்மதோऽப்யநுசிதஂ யாநஸ்தாநாஸநஂ பஜேத்|| உசிதஂ புரதோ ராஜ்ஞஸ்திஷ்டேத்வாக்யஂ ச நாக்ஷிபேத்| அஹீநகாலஂ ராஜார்தஂ, ஸ்வார்தஂ ப்ரியஹிதைஃ ஸஹ|| தேஶே காலே பரார்தஂ ச வதேத்தர்மார்தஸஂஹிதம்| நாநுஶிஷ்யாதபச்சந்தஂ மஹதேதத்தி ஸாஹஸம்|| நாசரேதஹிதேநைநஂ மூலோச்சேதகரஂ ஹி தத்| அநுகூலஂ ஹிதஂ வாச்யமஹிதாத்வாரயேந்மிதஃ|| உதாரைஃ ஸாந்த்வதந்வாக்யைர்தோஷஶ்சேத்ததுபேக்ஷயா| தூஷ்ணீஂ வா ப்ரதிவாக்யே ஸ்யாத்வர்ஜயேத்த்வேஷ்யஸங்கதாம்|| விபஶ்சிதப்யசித்தஜ்ஞோ பாலஶோऽபி து பாவவித்| அதிப்ரியோऽபி த்வேஷ்யோऽபி யாத்யாஶு விபரீததாம்|| நிவேத்ய ராஜ்ஞே குர்வீத கார்யாணி ஸுலகூந்யபி| ந யாயாந்ந சிரஂ திஷ்டேத்கோஶஸ்தாநாவரோதயோஃ|| ஸ்வல்பேऽபி தர்ஶயே த்துஷ்டிஂ லாபேऽநுத்ததமாநஸஃ| மிதஃ கதநமந்யேந கௌலீநஂ த்வந்த்வவாதிதாம்|| வஸ்த்ராதி ராஜ்ஞஃ ஸத்தஶஂ ராஜலீலாஂ ச வர்ஜயேத்| தத்தஂ யத்து நபேணைவ தத்தார்ய துஷ்டிவத்தயே|| ஹஸிதவ்யே ஸ்மிதஂ குர்யாத்ப்ரபோரேவாநுவத்திதஃ| உச்யமாநேऽவலம்பேத பரமர்மணி மூகதாம்|| ஸ்வமர்மணி து பாதிர்யஂ தைர்யமாதுர்யஸௌஷ்டவம்| அத்யாயாஸேந நாத்மாநஂ குர்யாததிஸமுச்ச்ரிதம்|| பாதோ யதா ஹிதுஃகாய நோச்ச்ராயஃ ஸுககத்ததா| ஆஸந்நஸேவா நபதேஃ க்ரீடாஶஸ்த்ராஹி பாவகைஃ|| கௌஶலேநாமஹதா விநீதைஃ ஸா நிருத்த்யதே| ப்ராப்ய துஷ்ப்ராபமைஶ்வர்யஂ பஹுமாநஂ ச பூபதேஃ|| யதோபயுஞ்ஜீத சிரஂ ததாஸ்யாதப்ரமாதவாந்| விதத்யாத்பரிதஃ ஶய்யாஂ ரக்ஷாமந்த்ராபிமந்த்ரிதாந்|| ராத்ரௌ ஸித்தார்தகாந் பூதிமக்ஷதைரந்விதாஂ ஶுசிம்| ரக்ஷாஶக்திஂ ததோச்சீர்பே ஸயவாங்குரயாவகாம்| ஸதூர்வஂ பூர்ணகலஶஂ ஸபுஷ்பபலபல்லவம்| உபஹாரஂ ச ஸந்த்யாயாஂ புக்த்வா சாந்தே நிஶாஸு ச|| ஏதஸ்வஸ்த்யநஂ கர்ம கர்தவ்யஂ ஶுசிநா ஶுசேஃ| ஆயுஷ்யஂ பௌஷ்டிகஂ பூதவிஷகார்மணபாப்மஜித்|| ஸங்க்ஷேப ஏஷவிஷபாலநஸாதநாய ப்ரோக்தஸ்து விஸ்தரவிதிஃ புநருத்தரேஷு| ஆலோச்ய ஸம்யககிலஂ மதிபூவகாரீ யுஞ்ஜீத தத்பரிகலய்யவிகாரசிஹ்நம்|| இதி விஷகரரக்ஷோணாயோபதேஶஂ பஜதி நரபதிர்யோ நித்யமேவாப்ரமத்தஃ| நிஜபரரிபுவந்தைப்ரதஷ்யோ மஹாத்மா ஸ ஜநயதி ஜநாநாஂ க்ஷேமயோகௌ சிராய|| "இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விஷபுக்தாய புஂஸே ஊர்த்வமதஶ்ச ஶுத்தாய காலே ஸூக்ஷ்மஂ- அதிஶ்லக்ஷ்ணஂ தாம்ரசூர்ணஂ ஸமாக்ஷிகஂ தத்யாத்| கிம்பூதம்? ஹத்விஶோதநஂ,- ஹதயஶுத்தயே இத்யர்தஃ| விஷபுக்தாயேதி 'ஆஹிதாக்ந்யாதித்வாத்' பரநிபாதஃ| கால இத்யுபலக்ஷணம்| தேஶஸாத்ம்யாக்ந்யாதீந் வ்யபேக்ஷேதேத்யர்தஃ| ஶுத்தே ஹதே-ஸ்வலிங்கே ஜ்ஞாதே, ததஃ-அநந்தரஂ, ஹேமசூர்ணஸ்ய ஶாணஂ-கர்ஷசதுர்தாஂஶஂ, தாபயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- கதபூர்வோக்தோபசாரஸ்ய விஷஶேஷஶங்காநிவத்யர்தமுபசாரமாஹ-விஷபுக்தாயேதி| ஶுத்தாயேதி புநரபி கதவமநவிரேசநாய| காலே-ஔஷதகாலே, ஸஂஸர்ஜநக்ரமாநந்தரமித்யர்தஃ| ஹத்விஶோதநஂ-ஹதயஸ்திதவிஷநிர்ஹரணஂ, தாம்ரசூர்ணஂ ப்ரயோஜயேத்| ததஃ-கர்ஷசதுர்தாஂஶம்,ஹேமசூர்ணமத்யாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஹேம பிபதீதி-ஹேமபஃ, தஸ்யாங்கே விஷஂ ந ஸஜ்ஜதே| கதம்? பத்மபத்ரே ஜலமிவ| தஸ்ய ச ஹேமபஸ்ய விஸ்தீர்ணமாயுர்ஜாயதே| ஏஷ விதிர்கரேऽபி ஸ்மதஃ, யோ விஷ உக்தஃ| ஸஜ்ஜத இத்யத்ராத்மநேபதஂ சிந்த்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸுவர்ணப்ரயோகபலமாஹ-ந ஸஜத இதி| ஹேமஂ பிபதீதி-ஹேமபஃ, தஸ்யாங்கே விஷஂ ந ஸஜதே-ஸங்கஂ ந கச்சதி, விபுலஂ சாயுர்ஜாயதே| ஸஜ்ஜத இதி பாடே ஸங்கார்தகஷஞ்ஜேராத்மநேபதத்வஂ சிந்த்யம்| விஷோக்தவிதிஂ கேரேऽப்யதிதிஷதி-கரேऽப்யேஷ இதி| கரஂகத்ரிமஂ விஷம்| "கௌணமுக்யயோர்முக்யே கார்யஸம்ப்ரத்யயஃ" இதி ந்யாயாத் கரே விஷவிதேரப்ராத்பத்வாததிதேஶஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விருத்தஂ சாஹாரஂ விஷகரோபமஂ வித்யாத்| விஷகரவத்விருத்தாஹாரா அபி வ்யாதிமத்யுஹேதவ இத்யர்தஃ| ததா சோக்தஂ ஸங்ஹ்க்ரஹே(ஸூ.அ.௯)-"விஸ்போடகுல்மமதவித்ரதிமேஹயக்ஷ்மதேஜோபலஸ்மதிமதீந்த்ரயசித்தநாஶம்| குர்யாத்விருத்தமஶநஂ ஜ்வரமஸ்ரபித்தமஷ்டௌ கதாஂஶ்ச மஹதோ விஷவச்ச மத்யும்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத விரோதாதந்நபாஅநக்ஷா| விருத்தாந்நஸ்ய தோஷஹேதுத்வமாஹ-விருத்தமபீதி| விருத்தஂ-ஸஂயோகாதிவிரோதவத்| கஸ்யசித்விருத்தாஹாரஸ்ய விஷவத்ஸத்யோ நாஶகத்வாத் கஸ்யசித்கவத்காலாந்தரநாஶகத்வாத்ரோகஜநகத்வாச்சோபமாநத்வயமுக்தம்| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே( ஸூ. அ. ௯ ) "விஸ்போடகுல்மமதவிததிஶோபய-க்ஷ்மதேஜோபலஸ்மத்திமதீந்த்ரியவித்தநாஶாந்| குயாத்விருத்தமஶநஂ ஜ்வரமஸ்ரபித்தமஷ்டௌ கதாஂஶ்ச மஹதோ விஷவச்ச மத்யும்|| " இதி "| விரோதஶ்ச ஸப்ததா,-ஸஂயோகஸஂஸ்காரமாத்ராதேஶகாலாவஸ்தாஸ்வபவபேதாத்| ஸஂயோகஸ்த்ரிதா,- பலவத்குணாநாஂ ஸாம்யத் வைஷம்யாத் ஸாம்யவைஷம்யாப்யாஂ ச| ஏவஂ நவ பேதாஃ| நே ச ஸோதாஹரணாஃ ஸங்க்ரஹே தர்ஶிதாஃ (ஸூ. அ. ௯)- " பலிநாஂ மிதா குணாநாஂ விஷமதயா ஸமதயாऽப்யுபயதாऽபி| ஸஂஸ்கரதிவஶாதபி பவதி நிஸர்காதபி விரோதஃ|| க்ஷீரஂ குலத்தைஃ பநஸேந மத்ஸ்யைஸ்தப்தஂ ததி க்ஷௌத்ரகதே ஸமாஂஶே| வார்யூஷரே ராத்ரிஷு ஸக்தவஶ்ச தோயாந்தராஸ்தே யவகாஸ்ததா ச||" இதி| தே ச வக்ஷ்யமாணேஷு ஸ்வபுத்தயா விவேசநீயாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆமிஷஂ-மாஂஸஂ, ஆநூபஂ-மஹாமகவாரிசரவாரிஶயாக்யஂ, மாஷாதிபிஃ ஸப்தபிஃ ஸஹ விருத்யதே| ஆநூபேஷ்வபி மத்யே விஶேஷாத்-அதிஶயேந, பயஸா ஸஹ மத்ஸ்யா விருத்யந்தே| யதோ மத்ஸ்யக்ஷீரே ஸ்வாதுரஸவிபாகித்வாந்மஹாபிஷ்யந்திநீ, ஶீதோஷ்ணயோகாச்ச பரஸ்பரவிருத்வே| மஸ்த்யேஷ்வபி சிலீசிமாக்யோ மத்ஸ்யஃ பயஸா ஸஹாத்யந்தவிருத்தஃ| ஸ புநஃ ஶகலீ லோஹிதாக்ஷஃ ஸர்வதோ லோஹிதராஜிஃ ப்ராயோ பூமௌ சரதி, ஸோऽத்யபிஷ்யந்திதமத்வாத்ஸுதராஂ விருத்தஃ| ஏஷ சாஹாரோऽநிர்திஷ்டவிகாரகாரீ யதோக்தாந் விஸ்போடாதீந் கரோதி| காலாந்தரேண ச சிகித்ஸாஂ விநா ப்ராணாநபி ஹரதி| கஶ்சிச்ச விருத்தாஹாரோ நிர்திஷ்டவிகாரகாரீ| யதா "உபோதகாऽதிஸாராய" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தத்ராநூபமாஂஸஸ்ய பாஷாதிர்பிதிர்விரோதமாஹ-ஆநூபமாமிஷமிதி| விரூடகஂ-அங்குரிதஂ தாந்யம்| மாஷாதிஷ்வே கேநாபி விரோதோ ஜ்ஞேயஃ| யதாஹ காரணாதிஃ-"குடமாஷதில க்ஷீரவிரூடபிஸமூலகைஃ| க்ராம்யாநூபௌதமாஂஸாநி த்வேகேநாபி விருத்யதே||" இதி| விரோதஶ்சைகத்யமப்யவஹாரே நது க்ரமேண| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (யதுக்தஂ ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௯, சரகே ச ஸூ. அ. ௨௬|௮௬) "க்ராம்யாநூபௌதகபிஶிதாநி மதுகுடதிலபயோமாஷமூலகபிஸவிரூடகைஶ்ச நைகத்யமத்யாத்|" இதி| உக்தேஷ்வபி மத்ஸ்யபயஸோர்விஶேஷாத்விரோதஃ| ததோऽபி பயஶ்சிலீசிமயோஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அம்லஂ த்ரவ்யஂ பயஸா ஸஹ ஸர்வஂ விருத்தம்| ஸர்வக்ரஹணஂ த்ரவாத்ரவக்ரஹணார்தம்| த்ரவஂ-காஞ்ஜிகாதி, அத்ரவஂ-சுக்ரிகாதிகமித்யர்தஃ| அந்யதா பயஸோ த்ரவஸமாநஜாதீயத்வாத் காஞ்ஜிகாத்யேவ த்ரவத்ரவ்யஂ விருத்யேத, ந சுக்ரிகாதிகமபி| நநு, ததீயயைவ ஸஹார்தோ லப்த ஏவ| யதா-"வாராஹஂ ஶ்வாவிதா நாத்யாத்" இத்யத்ர| ததஃ கிஂ ஸஹஶப்தேந| ஸத்யமேதத்| ஸஹக்ரஹணஂ து நியமார்தம்| ஸஹைகத்யமம்லேநோபயுஜ்யமாநஂ விருத்தம்| யதா த்வம்லேந கோரஸாதிநா க்ஷீரஶாகஸஂஜ்ஞவ்யஞ்ஜநகரணார்தஂ பயஃ ஸஂஸ்க்ரியதே ததா தஸ்ய த்ரவ்யாந்தரத்வாபத்தேர்விரோதோ நாஸ்தி| ததா, ததிக்ஷீராதிநா கதஂ பச்யதே தத்ராऽப்யவிரோத ஏவ, த்ரவ்யாந்தரத்வாத்| பூர்வஸ்யாऽபி ஸஹஶப்தஸ்யைவஂ ப்ராயமேவ ப்ரயோஜநமப்யூஹ்யமிதி| அபி ச, க்ஷீரே புக்தே உத்தரகாலமப்யம்லஂ ந போஜ்யமிதி ப்ரதிபாதநார்தஂ ச ஸஹக்ரஹணம்| ததா சோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.)-"ஸர்வஂ சாம்லஂ பயஸா ஸஹைகத்யஂ ததுத்தரஂ வா விருத்தம்" இதி| பலஂ ததேதி| பலஂ-அக்ஷோடாதி ச, பயஸா ஸஹ விருத்தம்| ஸர்வஶப்தஃ ஸர்வத்ர ந ஸம்பந்தநீயஃ, யதோ ந ஸர்வஂ பலஂ பயஸா ஸஹாப்யவஹர்துஂ விருத்தம்| அபி து கிஞ்சிதேவ| ததா ச முநிஃ பரிஸஂக்யயைவாऽபடத்(ச.ஸூ.அ.௨௬|௮௬)- "ததாऽऽம்ராம்ராதகலகுசகரமர்தமோசதந்தஶடபதரகோஶாம்ரபவ்ய ஜாம்பவகபித்ததிந்திடீகபாலேவதாக்ஷோடபநஸநாரிகேரதாடிமாமலகாந்யேவஂ ப்ரகாராணி சாந்யாநி" இதி| தஸ்மாந்ந ஸர்வஂ பலஂ பயஸா ஸஹாப்யவஹர்துஂ விருத்தம், கிந்து முந்யுக்தமேவ| தத்வதிதி பலவத், குலத்தாதயஃ பயஸா ஸஹ விருத்தாஃ| வரகோ-வ்ரீஹிபேதஃ, "வரகோத்தாலக" இதி ப்ராகுக்தேஃ (ஹ.ஸூ.அ.௬|௯)| வல்லமகுஷ்டகௌ ஶிம்பீதாந்யவிஶேஷௌ| உபலக்ஷணஂ சேதம்| 'மாஷநிஷ்பாவாவபி' ஹி விருத்தௌ பயஸா ஸஹேதி ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௯) கதிதம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அம்லாதிபிஃ பயஸோ விரோதமாஹ-விருத்தம்ம்லமிதி| ஸர்வமம்லஂ-த்ரவமத்ரவஂ ச, பயஸா ஸஹ விருத்தம்| ஸஹபாவோऽத்ர பயஸ உத்தரமபி ஸேவிதேநாம்லேந ஜ்ஞேயஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௯)- " ஸர்வஂ சாம்லஂ *பயஸைகத்யஂ தத உத்தரஂ வா விருத்தம்|" இதி| ததா ஸர்வஂ பலஂ-அம்லமநம்லஂ ச| தத்வத்குலத்தாதயஃ| வரகோ-வ்ரீஹிபேதஃ| கங்குஃ-ப்ரியங்குஃ| வல்லஃ-நிஷ்பாவஃ| மகுஷ்டஃ-கலாயபேதஃ| ஸுஶ்ருதஸ்த்வாஹ (ஸூ. அ.௨௦/௮)- "வல்லீபலகவககரீராம்லபலலவணகுலத்தபிண்யாக-ததிதைலாநூபௌதகவிரோஹிஶுஷ்கஶாகாஜாவிகமாஂஸத்யஜாம்பவ-சிலீசிமமத்ஸ்யகோதவராஹமாஷாஂஶ்ச நைகத்யமஶ்நீயாத் பயஸோऽந்தே வா|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பக்ஷயித்வேதி| ஹரிதகஂ மூலககுடேராதி புக்த்வா பயஸ்த்யஜேத், ந புநஃ ஶாகஂ மூலகாதி ஸ்நிக்தஸ்விந்நஂ ஶாகஸாதநேந ஸாதிதஂ புக்த்வா க்ஷீரஂ ந பக்ஷயேத்| ஏதஸ்மாதேவ ச ஜ்ஞாபகாத் மூலகாதீநாமுபயரூபத்வஂ வேத்யம், ஹரிதகத்வஂ ஶாகத்வஂ ச| ததா ச மூலகாதீநாஂ யதி ஶாகத்வப்ரஸித்திரேவாऽபவிஷ்யத், ததோ "ஹரிதகஂ மூலகாதி பக்ஷயித்வா" இதி தந்த்ரகந்நாவக்ஷ்யத்| தஸ்மாந்மூலகஸ்ய ஹரிதகத்வஂ ஶாகத்வஂ ச ஜ்ஞேயம்| லஶுநேந ஸஹ க்ஷீரஸ்ய ப்ரயோகோ ய உக்தஃ (ஹ.சி.அ.௯௪|௪௫)-"ஸாதயேச்சுத்துஶுஷ்கஸ்ய லஶுநஸ்ய சதுஃபலம்|" இதி| ஸ ந விருத்தஃ, அக்ந்யாதிஸம்பர்காத்ரவ்யாந்தரத்வாபத்தேஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பயோஹரிதகயோர்விதமாஹ-பக்ஷயித்வேதி| ஹரிதகாக்யஂ ஶாகஂ பக்ஷயித்வா பயோ ந பேயம்| கஸ்ய ஶாகஸ்ய ஹரிதகஸஂஜ்ஞா? இத்யபேக்ஷாயாமாஹ-மூலகாதி,-மூலகாதாரப்ய ஶாகவர்கோக்தஂ ஹரிதகஸஂஜ்ஞமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶ்வாவிதா-ஸேதாமாஂஸேந ஸஹ, வாராஹஂ மாஂஸஂ நாத்யாத்| அக்ரேऽபி நாத்யாதிதி க்ரியாயோகோ யாவத்த்யஜேதிதி க்ரியாந்தரம்| பஷதகுக்குடௌ தத்நா ஸஹ நாத்யாத்| ஆமாநி-அபக்வாநி மாஂஸாநி பித்தேந ஸஹ| மாஷஸூபேந ஸஹ மூலகம்| ஆவிஂ-மேஷஂ, குஸும்பஶாகேந ஸஹ| விரூடகஂ-அங்குரிததாந்யஂ, பிஸைஃ ஸஹ| மாஷஸூபாதீநாமந்யதமேந ஸஹ லகுசபலம்| கதல்யாஃ பலஂ தக்ரேண ஸஹ, தத்நா வா, தாலபலேந வா| கணோஷணாப்யாஂ ஸஹ காகமாசீம், கேவலேந மாக்ஷிகேண ஸஹ காகமாசீம், குடேந வா ஸஹ காகமாசீம், மத்ஸ்யாஃ பச்யந்தே யஸ்மிந் பாண்டே தத்ர வா ஸித்தாஂ காகமாசீம், நாத்யாத்| நாகரஸ்ய வா பசநே-ஶுண்டீபாகபாண்டே ஸித்தாஂ காகமாசீம், ததாऽந்யத்ர வா பாஜநே யதாருசிஸித்தாஂ காமாத்தாஂ காகமாசீஂ, ரத்ரிமுஷிதாஂ-பர்யுஷிதாஂ, நாத்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- வாராஹஶ்வாவிதோர்விரோதமாஹ- வாராஹமிதி| ஶ்வாவித்-ஸூசீஸத்தஶரோமா| ததிபஷதயோர்ததிகுக்குடயோஶ்ச விரோதமாஹ-தத்நேதி| பித்தாமமாஂஸயோர்விரோதமாஹ-ஆமமாம்ஸாநீதி| ஆமமாஂஸாநி-அபக்வமாஂஸாநி| மாஷஸூபமூலகயோர்விரோதமாஹ-மாஷஸூபேநேதி| அவிகுஸும்பஶாகயோர்விரோதமாஹ-அவிமிதி| பிஸாங்குரிததாந்யயோர்விரோதமாஹ-பிஸைரிதி| லகுசபலஸ்ய மாஷஸூபாதிபிர்விரோதமாஹ-மாஷஸூபேத்யாதி| ஆஜ்யஂ-ததம்| "பலஂ ததா" இதி க்ஷீரேண ஸஹ விரோதே ஸித்தே புநஃ க்ஷீரக்ரஹணஂ ப்ராக்பஶ்சாத்வா விரோதார்தம்| ததா ச ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௨௦௧௧௩)- "லகுசபலஂ தத்நா பயஸா மாஷஸூபேநப்ராக்பஶ்சாத்வா பயஸா ஸஹ வா விருத்தம்|" இதி| கதலீபலஸ்ய தக்ராதிபிர்விரோதமாஹ-பலஂ கதல்யா இதி| காகமாச்யாஃ கணாதிபிர்விரோதமாஹ-கணோஷணாப்யாமிதி| பிப்பலீமரிசாப்யாஂ மிலிதாப்யாம், கணோஷணாப்யாமிதி ஸமாஸகரணாத்| சந்தோநுரோதாத்ஸமாஸ இதி சேத் ந| "பிப்பலீமரிசாப்யாஂ மதுநா குடேந வா காகமாசீம்|" இதி ஸங்க்ரஹேऽபி (ஸு. அ. ௯)| குடமதுப்யாஂ பதக், ஸமாஸாகரணாத்| பாத்ரவிஶேஷஸஂஸ்காராத்காகமாச்யா விரோதமாஹ-ஸித்தாஂ வேதி| மத்ஸ்யாஃ பச்யந்தே யஸ்மிந் பாத்ரே தத்-மத்ஸ்யபசநம்| நாகரஸ்ய பசநே-ஶுண்டீபசநே| காகமாச்யாஃ பர்யுஷிதத்வாத்விரோதமாஹ-ஸித்தாமந்யத்ர வேதி| காமாதா-காகமாசீ| அந்யத்ர வா பாத்ர இதி பாத்ரவிஶேஷநிவத்யர்தம், யத்ர க்வாபி பாத்ரே ஸித்தா ஸதீ பர்யுஷிதா விருத்தேத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- மத்யாநிஸ்தல்யந்தே- பஜ்யந்தே, யேந ஸ்நேஹேந ஸஹ- மத்ஸ்யநிஸ்தலஸ்நேஹஃ, தத்ர ஸாதிதாஃ பிப்பலீஸ்த்யஜேத், விருத்தத்வாத்| நாத்யாதிதி ப்ரகதேऽபி த்யஜேதிதி வசநஂ ந கேவலஂ நாத்யாத், லேபாதிகமபி ந குர்யாதிதி ப்ரதிபாதநார்தம்| உத்தரத்ராபி த்யஜேதித்யஸ்யாநுவத்தாவேததேவ தாத்பர்யம்| காஂஸ்யபாத்ரே தஶராத்ரமுஷிதஂ ஸர்பிஸ்த்யஜேத்| தஶாஹாதர்வாகவிருத்தமேவ| அருஷ்கரே- பல்லாதகவிஷயே, உஷ்ணஂ- அந்நபாநாதிகஂ த்யஜேத்| ததா, "பேயஂ நோஷ்ணோபசாரேண" இத்யநேந மத்யஸ்யோஷ்ணஂ நிஷித்தஂ| ததா, "உஷ்ணமுஷ்ணார்தமுஷ்ணே ச யுக்தஂ சோஷ்ணைஃ "இதி மாக்ஷிகஸ்ய| ததா, தத்நோ-"நைவாத்யாந்நிஶிநைவோஷ்ணஂ வஸந்தோஷ்ண" இத்யாதிபிஃ| தஸ்மாந்மதுமத்யததிபல்லாதகேஷ்வப்யுஷ்ணஂ விருத்தமித்யத்ராசார்யோ யுக்த்யா ப்ரத்யபாதயத்| ஸங்க்ரஹே து ஸ்பஷ்டஂ கத்வோக்தஂ (ஸூ. அ. ௯)-"மத்யமதுததிபல்லாதகேஷு சோஷ்ணஂ|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸ்நேஹவிஶேஷஸஂஸ்காராத்பிப்பல்யா விரோதமாஹமத்ஸ்யநிஸ்தலநேதி| மத்ஸ்யா நிஸ்தல்யந்தே பஜ்யந்தே, யேந ஸ்நேஹேந ஸஃ-மத்ஸ்யநிஸ்தலநஃ| பாத்ரகாலவிஶேஷஸஂஸ்காராத்ஸர்பிஷோ விரோதமாஹ-காஂஸ்யே தஶாஹமிதி| காஂஸ்யே-காஂஸ்யபாத்ரே| தஶாஹஂ- தஶாஹோராத்ராந்| உஷ்ணாருஷ்கரயோர்விரோதமாஹ-உஷ்ணஂ த்விதி| உஷ்ணஸ்பர்ஷஂ த்ரவ்யஂ பல்லாதகே ப்ரயுஜ்யமாநஂ விருத்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- பாஸஃ-பக்ஷிவிஶேஷஃ ஶூல்யோ விருத்யதே, ஶூலே ஸஂஸ்கதோ பாஸஃ கதபக்திர்விருத்யத இத்யர்தஃ| ஶூல்ய இதி "ஶூலோகாத்யத்" இதி யத்| கம்பில்லஸ்தக்ரஸாதிதோ விருத்யதே| ஸங்க்ரஹே சாதோऽதிகமப்யுக்தம்| யதா (ஸூ.அ.௯)-"ஸௌவீரேண திலஶஷ்குலீ| க்ஷீரேண லவணம்| நவநீதேந ஶாகம்| நவபுராணமாமபக்வஂ சைகத்யம்| ததா ஸலிலாவகாஹஃ ஸஹஸோஷ்ணாபிதப்தஸ்ய த்வக்தஷ்ட்யபகாதாய தஷ்ணாதிவத்தயே ச| ததைவ பயஃபாநஂ ரக்தபித்தாய| ஶரீரேணாऽயஸ்தஸ்ய ஸஹஸாऽऽப்யவஹாரஶ்சர்திஷே குல்மாய வா| வாசா த்வாயஸ்தஸ்ய ஸ்வரஸாதாய|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பாஸஸ்ய ஶூலஸஂஸ்காராத்விரோதமாஹ-பாஸ இதி| பாஸஃ-ப்ரஸஹபக்ஷிவிஶேஷஃ| ஶூல்யஃ-ஶூலப்ரோதோऽங்கரேஷு பக்வஃ|கம்பில்லஸ்ய தக்ரஸஂஸ்காராத்விரோதமாஹ-கம்பில்ல இதி| கம்பில்லோ-விரேசநத்ரவ்யவிஶேஷோ ரோசநிகாக்யஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏகத்யஂ-ஏகத்ர, பாயஸஸுராகஶராஸ்த்யஜேத்| ஏகத்யமிதி "ஏகாத்தோ த்யமுஞ்" இதி த்யமுஞ்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பாயஸாதீநாஂ மிதஃ ஸஂயோகாத்விரோதமாஹ-ஏகத்யமிதி| ஏகத்யஂ-ஏகத்ர ஸஂயோஜ்ய| பாயஸஃ-க்ஷைரேயீ| கஶரா-திலதந்துலமாஷகதா பேயா |

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மத்வாதீநி ஸமாஂஶாநி-துல்யப்ரமாணாநி, மிதோ விருத்யந்தே| கதம் ? த்வே வா, த்ரீணி வா, ஏகத்ர வா ஸர்வாணி| யதா-மதுஸர்பிஷீ, மதுவஸே, மதுதைலே, மதுஸர்பிர்வஸாஃ, மதுஸர்பிர்வஸாதைலாநி, இத்யேவமாதீநி| நநு, யத்யேவஂவிதோ விரோத உச்யதே தத்கதமகஸ்த்யலேஹே (ஹ.சி.அ.௩|௧௨௮)-"குடவஂ ச பதக்கதாத்| தைலாத்ஸபிப்பலீசுர்ணாத்ஸித்தஶீதே ச மாக்ஷிகாத்||" இதி தைலகதமதூநாஂ துல்யாஂஶாநாஂ ப்ரயோகஃ ? ப்ரூமஃ| கேவலாநாஂ மத்வாதீநாஂ ஸமாஂஶாநாமுபயோகோ விருத்தஃ ந து த்ரவ்யாந்தரஸஂயுக்தாநாம்| அபி து த்ரவ்யாந்தரஸஂயுக்தாநாஂ தேஷாஂ ஸஂயோகஸஂஸ்காராதிவஶாத்விஶிஷ்டகுணாந்தரோத்பத்திர்தஷ்டா| தஸ்மாதகஸ்த்யலேஹாதௌ த்ரவ்யாந்தரஸஂயோகாதிவஶாதவிருத்த ஏவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- மத்வாதீநாஂ மிதஃ ஸஂயுக்தாநாஂ மாநதோ விரோதமாஹ-மதுஸர்பிரிதி| த்விஶஸ்த்ரிஶ இத்யபலக்ஷணம், தேந சதுஷ்பஞ்சஶோऽபி ஜ்ஞேயம்| உக்தஂ ஹ்யந்யத்ர_"மதுஸர்பிர்வஸாதைலபாநீயாநாஂ மாநவிரூத்தாநாஂ த்வித்ரிசதுஃபஞ்சதாமிலிதாநாஂ ஷட்விஂஶதிர்விருத்தப்ரகாரா பவந்தி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பிந்நாஂஶே அபி மத்வாஜ்யே திவ்யவார்யநுபாநேந விருத்யேதே| ததீயார்தே தஸிப்ரத்யயஃ| அபிஶப்தாந்ந கேவலஂ ஸமாஂஶ இத்யர்தஃ| மது-மாக்ஷிகஂ, புஷ்கரபீஜஂ சைகத்யஂ விருத்யதே| ததா, மதுமார்த்வீகஂ, மைரேயஂ-கர்ஜூராஸவஂ, ஶார்கரஂ-ஶர்கரயா கதஂ மத்யஂ, ஏததேகத்ரோபயுக்தஂ விருத்யதே| க்ஷைரேயஃ-பாயஸோ, மந்தாநுபாநோ விருத்தஃ| மந்தோऽநுபாநஂ யஸ்ய ஸ ஏவம்| க்ஷைரேய இதி "க்ஷீராட்டஞ்" இதி டஞ்| ஹாரித்ரஃ-குப்ரஸவஃ ஶாகவிஶேஷஃ ஸர்பச்சத்ராநுகாரீ பீதாபாஸஃ, கடுதைலவாந்-ஸர்ஷபதைலபஷ்டோ, விருத்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- மத்வாஜ்யயோர்திவ்யாநுபாநாத்விரோதமாஹ-பிந்நாஂஶே இதி| அபிஶப்தாத்ஸமாஂஶே ச| மதுபுஷ்கரபீஜயோர்விரோதமாஹ-மத்விதி| மது-மாக்ஷிகம்| புஷ்கரபீஜஂ-பத்மபீஜம்| மத்வாதீநாஂ விரோதமாஹ-மதுமைரேயேதி| மது-க்ஷௌத்ரம், 'மார்த்வீகம்' இத்யருணதத்தஃ| மைரேயோ-'தாந்யாஸவஃ' இதி சந்த்ரநந்தநஃ, 'கர்ஜூராஸவஃ' இத்யருணதத்தஃ இந்துஶ்ச| 'மைரேயோ-தாதுகீபுஷ்பகுடதாத்ர்யக்ஷஸஂஹிதஃ' இதி மாதவகாரஃ| 'ஆஸவஸ்ய ஸுராயாஶ்ச த்வயோரப்யேகபாஜநே| ஸந்தாநஂ தத்விஜாநீயாந்மைரேயமுபயாத்மகம்||' இதி ஜேஜ்ஜடோ ப்ரஹ்ராதேவஶ்ச| 'பைஷ்டீகுடாஸவமதுபிஃ பைஷ்டிமத்வாஸவதுடைர்வா த்ரியோநிஃ-மைரேயஃ' இதி டல்ஹணஃ| ஸர்வமேதத்ப்ரமாணம், ஸர்வேஷாமாப்தத்வாத் ஶங்க்யமாநஸ்யாபி விரோதஸ்ய பரிஹரணீயத்வாச்ச| ஶார்கரஃ-ஶர்கராகதஂ மத்யம்| அத்ர சகாரமநுவர்த்ய பத்மோத்தரிகாஶாகமநுக்தமபி ஸமுச்சேயம், சதுர்ணாஂ ஸஂயோகஸ்ய விருத்தத்வாத்| ததா ச சரகஃ (ஸூ. அ. ௨௬|௮௬)- "பத்மோத்தரிகாஶாகஂ ஶார்கரோ மைரேயோ மது ச ஸஹோபயுக்த விருத்தஂ வாதஂ சாதிகோபயதி|" இதி| ஸங்க்ரஹேऽப்யேவமேவோக்தம்| பத்மோத்தரிகாஶாகஂ-குஸும்பஶாகம்| க்ஷைரேயஸ்ய மந்தாநுபாநாத்விரோதமாஹ-மந்தாநுபாந இதி| த்ரவாலோடிதாஃ ஸக்தவோ-மந்தாஃ| க்ஷைரேயஃ-பாயஸஃ| ஹாரித்ரகடுதைலயோர்விரோதாமாஹ-ஹாரித்ர இதி| ஹாரித்ரஃபீதவர்ணஶ்சத்ராகவிஶேஷஃ கந்தஃ| கடுதைலவாந்-ஸர்ஷபதைலபஷ்டஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உபோதகா திலகல்கேந ஸாதிதாऽதிஸாராய| தாதர்த்யே சதுர்த்யத்ர| அர்தோ-நிமித்தம், தஸ்மை இதஂ-ததர்தம், ததர்தமேவதாதர்த்யம்| தேநாதீஸாரகாரணமித்யயமர்தோ ஜாயதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- உபோதகாயாஸ்திலகல்கஸஂஸ்காரேண விரோதமாஹ உபோதகேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பலாகா-பக்ஷிஜாதிஃ, வாருண்யா-ப்ரஸந்நயா யுக்தா, விருத்தா| குல்மாஷைஃ-நாதிஸ்விந்நமுத்காதிபிஶ்ச ஸஹ விருத்யதே| ஸைவ பலாகா, வராஹவஸயா பஷ்டா ஸத்யஃ-தத்க்ஷணாதேவ, ப்ராணாந் மாரயதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பலாகாயா வாருணீயோகாத் குல்மாஷயோகாச்ச சிரோதமாஹ-பலாகேதி| அர்த்தஸ்விந்நா முத்காதயஃ-குல்மாஷாஃ| பலாகாயா வராஹவஸயா பர்ஜநாதிரோதமாஹ-பஷ்டேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தித்திர்யாதய ஏரண்டேநாக்நிநா ஸித்தாஃ, தத்தைலேந-ஏரண்டதைலேந, விமூர்ச்சிதாஃ-பஹுஶோ பஷ்டாஃ, தத்வத்-பலாகாவத் ஸத்யோ ஜீவிதஹராஃ| பத்ராட்யோ-மயூரஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தித்திர்யாதீநாஂ ஸஂஸ்காரவிஶேஷாத்விரோதமாஹ-தத்வதிதி| பத்ராட்சோ-மயூரஃ| கபிஞ்ஜலோ-கௌரதித்திரிஃ| ஏரண்டேந-ஏரண்டகாஷ்டோத்தேந| தத்தைலேந-ஏரண்டதைலேந| விமூர்ச்சிதாஃ-பஷ்டாஃ| தத்வத்-பலாகாவத், ஸத்யோ க்நந்தி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹாரீதஸ்ய-பக்ஷிவிஶேஷஸ்ய, மாஂஸஂ ஹாரித்ரஶூலகே ப்ரோதஂ- ஆஸக்தஂ, ச தத்பாசிதஂ ச ஹாரித்ராக்நிநா ஸத்யோ ஜீவிதஂ ஹந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஹாரீதஸ்ய ஸஂஸ்காரவிஶேஷாத்விரோதமாஹ-ஹாரீதமாஂஸமிதி| ஹாரீதஃ-ப்ரதுதபக்ஷிவிஶேஷஃ| ஹாரித்ரஶூலகஂ-தாருஹரிகாஷ்டகதஂ ஶூலம்| ஹரித்ராவஹ்நிநா-தாருரித்ராகாஷ்டாக்நிநா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததேவ-ஹாரீதமாஂஸஂ, பஸ்மபாஂஶுபரித்வஸ்தஂ ஸமாக்ஷிகஂ விருத்தம்| பஸ்ம ச பாஂஶுஶ்ச பஸ்மபாஂஶூ,-பூதிரேணூ, தாப்யாஂ பரித்வஸ்தஂ-தூஸரிதம்| ஸித்தஸாரே சோக்தம்-"ந ஜாது கடுதைலேந பஷ்டாமத்யாதுபோதகாம்| ப்ரியங்குகல்கதிக்தாங்கஃ பாயஸஂ ந ஸமாசரேத்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஹாரீதமாஂஸஸ்ய பஸ்மாதிஸஂயோகாத்விரோதமாஹபஸ்மேதி| பஸ்மநா பாஂஶுநா வா பரித்வஸ்தஂ-ஸத்யோ விலுலிதம், மதுயுக்தஂ ததேவ-ஹாரீதமாஂஸஂ, ஸத்யோ ஜீவிதஂ வ்யாபாதயதீத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

த்ரவ்யாணாமாநந்த்யாத் ப்ரதிபதோக்த்யாऽஶேஷவிருத்தஸங்க்ரஹஃ கர்துமஶக்யஃ, இதி தத்ஸங்க்ரஹார்தஂ வ்யாபி லக்ஷணமாஹ- ஸ௦-யத்கிஞ்சித்-அந்நபாநமௌஷதஂ வா, தோஷமுத்க்லேஶ்ய-ஸ்வஸ்தாநாத்ஸஞ்சலய்ய, ந ஹரேத்-பஹிர்ந நிஷ்காஸயேத், தத்ர ஸமாஸதஃ ஸஂக்ஷேபதோ விருத்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அநுக்தவிரோதஸங்க்ரஹார்தஂ விரோதஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ-யத்கிஞ்சிதிதி| யக்திஞ்சித்த்ரவ்யஂ தோஷமுத்ல்கேஶயதி ந து நிர்ஹரதி, தத்ஸர்வஂ விருத்தம்| ஸமாஸதஃ-ஸங்க்ஷேபாத்| விஸ்தரஸ்து ஸஂயோகாதிபேதைரநந்தஃ| ஶோதநமப்யுத்ல்கேஶயதி பரஂ நிர்ஹரதி, ஶமநமபி ந நிர்ஹரதி பரஂ நோத்ல்கேஶயதி, இதி ந தயோர்விருத்தத்வம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶுத்திரத்ரேஷ்டா| அத்ர-விருத்த்தாஹாரகதே விகாரே, ஶுத்திஃ வமநவிரேகாதிரூபா, இஷ்டா-ஶ்ரேஷ்டா| குபிததோஷஸமூஹஸ்ய வமநாதிபிர்நிர்ஹரணாத்தந்நிர்ஹாரே சாரோக்யோத்பத்திஃ| ஶமோ வேதி| ந கேவலஂ ஶுத்திரிஷ்டா, ஶமஶ்சேஷ்டஃ| கைஃ? தேஷாஂ-வைரோதிககோபிததோஷாணாஂ தத்கதாநாஂ வா விஸ்போடாதீநாஂ விகாராணாஂ, விரோதிபிஃ-ப்ரதிபக்ஷபூதைரோஷதைஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத விருத்தாந்நபாநஜாநாஂ வ்யாதீநாஂ ப்ரதீகாரஃ| தத்ர உத்பந்நாநாஂ பரதீகாரமாஹ-ஶுத்திரிதி| ஶுத்திஃ-வமநவிரேசநாதிகா| அத்ர-விருத்தாந்நஜேஷு வ்யாதிஷு| யே து ஶுத்திஂ நார்ஹந்தி தேஷாஂ ஶமஃ-ஶமநஂ, ப்ரதீகார இஷ்டஃ| கைஃ? தத்விரோதிபிஃ,-தஸ்ய-விருத்தாந்நஸ்ய, விரோதிபிஃ-ப்ரதிபக்ஷபூதைராஹாரவிஹாரௌஷதைஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தைரேவ-வைரோதிககுபிததோஷப்ரதிபக்ஷபூதைர்த்ரவ்யைஃ, பூர்வஂ-ப்ரதமஂ, யா ஶரீரஸ்யாபிஸஂஸ்கதிஃ, ஸா ச விருத்தாஹாரகதே விகாரே ப்ரஶஸ்தேதி| யதா,-மாக்ஷிகஹரீதக்யாதிநா பித்தஶ்லேஷ்மஹரணௌஷதேந ஸந்ததஶீலநாதபிஸஂஸ்கதே தேஹே பித்தஶ்லேஷ்மகரஂ விருத்தமுபயுக்தஂ ஸத்விகர்துமஶக்தம்| ஏததுக்தஂ பவதி,-விருத்தப்ரதிபக்ஷகுணவதா த்ரவ்யேண தேஹஸ்ததா தார்ட்யஂ க்ராஹிதோ யதா விருத்தமபி த்ரவ்யஂ விகாரஂ கர்துஂ நாலம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அநுத்பந்நாநாமுத்பத்திப்ரதிபந்தஹேதுஂ ப்ரதீகாரமாஹ-த்ரவ்யைஸ்தைரேவேதி| தைரேவ- விருத்தாந்நவிரோதிபிரேவ| பூர்வஂசிருத்தாந்நஸேவநாத்ப்ராக்| அபிஸஂஸ்கதிஃ- தத்குணபாவிதத்வம்| தைஃ-விருத்தாநைரேவ ஶரீரஸ்யாபிஸஂஸ்கதிரிதி வ்யாக்யாநே "ஸாத்ம்யமல்பஂ ச போஜநம்" இதி வக்ஷ்யமாணேந ஸாத்ம்யேந பௌநருக்தயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வ்யாயாமோ வித்யதே யேஷாமிதி "அர்ஶஆதித்வாத்" அச்| வயஃஸ்தாஃ-தருணாஃ| பலேந ஶாலிதுஂ-ஶ்லாகிதுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ தே-பலஶாலிநஃ| ஸ்நிக்தாஃ ஸ்நிக்தவஷ்யாஹாரஸாத்ம்யாஃ| வ்யாயாமிநாஂ விரோத்யபி போஜநஂ ந பீடாயை-ந ரோகோத்பத்தயே| ஏவஂ ஸ்நிக்தாதீநாஂ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ கார்யஃ| கேசித் "வ்யாயாமி" இதி படந்தி| ததா, விருத்தமப்யந்நஂ யதப்யாஸாத் ஸாத்ம்யஂ-ஸாத்மீபூதஂ, ததா, அல்பஂ-அல்பமாத்ரயா ச யத்போஜநஂ, தச்ச விருத்தமபி ந பீடாயை இதி யோஜ்யம்| அத யத்யபத்யமபி ஸாத்ம்யதாஂ ப்ராப்தஂ தத்கிஂ த்யாஜ்யஂ ந வா? கதஂ ச த்யாஜ்யஂ ? கதஂ ச பத்யஂ போஜ்யஂ? இத்யாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- வ்யாயாமாதீநாமநுத்பத்திஹேதுத்வமாஹ-வ்யாயாமீதி| வ்யாயாமிநோ-வ்யாயாமநித்யாஃ| ஸ்நிக்தாஃ-ஸ்நேஹபாவிதஶரீராஃ| வயஃஸ்தாஃ-தருணாஃ| பலஶாலிநஃ-ஸஹஜபலயுக்தாஃ| ஸஹாத்மநா பூதஂ-ஸாத்ம்யம், ஆத்மநஃ ஸஹாயபூதமநுகூலஂ ஸுகாவஹமித்யர்தஃ| தச்ச த்விவிதஂ,-கத்ரிமமகத்ரிமஂ ச| தத்ர யதப்யாஸேந கியதே தத்-கத்ரிமம்| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௯)- "அஹிதாந்யபி சாந்யேஷாமப்யாஸாதுபஶேரதே|" இதி| அகத்ரிஸஂ து த்விவிதஂ,-நிருபாதிகஂ ஸோபாதிகஂ ச| தத்ர தோஷாதிநிரபேக்ஷஂ-நிருபாதிகம், தத்தோஷஸாத்ம்யாக்யம்| யதாஹ சரகஃ-"உபஶேதே யதௌசித்யாத்தோஷஸாத்ம்யஂ ததுச்யதே|" இதி| தோஷாதிஸாபேக்ஷஂ-ஸோபாதிகம்| தத்ர தோஷாதிவிபரீதகுணத்வஂஉபாதிஃ| யதாஹ காரணாதிஃ- "தோஷப்ரகதிதேஶர்துவ்யாதீநாஂ ஸ்வகுணைஃ பதக்| விபரீதகுணைஃ ஸாத்ம்யஂ துல்யஂ சாஸாத்ம்யமுச்யதே||" இதி| அஸாத்ம்யஂ து-யதாயதஂ ஸாத்ம்யவிபரீதம்| தத்து கத்ரிமஂ சிரபரித்யாகேந க்ரியதே| ஸோபாதிகே தோஷாதிதுல்யகுணத்வஂ-உபாதிஃ| ஸாத்ம்யாஸாத்ம்யே ஏவ நிருபாதிகே பத்யா பத்யே உச்யேதே| ஸோபாதிகே த்வௌஷதாநௌஷதே| தத்ர விருத்தபோஜநஸ்ய நிருபாதிகாஸாத்ம்யஸ்ய கத்ரிமத்வேந ஸோபாதிகத்வேந வாஸாத்ம்யத்வே ஸதி ந பீடாகரத்வம்| நிருபாதிகஸோபாதிககத்ரிமாணாமுத்தரோத்தரஂ பலத்வாத்| கிமத்ர ப்ரமாணம் ? இதி சேத், நிருபாதிகாத்ஸோபாதிகஂ பலீய இத்யர தாவத்ஸங்க்ரஹவசநஂ ப்ரமாணம் (ஸூ. அ. ௯)- "தோஷாதிவைபரீத்யேந ஹரதே ரோகிணாஂ ருஜம்| ஏகத்யஂ ததிதிக்தாதியோஜநா ந விருத்யதே||" இதி| தாப்யாமபி கத்ரிமஂ பலீய இத்யத்ர துசர்யோக்த துஸந்திக்ரமஃ| தத்ர ஹி பூர்வர்துசர்யாயா உத்தரர்துஸம்பந்தாத்ஸோபாதிகமஸாத்ம்யத்வம்| பூர்வர்துஶீலநாச்ச கத்ரிமஂ ஸாத்ம்யத்வம்| உத்தரர்துசர்யாயாஸ்து தத்ஸம்பந்தாத்ஸோபாதிகஂ ஸாத்ம்யத்வம்| பூர்வர்தாவஶீலநாஞ்ச கத்ரிமமஸாத்ம்யத்வம்| தத்ர கத்ரிமாப்யாஂஸாத்ம்யாஸாத்ம்யாப்யாஂ ஸோபாதிகயோரஸாத்ம்யஸாத்ம்யயோர்பாதஂ மத்வாதந்நிவத்யர்தமதுஸந்திக்ரம உக்தஃ| தேஶகாலப்ரகதிதோஷவ்யாதிஸாத்ம்யாநாமுத்தரோத்தரஂ பலவத், உத்தரோத்தரமேவாந்தரங்கத்வாத்| அல்பஂ-ஹீநமாத்ரம்| நநு, அல்பமப்யல்பாஂ பீடாஂ கரோத்யேவ| தத்கதஂ ந பீடாயை ? ஸத்யம்| கரோத்யேவ| கிந்த்வஸாவல்பத்வேநாநபிவ்யக்தத்வாதஸத்வதுபசர்யதே, அநுதரா கந்யேதிவத்| அஸகதுபயுஜ்யமாநே து தஸ்மிந்நபிவ்யஜ்யத ஏவ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபத்யஂ-அஹிதமந்நஂ பாநஂ வா யல்லங்கநப்லவநஜாகரணஸ்வப்நாதிகஂ வா சேஷ்டிதமஹிதமப்யஸ்தஂ தத் பாதேந-சதுர்தாஂஶேந த்யஜேத், அஹிதபலத்வாத்| தத்தி ஶரீரோசிதமப்யபத்யத்வாதுதர்கே தோஷாய ஸம்பத்யதே, ந குணாய| யதி து ததபத்யமப்யஸ்தஂ ததா ஸாத்ம்யீபூதஂ யஸ்மிஂஶ்சதுர்தாஶேநாऽபி த்யஜ்யமாநேந ஶரீரபாதா ஶங்க்யதே வஹ்நிமாந்த்யாத்வா, ததா பாதபாதேந-ஷோடஶாஂஶேந வா த்யஜேத்| இதி வாஶப்தார்தஃ| தேந துல்யஂ வர்ததே-தத்வத்,-தேநைவ க்ரமேண பாதேந பாதபாதேந வா, ஹிதஂ நிஷேவேத-ஶீலயேத்| கதமேதத்த்வயமப்யபத்யபத்யரூபஂ த்யாஜ்யஂ நிஷேவ்யஂ ச ? இத்யாஹ-ஏகேத்யாதி| ஏகஶ்ச த்வௌ ச த்ரயஶ்ச தைரந்தரீகதம்| ஏகத்வித்ரிபிரந்நகாலைர்வ்யவதாநஂ கத்வா [யதா பவதி ததா] அபத்யஂ பாதேந பாதபாதேந வா த்யஜேத்| தத்வத் ஹிதஂ ஸேவேத| ஏகத்வித்ர்யந்தரீகதமிதி க்ரியாவிஶேஷணத்வாதத்ர நபுஂஸகலிங்கத்வம்| அதுநைததேவ ஸ்பஷ்டீகத்யோச்யதே| அபத்யாத்பாடலவ்ரீஹ்யாதேரப்யஸ்தாத்பாதமேகஂ த்யக்த்வாऽநுசிதாத்பத்யாத்ரக்தஶால்யாதேஸ்தமேவ பாதஂ தத்த்வா சதுஷ்பாத்த்வஂ ஸம்பாத்ய யோஜ்யம்| ஏவமந்நகாலமேகமதிவாஹயேத்| ஏவஂ பாதேநாபத்யமப்யஸ்தஂ த்யக்தஂ பவதி| பத்யஂ சாநுசிதஂ நிஷேவிதஂ பவதி| ததோ த்விதீயேऽந்நகாலே ஸர்வமபத்யஂ யோஜநீயம்| ஏவமேகேநாந்நகாலேநாபத்யபாதோऽந்தரீகதஃ| ததஸ்ததீயேऽப்யுசிதாதபத்யாத் பாதத்வயமபாஸ்யாநுசிதாத்பத்யாத் பாதத்வயமுபயுஜ்ய, ததஶ்சதுர்தே ஸர்வமபத்யஂ போஜ்யஂ பஞ்சமே ச| ஏவமந்நகாலத்வயேந பத்யபாதத்வயஸஹிதமபத்யபாதத்வயமந்தரீகதம்| ததஃ ஷஷ்டேऽந்நகாலே பாதமுசிதாதபத்யாத் பாதத்ரயமநுசிதாத்பத்யாத்புக்த்வா, ஸப்தமாஷ்டமநவமாந்நகாலேஷு ஸர்வமபத்யஂ போஜ்யம்| ஏவமந்நகாலத்ரயேணாபத்யமந்தரீகதம்| ததோ தஶமேऽந்நகாலே ஸர்வஂ பத்யஂ ஸேவநீயம்| ஏவஂ பாதபாதேநாப்யயமேவ க்ரமஃ| ஸ்பஷ்டார்தஂ ச திக்ப்ரதஶர்யதே| யதா-யவகாதேஃ ஷோடஶாஂஶஂ த்யக்த்வாऽநுசிதாச்சால்யாதேஃ பத்யாத்ஷோடஶாஂஶமேவ தத்த்வா சதுஷ்பாத்த்வஂ ஸம்பாத்ய போஜ்யம்| ஏவமபத்யமப்யஸ்தஂ பாதபாதேந த்யக்தஂ பவதி பத்யஂ சாநுசிதஂ நிஷேவிதஂ பவதி| த்விதீயேऽந்நகாலே ஸர்வமபத்யஂ ஸேவ்யம்| ஏவமேகே (நாந்நகாலே) நாபத்யஷோடஶாஂஶோऽந்தரீகதஃ| ததஸ்ததீயேऽப்யுசிதாதபத்யாத் பாதபாதத்வயமபாஸ்யாநுசிதாத்பத்யாத் பாதபாதத்வயஂ தத்த்வா சதுஷ்பாத்த்வஂ ஸம்பாத்ய ஸேவ்யம்| ததஶ்சதுர்தே பஞ்சமே சாந்நகாலே ஸர்வமபத்யஂ போஜ்யம்| ஏவஂ காலத்வயேந பாதபாதத்வயமபத்யஸ்யாந்தரீகதம்| ததஃ ஷஷ்டேऽந்நகாலேऽநுசிதாத்பத்யாத் பாதபாதத்ரயமுசிதாதபத்யாத் பாதபாதாஸ்த்ரயோதஶேதி போஜ்யம்| ததஃ ஸப்தமாஷ்டமநவமாந்நகாலேஷு ஸர்வமபத்யஂ போஜ்யம்| ஏவஂ காலத்ரயேணாந்தரீகதம்| ததோ தஶமேऽந்நகாலே பத்யாதநுசிதாத் பாதபாதாஶ்சத்வாரஃ, அபத்யபாதபாதா த்வாதஶேதி போஜ்யம்| தத ஏகாதஶேऽந்நகாலே ஸர்வமபத்யஂ போஜ்யம்| தத ஏகேநாந்நகாலேநாந்தரீகதம்| ஏவமந்நகாலத்வயத்ரயாந்தரிதஂ ச தாவத்யோஜ்யம், யாவத்பத்யஸ்ய ஷோடஶபாதாஃ ஸேவ்யதயா ஸம்பத்யந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- விருத்தமபி ஸாத்ம்யஂ ந பாத்யதே, கிஂ புநரவிருத்தம்? அதஃ ஸாத்ம்யீகரணமாஹ| தத்ர ஸாத்ம்யீகரணே க்ரமமாஹ-பாதேநேதி| அப்யஸ்தஂ-அப்யாஸாத்ஸாத்ம்யதாஂ யாதஂ, யதபத்யஂ தத் பாதேந-சதுர்தாஂஶேந, பாதபாதேந-ஷோடஶாஂஶேந வா த்யஜேத்| தத்வத்-அபத்யவத், ஹிதஂ-பத்யஂ, நிஷேசேத-யாவதாஂऽஶேநாபத்யஂ த்யக்தஂ தாவதாஂऽஶேந பத்யஂ பஜேத், நித்யஸேவ்யஸ்யாஹாரராஶேர்யதபத்யேந ந்யூநத்வஂ தத்பத்யேந பூரயேதித்யர்தஃ| கதஂ த்யஜேத் ? ஏகத்வித்ர்யந்தரீகதமிதி,-ஏகத்வித்ரிபிர்திவஸைரந்தரீகதஂ-விஜாதீ-யபோஜநேந வ்யவஹிதம்| ஏததுக்தஂ பவதி,-யதா பாதேந த்யாகஃ க்ரியதே ததா ப்ராதமேऽஹந்யபத்யஸ்ய பாதாஸ்த்ரயஃ, பத்யஸ்யைகஃ| த்விதீயேऽஹநி சத்வாரோऽப்யபத்யஸ்ய| ததீயே ப்ரதமவத்| இத்யேகாந்தரீகரணம்| சதுர்தேऽஹநி த்வௌ பாதாவபத்யஸ்ய, த்வௌ பத்யஸ்ய| பஞ்சமஷஷ்டயோஸ்ததீயவத்| ஸப்தமே சதுர்தவத்| இதி வ்த்யந்தரீகரணம்| அஷ்டமே த்வபத்யஸ்யைகஃ, பத்யஸ்ய த்ரயஃ| நவமதஶமைகாதஶேஷு ஸப்தமவத்| த்வாதஶேऽஷ்டமவத்| இதி த்ர்யந்தரீகரணம்| த்ரயோதஶே சத்வாரோऽபி பத்யஸ்ய| சதுர்தஶே த்வாதஶவத்| பஞ்சதஶே த்ரயோதஶவத்| இதி புநரேகாந்தரீகரணம்| வ்த்யந்தரத்ர்யந்ரரீகரணபுநர்நாஸ்தி, சதுர்ணாமபி பாதாநாஂ பூர்ணத்வாத்| ஷோடஶாஂஶபக்ஷே த்வேகத்வித்ர்யந்தரீகரணஸ்ய பஞ்சகத்வ ஆவத்திஃ| தத ஏகமேகாந்தரீகரணம்| ஏவஂ த்ரிஷஷ்ட்யா திவஸைஃ ஷோடஶாஂஶாஃ பூர்யந்தே| அத்ர யத்யபி வ்யவதாயகவிஶேஷோ நோக்தஃ, ததாऽபி பூர்வஸ்மிந்நந்தரே யவ்த்யவதேயஂ, ததேவோத்தரஸ்மிந்ர் வ்யவதாயகஂ ஜ்ஞேயம்| ஏவமபத்யத்யாகே பத்யஸேவாயாஂ ச க்ரம ஆத்ததோ பவேத்| யதி த்வபத்யமேவ வா ஸர்வத்ர வ்யவதாயகஂ க்ரியதே, ததா ந க்ரம ஆத்ததோ பவேத்| க்ரமஶ்சாத்ர ப்ரதாநம்| அந்தரஂ ச திநைரேவ, ந போஜநகாலைஃ| உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே-"அபத்யஂ ஸாத்ம்யப்யந்நஂ சேஷ்டாஂ வா பாதஶஸ்த்யஜேத்| பஜேச்ச பாதஶஃ பத்யமேகத்வித்ரிதிநாந்தரம்||" இதி| சதுர்பாகஷோடஶபாகயோரதரோத்தரகல்பநாநிஷேதபரத்வாத் பஞ்சஷட்ஸத்பபாகாதிகல்பநாநாஂ ந நிஷேதஃ| அதஸ்தா அப்யவஸ்தாநுஸாரதஃ ஸ்வயமூஹ்யாஃ| யத்யப்யத்ர வாக்யே பட்டாரகஹரிஶ்சந்த்ராதிபிர்பஹவஃ பக்ஷா தர்ஶிதாஃ, ததாப்யமேவ பக்ஷோ ஜ்யாயாநித்யஸ்மாபிர்தர்ஶிதஃ| ஜ்யாயஸ்த்வஂ த்வஸ்ய வாக்யஸ்யார்ஜவேநைவ ப்ரதீயமாநத்வாத் சதுர்தஶாஹர்துஸந்திகரணேநாசார்யஸ்யாபிப்ரேதத்வாச்ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹி-யஸ்மாத், ஸஹஸா-க்ரமமிமமநாலோச்ய, அந்யதா உக்தவித்யதிக்ரமேண, அபத்யமபி த்யக்தஂ ஸாத்ம்யவிகாராய ஜாயதே| பத்யமேவ வா ஸஹஸா ஶீலிதமஸாத்ம்யவிகாராய ஜாயதே| ஸாத்ம்யாஸாத்ம்யாப்யாஂ விகாரஃ-ஸாத்ம்யாஸாத்ம்யவிகாரஃ, தஸ்மை "க்ல்ற்பிஸம்பத்யமாநே" இதி சதுர்தீ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அக்ரமேண ஸாத்ம்யீகரணே தோஷமாஹ-அபத்யமபீதி| ஹி-யஸ்மாத், அந்யதா-உக்தக்ராமாதந்யேந ப்ரகாரேண, த்யக்தமபத்யமபி, ஶீலிதஂ பத்யமபி, ஸஹஸா விகாராய- விகாரகாரணாய ஜாயதே| குதஃ ? ஸாத்ம்யாஸாத்ம்யம்,- யதஃ அபத்யஂ ஹி ஸாத்ம்யம், பத்யஂ ஹ்யஸாத்ம்யம், அதஸ்தயோரக்ரமேண த்யஜநபஜநே ரோகாய பவத இத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தோஷாஃ அபத்யாப்யாஸஜாஃ, க்ரமேண-பூர்வோக்தேந, அபசிதாஃ-க்ஷயஂ நீதாஃ, குணாஶ்ச-பத்யோபயோகஜாஃ, க்ரமேண-பூர்வோக்தேநைவ, உபசிதாஃ-வத்திஂ நீதாஃ ஸந்தஃ, புருஷாணாஂ யதாஸங்க்யமபுநர்பாவஂ யாந்தி தோஷாஃ| குணாஶ்சாப்ரகம்ப்யாஃ-ஸ்திரா பவந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- க்ரமேண ஸாத்ம்யீகரணே குணமாஹ-க்ரமேணேதி| ஸந்தோ யாந்த்யபுநர்பாவமிதி| குணோ த்விவிதஃ,-தோஷாபசயோ குணோபச்சயஶ்ச| தத்ர க்ரமேண- ஸாத்ம்யீகரணக்ரமேண, தோஷா அபசீயந்தே குணாஶ்சோபசீயந்தே| தத்ர தோஷாஃ க்ரமாபசிதாஃ ஸந்தோऽ புநர்பாவஂ யாந்தி,-யதா புநர்நோத்பத்யந்தே ததா நஶ்யந்தீத்யர்தஃ| குணாஸ்து க்ரமேணோபசிதாஃ ஸந்தோऽப்ரகம்ப்யா பவந்தி, யதா புநர்ந க்ஷீயந்தே ததா வர்த்தந்த இத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தோஷாணாமஹிதைஃ-ஆஹாராதிபிஃ தூஷணஂ கர்துஂ வித்வாந்-பண்டிதோ, நார்ஹதி-ந யுஜ்யதே| கிம்பூதாநாம்? அத்யந்தஂ-அதிஶயேந, ஸந்நிதாநஂ-நிகடத்வஂ, யேஷாஂ தோஷாணாஂ த ஏவஂ தேஷாம்| ததா, தூஷணாத்மநாஂ-தூஷணஸ்வபாவாநாம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அபத்யஸ்ய ஸாத்ம்யீகரணஂ நிஷேததி-அத்யந்தேதி| யத்யபி ஸாத்ம்யீபூதமபத்யஂ தோஷாந்ந தூஷயதி, ததாபி யாவதா காலேந தத்ஸாத்ம்யீபவதி தாவந்தஂ காலஂ தூஷயத்யேவ| தூஷணஂ ச தோஷாணாமல்பமபி வித்வாந்-ஆத்மஹிதஜ்ஞஃ புமாந், அஹிதைஃ- விருத்தைஃ காரணபுதைஃ, கர்து நார்ஹதி| கதம்? பூயஃ-புநஃ, தே ஹி தோஷாஃ ப்ராகேவ தூஷணாத்மாநோ-தூஷகத்வஸ்வபாவா அத்யந்தஸந்நிதாநஶ்ச,-தூஷ்யஸ்ய-ஶரீரஸ்யாத்யந்தஂ ஸந்நிஹிதாஃ| தஸ்மாச்சரீரஂ ரக்ஷதா விருத்தஂ ந ஸாத்ம்யீகர்தவ்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆஹாரஃ-அந்நபாநஸேவா| ஶயநஂ-ஸ்வப்நஃ| அப்ரஹ்மசர்யஂ ஸ்த்ரீணாஂ ஸேவா| ஆஹாராதீநாஂ த்வந்த்வஃ| ஏதைர்யுக்த்யா ப்ரயோஜிதைஃ ஶரீரஂ ஸததஂ தார்யதே| கிமிவ கைஃ? ஆகாரஂ-கஹமிவ, தாரணைஃ ஸ்தம்பைர்யதா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அவிதிஸேவநாதிப்யோऽந்நபாநஂ ரக்ஷேதித்யாஹ-ஆஹாரேதி| ஆஹாரஃ-அந்நபாநஸேவா, ஶயநஂ-நித்ரா,அப்ரஹ்மாசர்யே-ஸம்போகஃ, தைர்நித்யஂ யுக்த்யா ப்ரயோஜிதைஃ ஶரீரஂ தார்யதே| தாரணைஃ-ஸ்தம்பைராகாரமிவ| யுக்திஃ-ஶாஸ்த்ரோக்தப்ரகாரஃ தாரணஂ ச-அந்நபாநஸுகபரிணாமத்வாரேண|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு த்ரிஷு மத்யாத், ஆஹாரோ வர்ணிதஃ-துசர்யாயாஂ த்ரவாந்நஸ்வரூபவிஜ்ஞாநீயயோஶ்ச| தத்ர தத்ர ச-ஶாஸ்த்ரபாகே ஜ்வரசிகித்ஸாதௌ ச, வக்ஷ்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தத்ராஹாரமதிதேஶேநாஹ-ஆஹார இதி| தத்ராஹாரஃ, தத்ர தத்ர- துசர்யாதௌ வர்ணிதஃ| வக்ஷ்யதே ச-மாத்ராஶிதீயாதௌ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நித்ராயத்தஂ-நித்ராதீநம்| ஸுகஂ-ஆரோக்யம்| துஃகஂ-ரோகஃ| ததா, புஷ்ட்யாதி ச| ஜீவிதஂ ந ச ஜீவிதமிதி ஸம்பந்தஃ| அஜீவிதேந-மரணேந யோகோ பவதீத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அதாவிதிஶயநாதந்நபாநரக்ஷா| தத்ர நித்ராஂ ஸ்தௌதி-நித்ராயத்தமிதி| நித்ராயத்தஂ-நித்ராதீநம்| வஷதா-ஶுக்ரவத்திஃ| க்லீபதா-ஶுக்ரக்ஷயஃ| ந சேதி நஞோ ஜீவிதேந ஸம்பந்தஃ, அஜீவிதஂ மரணமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அகாலே நிஷேவிதாऽதி ச நிஷேவிதா ந ச நிஷேவிதா நித்ரா ஸுகஂ-ஆரோக்யலக்ஷ்ணம், ஆயுஶ்ச-ஜீவிதம், தே ஸுகாயுஷீ பராகுர்யாத்-நாஶயேத்| கேவ? அபரா காலராத்ரிரிவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஏகஸ்யா நித்ராயாஃ பரஸ்பரவிருத்தஸுகதுஃகாதிஹேதுத்வாயோகாதௌபாதிகபேதமாஶ்ரித்ய விபாதமாஹ-அகால இதி| அகாலே ஸேவிதா-மித்யாயோகரூபா, அதிப்ரஸங்காத்ஸேவிதா-அதியோகரூபா, ந ச ஸேவிதா-ஹீநயோகரூபா, நிஷேவிதா-நியதத்வேந ஸேவிதா ஸம்யக்யோகரூபா சேதி சதுர்தா நித்ரா| தத்ர பரா-சதுர்தீ நித்ரா, ஸுகாயுஷீ குர்யாத்| அபரா-த்ரிவிதா அஸம்யக்யோகரூபா, காலராத்ரிரிவ-ஸஂஹாரப்ரவத்தமஹாகாலீவ, ஸுகாயுஷீ ஹந்யாதிர்த்யர்தஃ| ஸுகாயுஷோராத்யந்தயோர்க்ரஹணாத் பாணிநிப்ரத்யாஹாரவத் ஸுகபுஷ்டிபலவஷதாஜ்ஞாஜீவிதாநி க்ருஹ்ராந்தே| "காலஸ்வபாவாமயசித்ததேஹகேதைஃ கபாகந்துதமோபவா ச| நித்ரா பிபர்தி ப்ரதமா ஶரீரஂ பாப்மாऽந்தகா வ்யாதிநிமித்தமந்யாஃ||" இதி ஸங்க்ரஹோக்தாநாஂ (ஸூ. அ. ௯) ஸப்தாநாஂ சதஸஷ்வேவாந்தர்பாவஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபிஶப்தாவத்ர ஸாமர்த்யலப்தௌ போத்தவ்யௌ| தேந ராத்ராவபி ஜாகரணஂ ரூக்ஷம், திவா த்வாக்நேயமத்யர்தஂ ரூக்ஷஂ காலேநாஹிதபலத்வாத்| ததா, ப்ரஸ்வபநஂ திவாऽபி ஸ்நிக்தம், ராத்ரௌ து ஸௌம்யே காலேऽதிஶயேந ஸ்நிக்தமித்யவதிஷ்டதே| அபிஶப்தாப்யாமந்தரேண து ராத்ராவேவ ஜாகரணஂ ரூக்ஷம், திவா து ஸ்நிக்தமித்யர்தோ ஜாயதே| வ்யவச்சேத்யபலத்வாத்வாக்யாநாம்| ஏவஂ திவஸ ஏவ ஸ்நிக்தஂ ப்ரஸ்வபநம், ராத்ரௌ து ரூக்ஷமிதி| ந சைதத்யுஜ்யதே| யதி ஜாகரணஂ ஸதா ரூக்ஷஂ நாபவிஷ்யத், தத்கதமிதமுபபத்ஸ்யதே ? "பஹுமேதஃகபாஃ ஸ்வப்யுஃ ஸ்நேஹநித்யாஶ்ச நாஹநி| விஷார்தஃ கண்டரோகீ ச நைவ ஜாது நிஶாஸ்வபி||" இதி| ஏஷாஂ ஹ்யாபதர்பணமேவ ஹிதம்| யச்சாபதர்பணஂ ததவஶ்யஂ ரூக்ஷம்| தஸ்மாதேதைரபதர்பணஸ்வபாவஂ ஜாகரணமேவ ஸேவ்யம்| ததா, "க்ரீஷ்மே வாயுசயாதாநரௌக்ஷ்யராத்ர்யல்பபாவதஃ| திவாஸ்வப்நோஹிதோऽந்யஸ்மிந் கபபித்தகரோ ஹி ஸஃ|| முக்த்த்வா து பாஷ்யயாநாத்வமத்யஸ்த்ரீபாரகர்மபிஃ| க்ரோதஶோகபயைஃ க்லாந்தாந் ஶ்வாஸஹித்மாதிஸாரிணஃ|| வத்தபாலாபலக்ஷீணக்ஷததட்ஶூலபீடிதாந்| அஜீர்ண்யபிஹிதோந்மத்தாந் திவா ஸ்வப்நோசிதாநபி||" ததேதேஷாஂ ஸந்தர்பணார்ஹத்வாத்ஸந்தர்பணமேவ ஹிதம்| யச்ச ஸந்தர்பணஂ ததவஶ்யஂ ஸ்நிக்தம்| தஸ்மாதேதைஃ ஸந்தர்பணஸ்வபாவமேவ ஸதா ப்ரஸ்வபநஂ ஸேவ்யம்| ஏவஂ ச பூர்வமேவ வ்யாக்யாநஂ யுக்தம்| ப்ரஸ்வப்நஜாகரணக்ரியயோரத்ரவ்யயோரபி ரூக்ஷஸ்நிக்தத்வமுபசாராதுபபந்நம்| யதா,-ரூக்ஷஂ த்ரவ்யஂ குக்குல்வாதி கபமேதஃப்ரபதீந் ஸௌம்யாந் பாவாந் க்ஷபயதி, ததைவ யதா ஜாகரணமபி தத்க்ஷபயத்தஷ்டஂ ததா தத்ரூக்ஷகார்யகரணாதரூக்ஷமபி ரூக்ஷமித்யுபசர்யதே| ததா, ப்ரஸ்வபநாதர்வாக் கபமேதஃப்ரபதீநாஂ ஸோம்யாநாஂ பாவாநாஂ ஸ்வஹேதோருத்பாதஸ்ததா நோபலப்யதே, யதா ப்ரஸ்வபநாதநந்தரம்| தஸ்மாத்ப்ரஸ்வபநமஸ்நிக்தமபி ஸ்நிக்தமித்யுபசர்யதே| ப்ரசல இவாசரதீதி க்யஙந்தாந்நிஷ்டா| ஆஸீநஸ்ய உபவிஷ்டஸ்ய, ப்ரசலாயிதஂ-அவகூர்ணிதஂ,-ஆஸீநப்ரசலாயிதம், ந து ப்ரஸ்வபநஂ ஸர்வஸர்விகயா| யேந ஸ்நேஹநஹேதுஃ ஸ்யாத்| ரூக்ஷகார்யா கரணாதரூக்ஷம்| அநபிஷ்யந்தி து விஶேஷேண| ஆஸீநப்ரசலாயிதஂ புநரீதக்ரூபமித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- சதுர்விதாயாஃ ஸ்வரூபமாஹ-ராத்ராவிதி| ராத்ரௌஜாகரணஂ-காலேऽப்யஶயநஂ,ஹீநயோகாக்யம்| தத்ரூக்ஷஂ-வாதவ்யாதிஹேதுஃ| திவா ப்ரஸ்வபநஂ-அகாலே ஶயநம்| தச்ச காலேऽதிஸுப்தஸ்யாதிரோகாக்யம், அகாலே ஸுப்தஸ்ய மித்யாயோகாக்யம், ததுபயமபி ஸ்நிக்தஂ-கபபித்தவ்யாதிஹேதுஃ| ஆஸீநப்ரசலாயிதஂ-காலே ஶயநஂ, ஸம்யக்யோகாக்யம்| தத்த்யாஸீநப்ரசலாயிதஸ்ய பவதி| ஸ ஹி ஸிஸ்வோபவிஷ்டஃ ஶயநஂ யதைவ சல இவாசரிதுமாரபதே, ததைவஸ்வபிதி| ந த்வநுதீர்ணாஂ நித்ராமுதீரயதி, நாப்யுதீணாஂ தாரயதி| தச்ச ந ரூக்ஷம், நாபி ஸ்நிக்தம்| உக்தஂ ச காரணாதிநா-"இந்த்ரியாதிஶ்ரமாத்ரூக்ஷோ வாதலோ ஜாகரோ நிஶி| ததாலஸ்யாத்திவாஸ்வப்நஃ ஸ்நிக்தஃ பித்தகபோல்பணஃ|| ஆஸீநப்ரசலஃ ஸ்வப்நோ நிரபிஷ்யந்திபஂஹணஃ|" இதி| ப்ரசலாயித இதி ப்ரசலப்ராதிபதிகாத்கண்ட்வாதியகந்தாதாதிகர்மணி நிஷ்டாயாஂ ரூபம்| அந்யே த்வாஸீநப்ரசலாயிதஶப்தேநோபஷ்டஸ்யைவ ஶயநமாஹுஃ| தே ச திவேத்யநிவர்த்ய திவைவ தத்கார்யமித்யாஹுஃ| யதாஹ பேடஃ-ஸ்வப்நகாமோ திவா காமமுபவிஷ்தஃ ஶயீத வா| ப்ரஸ்தீர்ணாங்கஸ்ய ஜந்தோர்ஹி ஶ்லேஷ்மா கோஷ்டே ப்ரவர்ததே||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ரீஷ்மகாலே திவாஸ்வப்நோ ஹிதஃ| யதஸ்தஸ்மிந் காலே பவநச்சயோ பவதி| ஆதாநஸ்ய ச பரிபுஷ்டத்வாததிரௌக்ஷ்யஂ பவதி| ராத்ரயஶ்சநித்ராஸமாப்த்யயோக்யா அல்பா பவந்தி| திவாஸ்வப்நஶ்ச ஸந்தர்பகஃ| க்ரீஷ்மாதபரஸ்மிந் காலே கபபித்தகரஃ| ஸோऽசிந்த்யத்வாத்தேதுப்ரபாவஸ்ய| பாஷ்யாதிக்லாந்தாதீந் முக்த்வா-வர்ஜயித்வா| தேநைததுக்தஂ பவதி,-க்ரீஷ்மாதபரஸ்மிந்நபி காலே ஸ்வப்ந ஏஷாஂ ஹித ஏவ| யாநஂ அஶ்வாதி| க்ஷதஃ-கட்காதிச்சிந்நஃ| அபிஹதோ-லகுடாதிநா| திவாஸ்வப்நோசிதாஃ-ஶீலிததிவாஸ்வப்நாஃ| தத்ர பாஷ்யாதிக்லாந்தாநாஂ பவநகோபாத் ஸ்வப்நோऽநுஜ்ஞாதஃ| ஶ்வாஸஹித்மாதீநாஂ வேகவிஸ்மரணார்தம்| வத்தாதீநாஂ யதாயதஂ ஸந்தர்பணார்தஂ வேகவிஸ்மரணார்தஂ ச| அஜீர்ணிநாஂ திவாஸ்வப்நோசிதாநாஂ ச தாதுவைஷம்யபரிஹாரார்தஂ திவாஸ்வப்நோऽநுமதஸ்தந்த்ரகதா| ததா சோக்தம்-"உசிதோ ஹி திவாஸ்வப்நோ யேஷாஂ நித்யஂ ஶரீரிணாம்| வாதாதயஃ ப்ரகுப்யந்தி தேஷாமஸ்வபதாஂ திவா||" இதி| நநு, அஜீர்ணிநாஂ திவாஸ்வப்நோ ந யுக்தஃ, திவாஸ்வப்நஸ்ய கபவத்திகரத்வாத்| கபவத்த்யா சாக்நிமாந்த்யம்| அக்நிமாந்த்யாதஜீர்ணாந்நஸ்யாபாக இத்யநுக்தஸ்தேஷாஂ திவாஸ்வப்நஃ| அத்ரோச்யதே| திவாஸ்வப்நேநாஜீர்ணிநாஂ தாதுஸாம்யஂ பவதி| தாதுஸாம்யே ச ஸதிஸ்வஸ்தாநஸ்திதைர்தோஷைரநுபஹதோ வஹ்நிஃ பசநக்ஷமோ பவதி| கபஸ்து வத்தோऽபி நைதேஷாமக்நிமாந்த்யஂ விதத்தே| அபி த்வங்காநாஂ புஷ்டிமாததாதி| அத ஏவாநந்தரமேவோவாச ஶாஸ்த்ரகாரஃ-"தாதுஸாம்யஂ ததா ஹ்யேஷாஂ ஶ்லேஷ்மா சாங்காநி புஷ்யதி|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- திவாஸ்வந்பஸ்யாஸம்யக்யோத்வமபத்ரததி-க்ரீஷ்ம இதி| க்ரீஷ்மே வாயுசயாதீநாஂ ஸ்த்பாவாத் திவாஸ்வப்நோ ஹிதஃ| ஆதாநக்ரஹணஂ ஶிஶிரதிநாதாரப்ய ப்ரதிதிநவத்த்யாऽதிஶயிதஸ்ய ரௌக்ஷ்யஸ்ய ராத்ர்யல்பபாவஸ்ய ச ப்ராப்த்யர்தம்| அந்யதா வாயுசயவத்தயோரபி க்ரீஷ்மமாத்ரஹேதுகயோஃ ப்ராப்திஃ| தத்ர திவாஸ்வப்நஃ ஸ்நிக்தத்வாத்வாயுசயஂ ரௌக்ஷ்யஂ ச ஹந்தி, மாத்ராபூரணாத்ராத்ர்யல்பத்வகதஂ ஹீநயோகஂ ச| நநு, வாதக்நோऽபி திவாஸ்ந்பஃ கபபித்தகரத்வாதஹிதஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௩/௧௬)- "ப்ரயோகஃ ஶமயேவ்த்யாதிஂ யோऽந்யமந்யமுதீரயேத்| நாஸௌ விஶுத்தஃ, ஶத்தஸ்து ஶமயேத்யோ ந கோபயேத்||" இதி| அத ஆஹ-அந்யஸ்மிந்நித்யாதி| ஹி-யஸ்மாத், ஸஃ-திவாஸ்வப்நோ, க்ரீஷ்மாதந்யஸ்மிந்நதௌ பாஷ்யக்லாந்ததீந் முக்த்வா கபபித்தகரஃ| ந ச க்ரீஷ்மே, ந ச பாஷ்யக்லாந்தாதீந்| தத்ர க்ரீஷ்மே காலஸ்வபாவாத்| உக்தஂ ச சரகேண (ஸூ. அ. ௮௯/௪௪)- "க்ரீஷ்மவர்ஜ்யேஷு காலேஷு திவாஸ்வந்பாத்ப்ரகுப்யதஃ| ஶ்லேஷ்மபித்தே திவாஸ்வந்பஸ்தஸ்மாத்தேஷு ந ஶஸ்யதே||" இதி| பாஷ்யக்லாந்தாதீநாஂ து குதஃ ? இத்யாஹ-தாத்வித்யாதி| ஹி-யஸ்மாத், ஏஷாஂ-பாஷ்யக்லாந்தாதீநாம், ததாதேநப்ரகாரேண,தாதுஸாம்யஂ பவதி| ஸமீபூதஃ ஶ்லேஷ்மா ஶிரஃகரசரணாதீண்யங்காநி புஷ்ணாநி| தாதவோ-வாதாதயோ ரஸாதயஶ்ச| தாதுஸாம்யஹேதுத்வாந்ந கபபித்தகரத்வம்| கபபித்தவத்தேஃ ஸாம்யார்தத்வாந்ந விகாராரம்பகதோஷஹேதுத்வம்| பாஷ்யஂ-வாக்வ்யாபாரஃ| யாநஂ-அஶ்வாதிநா கமநம்| அத்வா-பத்பயாஂ கமநம்| மத்யஂ-மத்யபாநம்| ஸ்த்ரீ-ஸம்போகஃ| பாரஃ-ஶிரஃ ஸ்கந்தாதிபிர்குருவஸ்துவஹநம்| கர்ம-காயவ்யாபாரஃ| க்ஷதஃ-க்ஷாகாஸீ| அபிஹதஃ-ஶஸ்த்ரப்ரஹாராதிபீடிதஃ| திவாஸ்வப்நோசிதஃ-ஸாத்ம்யீபூததிவாஸ்வப்நஃ| அயஂ ச திவாஸ்வப்நோ முஹூர்தமேவ கர்தவ்யஃ| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஶா. அ. ௪/௩௮)- "ப்ர்திஷித்தேஷ்வபி பாலவத்த" இத்யாதி யாவத் "முஹூர்தமாத்ரஂ ஸ்வபநம்" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததா, பஹுமேதஃஶ்லேஷ்மாணஃ ஸ்நிக்தாஹாராதிஶீலிநஶ்ச க்ரீஷ்மேऽப்யஹநி ந ஸ்வப்யுஃ| விஷார்தஃ கண்டரோகீ ச ராத்ரிஷ்வபி கதாசிதபி ந ஸ்வப்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- திவாஸ்வந்பஸ்யாஸம்யக்யோகத்வஂ ப்ரதிப்ரஸவதி-பஹுமேத இதி| பஹுமேதஃப்ரபதயோ க்ரீஷ்மேऽபி பாஷ்யக்லாந்தாதித்வேऽபி ந திவா ஸ்வப்யுஃ| ராத்ரிஸ்வப்நஸ்ய ஸம்யக்யோகத்வமபவததி-விஷார்த இதி| ஜாதுகதாசித்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அகாலே ஶயநஂ-ஸ்வப்நஃ,-அகாலஶயநம், தஸ்மாதகாலஶயநாத் மோஹாதயஃ ஸ்யுஃ| ஸ்தைமித்யஂ-காத்ராணாஂ நிருத்ஸாஹத்வம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அதாஸம்யக்யோகஜா ரோகாஃ| தத்ர மித்யாயோகாதியோகஜாந் ரோகாநாஹ-அகாலஶயநாதிதி| அகாலஶயநாத்-த்விவிதாத்ப்ராகுக்தாத்| ஸ்தைமித்யஂ-ஆர்த்ரபடாவநத்தாங்கத்வம்| ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௯)- "கண்டூஸகோடபிடிகாஃ காஸதந்த்ராகலாமயாஃ| ஹலீமகார்த்தாவபேதஶோபாரோசககௌரவம்|| விஷவேகப்ரவத்திஶ்ச பவேதஹிதநித்ரயா||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷ்வகாலஸ்வப்நஜேஷு ரோகேஷு, உபவாஸாத்யௌஷதஂ யோஜயேத்| நித்ராயாஶ்ச பாஹுல்யேந ராத்ரிஃ காலஃ| ததா சோக்தம் (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௯)-"லோகாதிஸர்கப்ரபவா தமோமூலா தமோமயீ| பாஹுல்யாத்தமஸோ ராத்ரௌ நித்ரா ப்ராயேண ஜாயதே||" இதி| அதிநித்ராயாஂ ஸத்யாஂ தீக்ஷ்ணாநி வமநாஞ்ஜநநஸ்யாநி யோஜயேத், லங்கநாதி ச| ஏபிரேவ ச-தீக்ஷ்ணவமநாதிபிர்நித்ராயா நாஶோ பவதி| ஶ்லேஷ்மாக்யஸ்ய தாதோரதிஶயேநாபசயாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அகாலஶயநஜாநாமௌஷதமாஹ-தத்ரேதி| அதியோகஸ்யௌஷதமாஹ-யோஜயேதிதி| ஸ த்விவிதஃ,-வேகோதீரணஜே நித்ராதிக்யஜஶ்ச| தத்ராத்ய உக்தோ ரோகாநுத்பாதநீயே, இஹ த்விதீயஃ| தஸ்ய ஹேதுருக்தஃ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௯)-"அபச்யமாநோ பாஹுல்யாத்ஸ்த்ரோதாஂஸ்யாவணுதே கபஃ| ததஃ ஸ்த்ரோதஃஸு ருத்தேஷு ஜாயதே காத்ரகௌரவம்|| குருகாத்ரஸ்ய சாலஸ்யமாலஸ்யாததிநித்ரதா|" இதி| லங்கநஂ-த்வாதஶவிதம்| வமநநாவநயோஸ்து க்ரஹணமதிஶயார்தம்| வ்யவாயஂ-ஸம்போகம்| ஹீநயோகஸ்ய ஹேதுமாஹ-ஏபிரேவேதி| ஸ த்விவிதஃ,- நித்ராவிதாரணஜோ நித்ராவிநாஶஜஶ்ச| தத்ராத்ய உக்தோ ரோகாநுத்பாதநீயே, இஹ த்விதீயஃ| ஏபிஃ-அதிநித்ரௌஷதைஃ| ஶ்லேஷ்மாதிஸங்க்ஷயாதிதி ஹேதுகதநமந்யேஷாமபி ஶ்லேஷ்மக்ஷபணாநாஂ நித்ராநாஶஹேதுத்வக்யாபநார்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நித்ராநாஶாதங்கமர்தாதயோ வாதோத்தாஶ்ச ரோகாஃ ஸ்யுஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- நித்ராநாஶஜாந் ரோகாநாஹ-நித்ராநாஶாதிதி| ஜாட்யஂ-ஜ்ஞாநப்ரஂஶஃ| அபக்திஃ-ஆஹாரஸ்யாவிபாகஃ| வாதஜா ரோகாஃ- ஆக்ஷேபகாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதஶ்ச ஸம்யக் ஸேவிதாயா நித்ராயா அஸம்யக் ஸேவிதாயாஶ்சாऽநந்தரோக்தா குணதோஷாஃ| அதஃ-அஸ்மாத்தேதோஃ, காலாநதிக்ரமேண ஸாத்ம்யதோ-யாமத்வயஂ த்ரயஂ வா, நிஶி நித்ராஂ பஜேத்| அஸாத்ம்யாஜ்ஜாகராதர்த்தேந ப்ராதஃ ஸ்வப்யாத்| அபுக்தவாந்-அபுக்தே ஸதி| அஸாத்ம்யக்ரஹணேநைதத் த்யோதயதி,-ந ஸர்வஸ்ய ராத்ராவஸுப்தஸ்ய ஜாகரணகாலாதர்தேந திவாஸ்வப்ந இஷ்யதே, கிஂ தர்ஹி ? யோ யாவந்தஂ காலமுசிதஂ ஸ்வபிதி தஸ்மாத்காலாத்யாவந்தஂ காலஂ நிஶி ஜாகயாத்தாவதோऽர்தேநாஸௌ ப்ராதஃ ஸ்வப்யாத்| கேசித்தி ஸ்வல்பநித்ராஃ ஸ்வபாவதோ பவந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அஸம்யக்யோகஂ நிஷித்ய ஸம்யாக்யோகஂ விதத்தேயதாகாலமிதி| நித்ராஂ ராத்ரௌ ஸேவேத, ந திவா| ராத்ராவபி யதாகாலஂ-ப்ரவத்திகாலாநதிக்ரமேண, யஸ்ய யஸ்மிந் ராத்ரிவிபாகே நித்ரா ப்ரவர்ததே ஸ தஸ்மிந்நேவ ஸேவேதேத்யர்தஃ| ஸத்ம்யதஃ-யாமத்வயயாமத்ரயாதிஸாத்ம்யாநுரோதேந| ராத்ராவநித்ரிதஸ்ய திவா ஸ்வந்பஂ விதத்தே-அஸாத்ம்யேதி| ப்ராதஃ பூர்வாஹ்ணே ஸ்வப்யாத்| அபுக்தவாந்-அகதபோஜநஃ| அஸாத்மியாராத்ரிஜாகரணகாலாதர்த்தகாலம்| ஸாத்ம்யஶ்சேத்ராத்ரிஜாகரஸ்ததா ப்ராதர்நைவ ஸ்வப்யாத்| அர்த்தமித்யஸாத்ம்யஜாகரஜநிததோஷநிவர்தகநித்ராபர்யாப்தகாலோபலக்ஷணம்| அத ஏவாஹ காரணாதிஃ-" அஸுப்தாநாஂ ததா ராத்ரௌ தந்மாத்ரஂ ஸ்வபநஂ திவா||" இதி| பேதோऽபிராத்ரௌ ஸ்வப்யாந்ந யாமாஂஸ்த்ரிஂஸ்தாந்ஸ்வப்யாத்த்விர்திவா நரஃ| ஏததப்யாஹுராரோக்யஂ நாத்ர தோஷோऽஸ்தி கஶ்சந||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யோ மந்தநித்ரஃ ஸ க்ஷீராதீந் ஶீலயேத்| காந்தாபாஹுலதாஶ்லேஷாதயோ நித்ராஸுகஹேதவஃ| காந்தாபாஹுலதாஶ்லேஷக்ரஹணமாஶ்லேஷமாத்ரமேவ நித்ராஸுகஹேதுஃ, ந து க்ராம்யதர்மஸேவேதி தர்ஶநார்தம்| அத ஏவாநந்தரமாஹ-"ப்ரஹ்மசர்யரதேர்நித்ரா ஸ்வஂ காலஂ நாதிவர்ததே|" இதி| ப்ரஹ்மசர்யரதஸ்யாப்யநுராகதோ மைதுநாபிலாஷோ நித்ராஂ நாஶயேதித்யாஹ-க்ராம்யஸுகே நிஃஸ்பஹஂ சேதோ யஸ்ய ஸ தஸ்ய| ததா, ஸந்தோஷதப்தஸ்ய|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத ஸம்யக்யோகஹேதுஃ| ஸ த்ரிவிதஃ,-ஜகந்யமத்யமோத்தமபேதாத்| தத்ர ஜகந்யமாஹ-ஶீலயேதிதி| மந்தாமூடா ஸ்வகாலாநபிஜ்ஞா, நித்ரா யஸ்ய ஸஃ-மந்தநித்ரஃ| ரஸாந்மாஂஸரஸாந்| மூர்த்ததர்பணஂ-மூர்த்ததைலம்| கர்ணதர்பணஂ-கர்ணபூரணம்| அக்ஷிதர்பணஂ-ப்ரஸித்தம்| மத்யமமாஹ-காந்தேதி| நிர்வதிஃ-ஸிகம்| கதகத்யதாபூர்ணமநோரதத்வம்| விஷயாஃ-ஶப்தாதயஃ| மத்யமமாஹ-காந்தேதி| நிர்வதிஃ-ஸுகம்| கதகத்யதாபூர்ணமநோரதத்வம்| விஷாயாஃ-ஶப்தாதயஃ| காமஂ-அத்யந்தம்| உத்தமமாஹ-ப்ரஹ்மசர்யரதேரிதி| ப்ரஹாசர்யரதேஃ-ப்ரஹ்மசர்யாஸக்தஸ்ய| க்ராம்யஸுகஂ ஸம்போகஃ, தத்ர நிஃஸ்பஹஂ-ததோ நிவத்தஂ, சேதோ யஸ்ய| ஸஂதோஷதப்தஸ்ய- யதாலாபதுஷ்டஸ்ய| ஸ்வஂ காலஂ நாதிவர்ததே-உசித ஏவ காலே ஆயாதீத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ராம்யதர்மே-ஸ்த்ரீபுஂஸஂயோகவிஷயே, அநுத்தாநஂ ஸ்த்ரியஂ த்யஜேத், உத்தாநாஂ- பஜேதித்யர்தஃ| ததா, ரஜஸ்வலத்வாதியுதாஂ த்யஜேத்| துஷ்டஂ வ்யாதிமலாதிபிஃ, ஸங்கீர்ணஂ-ஸங்கடஂ ச, மேஹநஂ-யோநிர்யஸ்யாஸ்தாம்| ததா, வர்ணிநீஂ-ப்ரஹ்மசாரிணீம்| அந்யயோநிஂ-அஜாமஹிஷ்யாதிஂ ச த்யஜேத்| குர்வித்யாதி| க்ராம்யதர்மே நிர்வர்தநே ஸதி குருதேவநபாலயாஂஸ்த்யஜேத்| ததா, சைத்யாதீஂஸ்த்யஜேத்| தேஷு ஸ்த்ரியஂ ந ஸங்கச்சேதித்யர்தஃ| சைத்யாதீநாஂ பர்யாயா திநசர்யாயாமுக்தாஃ| ஆயதநஂ-துஷ்டாநாஂ நிக்ரஹஸ்தாநம்| பர்வாணி-ரவிஸங்க்ராந்த்யாதீநி த்யஜேத், தேஷு காமஂ ந ஸேவேதேத்யர்தஃ| ததா, அநங்கஂ,-அங்கஂ-ஜகநம், நாங்கஂ-அநங்கமங்கஸதஶஂ ஜகநகார்யநிர்வர்தநயோக்யஂ முகாதிகமுச்யதே| தாக்ஷிணாத்யா ஹி முகேந தத் குர்வந்தி, தந்நிஷித்யதே| திவஸஂ ச த்யஜேத், திநே ரதஂ ந குர்வந்தி, தந்நிஷித்யதே| திவஸஂ ச த்யஜேத், திநே ரதஂ ந குர்வீதேத்யர்தஃ| மூர்தவக்ஷோऽபிகாதஂ ச த்யஜேத்| ததா, அத்யாஶிதாதயஃ ஸுரதஂ த்யஜேயுஃ| அத்யாஶிதஃஅதிஸுஹிதஃ| அததிஃ-துர்மநாஃ| அந்யவேகார்தஃ-புரீஷாதிவேகாதுரஃ| நநு, க்ஷுத்வேகார்த உச்யதே| ததோऽந்யவேகார்த இத்யநேநைவாஸ்யார்தஸ்ய லப்தத்வாத் கிஂ க்ஷுத்வாநித்யநேந? ஸத்யமேதத்| அதிஶயார்தஂ த்வேதத்| யதா க்ஷுத்வேகார்தஃ ஸ்த்ரியஂ கச்சந்நதிஶயேந பீடயா பாத்யதே, ந ததாऽந்யவேகார்த இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அதாவிதிஸம்போகாதாஹாரரக்ஷா| தத்ர ஸம்போகநிஷித்தாந்யாஹ- க்ராம்யேத்யாதி| க்ராம்யதர்மே-ஸம்போகே, அநுத்தாநத்வாதிவிஶிஷ்டஂ நாரீஂ த்யஜேத்| அப்ரியாஂ-அநபீஷ்டாம்| அப்ரியாராஂ-அநிஷ்டாசரணாம்| தோஷமேஹநாஂ-தோஷதூஷிதயோநிம்| ஸக்ரீர்ணமேஹநாஂ-ஸங்குசிதயோநிம்| அதிஸ்தூலாமதிகஶாஂ ச| ஸூதாஂ-அஸம்பூர்ணாத்யர்த்தமாஸப்ரஸூதிம்| அந்யயோஷிதஂ- பரஸ்த்ரியம்| வர்ணிநீஂ-ப்ரஹாசாரிணீம்| அந்யயிநிஂ-விஜாதீயாமஜாமஹிஷ்யாதிம்| குர்வாலயாதீஂஶ்ச த்யஜேத்| சைத்யாதயோ திநசர்யாயாஂ வ்யாக்யாதாஃ| அம்பு-ஜலாஶயஃ| ஆயதநஂ-வதஸ்தாநம்| பர்வாணி-புண்யகாலாஃ| அநங்கஂ-ஹஸ்தமுகாதி| திவஸஂஅபர்வண்யபி| ஶிரஸ்தாடநஂ ஹதயதாடநஂ ச-முஷ்த்யாதிநா| திநசர்யாயாஂ ஸாமாந்யதோ நிஷித்தஸ்யாபி தேவாலயாதேஃ புநர்நிஷேதஃ ஸம்போகே தேஷபூயஸ்த்வக்யாபநார்தஃ| அத்யாஶிதாதேஃ ஸம்போகஂ நிஷேததி-அத்யாஶித இதி| அத்யாஶிதஃ-அதிதப்தஃ| அததிஃ-அஹஷ்டஃ| க்ஷுத்வாந்-க்ஷுதிதஃ| துஃஸ்திதாங்கஃ-விஷமஸ்திதகாத்ரஃ| பிபாஸிதஃ-தஷிதஃ| அந்யவேகார்தஃ-ஶுக்ரேதரவேகபீடிதஃ| க்ஷுத்தஷோர்வேகத்வேऽபி பதக்க்ரஹணமல்பயோரபி தயோர்நிஷேதார்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தப்தோ-வாஜீகரணைஃ ஸஞ்ஜாதஸந்தர்பணஃ ஸந், காமதோ- யதேச்சயா, ஹிமே-ஹேமந்தர்தௌ ஶிஶிரே ச, காமஂ-யதேச்சஂ, ஸேவேத| வாஜீகதாமிதி ஸம்பதாதித்வாத்க்விப்| தப்த இதி க்தோऽதிகரணே ச த்ரௌவ்யேத்யாதிநாऽதிகரணே க்தஃ| அதிகரணவாசிநஶ்சேதி ஷஷ்டீ| வஸந்தே ஶரதி ச த்ர்யஹாத்-த்ரயஹமதிக்ரம்ய, மைதுநஂ நிஷேவேத| வர்ஷாக்ரீஷ்மயோஃ பக்ஷாத் காமஂ பஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- துவஶாத்ஸம்போகஂ விதத்தே-ஸேவேதேதி| ஹிமேஹேமந்தஶிஶிரயோஃ| காமஂ-ஸம்போகம்| காமதஃ-ஸ்வேச்சயா| வஸந்தே ஶரதி ச வ்த்யஹாத்-வ்த்யஹமந்தரஂ கத்வா| வஷ்டிநிதாதயோஃ பக்ஷாத்-பக்ஷமந்தரஂ கத்வா| "ஸப்தமீபஞ்சம்யௌ காரகமத்யே " இதி பஞ்சமீ| வாஜீகதாஂ தப்த இதி ஸர்வத்ர ஸம்பத்யதே| வாஜீகதாஂ-வாஜீகரணாநாம்| "கரணே ஸுஹிதார்தாநாம்" இதி ஷஷ்டீ| அயஂ ச விதிருத்தமபலாபேக்ஷஃ| ஹீநபலாநாஂ மைதுநஂ து ஸமாசரேத்| வர்ஷாஸு நவராத்ராத்து தஶாராதாச்சரத்யபி|| பஞ்சாஹாச்சீதஸமயே ஸத்பாஹாச்சிஶிரே ததா| பக்ஷாத்வஸந்தே, க்ரீஷ்மே து மாஸி மாஸி ஸமாசரேத்|| நிதாகே பஶ்சிமே மாஸி மைதுநஂ ந ஸமாசரேத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அந்யதா-உக்தாத்விதேரந்யேந ப்ரகாரேண, ஸ்த்ரியஂ கச்சதோ ப்ரமாதயஃ ஸ்யுஃ| அபர்வணி-அகாலே மரணஂ-அபர்வமரணம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- உக்தாவித்யதிக்ரமே தோஷமாஹ-ப்ரமேதி| ஊருதௌர்பல்யஂ-ஸக்திஶைதில்யம்| பலாதீநாஂ க்ஷயஃ| அபர்வமரணஂஅகாலமத்யுஃ| அந்யதா ஸ்த்ரியஂ கச்சதஃ-உக்தப்ரகாராதந்யேந ப்ரகாரேண ஸம்போகஂ பஜதஃ| உக்தஂ ச ரஸாயுர்வேதே-"விபரீதரதப்ராப்த்யா லிங்கே தாஹஃ ப்ரஜாயதே| கார்ஶ்யஂ ச ஸர்வகாத்ரேஷு, தத்ப்ரதீகார உச்யதே|| ப்ரத்யக்பஸ்திஂ நிபத்யைவ லிங்காசூஷணமாசரேத்| க்ஷரணே தஸ்ய ஸஞ்ஜாதே ஸ்நாபயேச்சீதலாம்புநா|| கோலநிர்யாஸமாதாய பாயயேத்தஂ ஸஶர்கரம்| ஶால்மலீதூர்வயோர்மூலரஸஂ பாயஸமாஶயேத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்த்ரீஷு ஸஂயதாஃ-ஸ்த்ரீஃ ஸம்யக் ஸேவமாநாஃ, ஸ்மத்யாதிபிரதிகா அல்பஜராஶ்ச பவந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- வித்யாசரணே பலமாஹ-ஸ்மதீதி| ஸ்த்ரீஷு ஸஂயதாஃவிதிநா ஸ்த்ரீஃ ஸேவமாநாஃ, ஸ்மத்யாதிபிரதிகா மந்தஜரஸஶ்ச பவந்தி| இந்த்ரியஂ-ஶுக்ரம்| மந்தஜரஸஃ-சிரஸ்தாயியௌவநாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரதாந்தே யதௌசித்யேந ஸ்நாநாதீந் ஸேவேத| கண்ட்தகாத்யஂ கண்டகதஂ கணிகேத்யாதி(?)| ரஸோ-மாஂஸரஸஃ| சாநுஶயநமிதி| அநு-பஶ்சாச்ச, ஸ்வப்நஂ ஸேவேத| தஸ்ய-ஸ்நாநாதிஸேவிநஃ ஶரீரஸ்ய, ஏவஂ-அஸ்மிந்கதே, தாம-தேஜோ, பூய ஆகச்சதி| த்மௌ ஜௌ வஸந்ததிலகஂ குருகத்வயஂ ச| ஸங்க்ரஹே சோக்தம் (ஸூ.அ.௯)- "ஸ்நாநாங்கராகவ்யஜநேந்துபாதயூஷாஸவக்ஷீரரஸாந் ரஸாலாம்| பக்ஷ்யாந் ஸிதாட்யாந் ஸலிலஂ ஸுஶீதஂ ஸேவேத நித்ராஂ ச ரதாந்ததாந்தஃ||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ- ஸம்போகாவஸாநே ஸேவ்யாநாஹ-ஸ்நாநேதி| ஹிமாநிலஃ- ஶிஶிரமாருதஃ| கண்டகாத்யஂ-ஶர்கராப்ரசுரஂ பக்ஷயம்| ஶீதாம்பு-ஶீதோதகம்| ரஸோ-மாஂஸரஸஃ| ப்ரஸந்நா-அச்சஸுரா| ஶயநஂ-நித்ரா| ஏதாநி ரதஸ்ய விரதௌ, அநு-ஸமநந்தரமேவ ஸேவேத| ஏவஂ கதே, தஸ்ய-ரதக்ஷீணதேஜஸஃ, வபுஷோதாம-ஶாரீரஂ தேஜஃ, புநரப்யாஶு-ஶீத்ரம், ஏதி-ப்ராப்நோதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பிஷஜி ஶரீரரக்ஷணஂ நிரநுபந்தஂ-நிர்விகல்பமாதாய, பத்வீஶோ பஹுகாலமாத்மீய ஶ்ரேஷ்டபலபோகவாந் பவதி| ததா, தேஜஶ்ச ஸ்வாஸ்த்யஂ ச கீர்திஶ்ச ப்ரபாவஶ்ச, த ஏவம், விபுலாஃ விஸ்தீர்ணாஃ, தேஜஃஸ்வாஸ்த்யகீர்திப்ரபாவா யஸ்ய ஸ ஏவஂவிதஃ| கீதஶோ பிஷஜி ? ஶ்ருதஂ-ஶாஸ்த்ராவபோதஃ, சரிதஂ-ஆசாரஃ, தாப்யாஂ ஸமத்தே-ஸம்பூர்ணே| ததா, க்ரியாசதுரே| ததா, கபாலௌ| வஸுமுநிவிரதிஶ்சேந்மாலிநீ நௌ மயௌ யஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கததபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநேऽந்நரக்ஷாத்யாயஃ ஸப்தமஃ ஸமாப்தஃ|| ௭||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத்யாயார்தமுபஸஂஹரதி-ஶ்ருதேதி| உக்தப்ரகாராந்நக்ஷாத்வாரேண தேஹரக்ஷாஂ பிஷஜி நிவேஶ்ய, பூமிபாலஶ்சிராயுர்பவதி| கீதஶே பிஷஜி ? ஶ்ருதசரிதஸமத்தே-ஶாஸ்த்ரஶாஸ்த்ரோக்தாநுஷ்டாநஸம்பந்நே, கர்மதக்ஷே-உபசாரகுஶலே, தாயாலௌ-காருணிகே| நிரநுபந்தஂ-நிஃஶங்கம்| தேஜஃ-காந்திஃ| ஸ்வாஸ்த்யஂ-ஆரோக்யம்| கீர்திஃ-யஶஃ| ப்ரபாவஃ-ப்ரதாபஃ| ஸ்வகுஶலபபோகீ-ஸ்வோபார்ஜிதபுண்யபலோபபோகக்ஷமஃ| சிராயுஃ-தீர்காயுஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௯)- "மநஃஶரீரஸ்திதிமாத்ரமேவ வ்யவாயஂ ஸேவேத| ந து தத்பரஃ ஸ்யாதிதி| பவதி சாத்ர| விஶ்ரப்தஹஷ்டோ ரஹஸிதத்காமஸ்தருணஃ புமாந்| ஸமஸ்திதாங்கஃ ஸுரபிர்முக்தமூத்ராதிரவ்யதஃ|| நாநாஶிதோ நாத்யஶிதோ வஷ்யாணாஂ தர்பிதஸ்த்ர்யஹம்| நாரீஂ நாரீகுணைர்யுக்தாஂ ஸஹபூர்வகுணாஂ வ்ரஜேத்|| (ஸ்த்ரீஸஂஸர்காத்தி ஸத்யஃ ஸ்யாத் க்லீபதா பலிநாமபி| ஏவஂ சாப்யாய்யதே ஶீக்ரஂ தேஷாஂ ஶுக்ரஂ ச தாம ச||) த்தஷ்ட்யாயுரோஜஃ ஶுக்ராணாஂ க்ஷயஂ மேட்ராஶ்ரயாந் கதாந்| வாயோஃ கோபமதர்மஂ ச மூடஃ ப்ராந்போத்யதோऽந்யதா|| உத்தாநோ வேகரோதீ ச வத்திமேஹாஶ்மஶர்கராஃ| திமிரா திகதோத்பத்திர்மூர்த்தாத்யாஹநநாத்துவம்|| ந சார்வாக் ஷோடஶாத்வர்ஷாத் ஸப்ததேஃ பரதோ ந ச| ஆயுஶ்காமோ நரஃ ஸ்த்ரீபிஃ ஸஂயோகஂ கர்துமர்ஹதி|| அதிபாலோ ஹ்ராஸம்பூர்ணஸர்வதாதுஃ ஸ்த்ரியஂ வ்ரஜந்| உபரப்யேத ஸஹஸா தடாகமிவ காஜலம்|| ஶுஷ்கஂ ரூக்ஷஂ யதா காஷ்டஂ ஜந்துஜக்தஂ விஜர்ஜரம்| ஸ்பஷ்டமாஶு விஶீர்யேத ததா வத்தஃ ஸ்த்ரியஂ வ்ரஜந்|| காயஸ்ய தேஜஃ பரமஂ ஹி ஶுக்ரமாஹாரஸாராதபி ஸாரபூதம்| ஜிதாத்மாநா தத்பரிரக்ஷணீயஂ ததோ வபுஃ ஸந்ததிரப்யுதாரா|| அப்ரமத்தோ பஜேத்பாவாஂஸ்ததாத்வஸுகஸஂஜ்ஞகாந்| ஸுகோதர்கேஷு ஸஜ்ஜேத தேஹஸ்யைததலஂ ஹிதம்|| ப்ரஜ்ஞாபராதோऽஸாத்ம்யார்தஸஂயோகஃ காலவைகதம்| ஹிதேऽபி ரதமாஹாரே யோஜயந்த்யாமயைர்நரம்|| நாபத்யஸேவிநஂ ஸத்யஃ ப்ரபாதந்தே ததா மலாஃ| ப்ரகோபஂ ப்ரதிவிக்நந்தி பிந்நைர்தூஷ்யாதிபிர்யதா|| ந ச ஸர்வோऽபசாரோऽபி ஸர்வதா ஸர்வதோஷகத்| ந ஹிஸர்வாண்யபத்யாநி துல்யதோஷாணி நைவ ச|| ஸர்வே துல்யபலா தோஷா ந ஸர்வாணி வபூஂஷி ச வ்யாதிக்ஷமத்வே ஶக்தாநி யதோऽபத்யஂ ததேவ து|| கச்சத்யபத்யதமதாஂ துல்யதூஷ்யாதிவர்த்திதம்| த ஏவ ச புநர்தோஷா ஹேதுபிர்பஹு பிஶ்சிதாஃ|| மிதோ விருத்தா பலிநோ தீர்ககாலாநுவர்திநஃ| ஸர்வே ஸமஂ ப்ரக்ருபிதாஃ ப்ராப்யால்பமபி காரணம்|| ப்ராணாயதநமாஶ்ரித்ய கம்பீராஃ ஸர்வமார்ககாஃ| தேஹே ஹிதோசிதே தே ஸ்யுஶ்சிராதப்யாஶுகாரிணஃ|| அஹிதாந்யபி சாந்யே பாமப்யாஸாதுபஶேரதே| தோஷாஸ்சைவ க்ஷாயஂ யாந்தி கர்மவாதாதபாதிபிஃ|| அத பஹூநாமேகரோகோத்பத்திஃ| பிந்நாஹாரவயஃ ஸாத்ம்யப்ரகதீநாஂ ஸமஂ பவேத்| ஏகோ விகதவாய்வாதியுகபத்ஸேவநாத்கதஃ|| வாதாதீநாஂ து விகதிர்விகதாதக்ரஹசாரதாஃ பௌமாந்தரிக்ஷதிவ்யேப்ய உத்பாதேப்யஶ்ச ஜாயதே|| ஸம்பவஃ புநரேதேஷாஂ கர்மணஃ ஸாஸுதாயிகாத்| துஷ்டோ வாயுரபிஶ்யந்தீ ஸ்திமிதோऽத்யுஷ்ணஶீதலஃ|| குண்டலீ பைரவரவஃ பருஷோऽநார்தவோ பலீ| அந்யோந்யவ்யாஹதகதிஃ பாஂஶுபாஷ்பவிஷாந்விதஃ|| ரஸவர்ணாதிவிகதமபக்ராந்தவிஹங்கமம்| நிந்திதப்ரபவஂ தோயமுபக்ஷீணஜலேஶயம்|| மக்ஷிகாமூஷிகவ்யாலபஹூத்பாதப்ரதூஷிதாஃ|தேஶோऽப்த்யாந்நபஹுலோ நஷ்டதர்மமஹௌஷதிஃ|| காலஶ்ச விபரீதாதிஹீநலிஙோ யதாயதம் | ஏதே துஷ்பரிஹாரத்வாதஹிதாயோத்தரோத்தரம்|| யேஷாமநியதஂ கர்ம தஸ்மிந் காலே ஸுதாருணே| கர்ம பஞ்சவிதஂ தேஷாஂ யோஜ்யஂ தத்வத்ரஸாயநம்|| ஶஸ்யதே தேஹவத்திஶ்ச பேஷஜைஃ பூர்வமுத்ததைஃ| ப்ரஹ்ராசர்யஂ தயா தாநஂ ஜிதாத்மநாம்| தேஶாநாமவிபந்நாநாஂ ஸாதூநாஂ ச நிஷேவணம்|| தைவவ்யபாஶ்ரயஂ சேஷ்டஂ கர்ம தீவிதரக்ஷணம்| ஹேமந்தாதிஷு குர்வீத ஸ்வஂ ஸ்வஂ சாகாலிகேஷ்வபி|| விதிஂ தச்சீலநஂ யஸ்மாச்சீதாதித்வந்த்வகாரிதம்| துசர்யா ஹி ஶீதோஷ்ணவஷ்டிதோஷப்ரதிக்ரியா|| அத ஏவ ச சர்யாயாஂ ஹேமந்தஶிஶிரௌ ஸமௌ| அதாகாலமத்யுஃ| ஸர்வப்ராணபதாஂ நித்யமாயுர்யுக்திமபேக்ஷதே| தைவே புருஷகாரே ச ஸ்திதஂ ஹ்யஸ்ய பலாபலம்|| அந்யஜந்மகதஂ கர்ம தைவஂ பௌருஷமைஹிகம்| வித்யாத்தே கர்மணீ த்ரேதா ஶ்ரேஷ்டமத்யாவரத்வதஃ|| தயோருதாரயோர்யுக்திர்தீர்கஸ்ய ஸுஸுகஸ்ய ச| நியதஸ்யாயுஷோ ஹேதுர்விபரீதஸ்ய சாவரா|| மத்யா மத்யஸ்ய, மிஶ்ரஸ்ய ஸங்கீர்ணா, ஶணு சாபரம்| தைவஂ புருஷகாரேண திர்பலஂ ஹ்ராபஹந்யதே|| ததா தைவேநபலிநா பௌருஷஂ கர்ம துர்பலம்| த்தஷ்ட்வா யதேகே மந்யந்தே நியதஂ மாநமாயுஷஃ|| கர்ம கிஞ்சித் க்வசித்காலே விபாகநியதஂ மஹத்| கிஞ்சித்வகாலநியதஂ ப்ரத்யயைஃ ப்ரதிபோத்யதே|| ஏவஂ ச த்விவிதோ மத்யுஃ காலாகாலவிபேததஃ| உபதிஷ்டஸ்ததஶ்சைஷ ஹிதாஹிதவிதிக்ரமஃ|| ஏகோத்தரஂ மத்யுஶதஂ ப்ருவதே வேதவாதிநஃ| தத்ரைகஃ காலஸஂயுக்தஃ ஶேஷாஸ்த்வாகந்தவஃ ஸ்மதாஃ|| ஶ்யேநாஜிராதியாகேந ப்ராதவ்யஸ்ய ததா ச தைஃ| தைர்த்யஶ்ரவஸஸோமாத்யைர்விஹிதஸ்த்வாத்மநோ வதஃ|| ஆயுஷ்காமஸ்ய தத்ப்ராப்திஸ்தத்ரேஷ்ட்யா மித்ரவிந்தயா| ஸர்வஸ்மாதேவ சாத்மாநஂ கோபாயேதீத்தஶீ ஸ்மதிஃ|| ததா மரணமுத்திஷ்டஂ ஸௌகதாநாஂ சதுர்விதம்| விஷமாபரிஹாரேண ஜாயதே நியதாயுஷாம|| த்ருவஂ ரோகித்வமந்யேஷாஂ மத்யுரேவ த்வபர்வணி| அகாண்டே ஶஸ்த்ரதாராத்யைஃ ப்ரத்யக்ஷோ மத்யுரந்யதா|| உத்ப்ரா ந்தசண்டமாதங்கதுரங்காதிஸமாகமம்| அராதிதுஷ்டவாதாதிஸாஹஸாஹிதபோஜநம்|| வர்ஜயேதிதி ந ப்ரூயுர்முநயோ திவ்யா சக்ஷுஷஃ| தைவவ்யபாஶ்ரயாதீஶ்ச ரஸாயநவிதிஂ விநா|| ந வா தேऽபி யதாகாமமாயுஷஃ ஸ்திதிமாப்நுயுஃ| அஹிஸிஂஹகஜாதிப்யோ விதுஷாஂ ந பயஂ பவேத்|| மித்யா ப்ராகாரதுர்காணி மித்யா மாரணரக்ஷணம்| ஆயுஷ்காமஸ்ய மித்யைவ பரதாராதிவர்ஜநம்|| மந்த்ரதேவதயாऽऽஹூதா நாசக்ஷீரந் மஹாஹயஃ| விஷஸுத்பப்ரபுத்தஸ்தா பாவாபாவௌ ததாயுஷஃ| ஸஂந்யாஸரோஹிணீகாதிக்ரஸ்தஸ்ய ஸஹஸா பவேத்| உபேக்ஷயா ந மரணஂ ஜீவிதஂ வா சிகித்ஸயா|| ப்ரத்யஹஂ நஸஹஸ்த்ரஸ்ய யுத்தேऽந்யோந்யமபிக்நதஃ| ஸாதுவத்தஸ்ய சாதுல்யா ந பவேதாதுஷஃ ஸ்திதிஃ|| நாயுதைர்த்விஷமிந்த்ராத்யா நௌஷதைரார்தமஶ்விநௌ| உபக்ரமேரந்ந பவேதகாலாமரணஂ யதி|| கடாநாமாமபக்வாநாஂ பாலநாபரிபாலநைஃ| சிரால்பகாலவர்தித்வஂ சித்ரஸ்தாநாஂ ச த்தஶ்யதே| இத்யத்யந்தப்ரஸித்தேऽபி ஸித்தே ஸர்வாகமைரபி| த்தஷ்டேऽப்யகாலமரணே விசிகித்ஸேத் கதஂ புதஃ|| குணவத்பிஷகாதீநாஂ ஸம்பவே ஸம்பவேத்து யஃ| மத்யுஸ்தஂ காலஜஂ ப்ராஹுரிதரஂ தத்விபர்யயே|| யதா ரதோ வாஹ்யமாநோ ந்யாயேந க்ரமஶஃ க்ஷயம்| யாயாதாத்மவதாமாயுஸ்ததாऽந்யேஷாஂ விபர்யயஃ|| ஶுசிதைலதஶோதீபஃ கீடவாதாத்யபீடிதஃ| தீப்திமாந் வர்ததே ஸம்யக் யதைவ ஸ்நேஹஸங்க்ஷயாத்|| ஸ ஏவாதோ யதா ச ஸ்யாத்விபரீதோ விபர்யயே| ஹிதாஹிதோபசாரேண ததைவ புருஷோ த்ருவம்|| ஸர்வமந்யத் பரியஜ்ய ஶரீரஂ பாலயேததஃ| ததபாவே ஹி பாவாநாஂ ஸர்வாபாவஃ ஶரீரிணாம்|| நகரீ நகரஸ்யேவ ரதஸ்யேவ ரதீ ஸதா| ஸ்வஶரீரஸ்ய மேதாவீ கத்யேஷ்வவஹிதோ பவேத்|| ஆஹாரகல்பநாஹேதூந் ஸ்வபாவாதீந் விஶேஷதஃ| ஸமீக்ஷ்ய ஹிதமஶ்நீயாத்தேஹோஹ்யஹாரஸம்பவஃ|| பீலஜ்ஜாயந்த்ரணாலோபஹர்ஷஶோகவஶஂகதஃ| ந ஜாது தாரயேத்வேகாஂஸ்தத்தி ஸர்வாபதாஂ பதம்|| ஹிதமப்யஸ்யதஃ புஂஸோ நாகாலே காலதஂஷ்ட்ரயா| ஸஞ்ஜாயதே பராமர்ஶோ பலோத்ஸாஹேந்த்ரியாயுஷாம்||அஹிதாநி ச ஸந்த்யஜ்ய தோஷமப்யாப்நுயாத்யதி| ததாऽப்யாநண்யமாயாதி ஸாதூநாமாத்மவாநிதி|| யச்ச ரோகஸமுத்தாநஂ ந ஶக்யமிஹ கேநசித்| பரிஹர்துஂ ந தத்ப்ராப்ய ஶோசிதவ்யஂ மநீஷிணா|| ஹிதாஹாரவிஹாராணாஂ ஸதாசாரநிஷேவிணாம்| லோகத்வயவ்யபேக்ஷணாஂ ஜீவிதஂ ஹ்ராமதாயதே|| கத்நுர்க்ராம்யஸுகே வஶ்யஃ க்லேஶாநாஂ ஹதஸத்பதஃ| மூடோ ஜீவத்யநர்தாய துர்கதிஂ பரிபஂஹயந்|| விதுஷாऽந்தஃஶரீரஸ்தாந்நித்யஂ ஸந்நிஹிதாநரீந்| ஜித்வா வர்ஜ்யாநி சிரஂ ஜீவிதுமிச்சதா|| ததாத்வே சாநுபந்தே வா தஸ்மாத் கர்மாஶுபோதயம்| ஸ்மரந்நாத்ரேயவசஸோ ந தீமாந் கர்துமர்ஹதி|| இதி| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| அந்நரக்ஷாப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௭||